Tytuł oryginału

BARCELONA

Przekład

Władysław Jeżewski

Projekt okładki

Ewa Witosińska

Zdjęcie na okładce

© StefanKunze – Fotolia.com

Copyright © 1992 by Robert Hughes

All rights reserved

Copyright © 2015 for the Polish edition by Wydawnictwo Magnum Ltd.

Copyright © 2015 for the Polish translation by Wydawnictwo Magnum Ltd.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, zapisywana czy przekazywana w sposób mechaniczny, elektroniczny, fotograficzny lub w jakiejkolwiek innej formie bez uprzedniej zgody właściciela praw.

Wydawnictwo Magnum sp. z o.o.

02-536 Warszawa, ul. Narbutta 25a

tel./fax 22 848 55 05, tel. 22 646 00 85

magnum@it.com.pl

Księgarnia internetowa MAGNUM

www.wydawnictwo-magnum.com.pl

Wydanie elektroniczne 2015

ISBN (EPUB) 978-83-65257-03-1

ISBN (MOBI) 978-83-65257-04-8

Ebook nie zawiera zdjęć z tradycyjnego wydania

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

SPIS TREŚCI

Przedmowa

ROZDZIAŁ 1. Barwa uciekającego psa

CZĘŚĆ I. Stare miasto

ROZDZIAŁ 2. Królestwo włochatego bohatera

ROZDZIAŁ 3. „Jak nie, to nie”

ROZDZIAŁ 4. W cieniu Cytadeli

CZĘŚĆ II. Nowe Miasto

ROZDZIAŁ 5. Ślepi z miłości do języka

ROZDZIAŁ 6. Wystawa Światowa

ROZDZIAŁ 7. Święto nowoczesności

ROZDZIAŁ 8. Pustelnik z jaskini tworzenia

Bibliografia

Przypisy

Dla Xaviera i Marii-Luisy Corberó

ROZDZIAŁ ÓSMY

Pustelnik z jaskini tworzenia

I

Przed południem 7 czerwca 1926 roku mężczyzna w podeszłym wieku przechodził przez Gran Via na rogu Carrer de Bailèn w dzielnicy Eixample.

Był niskiego wzrostu, miał bladoniebieskie oczy i krótko obcięte, kręcone siwe włosy. Ubrany był w zrudziały czarny garnitur. Kiedy znalazł się na środku Gran Via, którą jeździły tramwaje, nie spojrzał w prawo ani w lewo i nie zauważył, że tramwaj numer 30 jedzie prosto na niego. Nie słyszał dzwonka ostrzegawczego ani krzyków przechodniów. Rozpędzony tramwaj uderzył go z impetem.

Policjanci odsunęli gapiów od nieruchomego ciała i chcąc ustalić tożsamość mężczyzny, przeszukali jego kieszenie, ale nic nie znaleźli. Nieznajomy był tak ciężko okaleczony przez koła tramwaju, że czterej taksówkarze, jeden po drugim, nie chcieli go odwieźć do szpitala. W końcu przyjechała karetka. Mężczyzna wciąż oddychał, ale w wydychanym powietrzu nie stwierdzono alkoholu; ubranie wskazywało, że to człowiek niezamożny, chociaż nie wykolejeniec. Był zapewne jednym z tysięcy emerytów, którzy mieszkali samotnie w barcelońskich tanich pensjonatach. Zawieziono go do szpitala Santa Creu i położono na żelaznym łóżku w wielkiej sali zbiorowej. Dopiero nazajutrz, kiedy przyjaciele zaczęli go szukać, okazało się, że potrącony przez tramwaj staruszek to największy architekt w Hiszpanii, Antoni Gaudi i Cornet.

Zrozpaczeni przyjaciele próbowali go przenieść do prywatnej kliniki, lecz Gaudi odmówił. „Moje miejsce jest tu, pomiędzy biednymi” – powiedział podobno. Zapewne słowa te zostały zmyślone, aby upiększyć legendę architekta; chciano ją później ukoronować kanonizacją, o którą usilnie zabiegano w Watykanie. („Jak byłoby pięknie – wykrzyknęła ponoć osoba z jego kręgu – gdyby Don Antoni został świętym! Każdy chciałby wówczas być architektem!”). 10 czerwca o piątej po południu, po trzydniowej agonii i otrzymaniu ostatniego namaszczenia, Antoni Gaudi zmarł w wieku siedemdziesięciu czterech lat.

Architekturę Gaudiego można nazwać spóźnionym barokiem, którego w Barcelonie nigdy nie było. Jest na przemian mistyczna, pokutnicza i euforyczna, śmiała konstrukcyjnie i pełna metafor, obsesyjnie stara się spełnić rolę speculum mundi, „zwierciadła świata”. Gaudi był największym architektem i zdaniem wielu największym artystą w Katalonii od czasu średniowiecza. Jego dzieła królują w Barcelonie jak dzieła Berniniego w Rzymie, wyznaczając miarę wysiłku twórczego, według której ocenia się wszystkie inne dzieła. Większość jego najlepszych dokonań znajduje się w mieście lub w jego okolicach.

Kościół Sagrada Família pozostaje symbolem Barcelony, tak jak wieża Eiffla jest symbolem Paryża, a Harbor Bridge – Sydney. Budowle Gaudiego są od dawna atrakcją turystyczną – oczywiście nie na taką skalę, jak od lat osiemdziesiątych XX wieku, kiedy zainteresowali się nimi Japończycy – lecz do niedawna poza Katalonią ceniło je niewielu ludzi. Nawet Hiszpanie uważali Gaudiego za „tego zwariowanego Katalończyka”, a w pozostałych krajach Europy i w Stanach Zjednoczonych, chociaż na pewno miał wielbicieli – w każdym razie był jedynym katalońskim architektem, którego nazwisko mówiło coś cudzoziemcom – nie pasował do przyjętego kanonu architektury modernistycznej. W kanonie tym panował funkcjonalizm, a jego bohaterami byli Le Corbusier, Mies van der Rohe i Gropius.

Jeśli jednak chodzi o wymienionych architektów, to nie odrzucali oni Gaudiego. Kiedy wiosną 1928 roku Le Corbusier przyjechał do Barcelony, pokazano mu budowle Katalończyka. Wielki Francuz zachwycił się skomplikowaną geometrią – hiperboloidami i paraboloidami – Sagrada Família i mansardowymi łukami Casa Milà, luksusowej kamienicy przy Passeig de Gràcia. „Ten człowiek robił z kamieniem, co chciał. Co za niesamowite mistrzostwo konstrukcji! To najpotężniejsza architektura jego pokolenia”. Możliwe, że kiedy czterdzieści lat później Corbusier projektował dach Unité d’Habitation w Marsylii, inspirował się rzeźbiarską formą dachu Casa Milà.

Nie znamy wypowiedzi Mies van der Rohego o Gaudim, chociaż jedną ze swoich najsłynniejszych budowli, niemiecki pawilon na Wystawę Światową w 1929 roku, stworzył on właśnie w Barcelonie. Natomiast Walter Gropius, będąc w 1932 roku w stolicy Katalonii, uznał, że konstrukcję niektórych murów Sagrada Família cechuje „prorocza doskonałość techniczna”. Ale w przeciwieństwie do tych pierwszych modernistów, ich uczniowie nie cenili Gaudiego; uważali go za dziwaka, projektanta tak zależnego od ginącej sztuki rzemieślniczej, że jego architektura nie mogła mieć dla przyszłości żadnego praktycznego znaczenia.

Zrodzony w latach sześćdziesiątych XX wieku wśród cudzoziemców kult Gaudiego miał niespodziewane źródło: surrealizm. Z twórczością Katalończyka zapoznali surrealistów Salvador Dali i Joan Miró, którzy darzyli go bezgranicznym podziwem. Nazwisko Gaudiego w kontekście modernizmu francuskiego padło po raz pierwszy w 1933 roku w piśmie surrealistów „Minotaure”, do którego Dali napisał artykuł: „O przerażającym i jadalnym pięknie architektury w «stylu modernistycznym»”. Unosił się w nim nad organicznym charakterem twórczości Gaudiego, nad tym, że architekt nieustannie przemienia kamień w ciało i sztywność w plastyczność; że swoimi wyobrażeniami zmarszczek, kości, pni i stalaktytów zaprzecza architektonicznym zasadom ortogonalności; że Gaudi jest w ostatnich czasach jedynym architektem, którego dzieła nawiązują do makabrycznych wizji śmierci typowych dla baroku. Zdaniem Dalego Gaudi i tylko Gaudi przedstawił alternatywę dla monotonii modernistycznego rozczłonkowania przedmiotu, alternatywę nie będącą akademicką „całością”, ale czymś całkowicie naturalnym: „rozmyciem”.

Tak więc od lat trzydziestych Gaudi miał dwie nieliczne, lecz bardzo oddane grupy stronników. Pierwsza i najpoważniejsza składała się z ultranacjonalistycznych katalońskich katolików, w tym kilku architektów, którzy dorastali wraz z jego budowlami, a czasem nawet znali go osobiście. Gaudi był dla nich niedocenianym prekursorem nowej epoki wiary: ostatnim z „budowniczych katedr”, którego najwspanialsze dzieło, Sagrada Família, posuwało się wolno jak żółw Zenona z Elei do mety, leżącej gdzieś poza datą ich śmierci. Przyjmowali za dogmat, że Sagrada Família to największa budowla Gaudiego.

Drugą, mniej spójną grupę tworzyli zagraniczni „gaudiofile”, którzy wielbili go, bo został uznany przez surrealistów i zdawał się podzielać ich upodobanie do tego, co irracjonalne i wywrotowe. Czymże bowiem była twórczość Gaudiego, jeśli nie snami w kamieniu, miękką architekturą, architekturą ekstazy?

Poprzez surrealistów Gaudi trafił do świata kontrkultury lat sześćdziesiątych. W 1966 roku w Barcelonie na dzień dobry wypalało się skręta na serpentynowej ławce w Parku Güell, a potem schodziło do miasta, aby nasycić oczy fasadą Sagrada Família i koniecznie odbyć długą wspinaczkę po krętych schodach na szczyt jednej z wież (nie było wtedy wind turystycznych); tak wyglądała miejska wycieczka górska naćpanego cudzoziemca. Młodzi globtroterzy z plecakami sądzili, że Gaudi tworzył w stanie odurzenia narkotycznego, i utożsamiali go z secesją, na której punkcie mieli bzika. Gaudi oznaczał dla nich wyzwolenie od linii prostych, korporacyjnego schematu i wszystkiego, co sztywne, zaprogramowane i bezduszne we współczesnej architekturze. Jego nazwisko oznaczało po katalońsku „ciesz się”. Gaudi-wywrotowiec przeistoczył się w Gaudiego-hedonistę.

Ale zmarły artysta nie miał wpływu na to, kto go podziwia i za co. Antoni Gaudi i Cornet był zupełnym przeciwieństwem kulturalnego wywrotowca, więc odłam francuskich surrealistów, który fantazjował o rewolucji, nienawidził Kościoła i kochał Stalina, nie mógł darzyć go sympatią. Gaudi nie uważał też, aby jego budowle miały jakikolwiek związek ze snami. Opierały się na ścisłych zasadach konstrukcyjnych, tradycji rzemieślniczej, głębokim doświadczeniu natury, wiary religijnej i ofiary.

Dwie ostatnie miały fundamentalne znaczenie. Gaudi był katolikiem wierzącym w nieomylność papieża, autorytet biskupów i odwieczną mądrość Kościoła. Sagrada Família, z ducha bardzo daleka od modernizmu, została zamówiona i zaprojektowana jako budowla, która ma odkupić grzechy modernizmu i „zwyrodnienia” demokracji. Gaudi wierzył zarówno w łaskę, jak karę boską. „Człowiek ma wolność czynienia zła, ale płaci cenę za swoje grzechy: Bóg nieustannie nas karci, przez cały czas gani nas surowo, a my musimy błagać Go, aby nas ukarał, a potem pocieszył”. Jego życie duchowe było równie mocno związane z ideami śmierci, posłuszeństwa, pokuty, zbawienia i transcendencji, jak życie hiszpańskich geniuszy religijnych z dawnych wieków: świętego Ignacego Loyoli albo świętego Jana od Krzyża. „Idei śmierci nigdy nie da się oddzielić od idei Boga – mówił jednemu ze swoich uczniów. – Dlatego w kościołach są grobowce... bez myślenia o śmierci nie ma fizycznie ani moralnie dobrego życia”. I dalej: „Wszyscy muszą cierpieć. Nie cierpią jedynie zmarli. Ten, kto chce położyć kres cierpieniom, pragnie umrzeć”.

Bibliografia

O ile nie zaznaczono inaczej, miejscem wydania jest Barcelona.

Ajuntament de Barcelona, Barcelona sub: el clavegueram de Barcelona, 1989

––––, Ordinance for the Protection of the Historio-Artistic Architectural Heritage of the City of Barcelona, b.d.

––––, Seria Quadern Central pisma „Barcelona: Metròpolis Mediterrànea”:

Nr 8: La Circulació, Conflicte i Repte

Nr 9: La Barcelona de 1993

Nr 10: La Esposición de 1888 y Barcelona del Fin del Siglo

Nr 11: Crònica i Crítica de la Música a Barcelona

Nr 16: Barcelona i la Passió Modernista

Nr 18: Ciutat Vella: L’Hora Decisiva

Albarrán Eduardo Rojo, Antoni Gaudí aquest desconegut: El Park Güell, 1986

Albet Montserrat, Mil anys de música catalana, 1991

Alcolea Santiago, La Renaixença i els seuls reflexos en l’Art català, w: La Renaixença, 1986

––––, El Saló de Cent, 1968

Alier Roger, L’ambient musical a Barcelona, w: La Renaixença, 1986

––––, La música al temps del modernisme, w: El temps del modernisme, 1985

Amades Joan, Folklore de Catalunya, t. 1–3, 1951–1969

Aramon i Serra R., Els origens de la llengua catalana, w: L’epoca medieval a Catalunya, 1989

Ardit Manuel, Balcells Albert, Sales Núria, Història dels Paďsos Catalans, 1980

Artís Andreu A., Retrats de Ramón Casas, 1971

––––, Sonata a la Rambla, 1961

Balaguer Victor, Les Calles de Barcelona, 1865

Balcells Albert, Cataluña contemporánea I (Siglo XIX)/ II (1900), 1977

––––, Historia contemporánea de Catalunya, 1980

––––, El problema agrari a Catalunya: La questió rabassaire 1890–1936, 1968

–––– i in., Les eleccions legislatives i municipals a Barcelona 1810–1986: Context polític i resultats electorals, 1989

Balil Illana Alberto, Colonia Iulia Augusta Paterna Faventia Barcino, Madryt 1964

Bancells Consol, Sant Pau: hospital modernista, b.d.

Barey André, Barcelona: de la ciutat pre-industrial al fenomen modernista, b.d.

Bassegoda Nonell Juan, El gran Gaudí, b.d.

––––, Pane Roberto, Antoni Gaudí, 1989

Benet Josep, Martí Casimir, Barcelona a mitjan segle XIX. El moviment obrer durant el Bienni Progresista, 1854–1856, t. 1–2, 1976

Bilbeny Norbert, La ideologia nacionalista de Catalunya, 1988

Blasco i Bardas Anna María, La pintura romànica sobre fusta, 1984

Bofarull Antonio de, Guia-Cicerone de Barcelona, 1847

Bohigas i Guardiola Oriol, Sola-Morales Manuel de, Inicis de la Urbanística Municipal de Barcelona: Mostra dels Fons Municipals dels Plans i Projectes d’Urbanisme 1750–1930, 1985

––––, Acebillo Josep, Plans i projectes per a Barcelona, 1981–82, 1982

––––, Reseña y católogo de la arquitectura modernista, t. 1–2, wyd. 3, 1983

Bohigas Pere, Ausiàs March, w: L’epoca medieval a Catalunya, 1989

––––, Francesc Eiximinis, w: L’epoca medieval a Catalunya, 1989

Brenan Gerald, The Spanish Labirynth: An Account of the Social and Political Background of the Spanish Civil War, Cambridge 1943

Caballé y Clos, Tomás, Barcelona de antaño: memorias de un viejo reportero barcelonés, Madryt 1944

Caballero Oscar, red., Barcelone, baroque et moderne: l’exubérance catalane, Paryż 1986

Cadena Josep M., Dia a dia: calendari de fets històrics catalans, 1983

––––, Xavier Nogués i altres dibuixants noucentistes, w: El noucentisme, 1987

Capmany y de Montpalau Antonio de, Memorias históricas sobre la marina, comercio y artes de la antigua ciudad de Barcelona, t. 1–4, Madryt 1779–1792

Carandell Josep Maria, L’Eixample de Barcelona, 1982

––––, Guia secreta de Barcelona, Madryt 1974

Carner Josep, Obres completes, 1968

––––, Poems, przeł. Pearse Hutchinson, Oxford 1962

Carr Raymond, Modern Spain 1875–1980, Oxford 1980

––––, Spain, 1808–1939, Oxford 1966

Carrera Pujal J., Història política de Catalunya en el sigle XIX, t. 5–7, 1958

Casanova Eudald i in., Introducció a la història de Catalunya, 1989

Casanovas i Canut Sebastian, Memoriès d’un pagès del segle XVIII, 1978

Castellanos Jordi, Aspectes de les relaciones entre intel.lectuals i anarquistes a Catalunya al segle XIX, w: „Els Marges”, nr 6, 1978

––––, El Noucentisme: ideologia i estètica, w: El noucentisme, 1987

––––, Raimon Casellas i el modernisme, 1983

––––, red., Antologia de la poesia modernista, 1990

Castellet J.M., Molas J., red., Antologia general de la poesia catalana, 1972

Català i Roca Pere, Comentaris a castells catalans, 1990

Cerdà Ildefonso, Teoría general de la urbanización y aplicación de sus principios y doctrinas a la reforma y ensanche de Barcelona. Monografia estadística de la clase obrera de Barcelona en 1856. Vida y obra de Ildefonso Cerdà por Fabiàn Estapé, t. 1–3, Madryt 1868–1871

Cirici i Pèllicer Alexandre, L’arquitectura al temps del modernisme, w: El temps del modernisme, 1985

––––, L’Arquitectura Gòtica, w: L’epoca medieval a Catalunya, 1989

––––, Barcelona Step by Step, 1974

Coll i Alentorn Miquel, Guifré el Pélos en la historiografia i en la llegenda, 1990

Collins George R., Antoni Gaudí, 1961

Colomer i Pous Eusebi, Pensament català medieval, w: L’epoca medieval a Catalunya, 1989

Comes Pau, La situació econòmica a l’época del modernisme, w: El temps del modernisme, 1985

Corredor Matheos J., Montaner J.M., Arquitectura industrial a Catalunya, 1984

Cruells Manuel, Els no Catalans i nosaltres, 1965

Cucurull Fèlix, Panoràmica del nacionalisme català, t. 2–3, Paryż 1975

Dalí Salvador, The Secret Life of Salvador Dalí, Londyn 1968

Dalrymple William, Travels trough Spain and Portugal in 1774, Dublin 1777

Deaux George, The Black Death, 1347, Londyn 1969

Desclot Bernard, Crònica, red. Miquel Coll i Alentorn, 1992

Duran i Albareda Montserrat, Josep Marià Jujol a Sant Joan Despí: Projectes i Obra 1913–1949, 1988

Duran i Sanpere Augustí, Felip V i la ciutat de Cervera, 1963

Elliott J.H., Imperial Spain 1469–1716, Londyn 1963

––––, The Revolt of the Catalans: A study in the decline of Spain, 1598–1640, Londyn 1968

Espuche Albert Garcia, El Quadrat d’Or: centro de la Barcelona modernista, 1990

Fabre Jaume, Huertas Josep M., Barcelona: la construcció d’una ciutat, 1989

Fàbregas i Barri Esteve, Dos segles de marina catalana, 1961

Farré i Sanpera M. Carme, red., L’arquitectura en la història de Catalunya, 1987

––––, El Museo de Arte de Cataluña, 1983

Fernández-Armesto Felipe, Barcelona: A Thousand Years of the City’s Past, Londyn 1991

Ferraté Joan, red., Les poesies d’Ausiàs March, 1979

Figueras Lourdes i in., Lluís Domènech i Montaner i el director d’orquestra, 1989

Fontana Lázaro Josep, La revolució de 1820 a Catalunya, 1961

––––, La revolución liberal: politica y hacienda, 1833–1845, Madryt 1977

Fort i Cogul Eufemià, Aspectes de la desamortizació, 1968

––––, Catalunya i la Inqusició, 1973

––––, Gaudí i la restauració de Poblet, 1976

Fuster Joan, Contra el noucentisme, 1977

––––, Literatura catalana contemporània, 1988

Galofré Jordi, red., Documents de Catalunya: recull de textos històrics, t. 1–2, 1990

Garcia-Martín Manuel, Benvolgut Palau de la Música Catalana, 1987

Garrut Josep Maria, L’escultura al temps del modernisme, w: El temps del modernisme, 1985

––––, L’Exposició Universal de Barcelona de 1888, 1976

Generalitat de Catalunya, Els cent-cinquanta anys de la Renaixença: Edició commemorativa de la publicació de „La Patria” de Bonaventura Carles Aribau, 1983

Gibert Josep, La masia catalana, 1947

Giner Salvador, The Social Structure of Catalunya, Sheffield 1980

Goldston Robert, Barcelona, the Civic Stage, Nowy Jork, 1969

González Antonio, Gaudí, constructor: la materialización de una arquitectura singular, w: „Informes de la Construcción”, lipiec/sierpień 1990

––––, El Palau Güell de Barcelona: la construcción de una idea espacial, w: „Informes de la Construcción”, lipiec/sierpień 1990

––––, Carbó P., La Azotea Fantástica (La Cubierta del Palau Güell), w: „Informes de la Construcción”, lipiec/sierpień 1990

Grau Ramon, López Marina, Exposició Universal de Barcelona: Llibre del Centenari, 1888–1988, 1988

Griñó David, Oficis que es perden, 1981

Hernandez-Cros J. Emili, Mora Gabriel, Pouplana Xavier, Arquitectura de Barcelona, wyd. 5, 1990

Hobsbawm E.J., red., The Invention of Tradition, Cambridge, 1983

––––, Nations and Nationalism Since 1780: Programme, Myth, Reality, Cambridge, 1990

Izard Miquel, Revolució industrial i obrerisme: les tres classes de vapor a Catalunya, 1970

Jardí Enric, La ciutat de les bombes: el terrorisme anarquistas a Barcelona, 1964

––––, Eugeni d’Ors: obra i vida, 1966, 1980

––––, Història de „Els Quatre Gats”, 1972

––––, Història del Cercle Artístic de Sant Lluc, 1975

––––, La pintura al temps del modernisme, w: El temps del modernisme, 1985

Jaume I, Crònica, o Llibre dels Feits, red. Ferran Soldevila, 1982

Keay S.J., Roman Spain, Londyn 1988

La Rosa Tristán, España contemporánea, siglo XIX, 1972

Leighten Patricia, Re-Ordering the Universe: Picasso and Anarchism 1897–1914, Princeton, NJ 1989

Leiz Juliet, Feriche Ricardo, Barcelona Design Guide, 1990

Lewis Archibald, The Development of Southern French and Catalan Society, 718–1050, Londyn 1965

Llanas Albert, Trenta anys de teatre, 1975

Lleonart Jordi, Camarasa Josep, red., La Pesca a Catalunya el 1722: segons un manuscrit de Joan Salvador i Riera, 1987

Llovet Jordi i in., Litteratura catalana, dels inicis als nostres dies, 1989

Lubar Robert S., Miró Before ‘The Farm’: A Cultural Perspecitve. Artykuł w katalogu: Joan Miró: A Retrospective, Salomon Guggenheim Museum, Nowy Jork 1987

Mackay David, L’arquitectura moderna a Barcelona (1854–1939), 1989

McCully Marilyn, Els Quatre Gats: Art in Barcelona around 1900, Princeton, NJ 1978

––––, Ramon Casas, Modernista Painting, and the Critical Evaluation of Provincial Art, niepubl. masz., 1987

––––, red., katalog: Homage to Barcelona: The City and Its Arts, 1888–1936, Londyn 1985

McDonogh Gary Wray, Good Families of Barcelona, Princeton, NJ 1986

Mainar J., El moble català, 1976

Manent Albert, Tres escritores catalanes: Carner, Riba, Pla, 1973

Maragall Joan, Obres completes (obra catalana), 1981

Marfany Joan Lluís, Aspectes del modernisme, 1975

Martorell Joanot, Tirant lo Blanc, przeł. David H. Rosenthal, Nowy Jork 1984

Martorell Portas Vicente, Historia del urbanismo en Barcelona. Del plan Cerdà al área metropolitana, 1970

Masriera Lluís, Mis memorias, 1954

Mendoza Cristina, Mendoza Eduardo, Barcelona modernista, 1989

Mendoza Eduardo, City of Marvels, Londyn 1988 [wyd. pol.: Miasto cudów, przeł. Anna Sawicka, Kraków 2010]

Menéndez Pidal Ramón, Historia de España, Madryt 1956

Mercader i Riba Joan, Felip V i Catalunya, 1969

Miracle Josep, Estudis sobre Jacint Verdaguer, 1989

––––, La restauració dels Jocs Florals, 1987

Monjo i Pons Joan, Sofriments morals que m’ha causat „L’Ictineo”, faksymile masz. z 1869 roku, 1987

Montalbán Manuel Vàzquez, Barcelones, 1987

Mora Josep Ferrater, Les formes de la vida catalana, i altres assaigs, 1980

Morris C.B., Surrealism and Spain, 1920–1936, Cambridge 1972

Oller Narcis, Obres completes, wyd. 2, 1985

Ors i Rovira Eugeni d’, La Ben Plantada, 1912

––––, Glosari (eseje wybrane), 1982

Panyella Vinyet, Epistolari del Cau Ferrat, 1889–1930, Sitges 1981

Parés Fina, Els ex-vots pintats, b.d.

Pelegri i Partegas Joan, red., Fidelitat a Catalunya, 1986

Peréz-Cors Empar, red., Versos bruts: pomell de poesies escatalògiques, 1989

Permanyer Lluís, Història de l’Eixample, 1990

Pestana Angel, Terrorismo en Barcelona, 1979

Píjoan Josep, Política i cultura, red. Jordi Castellanos, 1990

Piqué i Padró Jordi, Anarco-col.lectivisme i anarco-comunisme: l’opositió de dues postures en el moviment anarquista català (1881–1891), 1989

Pla Josep, Barcelona: una discussió entranyable

––––, Guia fondamentada i popular del Monestir de Poblet

––––, Homenots, t. 1–4

––––, Joan Maragall

––––, El Quadern Gris

––––, Santiago Rusinyol i el seu temps, w: Tres Artistes

––––, Un Senyor de Barcelona

Planes R., El modernisme a Sitges, 1969

Poblet Josep Maria, Catalunya, 1833–1913: una panoràmica amb el teatre i els Jocs Florals, 1969

Prats Lorenç L., El mite de la tradició popular, 1988

Puig y Alfonso F. (Jordi de Bellpuig), Curiositats Barcelonines, t. 1–3, 1920

Ràfols J.F., Modernisme i modernistes, 1949

Richardson J.S., Hispaniae: Spain and the Development of Roman Imperialism, 218–82 B.C., Cambridge 1986

Richardson John, A Life of Picasso: Volume 1, 1881–1906, Nowy Jork 1991

Riera C., Els cementiris de Barcelona, 1981

Riquer Borja de, La societat catalana, w: El temps del modernisme, 1985

Rohrer Judith, Solà-Morales Ignasi de, Katalog: Josep Puig i Cadafalch: l’arquitectura entre la asa i la ciutat, 1989

Romeu i Figueras Josep, La lirica catalana des del segon quart del segle XIV a Ausiàs March, w: L’epoca medieval a Catalunya, 1989

Rossich Albert, red., Poesia eròtica i pornogràfica catalana del segle XVII, 1985

Rubio i Balaguer Jorge, La cultura catalana del Renaixement a la Decadència, 1964

Ruiz i Calonja Joan, red., Retaule de la vida medieval: textos catalans coetanis, 1990

Sabat Antonio, Palau de la Música Catalana, 1984

Sagarra J.M. de, Memories, t. 1–2, 1981

Sobrequés i Callicó Jaume, Capmany Maria Aurèlia, Permanyer Lluís, Reencontrar Barcelona, 1986

Sola i Dachs Lluís, Història dels diarís en catala: Barcelona 1879–1976, 1979

Solà-Morales Ignasi, Gaudí, 1983

––––, Sobre noucentisme i arquitectura. Notes per a una història de l’arquitectura moderna a Catalunya, w: El noucentisme, 1987

Soldevilla Carlos, Figures de Catalunya, 1955

Sòria i Ràfols Ramon, red., Diccionari Barcanova d’història de Catalunya, 1989

Subirachs i Burgaya Judit, L’esculture commemorativa a Barcelona: fins al 1936, 1986

Tarracó Emilia, El Monasterio de Santa Maria de Ripoll, León, b.d.

Toda i Güell Eduardo, La destrucció de Poblet, Poblet 1935

Tomás Margalida, Consideracions entorn dels Jocs Florals de Barcelona, w: La Renaixença, 1986

Torras i Bages Josep, La tradició catalana (1892), w: Obres completes, t. 1–7, t. 1, 1984

Torrents Ricard, Verdaguer, culminació i contradicció de la Renaixença, w: La Renaixença, 1986

Tort i Mitjans Francesc, Santa Maria del Mar: catedral de la Ribera, 1990

Townsend Arthur, A journey through Spain in the years 1786 and 1787, t. 1–3, Londyn 1791

Trenc Ballester E., Les arts gràfiques de l’epoca modernista a Barcelona, 1977

Triás Vejerano J.J., Almirall y los orígines del catalanismo, Madryt 1975

Utrillo Miquel, Història anecdòtica del Cau Ferrat, Sitges 1989

Valentí E., El primer modernismo literario catalán y sus fundamentos ideológicos, 1973

Varela Andreu i in., Història de Catalunya, 1989

Verdaguer Jacint, Obres completes, 1974

Vicens Vives Jaume, Llorens Montserrat, Industrials i polítics del segle XIX, 1958

Vila R., El uso del hierro en la Casa Milà de Barcelona, w: „Informes de la Construcción” lipiec/sierpień 1990

Vila-Grau Joan, Els vitralles de la Barcelona modernista, 1982

Vilanova Mercedes, España en Maragall, 1968

Vilar Pierre, Catalunya dins l’Espanya moderna, t. 1–2, 1964–1968

Waugh Evelyn, Barcelona, w: „Architectural Review”, czerwiec 1930

Wheelen Guy, Miró, przeł. Robert Wolf, Nowy Jork 1989

Woolard Kathryn, Double Talk: Bilingualism and the Politics of Ethnicity in Catalonia, Stanford, Kalifornia 1989

Young Arthur, A Tour in Catalonia, w: „Annals of Agriculture”, t. 8, Londyn 1787

Ziegler Philip, The Black Death, Londyn 1969