Okładka

Karta tytułowa

Vramowi,

dzięki któremu mogłam napisać tę opowieść,

oraz Alecowi i Vaughnowi,

którzy sprawili, że jej napisanie było konieczne

Przeszłość nigdy nie umiera.

Właściwie nawet nie jest przeszłością.

– WILLIAM FAULKNER

Język jest domem bycia.

W tym domu zamieszkuje człowiek.

– MARTIN HEIDEGGER

CZĘŚĆ I

1990

ROZDZIAŁ I

Siekiera w lesie

ZNALEŹLI GO w jednym z siedemnastu kotłów na dziedzińcu, zanurzonego w barwniku indygo, o dwa odcienie ciemniejszym od letniego nieba. Ręce i brodę miał oparte na krawędzi miedzianego kotła, ale reszta ciała dziewięćdziesięciotrzyletniego Kemala Türkoğlu nabrała ładnego bladoniebieskiego koloru. Powiedziano Orchanowi, że przed nasiąkniętym farbą ciałem zebrała się wiejska starszyzna. Stali tak, przesuwając palcami paciorki tespihów¹, a ich synowie czekali, trzymając w dłoniach kostki do tryktraka, w którego przedtem grali. Skromność nie pozwalała kobietom patrzeć na ten widok, ale wiadomość w ciągu kilku godzin rozeszła się po całej wsi, przekazywano ją sobie z ust do ust, ze straganu do straganu. Dziadek Orchana, jego dede, w samych kalesonach zanurzył się w stojącej koło domu kadzi z barwnikiem do tkanin.

Orchan opada na tylne siedzenie wynajętego samochodu. Zdecydował się na ten luksus, kiedy strach przed siedmiogodzinną jazdą autobusem do rodzinnej wsi zdominował uczucie smutku. Chciał pogrążyć się w żalu w samotności, z dala od kurczaków, starych ludzi, podróżujących handlarzy albo jeszcze gorzej: starych znajomych, których można spotkać w autobusie do Anatolii, położonej w głębi Turcji. Uznał, że może sobie pozwolić na tę odrobinę luksusu. Nie przewidział, że samochód przyjedzie o godzinę spóźniony, z zepsutą klimatyzacją i spoconym kierowcą, cuchnącym tanią wodą kolońską. Orchan zapala papierosa, żeby zagłuszyć nieprzyjemny zapach ciała tego człowieka.

– Jedzie pan odwiedzić rodzinę? – pyta kierowca.

– Tak – odpowiada Orchan.

– To miłe. Tylu młodych ludzi wyjeżdża ze wsi i nigdy nie wraca – komentuje kierowca.

Orchan myśli, że od jego ostatniej wizyty we wsi upłynęły trzy lata. Nie miałby żadnego powodu, aby tam wracać, gdyby dede był rozsądniejszy i zgodził się wyprowadzić z tego zapomnianego przez Boga miejsca. Samochód gwałtownie zjeżdża z autostrady na świeżo utwardzoną drogę do Sivasu – miasta, na którego skraju leży wieś Karod. Kierowca zwalnia i otwiera okno, wpuszczając do wnętrza podmuch powietrza przesyconego specyficznym zapachem tutejszej gleby. Środkowa Anatolia, inaczej niż Stambuł, którego majestat odbija się w Bosforze, jest kwintesencją tej drugiej Turcji, w której dużo trudniej odnaleźć jakieś ślady świetności czy postępu. Tutaj pasterze chodzą za meczącymi długowłosymi kozami, a krępe wieśniaczki dźwigają na plecach wiązki chrustu. Czas i postęp są dwoma krewniakami, którzy dawno utracili ze sobą kontakt i tylko sporadycznie przesyłają sobie okolicznościowe życzenia. Po starożytnych drogach w prowincji Sivas, którymi prowadził słynny Jedwabny Szlak, stąpali Asyryjczycy, Persowie, Grecy i Rzymianie. Spróchniałe drewno, bloki betonu i arkusze blachy falistej stoją niepewnie na powstałych w czasach Bizancjum kamiennych budowlach, których architektoniczna złożoność sugeruje chlubniejszą przeszłość. Kolejne warstwy ziemi i cywilizacji, zagarnięte przez mętne wody Kyzył Irmak, Czerwonej Rzeki, tworzą swoistą estetykę sedymentacyjną. Orchan myśli o trudnych do zniesienia upałach anatolijskiego lata, które stapiają ze sobą te różne warstwy.

– Ma pan rodzeństwo? – pyta kierowca.

– Nie – odpowiada Orchan.

– Czyli tylko rodziców? – docieka mężczyzna, zerkając we wstecznym lusterku na Orchana.

– Ojca, dziadka i ciotkę – odpowiada Orchan, patrząc przez okno na jałowy krajobraz. Jak to się dzieje, że choć nie obciąża jej ani jedna budowla, ziemia jest tu ciężka, a atmosfera tak przygniatająca, że trudno oddychać? To właśnie te pola, dźwigające brzemię nieznanej mu historii sprawiły, że po raz pierwszy wziął do ręki leicę dziadka. W wieku około piętnastu lat odkrył, że jeśli odpowiednio ustawi przysłonę w obiektywie i rozmyje obraz, to Karod przestanie mu grozić zgnieceniem. Kiedy patrzył przez obiektyw, znane mu od dzieciństwa stoki i doliny zaczynały przypominać abstrakcyjne obrazy, szerokie pociągnięcia pędzlem żółtą i zieloną farbą, ukryte plamy lawendy na tle nieustannie zmieniającego się błękitno-pomarańczowego nieba. Dopiero później zdał sobie sprawę, że wybierając sposób utrwalenia świata, narzucał mu określone znaczenie. Te pierwsze fotografie były jak motyle uwięzione między szybami.

– Dorastałem w pobliżu Sivasu – kontynuuje kierowca. – Jak pan ma na nazwisko? Może je znam.

W Turcji nie da się uciec od nieustannej potrzeby przypisania każdego do jakiegoś miejsca. Z tego powodu anonimowość była jedną z nielicznych rzeczy, które ogromnie podobały się Orchanowi w Niemczech, kiedy tam mieszkał.

– Türkoğlu – odpowiada w końcu.

Wyraz twarzy kierowcy, widocznej w lusterku wstecznym, zmienia się.

– Przykro mi z powody pańskiej straty – mówi. – Kemal Bej był niezwykłym człowiekiem. Czy to prawda, że walczył pod Ktezyfonem²?

Orchan przytakuje, zaciągając się papierosem.

– Teraz już się tacy nie rodzą. W tamtym pokoleniu było wielu prawdziwych mężczyzn. Walczyli przeciwko całej Europie i Rosji, ustanowili republikę, rozwinęli różne gałęzie przemysłu. To nie byle co, prawda?

– Tak – zgadza się Orchan. – Nie byle co.

– W gazecie napisali, że zanurzył się w farbie w celach leczniczych – mówi kierowca.

Orchan już wcześniej słyszał tę niedorzeczną teorię. Bez wątpienia wymyśliła ją jego mała przebiegła ciotka. Chociaż dede był szanowanym bohaterem pierwszej wojny światowej i biznesmenem, był też ekscentrykiem, który mieszkał w takim miejscu, gdzie dziwactwa należało albo usprawiedliwiać, albo ukrywać.

W wioskach takich jak Karod wszyscy ludzie, każdy przedmiot, nawet każdy kamień muszą mieć jakąś przykrywkę, warstwę ochronną, jaką daje ubranie, mur czy kurz. Mężczyźni i kobiety zasłaniają głowy takke³ albo chustami. Takie same zasady skromności dotyczą ich zwierząt, sposobu mówienia, pomysłów. Dlaczego śmierć dede miałaby stanowić wyjątek?

Samochód gwałtownie skręca w lewo na żwirową drogę, która prowadzi do wsi. Orchan szuka drewnianego słupka ze skromną tabliczką z nazwą wypisaną ręcznie białymi literami, ale nigdzie jej nie widzi. Chłopiec w jaskrawo pomarańczowej koszuli i zielonych spodenkach idzie za stadem krów. Szturcha grzbiety zwierząt długim kijem, zapędzając je w jedną z wąskich uliczek pomiędzy oblepionymi błotem domami.

– To tu? – pyta kierowca.

– Tak – odpowiada Orchan. – Niech pan jedzie tą drogą, aż zobaczy pan dom z dużymi kolumnami.

Chrzęst żwiru pod kołami cichnie, kiedy samochód się zatrzymuje. Orchan gasi papierosa i wychodzi z auta, zwabiony dochodzącym do jego uszu specyficznym rytmem wprawnego jęku wynajętych płaczek. Głosy dwóch, może trzech kobiet wypełnia głęboki smutek i ból, jakie można osiągnąć tylko dzięki praktyce. Według wszelkich norm ten dwupiętrowy dom należący do jego rodziny należałoby określić jako rozpadającą się ruinę, ale tu, w zapadłym kącie Środkowej Anatolii, jest uważany za solidny i imponujący. Cienka warstewka stiuku w kolorze musztardowym wspina się i opada nad ręcznie ciętymi blokami beżowego i szarego kamienia. Orchanowi kojarzy się on z na wpół obranym, wyschniętym owocem. To w tym wiktoriańskim domu, podpiwniczonym i z bawialnią, zrodziła się koncepcja spółki Tarik Inc., która początkowo składała się z kilku warsztatów, ale w ciągu minionych sześćdziesięciu lat przekształciła się w zautomatyzowaną fabrykę, eksportującą tkaniny nawet do Włoch i Niemiec. Jak głosi rodzinna legenda, to w tych zrujnowanych murach pradziadek Orchana utkał kilim dla samego sułtana. Jeszcze zanim imperium stało się republiką, a demokracja i styl zachodni zrewolucjonizowały pojęcie „być Turkiem”. Na dziedzińcu, na lewo od domu, stoją ogromne miedziane kotły strzegące marniejącej budowli. Przez minione dziesięciolecia ich rola zmieniała się. Początkowo były to pojemniki na barwniki do tkanin, potem służyły jako kryjówka dzieciom bawiącym się w chowanego. Jeszcze później wyrzucano do nich popiół z fajek wodnych i niedopałki papierosów. Wiązało się z nimi wiele elementów życia dede. Zapewne to słuszne, że w jednym z nich wydał ostatnie tchnienie.

Orchan krąży znajomą ścieżką wokół kotłów. Wszystkie są puste, z wyjątkiem jednego, wypełnionego mętną cieczą, wyglądającą jak barwnik, raczej czarną niż niebieską. W kolorze pożegnania.

Kamienny łuk, umieszczony nad drewnianą framugą drzwi frontowych, z nieczytelną inskrypcją i datą 1905 rok, zaprasza wchodzących gości do przemieszczenia się w czasie. Tak naprawdę to nikt nie wie, o czym informują słowa nad drzwiami ani w jakim są języku. Mierzący metr osiemdziesiąt Orchan musi się przygarbić, żeby wejść do domu. Zanurza się w tłumie zaciekawionych mieszkańców miasta i wieśniaków, którzy przyszli złożyć uszanowanie zmarłemu, najeść się i poplotkować. Główna płaczka, kobieta zamożna, sądząc po złotych zębach, recytując Koran, wywołuje przejmującą atmosferę opłakiwania.

– Utopił się – szepcze ktoś.

– Jeśli się utopił, to dlaczego jego głowa nie jest niebieska? – pyta ktoś inny.

– Pomyśl tylko, jak starannie złożył ubrania – mówi jeszcze ktoś, jak gdyby ten fakt mógł o czymkolwiek świadczyć.

– Podobno leczniczy barwnik jest ostatnim krzykiem mody w Stambule.

– On był zawsze bardzo postępowy.

Orchan rozpoznaje tylko parę osób w pokoju. Wszyscy, którzy mieli choć trochę rozsądku albo jakiekolwiek perspektywy, dawno wyjechali z Karodu, zrzucając go z siebie jak źle dopasowany płaszcz. Kilkoro starzejących się rodziców jego kolegów z dzieciństwa, których z uprzejmości nazywał ciotkami i wujami, wita się z nim, głaszcząc go po twarzy i podając mu rękę. Dziewczyny ze wsi, wszystkie poniżej dwudziestego roku życia, krążą po pokoju, częstując herbatą i słodyczami na plastikowych tackach. Wszystkie są w czarnych chustach i mają skromnie spuszczone oczy. Ubrane są w bawełniane sukienki w jaskrawych kolorach, nałożone na tradycyjne, workowate spodnie şalvar⁴. Orchan ma wrażenie, że rozpoznaje kilka z nich. Nagle zdaje sobie sprawę z tego, że on sam jest w modnym włoskim garniturze i mokasynach. Łapie filiżankę herbaty i przedziera się przez tłum do salonu, w którym każda płaska powierzchnia – stoły, regały na książki, półka nad kominkiem, nawet telewizor – są przykryte papierowymi serwetkami, ręcznie wycinanymi w koronkowy wzór. W różnych odcieniach beżu, ze skomplikowanymi wzorami geometrycznymi lub kwiatowymi, przydają skromności każdej obnażonej poziomej powierzchni.

Młoda dziewczyna, której towarzyszą dwie starsze kobiety, milcząco proponuje Orchanowi tackę z bakławą. Orchan pamięta, że jedna z tych kobiet to wiejska swatka.

– Maşallah⁵ – mówi swatka, mierząc go wzrokiem od góry do dołu. – Mówią, że przyjechałeś wynajętym samochodem – Kiwa głową z pełną namaszczenia aprobatą.

Dziewczyna po jej lewej stronie stoi ze wzrokiem wbitym w plastikową tackę ze słodyczami, a swatka posyła Orchanowi konspiracyjny uśmiech. Orchan podnosi dłoń jednoznacznym gestem, przekonany, że jest on wystarczająco uniwersalny, by odmówić zarówno bakławy, jak i dziewczyny.

Kiedy sześć lat temu wrócił po raz pierwszy z Niemiec, te same „ciotki” unikały go jak trędowatego. Za plecami nazywały „komunistą”, niekiedy nawet rzucały mu to w twarz. A teraz podsuwały mu swoje jedynaczki, wyobrażając sobie, że zostaną teściowymi tego wnuka marnotrawnego odnoszącego sukcesy w biznesie. To właśnie pogarda okazywana przez nie oraz przez jego ojca sprawiła, że wyjechał do Stambułu, gdzie nikt nie znał jego przeszłości. Dla przyjaciół z miasta pobyt Orchana w Niemczech nie był wymuszonym i wstydliwym wygnaniem, ale zrozumiałym elementem edukacji bogatego człowieka.

Dziewczyna nadal stoi przed nim, niezdarnie trzymając tacę z bakławą w spracowanych dłoniach, które wyglądają na znacznie starsze od niej samej. Tutejsze dziewczyny to zupełnie inny gatunek niż gazele należące do elity towarzyskiej Stambułu – nowoczesnej grupy, której członkiem jest Hülya, była dziewczyna Orchana, o wspaniałej figurze i doskonałej opaleniźnie. Mając widoki na rychły spadek, zapewne mógłby powalczyć o nią w taki sposób, do jakiego była przyzwyczajona. I mógłby ją odzyskać. Chociaż zgodnie z tureckim prawem nie ulega wątpliwości, że jego bezużyteczny ojciec odziedziczy większość bogactwa dede, Orchan jest przekonany, że i on coś dostanie. Hülya mogłaby wprowadzić się do jego apartamentu, w którym szacowne ściany są pokryte dziełami, uważanymi przez jej nowobogackich przyjaciół za sztukę wysoką. Musiałby kupić serwantkę, żeby miała gdzie trzymać wszystkie swoje pamiątki z Zachodu; talerz z twarzą księżniczki Diany stałby na centralnym miejscu, a na półce rzucałaby się w oczy jej kolekcja albumów zespołu Duran Duran. Przejawy zachodniego kapitalizmu, ale bez takich irytujących cech, jak wolność wypowiedzi lub prawa mniejszości.

Orchan wypija jednym haustem resztę herbaty, stawia małą filiżankę na tacy z bakławą, którą trzyma dziewczyna, i idzie do mniej zatłoczonej bawialni. Są tam tylko trzy osoby: ciotka, ojciec i ubrany w modny garnitur mężczyzna, w którym Orchan rozpoznaje prawnika dede. W pokoju panuje krępująca cisza, której nie przerywa jego wejście. Ciocia Fatma siedzi pod tylną ścianą. Ubrana jak zwykle w luźną, prostą sukienkę z długim rękawem z ciemnego, kwiecistego sztucznego jedwabiu, pod którą ma workowate szarawary, robi wszystko, żeby być niewidoczna. Orchan z zaskoczeniem spostrzega czarną bawełnianą chustę, przykrywającą jej głowę i okalającą twarz, która przypomina suszoną śliwkę. Wiejskie kobiety w pewnym wieku zwyczajowo zasłaniają głowę, ale ciotka nigdy nie przestrzegała tej tradycji.

Fatma trzyma na kolanach wielką aluminiową tacę z kilkoma malutkimi kabaczkami i je wydrąża. Orchan podejrzewa, że chociaż jej ręce pracują w gorączkowym pośpiechu, będzie uważnie słuchała każdego słowa, które tu padnie. Pochyla się i cmoka ją w policzek. Na jego widok kobieta rozciąga usta w uśmiechu, ukazując rządek złotych zębów. Orchan w milczeniu siada jak najbliżej ciotki. Światło odbija się od trzymanej przez nią tacy, wędruje do jej złotych ust i z powrotem. W powietrzu unosi się zapach pasty z czosnku i czerwonej papryki. Ciotka nabiera garść mielonej wołowiny z ryżem i faszeruje warzywa, jedno po drugim. Rozchyliła nogi, żeby taca opierała się pewniej na kolanach. Żółte i zielone kabaczki błyszczą jak kamienie szlachetne w szkatułce. Orchan sięga instynktownie ku klatce piersiowej, gdzie zazwyczaj nosił aparat fotograficzny, po czym uświadamia sobie, że go tam nie ma. To odruch, który prawie nigdy nie występuje, kiedy jest w Stambule, gdzie teraz mieszka. A jednak jego ciało nadal pamięta ten dawno utracony przedmiot, tak jak zapamiętuje amputowaną kończynę.

Leica Orchana zapewne jest jeszcze gdzieś w domu. Nie widział jej od czasu, kiedy sześć lat temu został aresztowany. I nie chce widzieć. Ona jest jak umiejętna kochanka. Gdyby znowu znalazł się w jej pobliżu i nacisnął palcem na spust migawki, uchyliłaby przesłonę na tyle, żeby wpuścić trochę światła, a potem zaraz znów by ją zamknęła. Wydałaby ten znany i upajający dźwięk, coś pomiędzy klaśnięciem a jękiem, a potem czekała, żeby naciągnąć ją ponownie. Niewątpliwie wprawiłoby go to w stan błogości, ale źle by się skończyło. Zawsze się źle kończyło. Gdy ostatni raz robił zdjęcia w Karod, kraj borykał się z wojskowym zamachem stanu z 1980 roku. Orchan miał wtedy zaledwie dziewiętnaście lat. Interesował go ostry kontrast kolorów i tekstur. Był tak skupiony na rzeczach abstrakcyjnych, że nie zauważał otaczającej rzeczywistości. To leica zawiniła. To ona ukradła mu perspektywę. Tak, znacznie lepiej trzymać się od niej z daleka.

Orchan stara się nie patrzeć na ojca, który siedzi na ulubionym krześle dede w rogu, po przeciwnej stronie pokoju. Na kolanach trzyma laskę, a palcami przesuwa paciorki różańca, zawieszonego na lewej dłoni. Jest połowa sierpnia, a Mustafa Türkoğlu, jak zawsze, ma na sobie zgodnie z wiejską tradycją beżową takke, koszulę z długim rękawem, wełnianą kamizelkę, sportową marynarkę z ciemnoszarej wełny i do tego workowate szarawary. Orchan nie pamięta, by widział ojca ubranego inaczej. Przez okno sączy się do pokoju upalne powietrze, zagrażając wyssaniem całego tlenu z płuc Orchana, ale jego ojciec siedzi niewzruszony. Nic nie zdoła poruszyć tego człowieka, nawet śmierć własnego ojca, a tym bardziej niewielki upał.

Mustafa nie pokazuje po sobie, że zauważył obecność Orchana. Jego oczy, twarde, pełne wzgardy paciorki, patrzą prosto przed siebie. Zapewne taką właśnie pozę zachowywał przez cały dzień, podczas długiej ceremonii pogrzebowej, której wtórowało niekończące się zawodzenie wynajętych płaczek, ściskając dłonie stojących w długim szpalerze gości o smutnych twarzach. Kiedy żałobnicy wychodzą, wraca do swojej wojowniczej postawy. Przez wszystkie lata na wygnaniu to dede utrzymywał Orchana, pisał do niego długie listy, rozmawiał z nim przez telefon. Co za ironia, że Orchan został teraz z tym małym, gniewnym człowiekiem, którego wiecznie spieczona słońcem skóra stwardniała tak jak jego serce.

Prawnik dede odchrząkuje. W Stambule ma zapewne wspaniałe mahoniowe biurko, ale dzisiaj pan Yilmaz został posadzony na małym drewnianym krzesełku z pionowym oparciem. Tak małym, że kolana ma na wysokości klatki piersiowej. To dowód, jak niezwykłą moc ujarzmiania ma jego ojciec.

– Czy mogę zacząć? – pyta prawnik.

Ojciec Orchana potwierdza skinieniem głowy.

– Po mojej śmierci – czyta prawnik – ofiarowuję i zapisuję blok mieszkalny w Nişantaşı mojemu synowi Mustafie, z zastrzeżeniem, że zapewni dożywotnie utrzymanie naszej ukochanej Fatmie Cinoğlu.

Ciocia Fatma nie reaguje na wzmiankę o niej. Z pochyloną głową pilnie nadziewa kabaczki.

– Całość mojego majątku, łącznie z fabrykami włókienniczymi w Ankarze i Izmirze, a także wszelkie nieruchomości oraz aktywa należące do Tarik Inc. powierzam mojemu wnukowi, Orchanowi Türkoğlu.

Słowa te spływają po Orchanie jak wiadro ciepłej wody. Pławi się w ich cieple, czuje, jak jego napięte mięśnie się rozluźniają. Z wyjątkiem odgłosu skrobania, wydawanego przez ręce cioci Fatmy, świat i wszystkie jego dźwięki toną w słowach wylewających się z ust adwokata. A więc to tak się odczuwa akceptację. Spółka należy teraz w całości do niego. Ponieważ tureckie prawo dziedziczenia nadal w znacznym stopniu podlega islamskim prawom szariatu, testament może zostać obalony w sądzie, ale ważne jest to, że dede chciał przekazać wszystko Orchanowi.

Mustafa wychyla się do przodu na krześle dede, opierając się obiema dłońmi o laskę. Wygląda jak tonący. Usta ma zaciśnięte, jakby powstrzymywał oddech. Słowa dede wyrażają cały ładunek dezaprobaty ojca wobec syna, więc na moment Orchanowi robi się żal swojego ojca.

– I na koniec: przekazuję dom rodzinny położony we wsi Karod… – prawnik zawiesza głos i spogląda po kolei na każdą osobę w pokoju, po czym kontynuuje: – pani Sedzie Melkonian.

Komu? – myśli Orchan.

– Drań – mówi ojciec Orchana. – Sukinsyn!

Orchan nie bardzo wie, czyją matkę wyklina – jego, prawnika czy może dede. Albo wszystkie matki świata.

– Komu? – słyszy pytanie zadane własnym głosem.

– Posłuchaj mnie, ty gówniarzu. – Mustafa zwraca się w stronę adwokata, tryskając śliną spod wąsów. – Zamierzam wepchnąć ci ten testament tak głęboko w dupę, że się nim zachłyśniesz!

Orchan czuje, że robi mu się niedobrze. Musi zapanować nad tą sytuacją. Musi się wziąć w garść i skoncentrować. Jak dede mógł wyrzucić ciotkę i ojca z jedynego domu, jaki kiedykolwiek mieli? Wstaje i oniemiały rozgląda się po pokoju.

– To jakiś absurd – stwierdza.

– Kto to jest ta Seda Melkomam? – pyta Mustafa.

– Seda Melkonian – poprawia go prawnik.

– A ty, panie Adwokacie z Dużego Miasta, znasz ją chociaż? Znasz? Czy ten głupiec dał się na starość uwieść jakiejś diablicy? Podstępnie namówić, żeby oddać jej mój dom? – wykrzykuje ojciec Orchana.

– Nie, panie Türkoğlu – odpowiada prawnik. – Nie znam jej, ale mam jej adres. W testamencie pana ojca jest wyraźnie powiedziane, że ten dom teraz należy do pani Melkonian.

– Nikt mnie nie wyrzuci z mojego domu – mówi Mustafa.

– Tak nie może być. – Orchan odsuwa od siebie przerażający obraz ojca i ciotki wprowadzających się do jego mieszkania w Stambule. – Ten dom należy do rodziny od stu lat. Mój ojciec urodził się w tym domu – mówi. – Ciotka mieszkała tu ponad siedemdziesiąt lat. Gdzie oni się podzieją?

– To powinno panu pomóc odszukać panią Melkonian – mówi prawnik, wyciągając z aktówki dużą szarą kopertę i podając ją Orchanowi.

– Nikt nie będzie nikogo odszukiwał – mówi Mustafa, zapalając kolejnego papierosa. – Każdy prawnik w Turcji powie panu, że ten testament to śmieć.

Orchan rozdziera kopertę i wyciąga z niej jeden z małych czarnych szkicowników dede.

– To część testamentu. Należy teraz do pana – mówi prawnik. – Na ostatniej stronie jest adres, pod którym znajdzie pan panią Melkonian.

Orchan przygląda się podniszczonej książeczce. Wszyscy członkowie rodziny znają tę okładkę z czarnego materiału i biały sznurek łączący strony. Chociaż nigdy nie nazwał siebie artystą, dede nieustannie rysował. Nosił przy sobie szkicownik, tak jak większość mężczyzna nosi różaniec. Kiedy Orchan był dzieckiem, znajdował albumiki dede w najróżniejszych miejscach – w swoim pojemniku na zabawki, w szafce kuchennej albo za klatką z kurczakami. Były tomiki w całości poświęcone tak prozaicznym przedmiotom, jak naczynia cioci Fatmy, ale były też inne, pełne przedziwnych zwierząt, rzeczywistych i wymyślonych. Kiedyś, jako czternastolatkowi, Orchanowi trafiła się okazja obejrzenia kobiecego ciała – piersi, nóg i pośladków, narysowanych z najdrobniejszymi szczegółami. Temu zbiorowi rysunków poświęcał szczególnie dużo uwagi, do czasu gdy ciocia Fatma odkryła go pod materacami łóżka Orchana i dała mu solidne lanie. Nigdy nie było wiadomo, co się znajdzie pomiędzy miękkimi czarnymi okładkami. Dreszczyk, jaki towarzyszył otwieraniu szkicownika dede, wynikał właśnie z tej niewiedzy.

– Typowe – warknął ojciec. – Wpędza nas w ruinę i zostawia na pociechę kilka rysunków.

– Jest także list adresowany do pana – mówi prawnik. Zwracając się do Mustafy, wyciąga ku niemu małą zaklejoną kopertę. Wydaje się, że trzyma ten list przez długą chwilę, zanim Mustafa, ani na moment nie odrywając oczu od jego twarzy, w końcu wyrywa mu go z ręki.

Orchan obraca szkicownik w dłoniach. Jego ciężar i dotyk wywołują to uczucie, którego nie udało się wzbudzić płaczkom i żałobnikom. Zagryza dolną wargę tak mocno, że ból w końcu zagłusza żałość.

– Przykro mi, jeśli jesteście państwo zakłopotani – mówi adwokat, podnosi się i zbiera do wyjścia.

– Nikt tu nie jest zakłopotany. – Mustafa wymawia ostatnie słowo jak przekleństwo.

– Czy zechciałby pan odprowadzić mnie do samochodu? – pyta adwokat, zwracając się do Orchana.

Daje to Orchanowi okazję do wyjścia z ciemnego pokoju i uwolnienia się od obecności ojca.

Na dworze drzewa granatu ignorują podmuchy suchego wiatru, ale ich liście nie są równie powściągliwe. Kołyszą się, huśtają, odbijają światło, tworząc coś w rodzaju przelotnej negatywnej przestrzeni, która często pojawia się w snach Orchana. Ich rozbawienie kontrastuje z rozpadającymi się budynkami, wytyczającymi uliczki Karod.

Orchan idzie obok adwokata, który maszeruje energicznie pomimo zaawansowanego wieku.

– Przykro mi z powodu tej sceny w domu. Mój ojciec jest wytrącony z równowagi – mówi Orchan.

– W niczym nie przypomina pańskiego dziadka – zauważa adwokat.

Orchan dopiero teraz sobie uświadamia, że ten człowiek jest mniej więcej w wieku jego zmarłego dede.

– Panie Yilmaz, czy pan był przyjacielem dede?

– Można powiedzieć, że tak. Był z pana bardzo dumny. Wie pan o tym?

– Bóg mi świadkiem, że starałem się go zadowolić – mówi Orchan. – Czy sądzi pan, że on pod koniec życia naprawdę myślał racjonalnie?

– Jeśli pyta mnie pan, czy wiedział, co robi, to moja odpowiedź brzmi: tak. Chciał, żeby Tarik Inc. znalazła się w pańskich rękach. Ale to nie znaczy, że postąpił zgodnie z prawem, ponieważ pana ojciec żyje. Próbowałem go odwieść od tego pomysłu dotyczącego domu, wiedząc, że to tylko pogorszy sprawę, ale nalegał.

Orchan kiwa przytakująco głową.

– Pański dziadek był dobrym człowiekiem – kontynuuje adwokat, kładąc dłoń na ramieniu Orchana. – Nie zrobiłby tego, gdyby nie miał ważnego powodu. Rozumie pan?

– Tak. – Orchan bezmyślnie potwierdza, chociaż nic nie rozumie.

– Proszę posłuchać. Ten testament jest bardzo niekonwencjonalny. Część dotyczącą domu można bez trudu obalić. Jest sprzeczna z naszym prawem dziedziczenia, ponieważ zabiera majątek najbliższej rodzinie i faworyzuje obcą osobę. Tyle że jeśli zostanie obalona jedna część, to i cała reszta może być podważona. A tego nie chcemy.

– No nie – zgadza się Orchan.

– Niech pan pojedzie i się z nią spotka. Proszę się dowiedzieć, o co w tym wszystkim chodzi. On właśnie tego chciał. – Adwokat sięga do aktówki i wyciąga nową kopertę. – Tu ma pan ofertę kompensaty za dom. Proszę spróbować ją nakłonić, żeby przepisała dom z powrotem na was. To uspokoi pańskiego ojca. Kimkolwiek jest ta kobieta, rozpadający się dom w zapadłej dziurze raczej nie może być dla niej atrakcyjny.

 – Oby miał pan rację – mówi Orchan.

Kiedy samochód adwokata znika z pola widzenia, Orchan wraca do domu. Ojciec, nadal siedząc na zielonym krześle dede, spogląda na niego z gniewem przez chmurę dymu papierosowego.

– Wiesz o tym, że nigdy mnie nie kochał. – To są pierwsze słowa, jakie ojciec powiedział do Orchana w dniu żałoby. Wyszeptał je cichym, złowieszczym głosem. – Kiedy byłem dzieckiem, odwracał wzrok, żeby na mnie nie patrzeć. Unikał mnie jak zarazy, dopóki ty się nie urodziłeś. A teraz potwierdził to na piśmie. Pominął mnie, jakbym nigdy nie istniał. Podał to do wiadomości wszystkich.

– Każdy ojciec kocha swojego syna. Nawet jeśli nie potrafi tego okazać – protestuje Orchan, myśląc, że jego ojciec powinien o tym wiedzieć.

– Jesteś tu zupełnie obcy. – Mustafa stwierdza to z wyraźnym niedowierzaniem.

Orchan zdaje sobie sprawę z tego, że to nie jego wina, ale i tak czuje się winny.

– Wiesz, że ten prawnik nie jest naszym przyjacielem. Co dalej zrobisz, wyczyścisz mu buty?

– Dede mu ufał – mówi Orchan.

– Twój dede był starym głupcem. – Ojciec podnosi głos.

Orchan zastanawia się, jak szybko ich rodzinne sprawy rozejdą się po balkonach i straganach Karod i dotrą na ulice Stambułu, gdzie mieści się Tarik Inc.

– Wszystko, co mamy, właśnie wymknęło nam się z rąk. A ty co robisz?

– Nie wszystko – zaprzecza Orchan, a w myślach dodaje: – I nie nam, tylko tobie.

– Dałeś się omamić, wiesz o tym. Oczarował cię Zachód, ze swoimi lśniącymi monetami i pozbawionymi Boga kobietami – mówi Mustafa, pocierając palcem wskazującym o kciuk.

– Mieszkam w Stambule. To jest Zachód? – pyta Orchan, myśląc, że od bardzo długiego czasu nie miał nic lśniącego ani nagiego.

– Zamknij się! – Mustafa podnosi się, wspierając na lasce.

Wbrew sobie Orchan odruchowo cofa się poza jej zasięg.

– Nie powinieneś się kontaktować z tamtą kobietą – mówi ojciec z groźbą w głosie.

– Naprawdę nie chcesz wiedzieć, kim ona jest? Ani dlaczego dede to zrobił?

– Nie, nie chcę wiedzieć. I zabraniam ci grzebać się w tym gównie, które nikogo nie obchodzi.

– Muszę jechać i zobaczyć się z nią, żeby odzyskać dom – upiera się Orchan.

– Całe życie mieszkam wśród bezbożników. – Mustafa znowu podnosi głos. – O nic cię nie proszę, tylko o to, żebyś był dobrym Turkiem, dobrym muzułmaninem. A ty co robisz? Okrywasz mnie wstydem. Stajesz się komunistą. Rozpowszechniasz lewicową propagandę i zostajesz za to wygnany z kraju.

– Byłem fotografem, a nie komunistą! – wykrzykuje Orchan. Kiedy ojciec to zrozumie? Każda ich rozmowa prowadzi do oskarżeń o to, co ojciec uważa za zdradę.

 – Nie dałeś mi żadnego powodu do dumy – mówi Mustafa. – Kulę się ze wstydu, a ty nie okazujesz nawet śladu skruchy.

– Nie mam żadnego powodu do skruchy. Zostałem ułaskawiony, pamiętasz? – mówi Orchan, myśląc, że łatwiej drążyć temat rzekomej zdrady syna niż braku akceptacji przez własnego ojca.

Orchan doskonale wie, co znaczy dezaprobata ojca. Gdyby to zależało od Mustafy, krajem rządziliby mułłowie, wszystkie kobiety nosiłyby na głowach chusty, a biurokraci byliby tak zajęci modleniem się pięć razy dziennie, że nie mieliby czasu myśleć o niczym innym.

– Ty bezbożna wszo! – syczy Mustafa. – Wydaje ci się, że jesteś lepszy od innych. Ty i ta twoja sztuka, te zdjęcia!

– Od lat już nie robię zdjęć.

– Ach tak, tak, panie Wielki Biznesmenie. – Mustafa zatacza rękami wielkie koła. – Myślisz, że miałbyś tę posadę, gdyby ci jej nie dał ten twój dede? Tak, panie Wygnańcu?

– No cóż, tobie jej nie dał, prawda? To mnie podarował spółkę. – Już kiedy Orchan wypowiada te słowa, żałuje, że nie może ich cofnąć.

Twarz Mustafy robi się tak szara jak jego wąsy.

– Jesteś zdrajcą i niczym więcej – mówi w końcu. – Zdradzasz swoją wiarę, swój kraj, a przede wszystkim – swoją rodzinę. Życzę sobie, żebyś się wyniósł z tego domu do jutra rana. I zabierz ze sobą ten pieprzony list! – Rzuca listem dede w Orchana i kuśtyka w stronę swojego pokoju.

Orchan przygląda się, jak ojciec, opierając się na lasce, wychodzi z pokoju. Nie czuje się na siłach stawić czoła żałobnikom, którzy nadal się kręcą po domu. Wychodzi więc na wewnętrzny dziedziniec, gdzie na jednym z dwóch plastikowych krzesełek czeka na niego ciocia Fatma. Zdjęła z głowy ciemną chustę, a jej pobrużdżona twarz, wystawiona na suchy wiatr, wyraża głęboką rozpacz.

– Przyniosłam herbatę – mówi. – Usiądź. Pozwól mu się wściekać.

Orchanowi nie chce się pić, ale bierze filiżankę i siada.

– Widzę, że odnalazłaś Boga – mówi, zapalając papierosa i wskazując na jej chustę, którą położyła na niskim stoliku pomiędzy nimi.

– Proszę, nie mów głupstw – odpowiada. – Ci idioci w Ankarze zabronili nosić chusty, więc to oczywiste, że z ochotą je zakładam.

Rzeczywiście, niedawno przyjęto nowe prawo, zakazujące noszenia chust na uniwersytetach. To typowy sposób, w jaki państwo kemalistowskie powstrzymuje fundamentalizm muzułmański i wprowadza nowoczesność. Ale to prawo dotyczy młodych studentek na uniwersytetach, a nie dziewięćdziesięcioletnich wieśniaczek.

– Wieczna buntowniczka – podsumowuje Orchan.

Ciotka Fatma pochyla się ku niemu i wyjmuje mu z ręki list. Otwiera go i oddaje Orchanowi.

– Masz. Przeczytaj mi – mówi.

Orchan waha się tylko przez moment. Zwyciężają ciekawość i potrzeba usłyszenia po raz ostatni słów dede. Strona jest wypełniona wąskim, lekko pochyłym pismem dziadka. Nie ma żadnych rysunków. Tylko tekst.

Mój najdroższy Mustafo (bo jesteś mi drogi, choć nigdy nie dałem Ci tego odczuć)!

Ufam, że szukasz teraz pociechy w religii przy pomocy naszego dobrego imama. Cieszy mnie to, chociaż nie potrafię wierzyć tak jak Ty. Straciłem tę zdolność dawno temu. A prawdę mówiąc, nie jestem pewien, czy kiedykolwiek ją miałem. Ten mój list był pomyślany jako kolejny balsam dla Ciebie, a także dla Orchana i Fatmy.

Ostatnie lata upłynęły mi na pogoni za moją przeszłością. Albo raczej: to przeszłość mnie goniła. Początkowo ukrywałem się przed nią, patrzyłem w inną stronę, starałem się być stale czymś zajęty, ale potem zmęczyło mnie to i postanowiłem stawić jej czoło. Spotykałem się z nią w sekretnych miejscach. Na najwyższych gałęziach naszej morwy, teraz już jałowej, na zakolu Czerwonej Rzeki, gdzie pierwszy raz pieściłem Twoją matkę. Wchodziłem nawet do kotłów. Nie zdarzyło się, żeby moja przeszłość mnie rozczarowała. Zjawiała się, wyjaśniając wszystko i nic. Możesz być pewny, niezależnie od tego, czy znajdziesz mnie w moim łóżku, pod drzewem czy w  rzece, że nie skoczyłem, nie utopiłem się ani w żaden inny sposób nie skrzywdziłem sam siebie. Po prostu poszedłem szukać mojej przeszłości i litościwie zostałem uwolniony od jej ciężaru.

Przykro mi, że nie kochałem Cię bardziej, kiedy byłeś dzieckiem. Swoją obecnością nieustannie przypominałeś mi o niej. Mam nadzieję, że moja miłość do Orchana w części zrekompensowała moje zaniedbania w roli ojca. Proszę Cię tylko o wybaczenie i o wyświadczenie mi po raz ostatni przysługi, ponieważ próbuję połączyć moją przeszłość z twoją teraźniejszością. Wybacz mi. Zrób to dla siebie, a także dla Orchana.

Twój kochający ojciec Kemal

– Cóż, to wyjaśnia, dlaczego właził na drzewa – mówi ciocia Fatma.

Orchan nie może pozbierać myśli. Miał trochę nadziei, że znajdzie w tym liście wyjaśnienie testamentu. Serce rwie mu się do ojca, a w głowie kłębią się pytania.

– Daj mi go. Dopilnuję, żeby twój ojciec przeczytał.

Orchan podaje ciotce list i otwiera szkicownik dede, licząc, że może tam znajdzie jakąś wskazówkę. Niemal na każdej stronie są rysunki starej morwy, która ciągle jeszcze rośnie na środku dziedzińca. Rząd kotłów albo majaczy w tle, albo stoi na pierwszym planie. Ile razy dede szkicował te kotły, zanim rozebrał się i zanurzył w jednym z nich, aby wydać tam swoje ostatnie tchnienie?

– Powiedz mi, kim jest ta Seda? – pyta Orchan.

– Tak bez żadnego: „Jak się masz, ciociu? Co u ciebie słychać?”. Swoją dziewczynę też tak traktujesz? Jak ona ma na imię?

– Hülya – odpowiada Orchan.

Ciocia Fatma i Hülya są jak dwie części Turcji – jedna spragniona nowoczesności, druga obiema nogami wrośnięta w żyzną glebę tradycyjnego wiejskiego życia. Kiedy ostatnim razem ciocia Fatma przyjechała do niego do Stambułu, założyła wąż ogrodowy na kran w wannie i zabrała się do „porządnego prania”. Po powrocie do domu Hülya i Orchan zobaczyli połowę mebli schnących w stosach na balkonie, a pozostałe ociekały wodą z mydlinami. Była to zabawna historia, którą Orchan z upodobaniem opowiadał znajomym podczas proszonych obiadów.

– Jak się ma Hülya? – pyta ciocia Fatma.

– Nie wiem. Zerwaliśmy – mówi Orchan, myśląc o klątwie ciążącej nad mężczyznami z rodu Türkoğlu, których zawsze opuszczały kobiety. Babcia umarła, kiedy ojciec Orchana zaledwie uczył się chodzić, a matka nie przeżyła porodu. Ciocia Fatma, która nigdy nie była żoną ani matką żadnego Türkoğlu, jest od wielu lat jedyną kobietą w rodzinie.

– Jej strata – mówi Fatma. – Jesteś przystojnym czortem, jak twój dziadek, niech Allah ma go w swojej opiece. Każą mi teraz to dodawać – śmieje się – za każdym razem, kiedy wspominam o twoim dede. Zupełnie jakby Allah słuchał moich poleceń.

– Ciociu, czy powiesz mi wreszcie, o co w tym wszystkim chodzi?

– Dlaczego miałabym to zrobić? A poza tym, czemu uważasz, że ja to wiem?

– Bo znałaś dede najlepiej z nas wszystkich. I dlatego, że jesteś stara – dodaje, puszczając do niej oko. – Równie stara jak ten dom, a może nawet starsza.

– Ach, ty kozi synu! A tak dla twojej informacji, ten dom jest co najmniej dziesięć albo nawet dwadzieścia lat starszy ode mnie. Nie daj się zwieść dacie na kamiennym łuku. I jestem silna jak wół – podkreśla, krzyżując ramiona. – Zresztą ty też już nie jesteś nastolatkiem. Ile masz teraz lat, jakieś trzydzieści pięć?

– Mam tylko dwadzieścia dziewięć, a ty o tym świetnie wiesz – odpowiada.

– Przywiozłeś jakieś zdjęcia, żeby mi pokazać?

– Nie. Nawet nie mam aparatu. A zresztą, odkąd to interesujesz się moimi zdjęciami? Próbujesz po prostu zmienić temat.

– Sprytny chłopczyk.

– Mężczyzna – poprawia ją Orchan.

– Chłopiec, mężczyzna, co za różnica? A twoje zdjęcia zawsze mi się bardzo podobały. Zobacz, nawet trzymam to dla ciebie. – Ciocia Fatma podnosi tę swoją chustę, która leży na stoliku, i pokazuje leicę, znajomą, a mimo to ekscytującą, ze srebrno-czarnym paskiem sugerującym wszelkiego rodzaju możliwości. Pod aparatem leży album z fotografiami, które kiedyś zrobił.

Orchan nie widział żadnej z tych rzeczy od wielu lat. Są one pozostałościami po zapomnianym życiu, tak jak kamienny łuk nad frontowymi drzwiami ich domu.

– Weź je – mówi Fatma. – Niedobrze jest żywić urazę, zwłaszcza do czegoś, co jest ci bardzo bliskie.

Orchan sięga po aparat, przesuwa palcami po srebrnych pokrętłach i zmarszczkach na skórzanym pokrowcu. Wyrównuje oddech, tłumiąc niepokój. Nie stanie się nic złego tylko dlatego, że go dotyka. To tylko aparat fotograficzny, martwy przedmiot.

– Co mam z tym wszystkim zrobić? – pyta, starając się skupić na problemie, który wymaga rozwiązania.

– Rób to, co zawsze – odpowiada ciotka. – Spełnij wolę twojego dede. Obiecaj mi tylko, że odzyskasz dom.

– Ot tak, po prostu. Jakby chodziło o kupienie kilku simitów⁶ po drodze z pracy do domu.

– Właśnie tak – potwierdza ciocia Fatma. Wzdycha, bezradnie opuszczając ramiona.

Nigdy nie udaje się prowadzić z nią poważnej rozmowy, ma bowiem szczególny talent do bagatelizowania wszystkich drobnych nieszczęść życiowych. Jednak teraz, po raz pierwszy, wygląda na zmartwioną.

– Nie martw się – pociesza ją Orchan. – Nie zamierzam pozwolić, żeby ktoś obcy wyrzucił cię z twojego domu.

– Benim paşam. Mój pasza – mówi Fatma, poklepując go po kolanie. – Masz informację, gdzie jest. Jedź i odszukaj ją. Tylko bądź ostrożny.

– Ostrożny?

– Tak, ostrożny – potwierdza. – Wiesz, co powiedziało drzewo, kiedy siekiera przyszła do lasu?

– Nie. A co?

– Trzonek jest jednym z nas – mówi ciotka z przebiegłym uśmiechem.

Orchan ściąga brwi zbity z tropu.

– Nie rozumiem tego. Czy ja jestem drzewem, czy siekierą? – pyta.

– Kto wie? – Fatma odpowiada pytaniem.

¹ Tespih – różaniec muzułmański (przypisy pochodzą od tłumaczki).

² W następstwie bitwy pod Ktezyfonem (22–26 listopada 1915) armia brytyjska, dążąca do zajęcia Bagdadu, została przez Turków zmuszona do odwrotu.

³ Takke – tradycyjne tureckie nakrycie głowy mężczyzn, czasem nazywane turecką czapeczką.

⁴ Şalvar (tur.) – szarawary.

⁵ Maşallah (arab.) – Boże, miej w opiece.

⁶ Simit (tur.) – obwarzanek posypany sezamem.

ROZDZIAŁ 2

Pielgrzymka do Araratu

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 3

Dom

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 4

Czyste dni

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 5

Laska Mojżesza

Rozdział dostępny w pełnej wersji

CZĘŚĆ II

1915

ROZDZIAŁ 6

Normalność

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 7

Czerwona Rzeka

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 8

Woźny miejski

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 9

Pod drzewem morwowym

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 10

Bedros i sukienka

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 11

Niewierni

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 12

Kismet

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 13

Narzędzie szatana

Rozdział dostępny w pełnej wersji

CZĘŚĆ III

1990

ROZDZIAŁ 14

Sprzedawanie rozumów

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 15

Ani

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 16

Ogród pamięci

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 17

Fontanna

Rozdział dostępny w pełnej wersji

CZĘŚĆ IV

1915

ROZDZIAŁ 18

Te śliczne

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 19

Droga do Kangal

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 20

Próżne modły

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 21

Wola Boża, Inşallah

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 22

Orle Oko

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 23

Ktezyfon

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 24

Miejsce grzechu

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 25

Odrodzenie

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 26

Ołtarz skruchy

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 27

Rozlana owsianka

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 28

Duchy

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 29

Wskrzeszenie

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 30

Służąca

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 31

Odnalezienie wiary

Rozdział dostępny w pełnej wersji

CZĘŚĆ V

1990

ROZDZIAŁ 32

Wygnanie

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 33

Zmurszałe nasienie

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 34

Fotograf

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 35

Semantyka

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 36

Świadek

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 37

Fatma uzyskuje wybaczenie

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 38

Przekształcenie

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Podziękowania

Rozdział dostępny w pełnej wersji

TYTUŁ ORYGINAŁU:

Orhan’s Inheritance

Redaktor prowadząca: Beata Piecychna

Przekład i kompleksowe przygotowanie książki:

A PROPOS Serwis Wydawniczy

apropos.info.pl

Redakcja: Anna Szymanowska

Korekta: Elżbieta Michalak

Konsultacja: Dariusz Cichocki

Projekt okładki: Mariusz Banachowicz

Mapa na stronach 8–9 to adaptacja mapki z wydania oryginalnego

Copyright © 2015 by Aline Ohanesian

All rights reserved

Copyright © 2016 for Polish edition by
Wydawnictwo Kobiece, an imprint of ILLUMINATIO Łukasz Kierus

Copyright © for Polish translation by A PROPOS Serwis Wydawniczy

ISBN 978-83-65506-15-3

Wydawnictwo Kobiece

e-mail: redakcja@wydawnictwokobiece.pl

Pełna oferta wydawnictwa jest dostępna na stronie

www.wydawnictwokobiece.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com