© Ośrodek KARTA, 2007, 2013

© Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., 2013

Ośrodek KARTA

ul. Narbutta 29, 02-536 Warszawa

tel. 22 848 07 12, faks 22 646 65 11

ok@karta.org.pl

www.karta.org.pl

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

ul. Gottlieba Daimlera 2, 02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Wydanie drugie, Warszawa 2013

Tytuł oryginału: Rossija w koncłagierie

Przełożył z języka rosyjskiego: Stanisław Dębicki

Weryfikacja i uzupełnienie tłumaczenia, redakcja: Agnieszka Knyt

Koordynator serii: Aleksandra Janiszewska

Projekt okładki do serii: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN – www.panczakiewicz.pl

Fotografia na okładce: Obóz pracy przymusowej w Związku Radzieckim, 1932 (AKG/BE&W)

Zdjęcie zamieszczone na stronie 6 pochodzi z archiwum Nicolasa Kasanzewa

Layout, skład i łamanie: Ewa Modlińska

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

ISBN 978-83-7705-441-3

Konwersja:

UCIECZKA

Przez długi czas nad naszymi próbami ucieczki wisiało jakieś fatum. Pierwsza próba miała miejsce jesienią 1932. Wszystko było przygotowane wcale nieźle, z wywiadem terenowym włącznie. Zaopatrzony w odpowiednie dokumenty, pojechałem najpierw do Karelii. Dowiedziałem się mniej więcej wszystkiego, czego trzeba. Lecz – z powodu pewnych czysto rodzinnych okoliczności – przed końcem września, czyli w okresie dla Karelii najbardziej odpowiednim, wyjechać nie mogłem. Przed nami stanęło pytanie, czy nie lepiej odłożyć całe przedsięwzięcie do następnego roku.

Zasięgnąłem informacji w moskiewskim biurze meteorologicznym. Z tego, czego się tam dowiedziałem, wynikało, że w sierpniu i wrześniu w Karelii była wyjątkowo sucha pogoda, że nie było ani jednego dżdżystego dnia. Wyruszyliśmy, ponieważ w tym stanie rzeczy błota karelskie nie były dla nas groźne. Moskiewskie biuro meteorologiczne okazało się, jak to z góry należało przewidywać, sowieckim biurem meteorologicznym. W sierpniu i wrześniu w Karelii lało bez przerwy, bagna były zupełnie nie do przebycia. Przez cztery doby grzęźliśmy w nich i tonęliśmy. Z wielkim wysiłkiem i ryzykiem udało nam się powrócić. Ucieczkę trzeba było odłożyć do czerwca 1933.

8 czerwca 1933, wcześnie rano, moja belle-soeur[1] Irina pojechała do Moskwy odebrać zarezerwowane bilety. Ale Jura, przebudziwszy się, oświadczył, że ma jakieś bóle brzucha. Borys zbadał Jurę i okazało się, że może to być zapalenie wyrostka robaczkowego. Borys pojechał do Moskwy „odwołać bilety”, ja wezwałem jeszcze dwóch lekarzy i do południa wszystkie wątpliwości zostały rozwiane: wyrostek. Konieczna była operacja. Ucieczka nie doszła do skutku drugi raz.

Wszystkie przygotowania, tak skomplikowane i niebezpieczne – zaopatrzenie, dokumenty, broń – na nic. Był to bardzo mocny cios od losu, całkowicie nie do przewidzenia. Jak cegłą w głowę... Ucieczkę trzeba było odłożyć do początków września, najbliższy możliwy dla Jury termin po operacji.

Nastrój był ponury. Z trudem przychodziło nam podjęcie tak ogromnego ryzyka, gdy mieliśmy za sobą dwie precyzyjnie przygotowane, a mimo to nieudane próby ucieczki. Gdzieś z podświadomości wypływało nieokreślone, przytłaczające przeczucie, zabobonny strach przed nowym ciosem.

Nasza podstawowa grupa – ja, syn, brat i żona mojego brata – tworzyła mocno scementowaną rodzinę, wszyscy mieliśmy do siebie nawzajem zaufanie. Byliśmy silni, dobrze wytrenowani. Piąty uczestnik ucieczki wszedł do naszej grupy przypadkowo. Stary buchalter Stiepanow (nazwisko zmyślone), którego cała rodzina przebywała za granicą w jednym z ościennych państw, straciwszy żonę, był w ZSRR sam jak palec. W organizacji ucieczki odgrywał on rolę zupełnie pasywną, coś w rodzaju bagażu. Jego uczciwości byliśmy równie pewni, jak jego niezaradności.

Ale oprócz tych pięciu bezpośrednich uczestników ucieczki o projekcie wiedział jeszcze jeden człowiek i właśnie z tej strony otrzymaliśmy cios.

W Leningradzie mieszkał mój stary przyjaciel Josif Antonowicz. Miał on żonę. Pani J., pochodząca z bardzo znanej i bardzo bogatej polskiej rodziny, była kobietą niezwykle energiczną, zakochaną w sobie i głupią. Taka bywa większość kobiet, które uważają się za wielkie dyplomatki.

Trzy tygodnie przed naszym wyjazdem pani J. zjawiła się niespodziewanie w moim „gołębniku” na Sałtykowce w towarzystwie pana Babenki. Pana Babenkę znałem z Leningradu, gdzie w mieszkaniu mojego przyjaciela Josifa upijał się stale od ponad trzech lat. Byłem zdziwiony tą niespodziewaną wizytą, a zdziwiłem się jeszcze bardziej, gdy pani J. zaczęła mnie prosić, bym wziął ją ze sobą. I nie tylko ją, ale i owego Babenkę, który był jej narzeczonym czy prawie mężem – zresztą, kto to wie, za czasów sowieckiej prostackiej moralności.

To nie był jeszcze cios, ale było to już niebezpieczeństwo. Przy naszym stanie nerwów, napiętych wskutek dwóch lat przygotowań i niepowodzeń, niebezpieczeństwo od razu zaczęło przybierać realne formy. Jakie pani J. miała prawo powiadamiać Babenkę o naszym projekcie, bez zgody z naszej strony? A że pan Babenko o wszystkim wiedział, było jasne, mimo zaprzeczeń pani J.

Co do uczciwości i lojalności pani J. nie mieliśmy najmniejszych wątpliwości. Ale kim jest Babenko? Jeżeli jest szpiegiem, nigdzie nie wyjedziemy i nie uciekniemy. Jeżeli nie jest szpiclem, może się nam bardzo przydać jako były oficer artylerii, obdarzony wspaniałym wzrokiem i doskonale umiejący orientować się w lesie. A w Karelii, z jej magnetycznymi anomaliami, które czyniły kompas niepewnym, umiejętność określania stron świata mogła być bardzo pożyteczna.

Jego uzdolnienia myśliwskie i leśne sprawdziliśmy, lecz jego przeszłość artyleryjska okazała się niezupełnie jasna. Podczas rozmowy o broni Babenko powiedział, że w swoim czasie, mając duży trening na froncie, na pięćset kroków dosyć pewnie trafiał z nagana do celu wielkości człowieka. „Nagan” ten podziałał na mnie jak uderzenie obuchem. Na pięćset kroków z nagana w ogóle trafić nie można, o czym były oficer artylerii nie mógł nie wiedzieć.

W harmonijnej biografii Nikołaja Artiemjewicza Babenki powstał wyłom, przez który tłoczyć się zaczęły opanowujące nas podejrzenia. Ale co mieliśmy robić? Jeżeli Babenko jest szpiclem, to już i tak jesteśmy pod obserwacją i już tu, w Sałtykowce, pod oknem i za progiem sterczą nienawistni agenci GPU, już i tak każdy nasz krok jest kontrolowany. Z drugiej jednak strony, jakiż sens miałoby dla Babenki wydawanie nas? Pani J. miała w Polsce bardzo duży majątek, a dla Babenki majątek ten w każdym razie był bardziej pociągający niż trzydzieści sowieckich srebrników, które może dostać (ale może ich też nie dostać) za zdradę.

Był to dla nas bardzo ciężki okres, pełen niejasnych podejrzeń i złych przeczuć. W zasadzie, ryzykując ogromnie i narażając się na straszne wysiłki, mogliśmy jeszcze ujść z rąk GPU: trzeba było wyjść w nocy z domu do lasu i starać się dotrzeć do granicy, lecz już nie do fińskiej, a do perskiej – i to bez dokumentów i prawie bez pieniędzy. Jednak... Pojechaliśmy. Miałem wrażenie, że bierzemy udział w pogrzebie, a nieboszczykami jesteśmy my wszyscy.

Babenko miał dołączyć do nas w Leningradzie. Pani J. zrezygnowała z wyjazdu, ponieważ miała szanse na wyjazd drogą legalną. Babenko, spotkawszy nas, niesłychanie szybko i zręcznie wystarał się o miejscówki do stacji Szujskaja, na linii kolejowej prowadzącej do Murmańska.

Wspominając obecnie nasze przygody, dochodzę do przekonania, że przeżywaliśmy wszyscy jakieś zaćmienie umysłu. Przez moją świadomość przemknęło, nie wywołując jednak reakcji, że wagon, w którym Babenko zdobył miejscówki, był ostatni, że dziwne były numery miejscówek – 3, 6, 8, że główny konduktor bez żadnej potrzeby zmusił nas, byśmy usiedli „zgodnie z posiadanymi miejscówkami”, chociaż współpasażerowie godzili się na zamianę miejsc, pozwalając nam siedzieć razem. Ale i pasażerowie ci byli dość dziwni...

Wieczorem zebraliśmy się wszyscy w jednym przedziale. Babenko nalewał nam herbatę, a po herbacie, choć dawno cierpiałem na bezsenność, zasnąłem jakoś dziwnie szybko, jak gdyby wpadając w przepaść. Teraz nie mogę sobie uprzytomnić, jak ja to właściwie poczułem... Pamiętam tylko, że zerwałem się gwałtownie, odepchnąłem kogoś, a ten ktoś głośno huknął głową w przeciwległą ścianę przedziału, że ktoś zawisł na mojej ręce, ktoś ścisnął moje kolana, jakieś łapy gwałtownie ścisnęły moje gardło – a przed oczyma ujrzałem trzy czy cztery lufy rewolwerowe.

Zrozumiałem, że wszystko skończone. Jakby błyskawica buchnęła nagle niewidzialnym światłem i rozjaśniła wszystko. I pana Babenkę z jego dziwną teorią z dziedziny balistyki, i osobliwe numery miejscówek, i tych 36 pasażerów, którzy jako fałszywi inżynierowie, rybacy, buchalterzy, kolejarze jadący do Murmańska, Kiemu, Pietrozawodzka – poza nami byli jedynymi podróżnymi.

W wagonie rozlegały się odgłosy walki, okrzyki czekistów, histeryczny krzyk Stiepanowa, jakiś rozdzierający uszy jęk... Oto czcigodny „inżynier” podsuwa mi pod nos kolta, kolt drży w jego rękach, inżynier przygłuszonym głosem, lecz równie histerycznie wykrzykuje: „Ręce do góry, mówię wam, ręce do góry!”. Rozkaz oczywiście bezsensowny. Za ręce bowiem trzyma mnie po trzech ludzi z każdej strony, poza tym nałożono mi już kajdanki, skuwające szczelnie jedną rękę z drugą... Jakiś wczorajszy „buchalter” trzyma mnie za nogi i wczepił się zębami w moją nogawkę. Człowiek, którego odrzuciłem pod ścianę, wyciąga z kieszeni coś błyszczącego... W całym przedziale błyszczą lufy naganów, koltów, brauningów.

Wracamy do Leningradu w tym samym wagonie, po prostu odczepiono go od naszego pociągu i przyczepiono do innego. Prawdopodobnie w pociągu nikt niczego nie zauważył. Siedzę przy oknie. Ręce mi spuchły od kajdanek, których pierścienie są dla mnie zbyt ciasne. W przedziale, ani na sekundę nie spuszczając mnie z oka, dyżurują na zmianę czekiści. Po trzech na jedną zmianę. Są niezwykle uprzejmi. Niektórzy znają mnie osobiście. Na polowanie na tak „grubego zwierza”, jak ja i mój brat, GPU zmobilizowało widocznie przynajmniej połowę sekcji ciężkoatletycznej leningradzkiego „Dynama”. Chcieli nas wziąć żywcem i możliwie bez hałasu.

Trzeba przyznać, że robota była dobrze wykonana. Chociaż zbyt wielkim nakładem. Ale cóż znaczą nakłady dla GPU? Nie tylko na salonkę, ale na cały pociąg mogli sobie pozwolić.

Na półce leży niepotrzebna już broń. Mieliśmy dwie dubeltówki, berdankę, karabin małokalibrowy, a Irina miała maleńkiego brauninga, którego Jura przemycił kiedyś z zagranicy. W lesie, gdzie widoczność wynosi 40–50 metrów, była to broń bardzo groźna w rękach ludzi walczących o swe życie. Lecz tu, w wagonie, nie zdążyliśmy nawet za nią chwycić.

Smutno, ale już mi wszystko jedno. Gra skończona.

W wagonie komenderuje ten sam gruby „inżynier”, który podtykał mi pod nos swojego kolta. Nazywa się Dobrotin. Pozwolił mi pójść pod wzmocnionym konwojem do toalety. Przechodząc przez wagon, zamieniam z Borysem i Jurą wymuszone uśmiechy... Wszyscy oni, oprócz Iriny, również mają na rękach kajdanki. Żałośnie patrzy na mnie Stiepanow. Jego zdaniem, ewentualność zdrady ze strony Babenki wynosiła jeden do stu. Otóż ta jedna setna stała się naszym losem.

Babenko też siedzi w kajdankach, a w rozbieganym wzroku maluje się oburzenie z powodu niesłusznie sponiewieranej niewinności. Boże, i komu przy tak wspaniałej choreografii potrzebna jest taka taniutka maskarada?!

Późnym wieczorem na podwórzu leningradzkiego GPU Dobrotin długo majstruje kluczem przy moich kajdankach i w żaden sposób nie może ich otworzyć. Ręce mi spuchły jak poduszki. Borys już rozkuty, rozprostowuje dłonie i ironizuje: „Jakżeż to wy, towarzyszu Dobrotin, mając taką praktykę, nie nauczyliście się dawać sobie rady z «ósemkami»?”.

Potem żegnamy się, usiłując bez większego powodzenia okazać spokój. Ściskam dłoń Borysa, Iroczka całuje mnie w czoło. Jura usiłuje nie patrzeć na mnie, ściska moją dłoń, mówiąc: „No cóż, kochany... do widzenia... w czwartym wymiarze”. To jest jego ulubiona, niesłychanie pocieszająca teoria o metempsychozie w czwartym wymiarze; lecz obecnie jego głos nie zdradza pewności. To nic, Jurczeńka. Da Bóg, i w trzecim się jeszcze spotkamy...

Stiepanow stoi najzupełniej zgnębiony; nie wiem, czy w ogóle rozumie, co się dokoła dzieje. Wokół nas stoi owych 36 czekistów, którzy nas aresztowali, choć od świata odgradzają nas wysokie, żelazobetonowe mury więzienia GPU. Więzienie wybudowano niedawno. To jest, zdaje się, jedyna rzecz, którą władza sowiecka buduje trwale i solidnie, licząc na użytkowanie w ciągu długich, bardzo długich lat.

Idę po jakichś wąskich, betonowych schodach. Następnie cały labirynt korytarzy. Dwugodzinna rewizja. Pojedynka. Cztery kroki naprzód, cztery z powrotem. Bezsenne noce. Skrzyp drzwi więziennych. I oczekiwanie.

[1] Franc.: szwagierka.

SPARTAKIADA

[...]

– Artykuły i wyrok?

– Takie same, jak moje.

– Trzeba będzie koniecznie przenieść go tutaj. Po cóż on ma tam siedzieć? Ja to przez GUŁAG załatwię raz-dwa. Trzeba przyznać, że chłodnik jest doskonały.

Obaj ochroniarze siedzą w słońcu na piasku kilkanaście kroków od nas. Bliżej nie śmieli usiąść. Miejscowy sekretarz, w marynarce i krawacie, chłepcze piwo i oblewa się potem. Rozetka jego Orderu Czerwonego Sztandaru czerwienieje jak skrzep krwi, którą przelał – własną i cudzą – i sekretarz czuje, że ta krew została przelana niepotrzebnie.

Choć cała ta spartakiada już z założenia była wielką blagą, musiałem jednak od czasu do czasu demonstrować Uspieńskiemu i innym dygnitarzom nasze „osiągnięcia”. Dlatego też poza więźniami, którzy dostali się do Wiczki ze względów niemających nic wspólnego ze sportem, umieściłem tam około czterdziestu wysportowanych młodych ludzi. Zademonstrowałem Uspieńskiemu dwa mecze piłki nożnej (grali zupełnie nieźle) i zawody lekkoatletyczne. Stopery mieliśmy własne, nikt niczego nie kontrolował, dysków nikt nie ważył (oprócz mnie, rzecz jasna) – zatem rekordów nie brakowało. Miałem więc prawo powiedzieć Uspieńskiemu: „Jak pan widzi, dotrzymałem słowa. Potrenujemy jeszcze z miesiąc, a wtedy...”. Uspieński pochwalił moje talenty.

Dom w Wiczce zamieszkiwali bardzo różni ludzie. Była to mieszanina klubu sportowego z bandą hollywoodzkich statystów filmowych. Profesor, spotkawszy mnie pewnego razu, powiedział: „Niech pan posłucha. Skoro się pan podjął w łagrze roli dobroczyńcy rodzaju ludzkiego, to niech pan tę rolę konsekwentnie wypełni do końca. Niech mnie pan przeniesie do jakiegoś innego budynku, bo tu, w tym wrzasku, nie mogę wytrzymać”.

Wrzask rzeczywiście rozlegał się przez całą dobę. Chodziłem po Wiczce i zazdrościłem młodym. Zaledwie wyrwali się z katorgi, zaledwie przestali spożywać łagrową strawę i zaczęli zajadać befsztyki (w Moskwie nawet na wolności befsztyk jest rzeczą niespotykaną), a oto świat stał się dla nich pełen radości, optymizmu i energii. Byli tu Rosjanie, Uzbecy, Tatarzy, Żydzi i Bóg wie kto jeszcze. Był pewien milczący biegacz długodystansowiec, który podawał się za afgańskiego basmacza. Był obywatel angielski, z pochodzenia Syryjczyk, narodowości żydowskiej, o przezwisku Czumburbaba. Wzrost i siłę miał nadzwyczajną, a głos – jak trąba jerychońska. Znany był z tego, że dwa razy próbował ucieczki z Sołowek, mógł grać sam przeciwko drużynie siatkarzy i czasem wygrywał, a jego radosny ryk słychać było w całej Wiczce.

Wszystko to grało w piłkę nożną, skakało, biegało, opalało się i wrzeszczało. Bardziej stateczną część kolonii trzeba było umieścić oddzielnie, bowiem tego, co się tam działo, nie wytrzymywały nawet łagrowe buchalterki. Obaj z Jurą chcieliśmy początkowo zamieszkać w Wiczce, jednak nie zrobiliśmy tego, bowiem nasza ucieczka mogła spowodować bardzo przykre konsekwencje dla całej tej kompanii. Dlatego pozostaliśmy w baraku. Do Wiczki chodziłem codziennie i usiłowałem wprowadzić tam pewien porządek. Po pewnym czasie zdobyliśmy sobie niewielkie grono przyjaciół.

Starałem się zorientować w tym nowym dla mnie świecie łagrowej młodzieży i przekonałem się, że od młodzieży na wolności różni się ona właściwie tylko pod jednym względem: była pozbawiona wszelkich śladów sowieckiego entuzjazmu, podczas gdy na wolności młodych entuzjastów można jeszcze gdzieniegdzie spotkać. Można byłoby powiedzieć, że zebrała się tu śmietanka antysowieckiej młodzieży, gdyby prawdziwa śmietanka nie była na Sołowkach bądź na tamtym świecie.

Całe to towarzystwo siedziało prawie wyłącznie na mocy wyroku z artykułów związanych z terrorem, a wyrok był standardowy – dziesięć lat. W sumie dawało to pewność, że na wolność nie wyjdą nigdy: po odsiedzeniu wyroku w łagrze zostanie względem nich zastosowany nieznany za granicą rodzaj kary, który się nazywa „dobrowolną pracą w administracji łagrowej”. Odsiedzieliście swoje, ale nigdzie was z łagru nie wypuszczą. Otrzymacie prawo zamieszkania nie w baraku, tylko w prywatnym mieszkaniu i będziecie otrzymywać nie 3 ruble 80 kopiejek miesięcznie, jakie otrzymuje drwal w lesie, nie 15–20 rubli, jakie dostaje buchalter, a nawet nie 70–80 rubli, jak płacono mnie, tylko powiedzmy 300–400 rubli. Człowiek, który raz dostał się w tryby machiny GPU, nie ma szans wydostania się z niej. Tym bardziej ten, który dostał się tam za terror. Wobec tego młodzież łagrowa zachowywała się w stosunku do administracji bardzo swobodnie, powiedziałbym nawet – wyzywająco. Rozmawiali z wszelką władzą mniej więcej tak: „Gwiżdżę na to, co się dalej stanie, a tymczasem skuję ci mordę”. Psychologia straceńców. Bili często i dosyć gruntownie. Za takie sprawki wsadzano ich do karceru, czasem, z rzadka, nawet rozstrzeliwano, lecz administracja wszystkich stopni wolała z tą młodzieżą nie mieć do czynienia.

Zdawałem sobie sprawę, że towarzysz Podmokły miał w tym towarzystwie swoich konfidentów, lecz w żaden sposób nie mogłem się zorientować, który z moich piłkarzy i pozostałych, osobiście przeze mnie wybranych, zawodników mógł się podjąć tego rodzaju funkcji. Wkręcił się jakoś pewien chłoptaś skazany na pięć lat za nadużycie władzy. Jak się później okazało, owo nadużycie władzy polegało na „bezprawnym pozbawieniu życia” dwóch więźniów. Chłoptaś był bowiem wiejskim milicjantem. O tym wyczynie sam się wygadał. Podczas najbliższego treningu piłkarskiego złamano mu nogę. Podmokły wezwał mnie do Wydziału III i uporczywie badał, czy był to nieszczęśliwy wypadek, czy też premedytacja. Udowodniłem, że o żadnej premedytacji nie mogło być mowy: sam kierowałem treningiem i widziałem, jak to się stało. Podmokły patrzył na mnie niechętnie i podejrzliwie. Zresztą, jak zwykle rankiem, przeżywał napad chandry spowodowanej kacem. Dopytywał się, co to za towarzystwo zebrało się w Wiczce, o czym oni gadają i jakie są „nastroje polityczne”.

– Co się pan mnie czepia? – powiedziałem. – Ma pan przecież swoich szpicli, niech pan ich wypytuje.

– Konfidentów, rzecz jasna, mam, ale chcę mieć potwierdzenie z pańskich ust.

Zrozumiałem, że ów chłoptaś skazany za nadużycie władzy był jedynym konfidentem. Wiczka została zorganizowana tak szybko, że Wydział III nie zdążył umieścić tam swoich ludzi. Zresztą byłoby to trudne, kandydatów bowiem dobierałem osobiście.

Rozmowa z Podmokłym nabrała niezwykle dyplomatycznego charakteru. Kręcił, kluczył, reklamował jakichś wspaniałych napastników, których miał w Wydziale Operacyjnym. Powiedziałem:

– Zobaczę, co to za gracze. Jeśli rzeczywiście tak wybitni, to ich przyjmę.

Podmokły znów zaczął kręcić, ale ja postawiłem sprawę jasno:

– Pan chce mieć w Wiczce swoich ludzi. Od tego trzeba było zacząć.

Wytworzyła się niewesoła sytuacja. Odmowa była niemożliwa. Przyjęcie kandydatów Podmokłego i nieuprzedzenie o tym moich sportowców było znów psychiczną niemożliwością. Przyjąć i uprzedzić znaczyłoby, że kandydatom tym na pierwszych treningach połamią kości, a ja będę za to odpowiadać. Powiedziałem więc Podmokłemu, że nie mam nic przeciwko jego kandydatom, lecz jeśli nie są tak wybitnymi graczami, jak zapewnia, to moi sportowcy od razu zrozumieją, że do Wiczki kandydaci ci dostali się nie za swoje sportowe zasługi, a więc nie mogę odpowiadać za następstwa.

– Ależ dyplomata z pana – z niezadowoleniem powiedział Podmokły.

– A co? Jak się ma z wami do czynienia, każdy, chce czy nie chce, musi się nauczyć.

Podmokłemu stwierdzenie to spodobało się. Wydobył z teczki butelkę wódki.

– Kaca trzeba zapić. Chce pan szklaneczkę?

– Dziękuję, ale muszę iść na trening.

Podmokły nalał sobie szklankę wódki i powoli wysączył ją do dna.

– My jednak nasze oko koniecznie musimy tam mieć. Musi pan wziąć kogoś ode mnie... Jak im tam nogi połamią, to nic nie szkodzi, tego towaru mamy dosyć.

W ten sposób do Wiczki dostało się dwóch byłych trockistów. Nim jednak przybyli, powiedziałem Chlebnikowowi i jeszcze paru innym, by chłopcy nie gadali za dużo. Chlebnikow odpowiedział, że chłopcy gwiżdżą na wszelkich szpicli.

Ten sam punkt widzenia reprezentował niejaki Koreniewski – uporczywy i wojowniczy socjaldemokrata. Koreniewski powiedział, że nawet przed samym Stalinem nie zamierza ukrywać swoich przekonań politycznych, po jego stronie jest bowiem historia i budząca się świadomość mas proletariackich. Powiedziałem: „To już wasza sprawa, ja was uprzedziłem”. Historia i masy nie pomogły. Koreniewski prowadził otwartą agitację mienszewicką i w rezultacie z Wiczki pojechał na Sołowki. Nie jestem jednak zupełnie pewien, czy tam dotarł.

Zresztą, agitacja mienszewicka w moich sportowych „masach” nie znajdowała żadnego oddźwięku. Zwracanie się z jakąkolwiek agitacją socjalistyczną do ludzi, którzy w praktyce poznali wprowadzenie w życie prawie stuprocentowego socjalizmu, było naiwnością. Nawet Chlebnikow, który w całym towarzystwie był jedynym ryzykującym wymawianie słowa „socjalizm”, widząc wyniki agitacji Koreniewskiego, przestał operować tym terminem.

Koreniewski był wysokim, chudym młodzieńcem z tradycyjną mienszewicką czupryną i stanowił typ wymierającego w Rosji książkowego idealisty. O rewolucji, socjalizmie i proletariacie mówił frazesami, używanymi w przedwojennych socjaldemokratycznych broszurach, operował programem erfurckim[10], powoływał się na Kautsky’ego (też, rzecz jasna, w wydaniu przedwojennym), dowodził, że bolszewicy są uzurpatorami, wulgaryzatorami marksizmu, dyktatorami. Młodzież w Wiczce, która przeżyła już i rewolucję, i socjalizm, i proletariat, patrzyła na Koreniewskiego jak na człowieka z lekka stukniętego i naśmiewała się z niego. Ślusarz z Jekaterynosławia, niejaki Fomko (solidny proletariusz, około trzydziestki), wywołał mnie na stronę: „Chciałbym z panem pomówić o Koreniewskim. Niech mu pan powie, żeby tyle nie gadał. Jestem proletariuszem nie gorszym od innych, a przecież o socjalizmie słuchać już nie mogę. A chłopaka wykończą, nie wiadomo po co. Niech pan z nim pogada, ma pan na niego wpływ”.

Okazało się, że żadnego wpływu nie miałem. Poprosiłem go, żeby odprowadził mnie do Medgory i po drodze spróbowałem po ojcowsku zmyć mu głowę, tłumacząc, że nie może przecież przypuszczać, by wśród sześćdziesięciu mieszkańców Wiczki nie było ani jednego konfidenta. Ponadto, jeżeli już ma ochotę podstawić głowę pod lufy czekistowskich rewolwerów, to w ogóle nie warto tego robić w związku z propagandą socjalizmu w Rosji sowieckiej, zwłaszcza w łagrze.

Wszystko na próżno. Nerwowym gestem odrzucał opadające na twarz włosy i odpowiadał cytatami z Marksa i programu erfurckiego. Powiedziałem, że jedno i drugie znam i bez niego, lecz to nic nie pomogło. Koreleniewski twierdził, że jest mi bardzo wdzięczny za przyjacielskie uczucia, ale interesy proletariatu są dla niego najważniejsze. Z proletariatem tym notabene miał bardzo mało wspólnego. Jego ojciec był lekarzem w Moskwie, a on sam wybrał sobie zadziwiający jak na Rosję zawód – był astronomem.

Jakieś dwa tygodnie później spotkałem bardzo zaniepokojonego Chlebnikowa.

– Koreniewski przepadł. Zniknął gdzieś, a dzisiaj rano przyszli czekiści i zabrali jego rzeczy.

– Tak – powiedziałem – doigrał się.

Chlebnikow popatrzył na mnie wyczekująco.

– Usiądźmy. Co pan radzi?

– Cóż tu można radzić? Przecież go uprzedzałem.

– Tak, wiem... To zapewne jest jakąś pociechą – ironizował Chlebnikow. – Myśmy mówili, a on nas nie usłuchał, a więc to już jego rzecz. Uwaga, ktoś idzie...

Zamilkliśmy. Obok nas przeszli jacyś więźniowie i obrzucili nas zawistnymi, nieprzyjemnymi spojrzeniami – nasze befsztyki na tle łagrowych porcji nie wywoływały sympatii u mieszkańców sąsiednich baraków. Za tymi więźniami szedł Fomko, niosąc wędki.

– Czy słyszeliście już o Koreniewskim?

– Rozumiem doskonale – powiedział Chlebnikow – że pan, Iwanie Łukjanowiczu, nie żywi żadnych sympatii do socjalizmu, tym niemniej Koreniewskiego trzeba ratować.

Wzruszyłem ramionami – jakim sposobem można go wyratować?

– Niech pan spróbuje pojechać do naczelnika Wydziału III. Wiem przecież, że pan jest jego dobrym znajomym – Chlebnikow popatrzył na mnie nie bez pewnej ironii. – Może nawet do samego Uspieńskiego?

Fomko spojrzał ponuro na Chlebnikowa.

– To wszystko, towarzyszu Chlebnikow, nie jest takie proste. Właśnie tacy cisi, jak ten Koreniewski, gdyby dać im władzę, będą rżnąć ludzi jeszcze więcej niż Uspieński. O proletariacie, sukinsyn, ciągle gadał. Co on mi o proletariacie może powiedzieć... Nie, skoro bolszewicy rżną mienszewików, to jest ich sprawa, a my nie mamy się tam po co pchać. Niech się ścierwa gryzą między sobą.

Chlebnikow popatrzył na Fomkę.

– Głupie gadanie. Po pierwsze, Koreniewski to nasz towarzysz...

– Skoro wasz, to się z nim całujcie. My takich towarzyszy nie potrzebujemy. „Towarzyszy” i tak mamy powyżej uszu.

– Po drugie, jest wrogiem stalinowskiej władzy, a więc na razie idzie wspólną drogą z nami. A kogo tam w przyszłości w ślad za Stalinem trzeba będzie powiesić, to dopiero zobaczymy. Poza tym Koreniewski jest jedynym synem swego ojca. Jeśli pan, Iwanie Łukjanowiczu, może mu pomóc, niech pan to zrobi.

– Może on i jedynak – powiedział Fomko. – Iluż synów wasi socjaliści na tamten świat wyprawili? Zresztą, to wasza sprawa – chcecie, to go ratujcie. Natomiast, co się tyczy szpicli, to musimy z nimi zrobić porządek.

Fomko i Chlebnikow wymienili znaczące spojrzenia.

– Taaak – niewyraźnie mruknął Chlebnikow – nasi chłopcy są bardzo zaniepokojeni aresztowaniem Koreniewskiego, bo właściwie był to porządny chłopak.

– Chłopak był istotnie niezły – już o wiele łagodniej powiedział Fomko.

Nie widziałem żadnej możliwości dopomożenia Koreniewskiemu. Ani wizyta u Podmokłego, ani zwrócenie się do Uspieńskiego nic tu nie mogły pomóc. Chlebnikow patrzył jednak na mnie takim wzrokiem, jakby zaglądał mi w sumienie, więc nie potrafiłem mu odmówić. Jeszcze tego samego wieczora spróbowałem przedstawić całą rzecz Podmokłemu w sposób wysoce humorystyczny. Podmokły spojrzał na mnie zapitymi, a jednocześnie chytrymi oczyma i uśmiechnął się tylko. Powiedziałem, że cała ta historia przeprowadzona została niemądrze, bo zaledwie wprowadziłem do Wiczki owych dwóch podejrzanych trockistów, a już nastąpiło aresztowanie. W końcu prawie udało mi się namówić Podmokłego na następujące załatwienie sprawy: Podmokły zwolni Koreniewskiego, ja zaś zobowiązuję się przyjąć do Wiczki jeszcze jednego konfidenta.

– A wie pan kogo? – z pijackim patosem zapytał Podmokły.

– Nic mnie to nie obchodzi.

– Czyżby?... Profesora U.

Przyznam, że osłupiałem ze zdziwienia. Profesor U. to człowiek znany w całym świecie naukowym. I to jest konfident Podmokłego? A więc moja Wiczka ma się stać nie uzdrowiskiem, lecz pułapką? A moja blaga stanie się tragedią?

Profesor U. jednak nie zjawił się w Wiczce, natomiast brygada rybaków łowiących ryby w jeziorze przy ujściu rzeki Wiczki wyciągnęła trupa jednego z trockistów. Nogi trupa zaplątane były w mocną, cienką linkę od wędki, a ciało rozbite o kamienie wodospadu: niby łowił ryby na wędkę, widać poślizgnął się i wpadł do wodospadu...

Tym razem Podmokły wezwał mnie oficjalnie i powiedział:

– Obywatelu Sołoniewicz, proszę mi wytłumaczyć...

Wynikła kłótnia. Nie miałem żadnych powodów, aby obawiać się Podmokłego z całym jego Wydziałem III. Do czasu zakończenia spartakiady byłem bezpieczny. Dlatego też, gdy Podmokły spróbował podnieść głos, powiedziałem mu, żeby się nie wygłupiał, bo pójdę i zamelduję Uspieńskiemu, że konfidentów do Wiczki wsadzono w idiotyczny sposób, na co jemu, Podmokłemu, zwracałem uwagę. Że on, Podmokły, sam mi powiedział: „Tego towaru mamy dużo” i że ja kategorycznie żądam, by mi nie psuł roboty. Każdy wie, że entuzjastów socjalistycznego budownictwa w Wiczce nie ma i być nie może, że siedzą tam kontrrewolucjoniści oraz że jeśli Wydział III zacznie aresztować moich ludzi, to pójdę do Uspieńskiego i powiem, że Podmokły sabotuje spartakiadę. „A cóż pan tak od razu staje dęba? – powiedział Podmokły. – Chcę z panem pogadać po ludzku.”

Incydent został załagodzony w ten sposób, że sprawców śmierci trockisty nie poszukiwano. Tego „towaru” Wydział III miał istotnie dużo. Lecz i Koreniewskiego nie udało się uratować. Drugi trockista tego samego dnia zniknął z Wiczki na dobre. Czułem jednak, że po spartakiadzie, a ściślej – po mojej ucieczce, Podmokły z niejednym zrobi porządek. Znów znalazłem się w jednej z tych obrzydliwych, idiotycznych sytuacji bez wyjścia, jakie stwarza życie w ZSRR. Cokolwiek by się organizowało, nawet najbardziej bezpartyjnego, najbardziej apolitycznego, natychmiast wpełznie tam GPU i zastawi pułapkę. Tuż przed ucieczką udało mi się kilku sportowców przenieść z Wiczki w charakterze instruktorów do innych oddziałów BBK, jak najdalej od medgorskiego Wydziału III.

Zresztą, na jakieś trzy dni przed moją ucieczką Podmokły, upiwszy się na umór, zaczął strzelać na korytarzu GPU i gdzieś zniknął. Nie udało mi się dowiedzieć, co się z nim stało. Jest w tym ręka losu. Niewielu siepaczy GPU kończy szczęśliwie. Resztki ludzkiego sumienia zagłuszają alkoholem, kokainą, a machina GPU wyrzuca ich potem poza nawias, a najczęściej – na tamten świat.

[10] Program erfurcki – program socjaldemokracji niemieckiej, uchwalony na zjeździe w Erfurcie (14–20 października 1891); jako główny cel działania przyjął osiągnięcie socjalizmu drogą pokojową.

DOTYCHCZAS W SERII KARTY HISTORII UKAZAŁY SIĘ: