Tomasz Łysiak

Cytadela

Nieśmiertelni
Część 1
Fragment

Narodowe Centrum Kultury
Warszawa 2013

PRZEDMOWA

Oddaję na Państwa ręce książkę niezwykłą, będącą wynikiem wielkiej pasji zgłębiania tajników historii, docierania do źródeł, poszukiwania informacji o losach postaci, które stały się jej bohaterami. Autor z dociekliwością i zapałem charakterystycznym dla kolekcjonerów i pasjonatów poszukiwał pamiątek związanych z powstaniem styczniowym, dokumentów, gazet z epoki, ale także przedmiotów „zwyczajnych”, codziennych, takich jak śpiewniki patriotyczne czy druki ulotne, których niezwykłą historyczną wartość docenić możemy tylko z perspektywy czasu. Wreszcie Autor sięgnął po jedne z najbardziej ulotnych i wciąż niedocenianych źródeł, jakimi są rodzinne wspomnienia i opowieści przekazywane z pokolenia na pokolenie. Znajdziemy w Cytadeli nie tylko wyimki z oryginalnych dokumentów czy korespondencji, ale również rodzinne historie.

Z wielkiej pasji powstała powieść nawiązująca do wielkich dzieł dziewiętnastowiecznych. Jej warstwa stylistyczna, tkanka językowa, wielowątkowość przywodzą na myśl literaturę tak wówczas popularną. Stylistykę tę podkreśliliśmy także samą formą książki, nawiązującą do sztuki edytorskiej charakterystycznej dla XIX i początku XX wieku.

Cytadela jest pierwszą częścią powieści o wspólnym tytule Nieśmiertelni, której akcja toczy się tuż przed wybuchem powstania styczniowego. Książka stanowi jeden z elementów dwuletniej kampanii społeczno-edukacyjnej „Styczeń wolności”, która organizowana jest przez Narodowe Centrum Kultury z okazji 150. rocznicy wybuchu powstania styczniowego.

Zapraszam do lektury.

Krzysztof Dudek

Dyrektor Narodowego Centrum Kultury

WSTĘP

Pewnego dnia, szukając kolejnych materiałów potrzebnych mi do pisania powieści, zaszedłem do antykwariatu na Krakowskim Przedmieściu. Zapytałem, czy jest może „coś o powstaniu styczniowym”. Jeden ze sprzedawców, targający na zaplecze stos zakurzonych woluminów, zatrzymał się w pół kroku, zmierzył mnie badawczym spojrzeniem i spytał: „Pan jest marzycielem?”. Nie czekał na odpowiedź, odszedł ze swoimi książkami, zostawiając mnie opiece drugiego „subiekta”. Nie zdążyłem odpowiedzieć. Ale to pytanie zapadło mi w pamięć. I gdybym dzisiaj spotkał owego antykwariusza, rzekłbym: „Tak, proszę pana. Jestem jednym z tych marzycieli, którzy pojawiali się na tej ziemi i którym śniła się wolna, piękna Polska”.

To marzenie kazało wielu z nich chwytać za broń nawet wtedy, gdy Rzeczypospolitej jako państwa nie było na mapach, innym dawało impuls do walki piórem, rysowania obrazów, które wraz z opowieścią literacką gnieżdżą się w zakamarkach pamięci jak najgłębsze wspomnienia z dzieciństwa – są nimi zapachy wigilijnych potraw, światło padające na podłogę w dużym pokoju, portret wiszący na ścianie, głos matki czy słowa kołysanki. Miłość do Ojczyzny należy do takich najdawniejszych i najpiękniejszych dziedzictw, które dostajemy w spadku po przeszłych pokoleniach. W tym spadku mieszczą się także odwołania do idei powstań zbrojnych – znaku oporu wobec unicestwienia wielkiego państwa, które w dziejach Europy zapisało się pięknymi głoskami.

Ostatni z tych wielkich narodowych zrywów, powstanie styczniowe, także stał się istotnym elementem kształtowania naszej świadomości historycznej. Ta „rewolucja” (jak jeszcze w XIX wieku nazywano w Polsce powstania) spotkała się z jednej strony z olbrzymią falą krytyki, a z drugiej jej pielęgnowana przez całe dziesięciolecia tradycja była podłożem odzyskania niepodległości w 1918 roku. Marszałek Józef Piłsudski w serii wykładów z okazji pięćdziesiątej rocznicy wybuchu powstania styczniowego dokonał gruntownej analizy militarnych aspektów tej insurekcji. I przy całym krytycznym stosunku do spraw militarnych, z niezwykłą atencją odniósł się do kwestii duchowych, również tych związanych z zaszczepieniem woli oporu wobec polityki rusyfikacyjnej. W tym sensie powstanie styczniowe zostawiło po sobie spadek w postaci patriotów, którzy wyruszyli wraz z Pierwszą Kadrową, by w końcu odzyskać wolność. Nie na darmo więc, gdy Polska była już niepodległa, oddawano bohaterom powstania styczniowego należną im cześć. Stali się moralnymi wychowawcami następnych pokoleń – z wielkimi honorami goszczono ich na uroczystościach państwowych, a w każdej szkole organizowano z nimi specjalne spotkania. Przekazali młodzieży cudowny dar – miłość do Ojczyzny. I ta miłość kazała potem młodym ludziom walczyć w powstaniu warszawskim, iść trudną drogą Żołnierzy Wyklętych i cierpliwie czekać, wierzyć, aż nadejdzie dzień, gdy Polska znów się odrodzi.

Dlatego i my dzisiaj – świadomi całej trudnej drogi prowadzącej do odzyskania niepodległości – winniśmy powstańcom styczniowym cześć i szacunek. Gdyż nasza wolność jest także wynikiem ich ofiary. Jest owocem ich marzeń.

I właśnie to „niezdrowe marzycielstwo” było – w sposób oczywisty – przedmiotem wściekłości kolejnych carów, którzy usiłowali Polskę nie tylko zniewolić fizycznie, ale także zgasić jej ducha.

Kiedy w 1856 roku do Warszawy zjechał nowy cesarz, Aleksander II, spodziewano się, że na fali „posewastopolskiej odwilży” zelżeje również i nasz los. Płonne to były nadzieje. Na nic się zdało ciepłe warszawskie powitanie, kwiaty na ulicach i przystrojone okna. Aleksander postanowił kontynuować politykę ojca, Mikołaja II, i Polaków trzymać na krótkiej smyczy. W czasie pierwszego balu w stolicy grożąc palcem, rzucił zgromadzonym wokół: „Point de rêveries, messieurs”. „Żadnych marzeń, panowie!”.

I dodał jeszcze: „Cokolwiek mój ojciec uczynił, dobrze uczynił”. Tym samym stało się jasne, że noc paskiewiczowska wcale nie minęła.

Rozwój wypadków od roku 1856 aż do 22 stycznia 1863 w Królestwie Kongresowym doprowadził do wybuchu. Szukając przyczyn powstania styczniowego, należy więc prześledzić cały ten proces.

Najgorętszy okres, który rzutował na stan dusz i umysłów Polaków, to czas między czerwcem 1860 roku (pogrzeb generałowej Sowińskiej) a jesienią 1862.

W tym właśnie miejscu chciałbym Czytelnikom powieści przedłożyć kilka wyjaśnień dotyczących przyjętej formuły narracji, wydarzeń oraz postaci, które czasem stanowią tylko tło, innym razem zaś tworzą główną oś akcji – by podczas lektury bardziej świadomie odczytywać to, co jest czystą fantazją autora, a co zostało zaczerpnięte z historii omawianych wydarzeń. Postanowiłem jednak, pisząc tę książkę, wykonać zadanie zarówno beletrystyczne, jak i z gruntu historyczne. Studia, nawet kilkuletnie, dotyczące tak szerokiego obszaru, nie mogą świadczyć o pełnej wiedzy. Zdając sobie sprawę z własnej ułomności, proszę znawców epoki oraz naukowe autorytety o wyrozumiałość. Aby umożliwić osobom zainteresowanym sięgnięcie po literaturę tematu, zamieszczam na końcu wybór bibliograficzny, pomocny w pracy nad tą częścią powieści.

Ze źródeł podstawowych wymienię tu jedynie zeznania spisywane w Cytadeli przez członków Tymczasowego Rządu Narodowego. Wielką wartość przedstawiają także rozliczne pamiętniki z tamtego czasu.

W przypadku opracowań znaczenie fundamentalne ma dla mnie Historia dwóch lat Walerego Przyborowskiego oraz praca napisana przez rosyjskiego historyka Mikołaja Berga (ściągniętego do Warszawy tuż po powstaniu specjalnie w tym celu). Rosjanin bezpośrednio mógł korzystać z akt i dokumentów rosyjskich (podaje np. dokładną liczbę wystrzałów każdej rosyjskiej roty w czasie masakry na placu Zamkowym 8 kwietnia 1861 roku).

W ramach przygotowań do pisania powieści odbyłem także podróż do Petersburga i twierdzy Orieszek w Szlisselburgu. Do najmroczniejszego carskiego więzienia trafiłem (na szczęście nie jako „pensjonariusz”) dzięki pomocy salezjanina, ks. Zbigniewa Lato, któremu w tym miejscu składam serdeczne podziękowanie.

Jeśli natomiast chodzi o zakres wydarzeń historycznych w powieści Nieśmiertelni... Pierwsza część, którą trzymacie Państwo w ręku, zatytułowana Cytadela, rozpoczyna się jesienią 1860 roku. Właśnie wtedy zaczął narastać w Królestwie Kongresowym nastrój oporu wobec rosyjskiego ucisku. Na pogrzebie generałowej Sowińskiej młodzież wznosiła patriotyczne okrzyki, w Horodle świętowano rocznicę Unii, specjalnego znaczenia nabrały obchody powstania listopadowego. 29 listopada miało miejsce wydarzenie, które – w moim odczuciu – stało się duchowym zarzewiem kolejnych wypadków, toczących się z nieuchronnością i siłą lawiny. W tym symbolicznym dniu na ulicy Leszno w Warszawie odbyła się uroczysta Msza św. W jej trakcie studenci, z Karolem Nowakowskim na czele, zaczęli śpiewać patriotyczne pieśni. Wtedy w lojalistycznym hymnie do słów Felińskiego Boże, coś Polskę zmieniono ostatnią zwrotkę i po raz pierwszy zaśpiewano: „Ojczyznę, wolność, racz nam wrócić Panie”. Z pieśnią na ustach pochód ruszył w miasto, a ludzie ze zdziwieniem spostrzegli, że Rosjanie nie reagują... To był początek.

W lutym 1861 roku miała być obchodzona okrągła rocznica bitwy pod Olszynką Grochowską. Jak zwykle umawiano się na polach pod Grochowem. Jednak książę Michaił Gorczakow, namiestnik cara w Warszawie, postanowił temu zapobiec i rozkazał zdjąć most łyżwowy łączący miasto z praską stroną. Zamiast uroczystych obchodów na miejscu bitwy doszło 25 lutego do wielkich manifestacji patriotycznych na Starym Mieście. To wtedy tłum idący ze sztandarami religijnymi i chorągwiami z Orłem i Pogonią został zaatakowany i pobity przez szarżujących żandarmów. Wtedy również – co jest opisane w powieści – Teodor Trepow „dostał po pysku przy wodotrysku”. Wiele osób zostało aresztowanych i osadzonych w Cytadeli.

Dwa dni później, 27 lutego, podczas kolejnej manifestacji rosyjskie roty oddały salwy do bezbronnego tłumu. Zginęło pięć osób: czeladnik krawiecki Filip Adamkiewicz, uczeń gimnazjum Michał Arcichiewicz, robotnik Karol Brendel oraz dwaj ziemianie z Towarzystwa Rolniczego – Marceli Paweł Karczewski i Zdzisław Rutkowski. Przed kościołem św. Anny kozacy zaatakowali nahajkami tłum, niszcząc przy tym krzyż niesiony na czele procesji. Ten połamany krucyfiks stał się później jednym z symboli powstania. W powieści odnajdziecie Państwo postaci autentyczne. Na jej kartach pojawią się Polacy: Ludwik Mierosławski, Zygmunt Sierakowski, Jarosław Dąbrowski, Adam Asnyk, Józef Kraszewski, hr. Andrzej Zamoyski czy margrabia Aleksander Wielopolski. Wśród bohaterów historycznych będą także Rosjanie: książę Michaił Gorczakow, oberpolicmajster Teodor Trepow czy okryty ponurą sławą kurator naukowy Paweł Muchanow.

Akcja toczy się w dużej mierze w przedpowstańczej Warszawie, której koloryt autor odmalowywał, kierując się źródłami: prasą codzienną, wspomnieniami czy treścią archiwów (m.in. zeznania śledcze z procesu Traugutta, będące kopalnią wiedzy z tego okresu). Nic oczywiście nie zastąpi doświadczenia bezpośredniego, stąd Cytadela będzie tylko impresją, która żywi się opisem rzeczywistości i w niej właśnie szuka kolorytu czasów.

Cena świec łojowych lub najlepsze flaczki „na mieście” podawane wyłącznie w czwartki, atrakcje na Nalewkach, loterie czy kosmodrama przy Koziej – takie i inne przykłady życia codziennego Warszawy stają się pejzażem opowieści doby powstania styczniowego, w zgodzie z wiarą autora, że nic nie jest tak barwne, jak... rzeczywistość. Detal poddany uważnej obserwacji może bowiem nabierać nowych znaczeń – metaforycznych i symbolicznych. To dlatego pewne wydarzenia są w powieści odtwarzane z paradokumentalną precyzją (trasy przemarszu rot moskiewskich, liczba wystrzałów, liczba zużytych patronów czy rozkazy wykrzykiwane przez carskiego dowódcę). Nawet niektóre dialogi zostały zaczerpnięte ze źródeł: pamiętników, wspomnień, bezpośrednich relacji. Nie sposób jednak, w pracy – z zamierzenia opowieści literackiej – wskazywać czytelnikowi wyraźnie, przez ciągłe przypisy, co ma wartość dokumentalną, a co przynależy do świata autora. Z tego względu postanowiłem jedynie wyróżnić poprzez cudzysłów teksty autentyczne, bez każdorazowego podawania źródła.

Główny nurt opowiadania jest w całości fikcyjny. A zatem cała historia rodziny Wyrzyków, ciotek Pstrokońskich, kapitana Orłowskiego czy rodziny Scholtze jest wytworem fantazji autora, czasem jednak inspirowanych rzeczywistością (np. w Warszawie rzeczywiście była rodzina Scholtze trudniąca się w XIX wieku handlem świecami, a ich dom znajdował się dokładnie tam, gdzie jest to opisane w powieści).

Aby ułatwić czytelnikowi poruszanie się w tym świecie, postanowiliśmy dodać do powieści appendix w postaci biogramów najważniejszych postaci autentycznych oraz krótkie kalendarium wydarzeń z lat 1860–61. Cytadela kończy się w kwietniu 1861 roku. Wtedy właśnie doszło na placu Zamkowym w Warszawie do masakry – rosyjskie wojsko strzelało po raz kolejny do bezbronnego, modlącego się tłumu. Zginęło kilkaset osób. Potoki krwi płynęły po warszawskim bruku, dając świadectwo prawdziwie barbarzyńskim metodom stosowanym przez Rosjan w podbitej Polsce.

Każdego dnia Polacy spotykali się z szykanami, czując się we własnym kraju jak niewolnicy. Próby manifestowania patriotycznych uczuć poprzez ubiór (żałobna czerń lub tradycyjne staropolskie żupany, czamary i wysokie buty), śpiewy w kościołach i manifestacje spotykały się z surowymi represjami. Cytadela, olbrzymia ceglana twierdza postawiona po powstaniu listopadowym w samym sercu miasta, pełniła wieloraką rolę. Jej działa groziły Warszawie zbombardowaniem, a za murami miały siedzibę tajne służby i komisje śledcze. Tam właśnie znajdowało się więzienie przeznaczone dla wszystkich podejrzanych o – jak notowano w rosyjskich raportach sądowych – „złe myślenie”. Słynny X Pawilon stał się jednym z symboli ucisku. I to wreszcie na stokach Cytadeli powieszono ostatniego dyktatora powstania, Romualda Traugutta. Cytadela – podobnie jak twierdza Pietropawłowska w Sankt Petersburgu – miała pilnować poddanych i przypominać im, że władza widzi wszystko i ma taką siłę, iż jakikolwiek opór jest z góry skazany na porażkę. Ten ponury pomnik rosyjskiego panowania nad Polską stoi w Warszawie do dzisiaj.

Nikt z nas nie doświadczył osobiście atmosfery tamtego czasu – oddają je tylko rozliczne relacje i pamiętniki. To na niej wyrosły działania frakcji „czerwonych” – szły one wyraźnie w zgodzie z oczekiwaniami „ulicy”, z nastrojem, jaki narastał, z uczuciami, jakie targały duszami Polaków. Wciąż bowiem pamiętano o dawnych granicach, a wiele rodzin w bardzo konkretny sposób odczuło rozbiory, ponieważ ich członkowie zostali obywatelami różnych państw. To dlatego hasło „Wolność – Całość – Niepodległość” miało w swej treści odwołanie do dawnego wymiaru terytorialnego. O sile żalu za utraconą Ojczyzną mogą świadczyć organizowane przez Polaków „wycieczki” do dawnych granic Rzeczypospolitej, gdzie niczym patriotyczne relikwie odnajdywano stare słupy graniczne...

Aby podjąć próbę opisu tak wyjątkowego rodzaju doświadczenia narodowego, jakim było powstanie, trzeba zobaczyć wiele „ścieżek”, które składają się na zbiorowe odczuwanie. Są nimi indywidualne losy, wychowanie, tradycje przekazywane w rodzinach, przeżycia szkolne, przyjaciele, lektury, wiersze, strzępy informacji w gazecie, zachowanie żandarma na ulicy czy wreszcie zakaz noszenia brody albo żupana lub obowiązek chodzenia z lampą po zmroku (wyśmiewany w satyrycznych rysunkach w prasie zachodniej). Każdy kolejny dzień życia wszystkich bez wyjątku mieszkańców Warszawy czy Polski (rozumianej przedrozbiorowo) składał się na późniejszy wybuch powstania. Było w tym doświadczenie Bronisława Schwarzego, który – jako potomek powstańca listopadowego i emigranta – wrócił do kraju, by budować linię kolejową. I było również oburzenie warszawiaków na bestialstwa Rosjan. Na przykład w związku z gwałtem na pewnej kilkunastoletniej dziewczynie. „Dziewica Jenike” została porwana z ulicy przez rosyjskich pijanych żołdaków i zaciągnięta do koszar. Jej ciało znaleziono na ulicy. Nie przeprowadzono żadnego śledztwa. Nikt nie został ukarany. Można tylko domniemywać, o czym myślano wtedy, patrząc na rosyjskie patrole przemierzające ulice.

Co czuli Polacy zamknięci i oblężeni w kościołach? A potem zawleczeni do Cytadeli, bo uczestniczyli w Mszy św.?

To w trakcie takich wydarzeń rosło ciśnienie, które potem miało eksplodować. I to już wtedy nastąpiło pęknięcie „polskiej duszy” związane z inną wizją budowania przyszłości Ojczyzny. Doszło wtedy do polsko-polskiej wojny ideologicznej: pomiędzy „białymi” – szukającymi drogi ugodowej, poszerzania pewnych wolności w ramach autonomii, a „czerwonymi” – nastawionymi bojowo i pragnącymi powstania, pełnej niepodległości i odzyskania granic w dawnym wymiarze.

Ten „krajobraz” ideologicznego sporu jest w powieści nakreślony poprzez postaci głównych bohaterów – obu braci Wyrzyków, mających rozbieżne wizje tego, co jest dobre dla Polski.

Jedno nie ulega kwestii. Niezwykła ofiara powstańców styczniowych – cywili, którzy właściwie bez uzbrojenia i przeszkolenia wojskowego ruszyli na wojnę z największa armią ówczesnego świata – stała się dla Europy świadectwem tego, że Polska żyje. Relacje z powstańczych walk bardzo interesowały zachodnią opinię publiczną, zajmując czołowe miejsca w gazetach czy implikując gorące debaty parlamentarne. Porażka powstania w sytuacji tak olbrzymiej dysproporcji sił i uzbrojenia powinna nastąpić niemal natychmiast, a tymczasem walka trwała półtora roku! Wywózki, wysiedlenia czy wyroki śmierci na powstańcach były niezwykle dotkliwym ciosem dla narodu. Nikt jednak nie wie, jakie skutki przyniosłaby uporczywa rusyfikacja, gdyby tego powstania nie było. Jeśli Ojczyzna przetrwała kolejne 150 lat, pomimo tak trudnego doświadczania przez historię, to znaczy, że miało ono sens. Że ciągle istnieje Ona. Polska. Póki my żyjemy.

Dawne publikacje dotyczące powstania styczniowego dedykowano często w podobny sposób – „Cieniom Poległych”.

I ja chciałem, by moja skromna powieść była rodzajem hołdu. Pisałem ją, mając w głowie cały czas pokorną myśl – że te strony o wszystkich wspaniałych postaciach, o wielkich czynach wielu nieznanych z imienia bohaterów to tylko bardzo skromny gest wdzięczności. Jestem bowiem wdzięczny Bogu i Opatrzności, że dane mi jest żyć w niepodległej Polsce. Dzięki Tym, po których zostały już tylko cienie...

Tomasz Łysiak

NIEŚMIERTELNI

Przez mgły czasu, w otchłań wieków

Zaglądając – widać w dali

Pośród mętnych plemion ścieków,

Wśród burzliwej ludów fali,

Nieśmiertelnych, co przetrwali

Długą kolej pierzchłych wieków.

W próchnie ziemi, w dziejów pyle

Rozjaśnione twarze świecą;

Ku nieznanej ich mogile

Duchy nowych mężów lecą,

By wyprosić światła nieco

Na jutrzejszą świtań chwilę.

Na świeczniku z trupich kości,

Nie zgryzieni pleśnią rdzawą,

Stoją żywcem wśród ciemności

Nad przebrzmiałą życia wrzawą

I płomieniem swym jaskrawo

Oświecają twarz ludzkości.

Każdy w swego wieku łonie

Całą jego myśl zawiera –

Ster przyszłości biorąc w dłonie,

Nową jutrznię rozpościera,

A zaczęta przezeń era

Nieśmiertelne wieńczy skronie.

Adam Asnyk

I

Twierdza Orieszek, Szlisselburg, jesień 1860

Płatki śniegu padały na daszek czapki, tworząc biały pas na malinowym otoku. Generał-major zebrał puch palcem i patrzył, jak topnieje. Potem zlizał wodę, przez chwilę trzymał ją na języku i wypluł z grymasem niesmaku. Spojrzał w niebo.

– Smakuje metalem – powiedział cicho. Słowa zdusił poryw zimnego, ostrego wiatru.

– Tak jest, wasze prewoschoditielstwo[1]! – wykrzyknął żołnierz i wlepił w nowego dowódcę barani, błękitnooki wzrok, po czym dodał: – Wybaczcie, wy mówicie, a wasze słowa o już tam, gdzie te mewy. Wiatr, wasze prewoschoditielstwo, to ten wiatr! Pan generał raczył coś o... metalu?

– Nic, Wołodia, nic. Ot, takie tam. Pośpieszcie się, bo zimno! – rzucił generał-major i dodał cicho, do siebie, zerkając na niską powałę sinych, nabrzmiałych chmur: – Tak, carska wyspa, carskie niebo, carski śnieg.

Splunął do wody tuż obok burty łodzi przycumowanej przy niewielkiej przystani. Dwaj żołnierze, okutani w szarobrunatne płaszcze służby więziennej, znosili na pokład ciężkie kufry podróżne nowego komendanta twierdzy. Na brzegu, owinięta szczelnie w pelerynę, stała dziewczyna. Patrzyła to na łódź, to w stronę wyspy, to na stojący obok niej, zakopany w błocie po osie wóz. Zdjęto ostatnie pakunki i woźnica zaciął batem. Wychudły koń, wyrzucając kłęby pary z nozdrzy, spróbował ruszyć, lecz fura ani drgnęła. Dopiero dwaj sołdaci pchnęli z tyłu i wtedy wóz z mozołem wytarabanił się z błocka, i ruszył z powrotem do miasteczka, niknąc między długimi szeregami wymarłych, opustoszałych baraków oraz bud skleconych z butwiejących desek. Z krzykiem uniosły się wrony obsiadające drzewo z resztkami liści, jedyne rosnące na cyplu.

Żołnierze, sapiąc i ocierając nosy rękawami, układali pakunki na dnie łodzi. Jeden z nich, z szacunkiem trzymając w obu dłoniach niczym skarb strzelbę myśliwską komendanta, wniósł ją na pokład, cmokając przy tym z podziwu, jakby był wielkim znawcą broni myśliwskiej.

– A ty co? Puszkarz? Czy rusznikarz? Ostrożnie, odłóż, bo jeszcze wypali – zarechotał drugi sołdat.

– Oj, co ja wiem, to już wiem – odpowiedział mu tamten. – Już komendanta stać na najdroższe cudeńka. Generał Leparski, mówią, człowiek pierwszej kategorii, taki co to i do teatru pójdzie, i na Newskim Prospekcie zna każdą kawiarnię.

– Ciszej, patrzy na nas, może słyszy...

– Ech, gdzie słyszy, wiatr przecie. Nic nie słyszy.

Generał Leparski tymczasem zlizał śnieg z wąsów końcem języka i zawołał:

– Olga, już czas! Łódź gotowa!

Dziewczyna zdawała się nie słyszeć słów, wpatrzona w majaczącą w oddali ciemną bryłę wyspy. Zawinęła chustkę na głowie. I zaczęła płakać.

– O, masz, płacze – mruknął komendant i podszedł do niej, stawiając ostrożnie kroki, żeby jak najmniej ubłocić wysokie, oficerskie buty z czarnej skóry. – Nie płacz, córeńko, nie płacz – powiedział, biorąc ją w ramiona. – To na czas jakiś tylko. Potem kwaterę się znajdzie w mieście. No, przestań. Na zimnym wietrze będzie cię piekło w oczy. I wojsko patrzy, nie wypada...

Otarła twarz. Sprowadził ją niżej, na przystań i pomógł wsiąść do łodzi. Chwyciła za linkę i przełożyła nogę przez burtę, podnosząc suknię. Usiadła na dziobie, otulając się szczelnie peleryną i chustą.

Odbili od brzegu. Zimny, mokry wiatr ciął im w twarze grubymi kroplami wody z Newy.

– Tam, Olga, widzisz, tam, te szerokie połacie to Ładoga. Ponoć wielka jak morze – zaczął tłumaczyć komendant, siadając na ławeczce obok córki. – Zawsze chciałaś nad morze.

Dziób łodzi unosił się i opadał, uderzając z chlupotem o kolejne fale. Na obu brzegach rzeki ciągnęły się szarobrunatne wstęgi lasów poprzecinane setkami białych kresek – pni wysokich brzóz. Wyspa leżąca w najszerszym miejscu, tam gdzie Newa wypływała z jeziora, widniała przed nimi jak ciemna, pozbawiona szczegółów bryła o kanciastych formach wytyczonych liniami wysokich murów i wielkich, graniastych baszt.

Pasażerowie łodzi milczeli wpatrzeni w potężniejącą twierdzę. Wiosła zanurzały się z chlupotem w mętnej wodzie. Drewno skrzypiało w dulkach i czasem słychać było jeszcze sapnięcie któregoś z sołdatów. Newa pachniała odległym, północnym bezmiarem i niosła ten zapach zlodowaciałego odmętu z Ładogi aż do Petersburga, gdzie przepływała pod wielkimi mostami, drażniła szelestem przyboju kamieniste wybrzeże pod Pietropawłowską Kriepostią, by w końcu szerokim nurtem rozlać się i utonąć w Zatoce Fińskiej.

Zaczął padać śnieg z deszczem. Generał-major podniósł wysoki kołnierz. Olga zasłoniła chustą nos i usta.

Łódź dobiła do niewielkiej przystani.

Na brzegu stał młody lejtnant wyprostowany jak struna, z uśmieszkiem przyklejonym do twarzy. Jego cienkie wypomadowane wąsiki zawijały się na końcach w zabawne kółka.

Zasalutował sprężyście, po czym rozsiewając wokół francuskie słówka, podał dłoń młodej damie i pomógł jej wyjść na brzeg. Próbował także podać dłoń komendantowi, lecz ten spojrzał na niego tak, że ręka lejtnanta, jakby zasilana wewnętrzną sprężyną, na powrót uniosła się do daszka czapki.

Potem prowadził ich w podskokach, balansując ciałem jak kelner lawirujący między stolikami w dobrej restauracji, i wszystko objaśniał, pokazywał szerokim gestem – „o tam, wasze prewoschoditielstwo, brama południowa, tu wejście na dziedziniec, tam cerkiewka, nieduża cerkiewka, ale piękna, ikony malowane, sam święty by się takich ikon nie powstydził, tam prochownia, tu domek łaskawego pana komendanta, tam domki straży, a tam, o właśnie tam, dalej tam tiurma”.

I gdy mówił „tiurma”, twarz mu się rozjaśniała, miękła, aksamitniała, jakby ktoś mu wsadził do ust najsłodsze ciastko pełne bitej śmietany.

Zaraz też chciał zacząć uroczysty apel, na którym załoga twierdzy, wraz z urzędem więziennym, mogłaby oddać honor nowemu naczelnikowi. I pokazać, że co jak co, ale dyscyplina w armii rosyjskiej rzecz święta. Nie omieszkał też od razu podtykać pod nos księgi rachunkowej, księgi rozkazów, księgi korespondencji oraz księgi więźniów. Cmokał, uśmiechał się i giął w ukłonach.

– Doskonale, doskonale – posapywał generał-major, po czym nagle odsunął od siebie rozpostartą księgę i strzepując śnieg z rękawów, powiedział: – Może potem? Jesteśmy troszkę, wiecie, z drogi. Rozlokujemy się najpierw, a później...

– Tak jest, panie generale! Oczywiście! – wykrzyknął lejtnant uśmiechając się szeroko i błyskając białymi zębami. – Że ja o tym nie pomyślałem. Dureń ze mnie, po prostu dureń. Pan generał zmęczony, a co mówić o damie. Takie trudy, takie trudy przecież... Droga daleka... Pogoda nieładna...

– Nieładna – pokiwał głową komendant.

– Nawet bardzo nieładna – dodała mu zza pleców panna Olga.

– Paskudna – rzucił oficer. Po chwili już wszyscy narzekali na pogodę. Że śnieg. Że wiatru za dużo i zimny. I jeszcze by można wytrzymać zimno, gdyby nie było mokro. A i na odwrót także.

Komendant odszedł w stronę kwatery, podając córce rękę, a sześciu sołdatów ruszyło za nimi, taszcząc kufry i tobołki.

Pod murem stała, ćmiąc papierosy, grupka strażników, a gdy tylko generał oddalił się na tyle, że już nic nie mógł usłyszeć, zaczęli szeptem rzucać komentarze: „Czwarta kategoria registrowa, stopień generała-majora, i taki ktoś wysłany na komendanta twierdzy. Oj, coś to musiało znaczyć. Albo on sam jakiś taki, wiadomo, podejrzany przepisowo. Albo i co gorszego. Wojna może iść, wojna, już ja wam mówię – szeptał jeden z drugim, wtulając czerwonawą, pyskowi podobną twarz w szorstki, wełniany kołnierz szynela. – Albo bunty. Mogą być bunty. Chłopi się burzą gdzieś podobnież. Pożary były w Petersburgu. Kometę widziano na nocnym niebie. Bydło padło w riazańskim obwodzie. Ktoś truć chciał cara. Spiski tropią. Śledztwa ruszyły. A jak śledztwa ruszają, jak Trzeci Departament pracuje, to i tu, w Orieszku, może być więcej roboty”.

Tak, gdzieś się coś musiało dziać i gotować pod powierzchnią.

Bo skądże inaczej taką rangę urzędniczą by tu wysłali, do samego piekła imperium. Zimnego piekła. No bo powiedzcież sami, czy kto widział w takiej mieścinie jak Szlisselburg generała-majora za komendanta twierdzy?

Tak właśnie gadali między sobą żołnierze pułku straży więziennej i tylko lejtnant Anton Kuźmicz Pawułow nic nie mówił. Myślał. I wymyślił, że wszystkiego się wywie, jak zaprosi komendanta na kieliszek dobrego samogonu. I to nie byle jakiego. O, takiego, co tylko w Szlisselburgu potrafią pędzić. A po samogonie, wiadomo, nie masz człeka, żeby mu dusza nie zaczęła śpiewać.

Tymczasem lejtnant poszedł do części więziennej twierdzy, wcisnął się przez szparę w drzwiach izby strażniczej i na stole ułożył księgę więźniów. A potem kazał nastawić samowar. Żeby był już nagrzany, jak komendant przyjdzie.

Gubernia lubelska, październik 1860

Drogą z Rudnika do Grobel jechała bryczka. Skrzypiała i rzęziła tak niemiłosiernie, że musiała wypłoszyć całą zwierzynę w promieniu wiorsty.

Co się dziwić zresztą, ostatnio była prawie nieużywana. A jak coś tak długo stoi, to zaraz i zacznie się psuć. Stara pani jeździła tylko do kościoła, już za czasów choroby Hieronima, a potem zdarzało się też, że szła na skróty, ścieżką przez las. „A co to, wstyd? – mówiła. – Do pana Jezusa iść? Na klęczkach niektórzy chodzą, to ja mogę pieszo”.

Nikt bryczki nie czyścił odpowiednio, nie smarował, nie dbał, kurzyła się, błociła, więc i hałasowała jak na piekielnym bruku.

Na koźle powozu jechał mężczyzna w baraniej czapie, ubrany w długą czamarę i buty z cholewami. Policzki przecinały mu wyraźne bruzdy, a w szczupłej, pomarszczonej twarzy błyskały dwa chytre, błękitne ślepia. Wąsy sterczały na boki jak słomiane, postrzępione wiechcie.

Pospieszał konia cmoknięciami, a co pewien czas machał lejcami, żeby klasnęły o bujający się koński zad i znów przyspieszyły wychudłą chabetę.

Woźnica nie patrzył jednak na drogę, która była zresztą prosta jak drut i ciągnęła się z Rudnika na wskroś przez las, ale coraz się oglądał na tego, którego wiózł z tyłu. Zerkał tak, a potem kiwał głową i coś do siebie mruczał. „No tak, tak. O tak. Oj, tak, tak. Kto by to pomyślał... A tu, patrz pan...”

Potem się żegnał i spoglądał w niebo. I znów mamrotał do siebie.

Naraz odezwał się głośno:

– Panna Święta widzi i raduje się. Żeby tak całym i zdrowym powrócić, to już nie szczęście, proszę łaskawego pana, to już opieka Boska i tyle. Ja panu mówię.

Mężczyzna nie odpowiedział. Uśmiechnął się leciutko. Patrzył na drogę, na las, na przetaczające się w górze, nad wozem, gałęzie drzew tworzące nad duktem niekończący się tunel, w który wjeżdżali jak gdyby w przestwór wiodący do innego świata. W oczach coś mu się szkliło.

Twarz miał bladą, chudą i ściągniętą jakimś szklistym grymasem. Nos długi, lekko zgarbiony, nadawał temu zastygłemu obliczu wyniosłą, arystokratyczną szlachetność. Nad zaciśniętymi wargami widniał wąsik staranie wystrzyżony, opadający na boki wypielęgnowanymi szpicami.

Także i w ubiorze znać było z jednej strony wysmakowaną elegancję, a z drugiej skromność popadającą nawet w prostotę. Zarzucony na ramiona szary szynel wojskowego kroju, z wysokim kołnierzem, lecz bez żadnych dystynkcji, jak to bywało w urzędniczych mundurach, mógł nawet przywodzić na myśl wojskowego. Natomiast reszta, ukryta pod spodem – kamizela z dobrego sukna i wisząca na niej gustowna, srebrna dewizka od zegarka – zdradzały dobre pochodzenie, pomimo że kamizela zdawała się już wytarta gdzieniegdzie od długiego używania, szczególnie wokół dziurek guzików.

– Pan mnie słyszy? – spytał woźnica przez ramię.

– Słyszę, Michałek, słyszę – odpowiedział mężczyzna. – Patrzę na drogę. Tyle razy się kiedyś jeździło do Rudnika i z powrotem. I wiesz, tak lubiłem na nią patrzeć, o każdej porze roku. Na jesieni, w zimie. Jak żeśmy saniami jeździli. Pamiętasz?

– A co bym miał nie pamiętać. Sanie stoją, wyciągnie się, zima za pasem, pojeździmy.

– Pojeździmy – rzucił mężczyzna w bryczce i znów zamilkł. Przez chwilę słychać było tylko zgrzyt osi.

– Dużo osób było na pogrzebie? – odezwał się nagle.

Woźnica wykrzywił się, pokiwał głową i westchnął głęboko.

– Dużo – odpowiedział. – Pan Adam wie, zjechali z Warszawy. I pan Gustaw był z rodziną. I różni przyjaciele. Tylu kwiatów to ja chyba nigdy nie widziałem. A jak kondukt na cmentarz dochodził, to jeszcze ostatni ludzie z kościoła wychodzili. Szkoda, że to pana wcześniej nie wypuścili. Żeby tak na pogrzeb ojca nie wypuścić...

– A Julek był? – spytał mężczyzna.

– A co by miał nie być. Zjechał z Warszawy, student pełną gębą, proszę szanownego pana, a głos, a postura, a czapka na bok zesunięta. Tylko się dziewczęta za nim oglądają. Kropla w kroplę rodzina Wyrzyków. Też jak świętej pamięci pan Hieronim, jak i pan, każdy Wyrzyk wysoki i szczupły...

Michałek przerwał, cmoknął na konia, a potem odwrócił się i ciężkim spojrzeniem zlustrował Adama, po czym smutnym głosem skonstatował:

– Ale to, co tam z panem zrobili, to już skaranie boskie na tych łotrów, przecież z pana żywy szkielet, uczciwszy uszy, po prostu aż żal patrzeć. Ja rozumiem, zsyłka, ale przecież nie katorga. Toć nie Nierczyńsk, tylko bliska Syberia. Co to, nie karmili was tam?

– Karmili, Michałek, karmili. Tylko mi tam klimat nieodpowiedni. To przez gorączkę, co tu siedzi, o... – Wyrzyk pokazał palcem na głowę – przez myśli wszystkie. Te się kotłują, spać nie dają i tak człowiek traci wszystkie siły...

– To czasem lepiej nie myśleć... – rzucił Michałek i zaciął lejcami. Koń znów przyśpieszył. Bryczka zakołysała się i przechyliła na lewą stronę, aż Wyrzyk chwycił się za krawędź ławy. Po chwili spytał:

– A wy jak się dowiedzieliście, że wracam? Tylu już przede mną puszczali do domu. Widać car mnie chciał dłużej trzymać...

– Przyszło pismo. Błękitna bumaga. Do Rudnika i do nas do domu. Pani płakała ze szczęścia. Wszyscy płakali. Ale pan...

– Cóż ja?

– Pan to jakby nie dziesięć lat tam był, ale... Co tu gadać. Grobli pan nie pozna. Panu Hieronimowi się zmarło, świeć Panie nad jego duszą, i tak wszystko powoli gorzej i gorzej. Pozmieniało się. Przecież Julek, Julek to ile miał lat, jak pana zesłali? Dziesięć?

Adam milczał i tylko skinął ponuro głową.

– No właśnie, dziesięć – ciągnął dalej woźnica – a teraz już taki chłop na schwał z niego...

– Jak zdrowie mamy? – spytał naraz Wyrzyk, wyrywając się z jakiegoś zamyślenia.

Michałek podrapał się po głowie i spojrzał w tył, marszcząc nos.

– Jakby tu rzec, proszę pana, trzyma się jakoś. Ale to już tyle lat. Co tam gadać po próżnicy, sam pan zobaczy...

Bryczka minęła Zgniłą Linię i pas łąk ciągnący się po lewej stronie. Droga zanurzyła się w gęsty las, a po obu jej stronach pojawiły się potężne, sięgające niebios jodły o grubych pniach. Dukt zaczął zakręcać, wić się między moczarami. W końcu las się skończył, wyjechali na otwartą przestrzeń łąk, wśród których, jak na wielkim morzu traw, czerniały gdzieniegdzie wyspy zagajników. Minęli chaty smolarzy. Nad dachami wiły się smużki dymu. Kilkoro dzieci dobiegło do płotów i wciskając palce między witki łoziny, stanęło bosymi stopami na poziomych belkach. Patrzyły na jadący wóz i na Adama szerokimi oczami. Przyjrzał im się i uśmiechnął. Schowały się szybko.

Droga skręcała. Teraz otworzył się przed Adamem widok najpiękniejszy, widok, który nosił w sobie przez wszystkie lata zsyłki.

Stuknął Michałka w plecy.

– Zatrzymaj się – poprosił zduszonym głosem.

– Już dojeżdżamy przecież... – mruknął woźnica, ale pociągnął za lejce. Powóz stanął. Adam zeskoczył i podszedł do skraju drogi. Tu, na zakręcie, szła szczytem niewielkiego wału przecinającego łąki. Dzięki temu, gdy na wiosnę wylewała rzeczka, można było przejechać z Grobel do Rudnika.

Wyrzyk usiadł na brzegu traktu i objął wzrokiem ocean traw ciągnący się daleko, daleko, aż po linię drzew rosnących wzdłuż Rudnej. W powietrzu unosił się zapach przebrzmiałego już lata – uschłych kwiatów i liści zalegających rowy. Pod lasem, w oddali, grupka chłopców w białych koszulach paliła ognisko na pieczone ziemniaki. Wokół nich stały krowy. Dym kładł się wśród traw i łączył ze wstającą przed wieczorem mgłą. Z tej odległości chłopcy wyglądali jak białe plamki z ciemniejszymi kropeczkami głów. Adam wciągnął głęboko w płuca zapach mokrej ziemi, pól i tego odległego dymu.

Potem spojrzał w lewo. Tam, na wzgórku, obok drogi, jak arka witająca przybyszów z dalekiego świata stał dwór o bielonych ścianach, kryty falującym gontem. Przy drodze rosły wiekowe dęby, a po bokach dworu rozłożyste lipy. Na jednej ze ścian pełzało czerwienią dzikie wino. Krzaki bzu rozrosły się, zasłoniły starą ogrodową studnię, używaną tylko do podlewania. Ale wiedział, że tam jest. Wpadł do niej kiedyś mały kotek. Trudzili się długo, aż w końcu udało mu się wyciągnąć kociaka wiadrem przyczepionym do końca drąga.

W oknach dworu było ciemno. Jeszcze nie zapadł wieczór, ale już zmierzchało i nadchodziła szarówka. Naraz w kuchni zapaliło się światło. Zamigotało i rozlało się po szybie ciepłą żółcią. Adam wstał.

Zduszonym głosem powiedział:

– Jedziemy, Michałek.

Gdy dojechali, zeskoczył i poszedł otwierać bramę. Michałek wprowadził bryczkę i skierował się do stajni.

Adam szedł na wprost, przez duży podwórzec, doszedł do gazonu i podjazdu pod dwór. Od ganku wyskoczyły trzy psy. Dwa obskoczyły go ze strasznym jazgotem.

– A wy kto? Wy kto? Bo ja gospodarz... – powiedział do nich.

Trzeci pies, już starszy i spokojniejszy, najpierw warknął, a potem obwąchał go i zaczął merdać ogonem.

Wyrzyk wszedł na ganek. Otworzyły się drzwi.

W progu stanęła kobieta w czarnej sukni, otulona szalem, wsparta na eleganckiej, cienkiej laseczce ze srebrną rączką. Spojrzała na niego, nie mogąc uczynić kroku dalej.

– Mamo – powiedział – posiwiałaś...

Drgnęła jej broda.

– To ty? Adaś? – wyszeptała niepewnie.

Podszedł do niej, otwierając ramiona.

– Dobrze, że przyjechałeś, ojciec czeka na ciebie – powiedziała, przytulając go.

– Ojciec? – spytał. – Przecież...

– On czekał na ciebie i czekał, a ty nie przyjeżdżałeś. No, ale dobrze, że w końcu jesteś...

***

Miasto huczało Julianowi w uszach. Stawał i łowił przetaczające się kaskady dźwięków. Szmer rozmów. Turkotanie kół po bruku, stukot podków na kamieniach, staccato damskich bucików na chodnikach, pohukiwanie męskich trzewików. Spod poczty ruszały wozy wyprężonych dumnie pocztylionów z kołyszącymi się filuternie u boku trąbkami. Słońce odbijało się w ich złocistych kształtach. Kobiety przed tym samym słońcem zasłaniały się koronkowymi parasolkami. A jeden Żyd, z zawieszoną na szyi skrzynką pełną past do butów, stał na rogu i wystawiał do niego twarz. Wiatr mu rozwiewał chałat i brodę, a jasne promienie grzały przymknięte oczy. I tak właśnie, nie patrząc na to, co się wokół dzieje, wołał: „Szuwaks! Dobry szuwaks!”.

Na ulicy Nowy Świat, przy Składzie Nut i Instrumentów Muzycznych czterech subiektów próbowało wstawić na wystawę fortepian. Julek przyglądał im się z rozbawieniem. Zatrzymywali się i inni przechodnie.

Po drugiej stronie dwóch rosłych żandarmów chwyciło za ramiona młodego chłopaka. Wyrywał się, szamotał jak ptak trzepoczący skrzydłami, ale uścisk mężczyzn był za silny. Wtem baba z koszem pełnym gęsi zatrzymała się i zaczęła krzyczeć na żandarmów, żeby puścili chłopaka:

– A co to, dziecko będziecie na cyrkuł prowadzać? Co to ono winne?

– Obraza majestatu Jego Cesarskiej Mości! – odkrzyknął jej żandarm.

– Co za obraza? Taki maluch i by samego cara obraził?

– A wy, obywatelko miejska, co się wtrącacie? – wrzasnął na nią drugi żandarm z najeżonym groźnie wąsiskiem. – W Instytucie Szlacheckim pączkami obrzucił portret Najjaśniejszego Pana. Razem z innymi. Paniusia się za nim nie gardłuj, bo jeszcze sama się w pączki ubabrzesz...

I prowadzili go dalej, aż na odwach w XI Cyrkule śródmiejskim.

Julian chodził po mieście i patrzył na szyldy – niemieckie nazwiska na przemian z polskimi, składy win i korzeni, kupcy bławatni, szewcy i golibrodzi. A wszędzie kawiarnie, traktiernie, bawarie oferujące zimne napoje na ochłodę – piwo albo gazowaną wodę. I ludzie śpieszący się gdzieś i dokądś, po bokach, pod ścianami, uskakujący przed nadjeżdżającymi powozami, żeby nie obryzgało płaszcza czy sukni chlapą prosto z rynsztoka. Przy studniach na Tłomackiem czy na Krakowskim ciągły tłumek z wiadrami. Chłopak lubił stanąć w kolejce, słuchać utyskiwań, połajanek, plotek miejskich, a potem pochylał się i pił prosto z pompy, a na koniec wsadzał głowę pod szeroki strumień. „Pan się przeziębisz”, słyszał, ale wzruszał ramionami. „A pani co, moja matka?”, pytał. Potem, przy kościele Świętego Krzyża czytał klepsydry. „O, zmarło się temu i tamtemu. Ktoś płacze, ktoś pogrzeb szykuje – myślał – a tu inni przechodzą obojętnie, na targ, na rynek albo po chleb”. Wtedy wyobrażał sobie na katafalku siebie, leżącego w otwartej trumnie, pośrodku tego wielkiego kościoła. I śmiał się z tych myśli głupich i naiwnych. Siadał w najprzedziwniejszych miejscach. Jak żebrak, tułacz, szaleniec błąkający się po najciemniejszych zaułkach. Wyciągał z kieszeni zwitki papieru, małe karteczki, ruloniki i coś na nich pisał, notował. Wiersze wpisywał ołówkiem, najpierw na jednej, potem na drugiej stronie, a następnie, między starymi wersami, do góry nogami. Powstawały dziwne szyfry, ciągi liter i słów. I czytał namiętnie, noszone za pazuchą, zszyte nicią rękopisy. Były wymięte, wytłuszczone, a on przewracał kartki i uczył się na pamięć kolejnych strof.

Czytał je na wykładach anatomii, chowając w połach płaszcza i udając, że słucha. A potem znów coś skrobał na świstkach i papierkach, siedząc na korytarzu Akademii.

Raz stanął przed nim inny student, szczupły, o płonących żarem oczach.

– Piszesz? Wiersze? – spytał.

– Takie tam, drobiazgi. Próbuję – odpowiedział.

– Jesteś marzyciel...

Przez chwilę zastanowił się nad tym i powoli powiedział:

– Tak. Jestem.

– Poznajmy się. – Tamten wyciągnął rękę. – Adam. Adam Asnyk.

– Julek Wyrzyk – odpowiedział, wstając i ściskając wyciągniętą dłoń. – Masz na imię jak mój brat. I jak jeden poeta...

– Powiedział Julian... – Asnyk odparł ze śmiechem. – Wychodzi na to, że my też taka para poetów... Może nam też się uda...

– Też się uda? Ty też?...

– Ja też marzyciel – przerwał mu tamten. – Marzyciel i poeta. Wiesz, to taka mieszanka, która daje gwarancję, że kobiety będą płakać. Tak czy inaczej. Na początek matka, jak się dowie, że chcesz się parać czymś tak efemerycznym. Potem kochanki, bo będziesz je opuszczał dla prawdziwych muz. A następnie czytelniczki, jak już wezmą do rąk to, co tam wyskrobałeś w pocie czoła.

Wyrzyk roześmiał się. Wyszli z Akademii na ulicę.

– Też mieszkasz na „czwartaku”? – spytał. – To wpadnij do mnie czasem. A może chcesz pożyczyć...

Odchylił płaszcz i pokazał rękopis.

– To wielki Adam. Chcesz odpisać sobie?

– Co to?

– Księgi Pielgrzymstwa.

– Mam. Mam już oczywiście. Ale ty lepiej nie pokazuj tego publicznie. Zresztą, słuchaj...

Asnyk wziął go na bok i zaczął opowiadać o tym, co szykuje Muchanow. Nagły egzamin na koniec roku. Taki, który wykosi tych studentów, którzy szemrzą przeciw władzom. Czyli właściwie wszystkich.

– Bojkot! Rozumiesz? To jedyne wyjście... – szeptał mu Asnyk, ciągnąc za rękaw i prowadząc ulicą. – Bojkot egzaminu. Jak zrobimy to wszyscy, wszyscy razem, to się uda. Niektórzy profesorowie nas poprą. Już rozmawiałem.

I kilka tygodni później wylecieli z uczelni. Dano im co prawda pewną szansę, powiedziano – jeśli się ukorzycie, jeśli przeprosicie władzę i cara, jeśli przeprosicie kuratora Muchanowa i złożycie obietnicę poprawy, być może w drodze łaski zostaniecie przyjęci z powrotem do szkoły.

Jednak tacy jak Julian czy Asnyk mieli kłopot. Nie widzieli szans, żeby się poprawić. I coś jeszcze gorszego – byli marzycielami.

Potem pili wino przy długim, lepkim stole, gardłując do późna. A gdy lokal zamknięto, wracali nocą, bocznymi zaułkami. Asnyk zachwiał się i stanął, opierając plecami o mur.

– Dobrze się czujesz, Adam? – spytał go Julek, łapiąc za ramię.

– Świetnie. Świetnie się czuję. Wiesz, kto się źle czuje? Ja ci powiem, kto się źle czuje. Te bydlaki, które złamały bojkot, te bydlaki, uwierz mi, oni się teraz bardzo źle czują. A my? Ja i ty? Doskonale. Julian, uwierz mi, jeśli postępujesz zgodnie z tym, co czujesz tu, o tu – łupnął go kułakiem w pierś – to zawsze będziesz się dobrze czuł, rozumiesz? Bądź marzycielem. Na przekór. Wiesz, co powiedział nam car, jak tu przyjechał, w pięćdziesiątym szóstym? Kiedy go jak boga witano, kiedy kwiaty sypano, wieszano na balkonach kobierce? On wtedy podniósł wielki, carski palec, o, tak nam podniósł przed nos, pokiwał nim i wysyczał: „Point de rêveries, messieurs, point de rêveries![2]”. I teraz już wiesz, Julek? Żadnych marzeń!

Zachwiał się i prawie by upadł, gdyby Julek nie przytrzymał go za poły płaszcza.

– Chodź! I ciszej bądź! Naprułeś się całkiem. Ludzi pobudzisz...

Wziął go pod ramię i zaczął prowadzić. Adam nie zamierzał jednak się uciszyć, a wręcz przeciwnie, zaczął krzyczeć:

– I dobrze! Trzeba obudzić ludzi! O to chodzi. Point de rêveries! Oni, Julian, boją się naszych marzeń, rozumiesz? Tego się właśnie boją. Naszych marzeń o Polsce. Dlatego właśnie musimy być marzycielami!

A potem płakał. Płakał pijany przez całą noc. I długo, do świtania, mówili wiersze z pamięci.

Któregoś dnia Adam zniknął i Wyrzyk nie mógł go nigdzie znaleźć. Ktoś powiedział, że Asnyk wyjechał do Paryża. Julek zaczął się błąkać po mieście, a gdy przysiadał na ławce, na jakimś murku czy na brzegu fontanny, wyglądał, jakby stracił rozum: szkliste oczy wpatrzone były gdzieś daleko, w jakąś nieokreśloną przestrzeń, wargi mamrotały niesłyszalne wyrazy, a ręka co pewien czas, w paroksyzmie twórczego szału kreśliła na karteluszkach nowe gorące wersy.

Żył z tego, co wysyłała mu matka, na adres stryja Gustawa, oraz z lekcji francuskiego, których udzielał dobrze ułożonym pannom.

Wśród wielu domów, które w związku z tym odwiedzał, był jeden szczególny. Kamienica przy ulicy Widok nie wyróżniała się niczym specjalnym – odrapane ściany i podwórko ze stojącym w środku wychodkiem sprawiały raczej wrażenie odpychających. Julian, gdy tu przychodził, zdawał się jednak nie widzieć brudu ani czuć niemiłych zapachów. Patrzył w górę, w okna na drugim piętrze, oczy robiły mu się szerokie i – jakby rzekła jego babka – maślane. Potem wchodził spłoniony po schodach, stawał przed wejściem, ciągnął za dzwonek i gdy drzwi się uchylały, pytał z lekkim drżeniem w głosie:

– To panna Wanda jest?

Właściwie gdy już szedł na tę ulicę, zdawał się jakoś frunąć ponad chodnikiem. I wciąż spozierał na wiszący na łańcuszku zegarek – precjozum otrzymane w prezencie od ojca – odczytywał godzinę i teatralnym ruchem zatrzaskiwał srebrzystą kopertę.

Tak właśnie, jak gdyby pędzony wewnętrznym, gorącym wichrem, biegł na Widok pewnego listopadowego dnia. Pogoda była kiepska, nie dość, że panował ziąb, to jeszcze mżyło tak, że wilgoć przenikała do szpiku kości.

Julian jednak nawet nie zapiął płaszcza, patrzył pod nogi, ściskając pakiet książek pod pachą. I pewnie dlatego, z racji tej pochylonej głowy, nie zauważył, że z ulicy Chmielnej wyjechał olbrzymi wóz zaprzężony w dwie gniade chabety. Wyrzyk, pochłonięty myślami, zdawał się nic nie widzieć i nie słyszeć z tego, co się dzieje wokół, więc wleciał wprost pod nadjeżdżający wóz. Konie stanęły dęba. Potężny pojazd zachwiał się i przez chwilę mogło się wydawać, że runie na bok, lecz na szczęście tylko zakolebał się z łoskotem wiszących na nim dziesiątków dziwnych sprzętów, po czym z jękiem osiadł na resorach. Woźnica rozpaczliwym ruchem ściągnął lejce.

– Co robisz, człowieku? Życie ci niemiłe? – krzyknął ów siedzący na koźle furman, ubrany zabawnie, w meloniku na głowie i w kamizelkce w krateczkę. Zeskoczył, ciągle trzymając wodze w ręku. Uspokoił konie, klepiąc je po szyi i przemawiając do nich czule.

Wokół zebrał się zaciekawiony tłumek. Kobiety w rozłożystych krynolinach pochylały się nad Julianem, szeleszcząc materiałami, a on patrzył ogłupiały na ich wysokie, sznurowane, czarne buciki na obcasach. „Nic się panu nie stało, młody człowieku?”, „Czy on żyje?”, „Przecież, że żyje, rusza się, patrzy, i to jak patrzy!”, „Czy aby co nie złamane? Może pan wstać?” – damskie głosy mieszały się i wirowały wokół głowy Wyrzyka, który usiłował podźwignąć się na kolana.

Z niewielkiego okienka w samym środku wozu wychyliła się głowa starego, siwobrodego człowieka. Rozejrzał się i widząc zbiegowisko, wykrzyknął:

– Co się stało, Pazzo? Czemu stoimy?

Woźnica odpowiedział z ukłonem:

– Jakiś zamyśleniec wpadł nam prosto pod zaprzęg, mistrzu! Zaraz ruszymy, tylko go podniosę.

I człowieczek, o pękatym brzuszku, mający wygląd jakiegoś robaczka w zbyt kusym surduciku o wytartych łokciach, na których ktoś już kilkakrotnie naszył jajowate łaty, chwycił Juliana pod ręce, pomagając mu wstać.

– Wstawaj, wstawaj, młodzieńcze. Bo zaraz nam tu ściągniesz jaki patrol i dopiero będziemy mieli się z pyszna. No, masz pan, tu pańskie książki, zeszyty.

– Co to, akademik? – dopytywał starzec, a jego głowa wystająca z okienka w wozie wyglądała jak śmieszny maszkaron sterczący z dachu gotyckiej katedry. – Mam dość tych akademików. Odkąd im szkoły otwierają, rozpanoszyła się młodzież po mieście!

– Pan jesteś z Akademii czy ze Szkoły Sztuk? – spytał człowieczek w meloniku, podając książki Julianowi.

– Ja? Z Akademii...

– Z Akademii! – odkrzyknął woźnica do starca, a ten machnął rozeźlony ręką, na znak, by przyśpieszyć uprzątanie ulicy.

– Masz pan tu te swoje, no masz pan – gadał Pazzo i już chciał wracać do wozu, gdy zerknął na coś leżącego przy kole pojazdu.

– A to? To pańskie?

Schylił się, ukazując wszystkim damom tę część ciała, która każdemu woźnicy daje najlepszą osłonę od niewygód podróży i wybojów, amortyzując podskoki. Zgromadzone na ulicy damy westchnęły i zgorszone nieobyczajnością rozeszły się, komentując głośno upadek obyczajów.

– Pokaż no, Pazzo, coś ty tam znalazł? – zawołał starzec, wyciągając chudą szyję tak, że zdawało się grozić jej pęknięcie.

– Ech, leżało, maestro. Tu leżało. Może to tego właśnie zamyśleńca – odpowiedział człowieczek w meloniku, po czym nagle odwrócił się do Wyrzyka i spytał z dziwnym błyskiem w oku: – Czy przypadkiem nic panu nie brakuje?

Julek pomacał się dookoła, jakby sprawdzał, czy wszystkie kości są na miejscu, przejrzał pugilares i klepnął się po kieszonce kamizelki.

– Na Boga, zegarek, wypadł mi zegarek.

– Zegarek? Daj mi go tutaj – rzucił starzec, a Pazzo podał mu go usłużnie. Siwy „gargulec” zaczął oglądać cacuszko, otwierając grubym paznokciem wieczko. Cmoknął i pokręcił głową. Przywołał ruchem palca woźnicę, coś mu szepnął na ucho. Obaj popatrzyli znacząco na Julka.

– Chodź pan tu bliżej – wykrzyknął Pazzo, a gdy chłopak postąpił dwa kroki, spytał: – To pański zegarek?

– Mój – odpowiedział Julian.

– A można to wiedzieć, skąd go pan masz?

– Skąd? Można, żadna tajemnica, pamiątka rodzinna, jeszcze po dziadku. Napis tam jest grawerowany. „Berezyna”.

Maestro znów coś szepnął do ucha swemu słudze i Pazzo oddał zegarek Julianowi na wyciągniętej dłoni. Potem zmrużył oko i szepnął:

– Jest zepsuty. Bardzo zepsuty. Chodzi lub nie chodzi. Cofa się nagle albo przyśpiesza. Chwilami mierzy, jakby to rzec, swój czas. Nie zauważył pan?

– Zauważyłem – odparł Julek. – Cóż z tego?

– Niech pan przyjedzie do nas, naprawimy – odpowiedział Pazzo, wskakując na kozioł i zerkając w stronę ulicy Chmielnej, na której w oddali pojawił się patrol. – Niech pan przyniesie.

Zaciął konia batem i wóz ruszył. Wielka konstrukcja zaczęła się toczyć, a przyczepione do niej wszędzie dziwne sprzęty: wielkie koła cyrkowe dla zwierząt do skoków, pręty stalowe, stągwie, beczułki, patelnie, puste klatki dla ptaków i pudełka wszelkich kolorów, bujały się, wydając przeraźliwy rumor.

– A jak was znaleźć? – krzyknął za nimi Julian.

Pazzo obejrzał się, ale nic nie odpowiedział, tylko zaśmiał się jakoś tak głęboko, szczerze, bez złośliwości.

Stary człowiek pomachał ręką. I on też się uśmiechał, kiwając głową, zupełnie jakby chciał powiedzieć: „Ależ z niego dziecko, naprawdę, po prostu dziecko”.

***

Adam Wyrzyk odziedziczył po swoim ojcu smukłą sylwetkę, orli nos, zapadłe policzki, wargi pełne i szerokie, długie żylaste ręce i sposób chodzenia z lekko pochylonymi plecami, co nadawało całej postaci jakiś specyficzny wyraz zamyślenia.

Wszyscy to zresztą mieli po Hieronimie: i on, i młodszy Julek, i Zosia. W dodatku te ręce... Po dłoniach od razu można was poznać, mówiła matka i miała rację. Jeśli ktoś z nich unosił papierosa do ust, zażywał tabaki, ujmował pióro albo siedział na ganku i rozmawiał – pierwsze, co się rzucało w oczy, jak rodzaj herbu rodowego, dziedziczne spoiwo pokoleń, to właśnie dłonie o długich palcach i kciukach, które zaginały się w charakterystyczny sposób, z mocno wystającymi kostkami w stawie. No i to pochylenie pleców.

Już babka Konstancja napominała ich ciągle, mówiąc: „wyprostuj się, bo ci każę specjalne jarzmo nałożyć albo kijek wstawić pod łopatki”. Zresztą groźby te miały realne uzasadnienie. Doktor Zengteller, zaprzyjaźniony z rodziną, przepisał obu chłopcom specjalne ćwiczenia, najpierw Adasiowi, a potem i Julkowi, gdy podrósł: podnoszenie rąk na boki z ciężarkami w dłoniach albo długie wiszenie na drążku. Wszystko to miało poprawić ich postawę, nie przynosiło jednak wielkich rezultatów, ale Zengteller wciąż nie chciał uznać, że pochylone plecy to znak rodowy Wyrzyków.

– Trzeba mieć twardy kręgosłup, twardy i prosty, żeby potem nieść życie na barkach – mawiał doktor, a potem szedł do salonu na nalewkę, którą wypijał z gospodarzem domu w celach czysto leczniczych, „na poprawę krążenia, zalecam, panie Hieronimie, zalecam”.

Owo charakterystyczne garbienie się było więc rodzinną specjalnością, a wiązało się z tym, że każdy z Wyrzyków lubił zapadać się w swój wewnętrzny, duchowy świat. Julek malował i pisał wiersze, a Adam pogrążał się w trawieniu jakichś cierpkich, nieszczęśliwych myśli, czytał, rozpamiętywał, a potem dyskutował z ojcem, zamykając się z nim w gabinecie. Bywało, że później nie odzywał się do nikogo przez kilka dni.

Kiedy wrócił z zesłania, zastał dom w Groblach cichy i obrośnięty pajęczyną, jak gdyby wszystko po śmierci ojca zaczęło się chylić ku upadkowi. Wiatr stukał jedną z deseczek gontu, a gdzieś na strychu coś skrzypiało jak na wielkim okręcie wyrzuconym na brzeg i dogorywającym w piasku. Adam wszedł tam i chodził pośród kurzu, otwierając stare kufry, a wszędzie unosiły się chmury starodawnego pyłu. Gdzieniegdzie, ze szpar między deskami, z malutkich okienek padały zimnobłękitne smugi światła. Znalazł swojego starego konika na kółeczkach, zniósł go na dół i oczyścił mokrą szmatką.

Potem zjadł zupę. Para buchała znad talerza, a on patrzył na kolorowy szlaczek na porcelanie.

– Mamo, jest jeszcze mój ulubiony kubek? Ten z zielonymi kwiatkami? – spytał.

Matka kazała Wikcie odszukać kubek, a ta przyniosła go zadowolona. Wytarła ścierką i postawiła na stole. Adam popatrzył na kubek, ale nie kazał sobie nic nalewać.

Pojechali z matką na cmentarz. Michałek cmokał na konia, a koła skrzypiały, ciągle nienaoliwione. W Łętowni, przy kościółku, na niewielkim wzgórku, otoczony wałem, był cmentarz. Adam wszedł tam, zdejmując czapkę przy furcie. Wiatr rozwiewał mu włosy. Stanął przed grobem i patrzył na płytę i napis, a Wikta z Michałkiem sprzątali liście. Łucja złapała go pod rękę. Chwycił dłoń matki i ścisnął.

Następnego dnia, koło południa, wybrali się razem na spacer, nad rzekę. Szli brzegiem lasu, w stronę łąk i pastwisk. Pies buszował w wysokich trawach jak oszalały, co chwila widać było ogon albo łeb wyskakujący w górę z postawionymi ciekawie uszami.

Adam szedł pochylony jak zwykle, zatopiony w myślach, i chwilami się zdawało, że nie słyszy, co matka mówi do niego. Tylko uśmiechał się pod wąsem, jakby coś go nieustannie, w gorzki sposób, bawiło.

Łucja opowiadała o Julku, jego listach i pięknych wierszach, jakie pisał. Potem także o kłopotach, jakich narobił sobie na pogrzebie generałowej Sowińskiej, podobno wmieszał się w grono gorącej młodzieży. Dostał naganę. Ojciec, jak jeszcze dobrze się czuł, jeździł w tej sprawie, rozmawiał z profesorem Szokalskim. No i później była ta nieszczęsna historia z egzaminami i bojkotem. A stryj Gustaw próbował interweniować u Muchanowa.

– U Muchanowa? A ten ze stryjem w ogóle chciał rozmawiać? Dziwna sprawa – stwierdził nagle Adam, budząc się z zamyślenia.

– Oj, wiesz, jak to jest ze stryjaszkiem, on to wszędzie ma jakieś znajomości – westchnęła Łucja. – Ale tu niestety nie pomógł, nawet on nie pomógł. I teraz Julcio ma zdawać egzamin na początek przyszłego roku.

Doszli do rzeki. Weszli na kładkę zrobioną z długiego pnia drzewa ściosanego po jednej stronie, żeby dało się stawiać kroki, i szli ostrożnie, a Adam trzymał matkę za rękę.

Usiedli na drugim brzegu. Milczeli, patrząc na płynącą wodę.

– Tu zawsze łapaliśmy ryby, mamo – powiedział nagle Adam. – Tam na zakręcie, gdzie te chaszcze, tam jest spokojniejsze rozlewisko i płyciutko. Julek był malutki i siedział w rzece, a ja łapałem kiełbie w siatkę i pokazywałem mu. Strasznie się bał i wrzeszczał. Chciał, żebym je wypuszczał.

Rabuś podbiegł do nich, otrzepując się z wody i kładąc brudny, zamulony kij pod nogami. Adam złapał ten kij i rzucił daleko ku uciesze psa.

Twierdza Orieszek, październik 1860

Generał-major Leparski usiadł za biurkiem i rozłożył księgę. Wskazywał palcem numer więźnia, dotykając odpowiedniej rubryki. Lejtnant Pawułow zaglądał mu przez ramię, by jak najszybciej odgadnąć intencje naczelnika, a potem ściszonym głosem wydawał dyspozycje strażnikom, którzy przechodzili do kolejnych drzwi. Szczękały zasuwy. Więźniowie stawali przed obliczem komendanta. Przyglądał im się spod krzaczastych brwi, czasem o coś pytał. Niektórzy próbowali o coś go prosić, tłumaczyli, że są zupełnie bezpodstawnie uwięzieni, inni skarżyli się na panujące warunki, na zimno lub jedzenie.

Generał-major słuchał ich, patrząc szklistym wzrokiem, jak gdyby w ogóle nie docierały do niego żadne dźwięki, a te ludzkie postacie, wykrzywiające twarze w różnych grymasach, były produktem jakichś fantasmagorii i czymś zupełnie nierzeczywistym, do czego nie należy przywiązywać szczególnej wagi. Pozwalał więźniom wybełkotać parę zdań, po czym unosił rękę. Nad księgą zastygała wyprostowana dłoń w łososiowej rękawiczce. Po chwili zginała się w przegubie i zwieszała, mówiąc tym samym „następny”, „następny”.

Wielu mieszkańców „siekretnego domu”, jak nazywano więzienny budynek w twierdzy, było obłąkanych. Lekarz uważał, że oszalała blisko połowa skazańców. W końcu trafiali do więzienia cieszącego się najgorszą sławą w całym imperium – o, głowę można dać, że niejednemu urzędnikowi na carskim dworze w Petersburgu na samo słowo „Szlisselburg” trzęsły się kolana i cierpła skóra. W nocy ze wszystkich zakamarków dochodziły jęki i pokrzykiwania, które odbijały się echem od wysokich ceglanych murów „krieposti Orieszek”.

Generał-major Leparski patrzył i na tych obłąkańców bez okazywania najmniejszych emocji. Niektórzy płakali. Inni opowiadali niezwykłe historie. Większości trzęsły się ręce.

Wśród wariatów więziennych znalazł się nawet „car”. Patrzał na komendanta z dumą jak imperator na nędznego chłopka. Kazał się całować w rękę i klękać.

Lejtnant pochylił się do ucha komendanta i wyjaśnił, że osobnik ów cierpi na głębokie zaburzenia psychiczne: zdaje mu się, że jest carewiczem Dymitrem, synem Iwana, że bojarzy chcieli pozbawić go życia, a on cudem tylko uniknął śmierci, a teraz czeka w tej twierdzy na powrót do władzy.

Generał-major machnął więc „carowi” ręką.

„Dymitra” wyprowadzili strażnicy. W drzwiach obrócił się jeszcze i popatrzał na naczelnika siwym, szaleńczym spojrzeniem.

– Śpij, śpij, Wasylu – powiedział. – Ja przyjdę do ciebie w nocy. Śpij, córkę okrywaj od chłodu!

Leparski wzdrygnął się i przez chwilę spoglądał za odprowadzanym „carem”. Potem stuknął placem w zapiski registrowe.

– To by było tyle – powiedział i zamknął księgę.

– Tak żeby prawdę powiedzieć, to nie do końca, wasze błagorodie! – rzekł lejtnant, zastygając w usłużnej pozie.

– Jest jeszcze kto?

– Tak. Ale nie tu.

– Co znaczy „nie tu”? Czyli gdzie?

– W baszcie Świetlikowej, panie generale.

– Która to baszta? – Komendant uniósł krzaczaste, białe brwi, a na twarz wypełzł mu nieskrywany wyraz zniechęcenia.

– Przylega do więzienia od strony wewnętrznego dziedzińca – wyjaśnił Pawułow.

– I kogóż to mamy w owej baszcie, panie lejtnancie? – spytał generał-major, a jego brwi powoli się opuściły i znowu twarz dowódcy stała się nieprzenikniona, nieruchoma, jak gdyby była częścią idealnie wyprasowanego munduru.

Pawułow sprawiał wrażenie bezradnego. Ot, wiele razy ćwiczył zupełnie idiotyczne miny, które podwładny winien prezentować przełożonemu na znak dobrego wychowania i dyscypliny. Tak i teraz taką regulaminową minę zupełnego idioty przybrał i wymamrotał, próbując się uśmiechać:

– Po prawdzie, to nie wiemy, wasze błagorodie.

– Słucham? – spytał generał-major, a brwi znowu powędrowały w górę na znak bezbrzeżnego zdumienia. – Co pan właśnie powiedział, panie lejtnancie? Czyżbym źle usłyszał?

– Otóż, obawiam się, wasze błagorodie, że jak najbardziej, po prawdzie, dobrze pan generał usłyszał. Nie wiemy, kto on – tłumaczył się Pawułow, przestępując z nogi na nogę. – Jak tu przyszedłem na służbę, osiem lat temu, to już był. Mój poprzednik opowiedział mi przy przekazaniu dokumentów, że i on więźnia tego w twierdzy zastał, ale tylko z numeru go znał i numer mi przekazał. A numer dostał od tego, który służył przed nim. Ten zaś...

Generał-major wstał, odsuwając krzesło od biurka.

– Lejtnancie Pawułow – powiedział, poprawiając kołnierz – jeszcze trochę i dojdę do wniosku, że tutejszy klimat służy źle nie tylko więźniom, ale i załodze. Chcecie mi powiedzieć, że od dziesiątków lat jest tu przetrzymywany człowiek, o którym nikt nic nie wie?

– Tak jest, wasze błagorodie! – wykrzyknął Pawułow i na wszelki wypadek przyjął postawę na baczność. – To znaczy my nic nie wiemy, chyba że poprzedni komendant wiedział.

– Lejtnancie Pawułow, czy wy mnie macie za durnia? – ryknął nagle generał, a porucznikowi aż wypadł ołówek, który do tej pory trzymał z tyłu, w spoconej dłoni, i potoczył się po posadzce, pod ścianę.

– Za... za durnia? A gdzież to... Jakże by tak... – wyjąkał biedaczyna przerażony.

Generał-major przyjrzał mu się z bliska, a wielkie krzaczaste brwi urosły przed oczami Pawułowa do rozmiarów monstrualnych siwych chmur gradowych. Komendant wyszeptał:

– Bo chyba macie mnie za durnia, jeśli sądzicie, że przez tyle lat nikt nie próbował się dowiedzieć, zapytać...

– Ośmielę się przerwać panu generałowi – drżącym głosem powiedział Pawułow – ale z więźniem tym zakazano rozmawiać, a gdy do niego z posiłkiem iść trzeba, rozkaz jest chodzić we trzech, żeby pilnować, coby się nikt do niego w jakie słowa nie odezwał.

Generał-major przełknął ślinę. Podszedł do okienka i przez chwilę spoglądał na niewielki dziedziniec pod „sekretnym domem”.

– Przyprowadzić go! – mruknął, nie odwracając się.

– Tutaj, panie komendancie? – spytał piskliwym głosem lejtnant.

– Nie słyszeliście, idioto?! Tutaj, powiedziałem! – wrzasnął generał, odwracając się, i uderzył pięścią w biurko, aż podskoczyły w górę księga registrowa, kałamarz, pióro i niewielki nożyk w kościanej oprawce.

„Dobry komendant, zna się na robocie”, szeptali do siebie po cichu strażnicy.

Generał-major kazał sobie zagrzać wody na herbatę i nastawić samowar w dyżurce. Zgrzytnęły drzwi i ukazał się w nich lejtnant prowadzący przed sobą więźnia. Pchnął go tak, że skazaniec mimowolnie przeleciał kilka kroków, grzechocząc kajdanami.

Był to siwiuteńki starzec, o długiej brodzie sięgającej kolan. Stał, patrząc na komendanta spokojnym, jasnym spojrzeniem.

Przyniesiono gorącą herbatę. Leparski zanurzył w niej wargi, siorbnął głośno. Z ozdobnej cukierniczki wziął grudkę cukru i wsunął ją do ust. Znowu siorbnął. Przyglądał się więźniowi.

Tamten nie opuszczał wzroku. Generał-major wyszedł zza biurka i przysiadł na blacie.

– No, dziadku, to jak was zowią, powiedzcie mi – powiedział dobrotliwe i przygładził wąsa.

Więzień nic nie odpowiedział.

– Długo tu jesteście? – pytał dalej komendant.

Znowuż cisza była tylko za odpowiedź.

– Rozumiecie, co mówię? Czyście już całkiem w tym lochu zapomnieli ruskiej mowy?

– Rozumiem – padła nagle odpowiedź.

– Dobrze – rzekł naczelnik i zwrócił się do lejtnanta. – Nalejcie temu człowiekowi herbaty. Zimno jest, prawda?

– Zimno.

Jeden z sołdatów podbiegł z parującą filiżanką i postawił ją na biurku.

Generał przysunął krzesło i wskazał je starcowi.

– Siadajcie, dziadku. Pijcie herbatę.

Staruszek podszedł do krzesła, łomocąc kajdanami, i usiadł. Spróbował uchwycić filiżankę, ale nie potrafił. Drżały mu ręce, łańcuch ciągnął nadgarstki w dół. Po chwili więc zrezygnował. Leparski pochylił się w jego stronę i ciepłym, aksamitnym głosem zapytał:

– To wyjaśnicie mi, dziadku, kim jesteście i za co siedzicie?

Staruszek popatrzył na niego i spokojnie powiedział:

– Jestem Polakiem.

Generał-major roześmiał się:

– To słychać po akcencie. Nie potraficie go ukryć. Jest jak wesz, zawsze w końcu na wierzch wylezie. Pytam was, dziadku, kim jesteście i za co siedzicie.

– To już właśnie wyjaśniłem przed chwilą, panie komendancie. Jestem Polakiem. I za to siedzę – padła odpowiedź.

Leparski najpierw się uśmiechnął, lecz szybko spoważniał. Zmrużył oczy, przyglądając się staremu.

– Chodzi mi o wasze imię, otczestwo, familię, paragraf, z którego was posadzili.

– Czy pan źle słyszał, panie komendancie? Powiedziałem. Jestem Polakiem. Jako Polak robiłem to, co należało zrobić. I za to siedzę. Za nic więcej. I mniej.

Staruszek spojrzał na herbatę. Wyciągnął dłonie i zaciskając zęby, postarał się opanować drżenie rąk. Chwycił za uszko. Uniósł filiżankę i rozlewając wrzątek na palce, podsunął naczynie do ust. Napił się, siorbiąc, a potem uśmiechnął się z rozkoszą.

– Dobra herbata, panie generale – powiedział. – Naprawdę znakomita.

[1] Wasze prewoschoditielstwo! (ros.) – zwrot do generałów w carskim wojsku.

[2] Point de rêveries... (franc.) – Żadnych marzeń, panowie.

II

29 listopada 1860

Wysoki mężczyzna o smutnym spojrzeniu zanotował coś, a potem schował notatnik do kieszeni płaszcza. Gdy złowił wzrok Juliana, pochylił głowę, tak że połowę twarzy zakryło rondo cylindra. Postawił kołnierz. Julian przyśpieszył kroku, przeskakując kolejne kałuże, które chwilami zamieniały się w całe rozlewiska, jeziorka i błotne pułapki. Ten odcinek ulicy Senatorskiej był ciągle jeszcze rozkopany, wymianę bruku zaczęto od strony Miodowej. Tu i ówdzie wznosiły się wielkie sterty granitowych kostek i za taką kamienną górę schował się Wyrzyk, po czym ostrożnie wyjrzał zza krawędzi, sprawdzając, czy chudzielec ciągle za nim idzie. Nigdzie go nie zauważył, więc odetchnął z ulgą. A był pewien, że ów wymoczek o rybiej gębie idzie właśnie za nim. Może się mylił? Ruszył dalej. Na wysokości Resursy zatrzymał się i jeszcze raz spojrzał za siebie. Ulicą szli panowie w cylindrach, żaden jednak nie wyglądał podejrzanie. Wszyscy zdawali się ciągnąć w jedną stronę. W tę samą, co Julian.

Na placu Bankowym było jeszcze więcej ludzi. Kierowali się w stronę Leszna, skacząc po deskach przerzuconych nad rynsztokami ulicy Rymarskiej. Błyskały spojrzenia, zaczerwienione twarze. „Oni pewnie też tam idą – myślał Julek. – Też idą tam, pewnie będą tłumy...” Przejeżdżające dorożki chlapały błotem.

– Kiedy oni w końcu doprowadzą do porządku te ulice? – mruknął jakiś starszy pan o łysej głowie i strzępach włosów naokoło uszu. Wtedy Julek znowu zobaczył mężczyznę o pociągłej twarzy. Notował coś, stojąc przy straganie na Rymarskiej.

– Przesuń się pan, zamykamy. – Zażywna przekupka zwijała majdan.

– Coś się dzieje? Coś ma się stać? – pytał.

– A coś pan taki ciekaw? Ciekawość pierwszy stopień do piekła!

W tejże chwili jakiś powóz przejechał mimo, wyrzucając w górę masę wody z kałuży. Chudy typ, skąpany brudną breją zaczął kląć na czym świat stoi i próbował się obetrzeć. Julek, korzystając z okazji, przyspieszył, aby zniknąć tamtemu z oczu. Przez chwilę słyszał jeszcze straganiarę, która wrzeszczała:

– A pan co taki? Skamieniał? Zdziwiony, że ochlapało? Ulica mokra, to chlapie. Język pan opanuj lepiej, jak przy kobiecie się pan wyrażasz! Trzeba sobie dorożkę zapłacić, a jak nie stać na dwadzieścia kopiejek, coby się poturlać, to niech nie gardłuje! Chlapie mu. Sam pan chlapiesz takim słowy!

Wyrzyk wyszedł na Leszno, gdzie tłum gęstniał, spływając wszelkimi możliwymi drogami w stronę kościoła Karmelitów. Ludzie wychodzili z bram i zaułków, najwięcej ciągnęło od Ogrodu Saskiego, placu Bankowego i z Tłomackiego, zza studzienki. Od Starego Miasta szła młodzież, wszędzie było widać mundury i czapki z kolorowymi otokami studentów i uczniów: Akademii Medyko-Chirurgicznej, Szkoły Sztuk Pięknych, Marymontu i Gimnazjum Realnego.

Poza tym pełno było ludzi różnego stanu i wyglądu: młodych panów w eleganckich półbutach na obcasie z delikatną ostrogą do trzymania spodni od błota i rzemieślników z warsztatów rozmaitych, w czapkach i szerokich, zmiętych płaszczach, kolejarzy i pracowników warsztatów przy Dworcu Warszawsko-Wiedeńskim, dzieciaków licznych o rozwichrzonych czuprynach i łatanych paltocikach, wreszcie wysmukłych inteligentów w binoklach osadzonych na srebrnych drucikach i z błyszczącym pendant dyndającym u zakrzywionego nosa. Za nimiż pojawiali się posapujący, stateczni messieurs w atłasowych cylindrach o delikatnym włosiu i z podszewką renomowanych firm francuskich, rosyjskich czy wiedeńskich, co – gdy wiatr zwieje – łapią je z przerażeniem, żeby nie wpadły w kałużę, i z rozkoszą wtedy zerkają na migoczące złotem i srebrem napisy: Wien, Paris, Sankt Petersburg. W końcu gdzieniegdzie sunęły jak rozłożyste żaglowce na otwartym morzu krynoliny pań trzymających w jednej ręce złożoną parasolkę obrębioną koroneczką, a w drugiej niewielką satynową torebeczkę ze schowanym litografowanym konterfektem Kościuszki.

Tłumy wypływały z Bielańskiej, Nalewek i Orlej – im było bliżej kościoła, tym się robiło gęściej. Jakiś wyrostek przebiegał z torbą pełną wydruków. Wtykał do rąk litografie i wszędzie pomiędzy ludźmi migały obrazki z wielkim szewcem i z wielkim naczelnikiem. Powoli zapadał zmrok, robiło się szaro. W rękach pojawiły się świece.

Nikt nie rozmawiał. Dziwnym się mogło zdawać – taki tłum, zmierzający w jedną stronę, wiedziony jakąś jedną, spójną, wewnętrzną myślą, a niemówiący ani słowa. Skąd oni wiedzą? Kto rozniósł po mieście? Jaka siła tym kieruje, napędza, nakręca sprężynę? Ulotki były roznoszone od kilku dni, zaproszenia na mszę za dusze Adama, Juliana, Zygmunta. Lecz msza poranna nie udała się, było mało ludzi. A teraz? Julian szedł i czuł, że twarz mu płonie jakimś gorącem. Dotknął czoła. Czyżby choroba? Może coś w tym chłodzie go złapało? Czy raczej to jakiś duch go trawi? Jakaś myśl szalona prześladuje? Słychać werbel? Kto gra? I gdzie? Znowuż trąbki, trąbki sygnałowe. Idą ludzie, w setkach i tysiącach. Julian stanął, oparł się, dysząc, o ścianę. Ktoś go pociągnął za rękaw.

– Czy pan się dobrze czuje? – usłyszał.

Pytał go jakiś Żyd w kapeluszu z szerokim rondem, długim płaszczu do kostek i kołnierzu futrzanym.

– Tak, bardzo dobrze, dziękuję.

– To świetnie, bo już się zacząłem niepokoić, jak pana zobaczyłem, pan się chwieje. Może gdzieś niech pan wody się napije? Ja nie mam wody – powiedział Żyd, przyglądając mu się badawczo.

– Naprawdę, dziękuję – odpowiedział i ruszył dalej.

Buty szumiały jak rzeka kroków, jak gdyby armia trzewików, bucików, obcasów, sabotów gniotła błoto ulicy na jedną masę, która ma urosnąć, wzburzyć się, spienić i potem zalać wszystko jak lawa wypływająca z wulkanu.

– Kościuszko czy Kiliński? Na rocznicę Listopada? – spytał go chłopiec, podsuwając pod nos litografie.

– Za ile? – spytał odruchowo.

– Panie, za darmo. Chcesz pan za to płacić? Za darmo. Kościuszko czy Kiliński? – dopytywał się chłopak o rudej czuprynie i z dużą torbą przewieszoną przez ramię.

– Kościuszko – odpowiedział Julian, starając się utrzymać równowagę. – Albo Kiliński. Już sam nie wiem.

– Masz pan oba – krzyknął chłopak i wcisnął mu dwa obrazki do rąk.

Wyrzyk przez chwilę łapał oddech. W końcu poczuł się lepiej. Zbliżył się do kościoła, ale już się iść swobodnie nie dało. Wszędzie rozciągało się morze głów. Płonęło coraz więcej świec, unoszonych wysoko. Julian czuł ciepło idące od płomieni, zapach wosku i przemoczonych palt. Modlono się. Część ludzi klękała w błocie. Przed wejściem do kościoła, na stopniach stali studenci, oblepiając szczelnie całe wejście i figurę Matki Bożej. Madonna w blasku świec jakby migotała żółtym światłem, a cienie układały się wzdłuż szaty. Im dłużej Julian się wpatrywał w jej twarz, tym bardziej mu się zdawało, że ona żyje, że rusza się, że spogląda na ludzi. Rozkłada ramiona, jak gdyby chciała powiedzieć: „chodźcie do mnie”, i uśmiecha się lekko.

Szmery, szepty, półgłosem mówione modlitwy, wzbierające tu i ówdzie „zdrowaś Maryjo” płynęły wokół falami to cichnącego, to wzmagającego się dźwięku. W kilku miejscach zmawiano różaniec, każda grupa w osobnym rytmie. Pod figurą zapalano coraz więcej świec, które podawano do przodu, by mogli je postawić ci, którzy byli najbliżej. „Tam, tam ich więziono, u karmelitów, patrzcie, w tamtym oknie stał Wysocki!”, ktoś krzyknął. Ktoś inny wołał, że szpicle krążą i notują. „Żmichowska, patrzaj pan, Żmichowska!”, ktoś trącił Julka w łokieć, jakby był dobrym znajomym. Pisarka przeciskała się do przodu wsparta na ramieniu Ruprechta.

Julian czuł, jak robi mu się gorąco, jak tchu brakuje, a w głowie zaczyna wirować gwar tych modlitw i miesza się z szelestem skrzydeł potężnych, które łomoczą pod czaszką i potężnieją w hałasie. Naraz zamarł. O kilkanaście kroków od siebie zobaczył pannę ubraną w szarą suknię i płaszczyk z futrzanym kołnierzem. Panna ta patrzyła na niego z uśmiechem. Wstęga od kapelusza, związana pod brodą w kokardę, nadawała tej uśmiechniętej twarzyczce jakiś wyraz dziecięcy prawie.

Przepchnął się w jej stronę.

– Panna Wanda tutaj? – spytał dziwnie zdławionym głosem i złapał ją za rękę.

– Tak. Ja za panem. Szłam za panem całą drogę od Krakowskiego Przedmieścia.

– Za mną? Nie może być. Za mną to szedł taki wysoki typ. Ale pani? Nie widziałem pani.

– Bo się starałam, żeby pan nie zauważył. A zresztą, kto by mnie w ogóle zauważył na ulicy.

– Jakże to, kto by w ogóle? Przecież jak pani idzie, nic innego nie widać – powiedział.

– Panie Julku... – wyszeptała, a on pochylił się, żeby lepiej słyszeć.

– No cóż, niech panienka powie.

– Pan puści. Pan mi rękę zgniecie.

Teraz dopiero zobaczył, że odkąd ją chwycił za dłoń, to nie puszczał i ściskał jak w imadle, a rozkosz mu sprawiało czuć w palcach koronkową rękawiczkę.

– Przepraszam, prawda. Pani... za mną? Tutaj?

– Tak. Wie pan... ostatnio, w czasie tej lekcji, jak pan mi dał ten wiersz. To ja nie mogłam czytać. Rozumie pan? Pan myślał, że ja nie chciałam, a to nieprawda. Odsunęłam karteczkę, bo jakby któraś z cioć weszła do pokoju... Pan wie, panie Julku, jakie one są, strasznie wścibskie. A Oleńka to najbardziej. Już ona powiedziała, że będzie miała oko na pana. Że pańska głowa gorąca i tyle rzeczy może przyjść od tego. I że wiersze to bardzo niebezpieczna zabawa. Zakazała. Pan wie, zakazała mi czytać. Ja dlatego. Ale, pan wie, że ja chcę, żeby pan mi dał tę karteczkę. Pan ją ma jeszcze?

Opuściła oczy i schyliła głowę, a falbaniaste rondo kapelusza zasłoniło jej twarz.

– Pani chciała czytać mój wiersz? – Chwycił ją ponownie za rękę. – Przepiszę dla pani jeszcze raz, znam go na pamięć. Jak pani chcę, powiem pani. Tylko nie tutaj, nie tutaj.

Uniosła wzrok i przez chwilę mu się zdawało, że z tych zielonych oczu, jakie widział przed sobą, wypływa jakiś promień, który wstrząsa nim do głębi, powoduje, że czas płynie inną miarą.

– Tak, panie Julku, chciałabym czytać pańskie wiersze – powiedziała i odetchnęła głośno, spłoniona, zupełnie jakby tymi słowami wyznawała wszystko, jak gdyby przekraczała jakąś barierę, za którą jest już tylko jasność i uniesienie, lecz przechodzenie przez którą jest trudne jak wspinanie się na wysoki szczyt.

– Naprawdę? A ja już... Po tej lekcji ostatniej to myślałem, że... że to już wszystko jedno. Jak szedłem do pani, to wpadłem pod powóz, a jak wyszedłem, to chciałem wpaść jeszcze raz. Po tym, jak pani odsunęła karteczkę.

– Ależ mówiłam...

– Wiem, proszę nie tłumaczyć, już rozumiem. Boże! Czy panna wie, że mnie do świata żywych przywróciła?

– Tak myślałam, że coś się stało. Pan tak wtedy wypadł blady i milczący. Musiałam pana znaleźć. Czekałam pod Czwartakiem. Doszłam aż tutaj za panem.

– To by było, jakby tutaj nas ciotki przydybały. Toż ja przecież bym zginął niechybnie z ich ręki. Panno Wandziu... Czy panna wie, że tu nie jest wcale tak bezpiecznie? Że nabożeństwo jest na rocznicę powstania? – pytał ją.

Ona nagle chwyciła go pod rękę i uśmiechając się filuternie, spytała:

– Ale z panem chyba nic mi nie grozi, prawda?

– To pewne – odpowiedział, prostując się. – Jak będzie jaki szpicel gdzie po drodze, to go załatwię, o tą panny parasoleczką, co panna na to?

– Świetny pomysł! O, tą!

Uniosła parasolkę w górę jak szpadę, niechcący dźgając jakiegoś pana przed sobą. Jegomość syknął niezadowolony. Panienka przeprosiła grzecznie, po czym zbliżyła usta do ucha Juliana i wyszeptała:

– I dość z tą panną Wandzią, mówmy sobie po imieniu. Tylko na lekcji niech zostaną pozory, dla cioć.

Julian roześmiał się:

– Niech będą pozory.

W tłumie zrobił się jakiś ruch. Od strony Orlej szła grupa studentów w idealnie wyprasowanych mundurach z postawionymi kołnierzami. I czapkami opuszczonymi zawadiacko na czoło. Ludzie rozstępowali się z szacunkiem.

– Ten na przedzie to Nowakowski, a tamten tuż za nim Majewski – szepnął Julian do Wandy. – Dwa Karole. Obaj tu dorzucają drew do ognia.

– A ty ich znasz? Ty z nimi? – spytała dziewczyna.

Uścisnął jej dłoń i pociągnął w stronę idącej grupy. Modlitwy ustały. Gwar zgasł jak za dotknięciem ręki dyrygenta uciszającego orkiestrę. Studenci doszli pod figurę Matki Boskiej i tuż przed wejściem do kościoła uklękli na stopniach. Zdjęli czapki. Za nimi uklęknął cały tłum: ludzie padali na kolana, nie patrząc, czy kto stoi na suchym, czy mokrym, czy mu wygodnie, czy nie. Po chwili, jak okiem sięgnąć, na całej długości i szerokości ulicy Leszno widać było morze pochylonych głów i zgiętych pleców. Knoty świec w latarenkach skwierczały na wietrze.

***

Adam długo stał nad grobem ojca i milczał. Trzymał ręce złożone z przodu. Potem poprawił włosy, które opadły mu na czoło, i wrócił do powozu. Michałek siedział na koźle, kurzył jakiegoś śmierdzącego skręta. Rzucił go w piach, cmoknął na konie i ruszyli. Minęli kościół na górce, w Łętowni, kilka chat drewnianych, karczmę żydowską i w końcu przez pola, między opłotkami ruszyli w drogę powrotną do Grobel. Chłopi kłaniali się, z czapką w ręku, przyglądając się młodemu panu, który wrócił z wygnania, i szeptali między sobą, że taki podobny do ojca. W połowie drogi, za górą piaskową, napotkali inny powóz, jadący w drugą stronę. Siedział w nim mężczyzna o bujnych, ciemnych bokobrodach i w atłasowym, czarnym krawaciku zapiętym starannie pod szyją.

– Wszelki duch Pana Boga chwali! – wykrzyknął i uniósł się, uchylając kapelusza. – Toż to musi być Adam, przepraszam, pan Adam! Słyszałem, że pan wraca, widziałem bumagę w powiecie i czekałem, że pana gdzie spotkam. No, wrócił pan, co za szczęście!

– Wróciłem, wróciłem, panie doktorze Zengteller – odpowiedział Wyrzyk, pukając w plecy Michałka, żeby się zatrzymał. – Ale czy to szczęściem nazwać, sam nie wiem. Wracam z cmentarza.

– Cóż... – powiedział Zengteller – sztuka medyczna ciągle jeszcze jest na takim poziomie, że my lekarze musimy zbyt często zalecać modlitwę jako najlepsze lekarstwo. I widzi pan, niby technika idzie do przodu, koleje, telegrafy, wszystkie te wynalazki, a jakoś tak, jeśli chodzi o zdrowie... Nam się wydaje, że my mamy rozwiniętą cywilizację. Chełpimy się, że zegarki, że maszyna parowa, że pociągi. A za sto lat będą się z nas śmiać, zobaczy pan, będą się śmiać. Zresztą, ja jak zwykle gaduła. Widzi pan, zapytać mnie o coś, a ja już o kolejach i telegrafie. Jak się pan miewa po powrocie?

– Ciągle jak we śnie, panie doktorze – odpowiedział Wyrzyk, uśmiechając się. – Usiłuję przywyknąć do tego, co stare. Ale wszystko jakieś inne, nie takie, jak pamiętam. Choć to samo.

– Tak to bywa. Nic się nie cofa. Świat idzie ku upadkowi.

– Pan doktor był przy papie, kiedy...? – spytał Wyrzyk, nie kryjąc drżenia w głosie.

– Oczywiście, oczywiście, przecież nas łączyła, poza wszystkim, przyjaźń sąsiedzka – zaczął tłumaczyć doktor, zapinając i rozpinając machinalnie mały guziczek w kamizelce. – Panie Adasiu, robiłem, co mogłem, podawałem najnowocześniejsze leki, nawet sprowadzałem je z Warszawy. Ale nic, nic się nie dało. Zapalenie płuc. Odma. Silny kaszel. Pozostaje cieszyć się, że długo nie cierpiał. Od nasilenia objawów to może było z półtora miesiąca. Bardzo szybko. Inni tak długo się męczą.

– Tak, to dobrze, że nie cierpiał. Dziękuję panu – wymamrotał Adam. – Czy matka moja za wszystkie leki uiściła opłatę? Bo jeśli z czym zalegamy, proszę powiedzieć...

– Ależ Boże broń, wszystko jest jak należy i niech się pan nawet nie waży wspominać o takich głupstwach. – Zengteller ujął lejce w dłonie i uśmiechnął się, po czym, uchyliwszy kapelusza, pożegnał się: – Proszę kłaniać się matce!

– Dziękuję – odpowiedział ukłonem Wyrzyk. – Niech pan kiedy zajrzy do nas na herbatę. Mama na pewno się ucieszy.

Doktor podziękował i odjechał w swoją stronę. Oni ruszyli do Grobel.

Adam patrzył na mijany las. Oparł głowę o tył bryczki i przez półprzymknięte powieki obserwował pojawiające się coraz to nowe gałęzie drzew, które umykały gdzieś w tył, a w ich miejsce pojawiały się zawsze następne.

Tak przejechał całą drogę do dworu.

Tam zaś czekał na niego list od stryja Gustawa. Rozerwał kopertę i zaczął czytać. Stryj pisał na początek o radości, jaką sprawiła wieść o amnestii i powrocie bratanka z Syberii, potem przez całą stronicę wylewał kunsztownie sklecone żale z powodu śmierci Hieronima, która „na zawsze wyrwała mu kawałek serca”, „pogrążyła go w grobie za życia” oraz „zabrała wszelkie promyki radości z i tak trudnej egzystencji”, a na koniec skupił się na Julku.

Adam usiadł i czytał to wszystko, gryząc wąsy ze złości:

Ty wiesz, jak ja Go kocham. Jak własnego syna prawie. Żem Go pod dach własny nie mógł wziąć, to sam wiesz najlepiej dlaczego. Ciągle jestem w drodze za interesami. A to Stuttgart, a to Wienn. Przy okazji nadmienię Ci, kochany, że w Wiedniu poznałem jednego wynalazcę ze Szwajcarii, który opatentował nową metodę wyrobu butów przy wykorzystaniu maszyny. Czy wyobrażasz sobie, jakie krocie można by zarobić przy jej wykorzystaniu? Pomyśl, ile czasu się zejdzie jednemu szewcowi na uszycie pary butów i zaraz sobie pomyśl, że maszyna w tym samym czasie uszyje ich sto! A do obsługi trzeba osób zaledwie czterech! Namawiałem Twego Ojca, świeć Panie nad Jego duszą, żeby co spieniężył i zainwestował w ten wynalazek i może gdyby mnie posłuchał, to by Go nie dopadły te wszystkie zgryzoty, które jak nic wpędziły Go do grobu. I Julek nie musiałby mieszkać kątem w tym domu pana Andrzeja (istna Sodoma i Gomora w samym środku miasta, tam się ludzi gnieździ jak mrówków). Ale Ty sam najlepiej znałeś swego Ojca, wiesz, jaki on był, świeć Panie nad Jego duszą, mi serce krwawi, ale prawdę w rodzinie też trzeba sobie mówić czy pisać. Może Ty, Adaś, jako właśnie głowa tejże rodziny, przemyślisz tę sprawę, którą suplikuję Ci wziąć pod rozwagę? Może młyn sprzedać? Daj mi znać i jeśliby Cię to interesowało, zaraz do Grobel zajadę, na swój koszt przecie, i we wszystkim Cię uwiadomię.

A teraz co do Julka, bo o Nim chcę napisać. My byśmy może Go i wzięli na stancyę do siebie, ale jak tu, jeśli ja w rozjazdach, a Pelcię ciągle męczą te wapory w głowie, wiesz, i dzieci nasze to męczy, doktora sprowadzam, więc gdzie tu jeszcze tego waszego chłopaka, w dodatku po stracie ojca ładować w takie historie.

Ale On sam też! Podobnież spotyka się ze złym towarzystwem. Co waszemu Papie obiecał po tych buntach akademickich, że się od tych głupot uwolni, to nic nie dotrzymał. Wybacz, głupio pisać jak donos jakiś na bratanka, ale to dla Jego dobra. Wyobraź sobie, spotkałem ostatnio w pijalni wód zdrojowych profesora Szokalskiego, Ty wiesz, on jest obecnie wiceprezesem Towarzystwa Lekarskiego i ważną figurą. I dowiedziałem się, że Julek nie chodzi na wykłady, do Akademii nie uczęszcza i, co chyba najgorsze, rozpytywała o Niego policja. I to w sytuacji, gdy na rok nauki Łucja mu opłaca te 20 rubli, nie mówiąc o mieszkaniu. Dodam ci, że jak się Pelcia o wszystkim dowiedziała, to dostała takiego ataku waporów, że Ją wiozłem do Dzieciątka Jezus.

Zło się bierze, Adam, z tego, że Julek dusza wrażliwa i trafił na złe towarzystwo. W „Kurierze” pisali o tym, co ta młodzież szkolna wyprawia. A biorąc pod uwagę, co i Ciebie spotkało przed tymi kilku laty, to wiadomo, że mogą od tego zacząć nas spotykać różne nieprzyjemności...”

Adam nie czytał dalej. Zmiął kartkę i cisnął na stół. Przez chwilę chodził nerwowo po pokoju. Naraz w drzwiach zobaczył stojącą matkę.

– Co się stało? – zapytała, a gdy długo nie odpowiadał, sama się domyśliła: – Chodzi o Julka, tak?

– Nie. Nic, mamo. Stryj Gutek pisze o interesach.

– Pewnie znowu chce pożyczyć pieniędzy. On już chyba nigdy się nie zmieni – uśmiechnęła się.

– Podsuwa myśl o sprzedaży młyna – wyjaśnił Adam takim tonem, jakby chodziło o jakąś zupełnie nieistotną transakcję – i może trzeba będzie o tym pomyśleć...

Łucja podeszłą do niego i pogładziła go po ramieniu.

– Nie denerwuj się. Odpoczywaj – powiedziała ciepłym głosem, jak gdyby był jeszcze małym chłopcem – nie musisz tyle pracować. Wróciłeś i masz prawo odpocząć.

Wstał i podszedł do okna. Przez chwilę patrzył w stronę podwórza i majaczących w oddali budynków folwarcznych. Na dworze szczekały psy.

Zajechał jakiś powóz. Michałek wybiegł, żeby oporządzić konia. Z bryki zeskoczył postawny mężczyzna w kapeluszu z szerokim rondem i butach z wysokimi cholewami.

– Korasiewicz zajechał – rzucił Adam przez ramię. – Będę z nim rozmawiał o majątku. On też odpowiada za ten stan. Chyba widzisz, co się dzieje? Wszędzie ruina. Jeszcze trochę i te Groble zgniją i zapadną się pod ziemię.

– Ale co ty mówisz, czemu tak mówisz? Ja cię proszę, nie denerwuj się. Korasiewicz to dobry rządca, a jak papa był chory, to on sam z siebie tyle robił – zaczęła tłumaczyć, stając tuż za synem. – Zresztą, my mu jeszcze jesteśmy dłużni.

– Ciekaw jestem, czego się jeszcze dowiem – powiedział ostro i strącił jej rękę z ramienia.

Na ganku rozległy się kroki i tupanie. Rządca obstukiwał buty z błota i kaszlał.

Wyrzyk wyszedł do niego, zostawiając matkę samą w pokoju. Westchnęła głęboko i poprawiła kosmyk włosów opadający jej na czoło.

– Ależ ja posiwiałam, ale posiwiałam – powiedziała do siebie.

***

Pod kościołem Karmelitów na Lesznie tłum wstał z klęczek. Julian pociągnął pannę Wandę za rękę i przecisnął się bliżej studentów, aż dotarli do Majewskiego i Nowakowskiego. Ten drugi, z rozwianym włosem, sprawiał wrażenie biblijnego proroka, miał w oczach jakiś szczególny rodzaj uniesienia, ogień, który pali i albo kogoś przejmie lękiem, albo każe uwierzyć, biec za takim człowiekiem na kraj świata.

Nowakowski popatrzył na Juliana tymi gorejącymi oczami i uścisnął mu ramię.

– Jesteś – powiedział.

Julek skinął głową.

– Masz, rozdawaj ludziom – rzucił Karol i wcisnął mu do rąk kartki. Na każdej był tekst pieśni litografowany na błękitnym papierze. Wanda chciała pomóc w roznoszeniu, ale Julian stanowczo jej zakazał.

– Stój tu i módl się. Zaraz wracam – powiedział jej prosto do ucha, dotykając wargami włosów, które niesfornymi pasemkami wydostawały się spod kapelusza.

Ruszył w tłum, rozdając kartki. Ludzie łapali po kilka i podawali dalej, tak że po chwili rozeszły się wszystkie i Julek wrócił pod figurę.

Tymczasem Nowakowski wskoczył na boczne stopnie wiodące do wejścia do kościoła. Oparł się o balustradę. Tuż nad nim unosiła się kamienna Matka Boża. Karol patrzał naokoło takim wzrokiem, jakby nie był studentem i malarzem, lecz kapłanem, który za chwilę uniesie ręce i wygłosi płomienne kazanie. Stał jak szaleniec Boży wycięty ze średniowiecznych rycin, prorok napominający lud i wieszczący nadciągającą apokalipsę. Kościół Karmelitów nie był wielki, ale tego wieczoru, w tym świetle, na tle granatowego nieba urastał do rozmiarów gotyckiej katedry.

Ludzie ucichli, oczekując na to, co się wydarzy. A gdy jeden starszy pan, nie widząc, co z przodu się dzieje, próbował zapytać o to sąsiadów, uciszono go głośnymi syknięciami jak intruza, który przeszkadza w teatrze oglądać przedstawienie. Tak też się zdawało zresztą, że zaraz ma się odbyć na Lesznie jakiś spektakl niezwykły, że zaraz uniesie się kurtyna, a niewidoczny dyrygent właśnie stuka batutą w pulpit i ucisza brzdąkające w kanale orkiestrowym instrumenty.

Nawet niebo spurpurowiało, zamarło, powietrze zgęstniało jak w tych chwilach, gdy cisza ma przerodzić się w burzę i wszyscy czekają, kiedy spadnie pierwsza kropla. Kiedy nastąpi pierwsze pociągnięcie smyczka po strunach, a potem huknie już kaskada dźwięków upajających harmonią i potężnym, szerokim brzmieniem.

Ktoś jeszcze zakaszlał z jednej, z drugiej strony, ktoś inny zdjął kapelusz.

Wtedy Karol Nowakowski, student Szkoły Sztuk Pięknych, niesiony wewnętrznym natchnieniem, sięgający jakichś otchłani, których zwykły śmiertelnik nigdy nie dotknie, w które zajrzy tylko kapłan albo artysta, powoli uniósł dłoń.

Nabrał powietrza, a z ust, słowo za słowem, wyrwała mu się i urosła pieśń.

Głos miał potężny, silny, przejrzyście barytonowy, a w dolnych rejestrach brzmiący najdoskonalszym basem. Ponad głowami popłynęły, wers za wersem, kołysane melodią znaną każdemu, strofy:

Boże, coś Polskę przez tak długie wieki

Otaczał blaskiem potęgi i chwały,

Coś ją zasłaniał tarczą swej opieki

Od nieszczęść, które przygnębić ją chciały –

Przed Twe ołtarze zanosim błaganie,

Ojczyznę, wolność racz nam wrócić, Panie!

Urwał. Dźwięk poniósł daleko, ponad tłumem, rozlał się po całej ulicy. Ludzie milczeli, jakby przerażeni. Niektórzy szeptali, komentując zmianę w ostatnim wersie, w którym już nie było „cara”, lecz „Ojczyzna” i „wolność”. Nieliczni rozglądali się wokół, szukając, czy gdzie nie widać mundurów żandarmów. Ktoś, gdzieś daleko, krzyknął nawet przestraszony: „Kubańce jadą!”. Ale to był tylko odgłos kopyt przejeżdżającej, zaprzężonej w kilka koni, karety. Nigdzie Rosjan nie było widać.

Nowakowski wciągnął powietrze głęboko do płuc. Potem spojrzał na figurę Matki Bożej, jakby chciał dać znać ludziom: „Patrzcie, ona jest z nami, rozkłada ręce, patrzcie, jesteśmy pod jej opieką, czego się bać?”.

Julian ujął kartkę ze słowami pieśni, zaczął czytać następną zwrotkę. Wandzia chwyciła go pod łokieć i podpatrywała na tekst przez ramię.

Nowakowski zaintonował po raz kolejny. I znów uderzył w niebo jego silny, aksamitny, operowy głos, a grupy młodzieży, śpiewając z kartek, wsparły go kilkuosobowymi, rozrzuconymi w tłumie, chórkami:

Boże najświętszy, od którego woli,

Istnienie świata całego zależy,

Wyrwij lud polski z tyranów niewoli,

Wspieraj zamiary wytrwałej młodzieży,

Przed Twe ołtarze zanosim błaganie,

Ojczyznę, wolność racz nam wrócić, Panie!

Urwał. Gdzieś od Orlej i Tłomackiego zabrzmiało jak echo – „racz nam wrócić, Panie!”. Cisza zapadła nad zachwyconym tłumem. Każdy tylko patrzył, jak gdyby nie wierzył, że oto można było wydobyć taki śpiew. I rzucić go w przestrzeń jak wyzwanie. Jak pocisk, który puszczony między ulice mógł pędzić bardzo daleko, aż może do koszar wojskowych i tam wpaść między najeźdźców. Jakby mógł wwiercić się w uszy namiestnika stojącego w wielkiej sali poselskiej na Zamku Królewskim. Może jakby miał wzlecieć gdzieś wysoko, ponad chmury i pomknąć na północ, nad Litwą, nad Wilnem, aż do Petersburga i tam wlecieć przez otwarte okno, dotrzeć do siedzącego na tronie imperatora i wytargać go za bokobrody?

Każdy patrzył wokół i nie dowierzał. Że można tak otwarcie na ulicy zaśpiewać i... nic.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

III

Dostępne w wersji pełnej

RYCINY I

Dostępne w wersji pełnej

IV

Dostępne w wersji pełnej

V

Dostępne w wersji pełnej

VI

Dostępne w wersji pełnej

VII

Dostępne w wersji pełnej

VIII

Dostępne w wersji pełnej

IX

Dostępne w wersji pełnej

X

Dostępne w wersji pełnej

XI

Dostępne w wersji pełnej

RYCINY II

Dostępne w wersji pełnej

XII

Dostępne w wersji pełnej

XIII

Dostępne w wersji pełnej

XIV

Dostępne w wersji pełnej

XV

Dostępne w wersji pełnej

XVI

Dostępne w wersji pełnej

XVII

Dostępne w wersji pełnej

XVIII

Dostępne w wersji pełnej

RYCINY III

Dostępne w wersji pełnej

XIX

Dostępne w wersji pełnej

XX

Dostępne w wersji pełnej

XXI

Dostępne w wersji pełnej

XXII

Dostępne w wersji pełnej

RYCINY IV

Dostępne w wersji pełnej

BIBLIOGRAFIA

Dostępne w wersji pełnej

NOTY BIOGRAFICZNE

Dostępne w wersji pełnej

WKŁADKA

Legitymacja

Dostępne w wersji pełnej

Gazeta

Dostępne w wersji pełnej

Modlitewnik

Dostępne w wersji pełnej

Ulotka

Dostępne w wersji pełnej

Tomasz Łysiak, Nieśmiertelni, Tom I Cytadela

REDAKCJA I KOREKTA TEKSTÓW:

Janusz Krasoń Studio Nota Bene

PROJEKT GRAFICZNY KSIĄŻKI ORAZ OKŁADKI:

Małgorzata Jurko

REDAKTOR PROWADZĄCY:

Anna Milczanowska

Ilustracje z kolekcji p. Krzysztofa Kura oraz z kolekcji p. Tomasza Łysiaka pochodzą z prasy zagranicznej z lat 1861–1863 („L’Illustration”, „Le Monde Illustré”, „The Ilustrated London News”, „Frankfurter Algemeine Zeitung”).

Inserty są kopiami autentycznych przedmiotów z epoki, z kolekcji autora powieści.

Copyright © Narodowe Centrum Kultury 2013

All rights reserved

Warszawa 2013

ISBN 978-83-63631-94-9

Wydanie I

WYDAWCA

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

www.nck.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl