Gribbin opanował do perfekcji ukazywanie osobowości swoich bohaterów w kilku akapitach, a jego uwielbienie dla nauki i naukowców przebija z kart książki… Rozwój zachodniej nauki na przestrzeni ostatnich 500 lat jest jednym z sukcesów ludzkości. Gribbin dostarcza nam wspaniałe dzieło wprowadzające do świata niesamowitości.

Terrence Kealy, „Sunday Telegraph”

Fascynująca i wciągająca historia nauki.

Adrian Berry, „Literary Review”

Giganci nauki są tutaj należycie opisani, jak też drugoplanowi bohaterowie… Książkę czyta się niemal jak kryminał, zaś sprawny narrator, jakim jest Gribbin, sprawia, że każdy opis nowego odkrycia staje się niemal objawieniem. Do fragmentów, które najbardziej mi się podobały, mogę zaliczyć relację na temat kłótliwości i zgorzkniałości Newtona, klarowną analizę rozwoju teorii kwantowej oraz równie przystępny i zwięzły opis obecnego stanu kosmologii.

A.C. Grayling, „Independent on Sunday”

Ogromne gratulacje dla Johna Gribbina. Ta książka to efekt połączenia niesamowitej erudycji i całego życia spędzonego na pracy nad tym, jak pisać ciekawie o nauce i naukowcach.

Robert Macfarlane, „Spectator”

Prawdziwy książkowy przebój stanowiący źródło informacji na temat czterech i pół wieku współczesnej nauki i tych, którzy się nią zajmowali.

„Discover”

Pod wieloma względami Naukowcy i ich odkrycia mogą służyć jako podręczne dzieło encyklopedyczne. Każda historia naukowca, treściwa i zajmująca, może być starannie przestudiowana i indywidualnie doceniona. Historycy mogą mieć drobne zastrzeżenia co do niektórych detali czy analiz, ale to nieistotne. Praca Gribbina oferuje czytelnikowi zajmujący i pełen szczegółów wgląd w ogromne dokonania nowoczesnej nauki od czasów renesansu.

„The Washington Post”

Fanatycy nauki pokochają książkę za trudno dostępne informacje… jest jak żyła złota. Może też posłużyć nowicjuszom jako doskonały wstęp do poznania nauki.

„The News & Observer” (Raleigh, Północna Karolina)

Naukowcy i ich odkrycia są doskonałą lekturą dzięki wnikliwemu opisowi osobowości uczonych i tego, jak nauka rozwija się dzięki wcześniejszym odkryciom. Autor, astrofizyk, najbardziej znany jako historyk nauki, bierze na swoje barki trud opisania dokonań stosunkowo nieznanych badaczy, których odkrycia pozwalają lepiej zrozumieć gwiazdy nauki.

„The Columbus Dispatch”

Wspaniała… zmusza mnie do użycia stereotypowej oceny, do której, jak ślubowałam dawno temu, miałam nigdy się nie uciekać: tour de force.

„Spectator”

Gribbin spisał ludzką historię nauk przyrodniczych. Przedstawił zarówno sławnych, jak i nieznanych naukowców od renesansu po dzień dzisiejszy oraz ich osobiste historie, które czynią tę książkę bestsellerem.

„Library Journal”, Best Science-Technology Books 2003

Zaludniona [barwnymi] postaciami i cechująca się naukową jasnością praca Gribbina jest przykładem, w jaki sposób powinno się popularyzować zainteresowanie historią nauki.

„Booklist”

Niezastąpiona książka.

„New Scientist”

Obszerna (i ciężka) jak podręcznik. Ta niesamowicie wciągająca książka popularnonaukowa przedstawia rozwój nowoczesnej nauki na podstawie indywidualnych biografii naukowców, zarówno tych znanych, jak i pomijanych… Prawdziwą przyjemność daje sposób, w jaki Gribbin… przedstawia nie tylko rozwój nauki, ale również szczegóły z osobistego życia jej bohaterów.

„Publishers Weekly”

Chwytliwa i zajmująca… Cudownie i przyjemnie przystępna.

„Independent on Sunday”

Doświadczamy triumfów i porażek jego bohaterów, tak jakbyśmy znali ich osobiście… Złapałem się na tym, że pożeram strony.

„Sunday Telegraph”

Tak wielu naukowców tutaj ożywa.

Roy Porter

Przegląd historii nauki, zaludniony błyskotliwymi i godnymi zapamiętania postaciami, który się dobrze czyta.

„Kirkus Reviews”

Mistrz pisarstwa popularnonaukowego.

„Sunday Times”

John Gribbin, z wykształcenia astrofizyk, jest absolwentem Uniwersyte-tu Cambridge, a obecnie profesorem w katedrze astronomii na Uniwersytecie Sussex. Jego dorobek obejmuje takie pozycje jak: W poszukiwaniu kota Schrödingera, Podróż do granic Wszechświata, Dlaczego jesteśmy, W po-szukiwaniu Multiświata, Q is for Quan-tum, Deep Simplicity.

1. Mityczne spotkanie wielkich umysłów - Arystotelesa, Heweliusza i Keplera rozprawiających nad orbitami komet. Z Cometographii Heweliusza, 1668

Tytuł oryginału: Science: A History

Tłumaczenie: Agnieszka Jasica, Dominika Adamek

Redakcja: Tomasz Wyczarski

Korekta merytoryczna w zakresie astronomii i fizyki: Bartłomiej Zakrzewski

Korekta merytoryczna w zakresie biologii i chemii: Anna Mleczko

Korekta językowa: Ada Grzelewska, Monika Ples

Original English language edition first published by Penguin Books Ltd, London

Text copyright © John and Mary Gribbin, 2002

The author has asserted his moral rights

All rights reserved

Copyright © 2019 for this edition and for Polish translation by Tomasz Wyczarski Wydawnictwo SEL

Wydawca:

Tomasz Wyczarski Wydawnictwo SEL

30-611 Kraków, ul. Por. Halszki 9/10

e-mail: biuro@selwydawnictwo.pl

www.selwydawnictwo.pl

Wydanie I

ISBN 978-83-921427-3-7

Projekt okładki, opracowanie graficzne: Jerzy Tchórzewski

Skład: Bikstudio Krzysztof Marek Szwaczka

Podziękowania

Pragnę podziękować następującym instytucjom, które zapewniły mi dostęp do swoich bibliotek oraz innych materiałów: Akademii Nauk w Paryżu, Ogrodowi Botanicznemu w Paryżu, Bibliotece Bodlejańskiej w Oksfordzie, Muzeum Brytyjskiemu w Londynie, Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, Laboratorium Cavendisha w Cambridge, Londyńskiemu Towarzystwu Geologicznemu, Down House w hrabstwie Kent, Towarzystwu Linneuszowskiemu w Londynie, Królewskiemu Towarzystwu Astronomicznemu w Londynie, Królewskiemu Towarzystwu Geologicznemu w Londynie, Towarzystwu Królewskiemu w Londynie, Kolegium Świętej Trójcy w Dublinie oraz Bibliotece Uniwersytetu Cambridge. Jak zawsze Uniwersytet Sussex zapewnił mi bazę oraz swoje wsparcie razem z dostępem do Internetu. Wymienienie wszystkich osób, z którymi przedyskutowałem aspekty tego projektu, jest niemożliwe, jednak wiadomo, o kim mowa, i im wszystkim pragnę złożyć podziękowania.

W książce pojawiają się zaimki osobowe w liczbie pojedynczej oraz w liczbie mnogiej. Pierwszych używałem, rzecz jasna, by wyrazić własną opinię na temat prezentowanych problemów naukowych. W drugim przypadku miałem na myśli siebie oraz moją pisarską wspólniczkę – Mary Gribbin. Jej pomoc w czynieniu tych słów zrozumiałymi dla nie-naukowców była istotna w tej, jak i innych moich książkach.

Wprowadzenie

Najważniejszą lekcją, jaką możemy wyciągnąć z nauki na temat naszego miejsca we Wszechświecie, jest to, że nie jesteśmy wyjątkowi. Początek tej koncepcji dał w XVI w. Mikołaj Kopernik, gdy zasugerował, że Ziemia nie leży w centrum Wszechświata. Rozpędu nabrała na początku XVII w. po Galileuszu, który wykorzystał teleskop, żeby pozyskać dowody na to, że Ziemia rzeczywiście krąży wokół Słońca. W wyniku astronomicznych odkryć dokonanych w następnych wiekach, naukowcy ustalili, że Ziemia jest zwyczajną planetą, a Słońce po prostu gwiazdą (jedną z kilku setek miliardów gwiazd w naszej Galaktyce – Drodze Mlecznej), sama zaś Droga Mleczna – typową galaktyką (jedną z kilku setek miliardów widocznych we Wszechświecie). Pod koniec XX w. zasugerowano nawet, że sam Wszechświat nie jest unikalny.

W tym samym czasie biolodzy próbowali znaleźć jakikolwiek dowód na istnienie specjalnych „sił witalnych”, które rozróżniłyby żywą materię od nieożywionej, dochodząc przy tym do wniosku, że życie jest skomplikowaną formą chemiczną. Dzięki szczęśliwemu dla historyków przypadkowi, jednym z przełomowych wydarzeń na początku biologicznych badań nad ludzkim ciałem była publikacja De Humani Corporis Fabrica (O strukturze ludzkiego ciała) Andreasa Wesaliusza z 1543 r. W tym samym czasie Mikołaj Kopernik ogłosił swoje dzieło De Revolutionibus Orbium Coelestium (O obrotach sfer niebieskich). Tym samym to właśnie 1543 r. można uznać za moment rozpoczęcia rewolucji naukowej, która przemieniła najpierw Europę, a następnie cały świat.

Oczywiście jakikolwiek wybór daty początkowej w historii nauki jest przypadkowy, a moja opowieść jest ograniczona zarówno w zakresie geograficznym, jak i czasowym.

2. Tablica pochodząca z Breve compendio de la esfera y de la arte de navigar Martina Cortesa de Albacara, 1551

Moim celem jest nakreślenie postępu zachodniej nauki od czasów renesansu do końca XX w. Oznacza to, że odsuwam na bok osiągnięcia starożytnych Greków, Chińczyków oraz arabskich naukowców i filozofów, którzy wykonali wielką pracę, poszukując wiedzy na temat naszego świata, w czasie gdy Europejczycy przeżywali okres średniowiecza. Oznacza to jednak również, że opowiadana przeze mnie historia jest spójna, z jasno określonym początkiem zarówno w czasie, jak i przestrzeni, przedstawia bowiem rozwój światopoglądu, który leży w sercu naszego dzisiejszego rozumienia Wszechświata oraz naszego w nim miejsca. Okazało się, że ludzkie życie nie różni się niczym od innych form życia na Ziemi. Jak ustaliła praca Karola Darwina i Alfreda Wallace’a, wszystko, co jest potrzebne, aby ameba przeistoczyła się w istotę ludzką, to proces ewolucji przez selekcję naturalną i mnóstwo czasu.

Wszystkie przykłady, o których tutaj wspomniałem, podkreślają jeszcze jedną cechę procesu opowiadania. Naturalne jest, że opisując kluczowe wydarzenia, bierze się pod uwagę pracę konkretnych jednostek, które zaznaczyły się w historii nauki, takich jak Kopernik, Wesaliusz, Darwin, Wallace i reszta. Jednak nie znaczy to, że nauka rozwinęła się tylko i wyłącznie w efekcie pracy tych niezastąpionych geniuszy, którzy mieli specjalny wgląd w tajniki działania świata. Byli jednostkami nieprzeciętnymi (choć nie zawsze), jednak z pewnością nie byli niezastąpieni. Postęp naukowy budowany jest krok po kroku i tak jak pokazuje przykład Darwina i Wallace’a, kiedy nadchodzi odpowiedni czas, dwie osoby, a nawet więcej, mogą postawić kolejny krok niezależnie od siebie. To szczęśliwy zbieg okoliczności lub przypadek powodują, że konkretny naukowiec jest zapamiętany jako odkrywca nowego zjawiska. Istotniejszy od ludzkiego geniuszu jest postęp technologiczny. Dlatego też nie powinien dziwić fakt, że początek naukowej rewolucji zbiega się w czasie z ulepszeniem teleskopu i mikroskopu.

Na myśl przychodzi mi tylko jeden wyjątek od tej reguły i nawet jestem skłonny do zakwalifikowania go jako fenomenu w większym stopniu, niż czynią to inni historycy nauki. Izaak Newton jest bezsprzecznie wyjątkowym przypadkiem zarówno ze względu na szeroki zakres jego osiągnięć naukowych, jak i – w szczególności – jasność i przejrzystość sposobu, w jaki wyłożył podstawowe zasady, na których opiera się nauka. Jednak nawet Newton bazował na swoich poprzednikach, w szczególności na Galileuszu i Kartezjuszu. Tym samym jego zasługi w naturalny sposób podsumowują osiągnięcia wcześniejszych badaczy. Gdyby Newton się nie urodził, postęp naukowy opóźniłby się o kilka dekad – ale tylko o kilka. Zarówno Edmond Halley, jak i Robert Hooke mogli dojść do prawa grawitacji Newtona indywidualnie. Gottfried Leibniz w zasadzie samodzielnie wynalazł rachunek różniczkowy (i potrafił zrobić z niego lepszy użytek niż Newton). Natomiast falowa teoria światła Christiaana Huygensa była opóźniona, Newton bowiem wspierał koncepcję z nią rywalizującą.

Wszystko to nie powstrzyma mnie jednak od opowiedzenia własnej wersji historii nauki, w oparciu o zaangażowanych w nią ludzi, w tym Newtona. Mój wybór postaci z założenia nie jest całościowy, nie taki charakter ma mieć również przedstawienie ich życia i pracy. Wybrałem anegdoty, które ukazują postęp naukowy w przedstawionym w książce kontekście. Niektóre historie i postaci mogą być znane czytelnikowi, inne (mam nadzieję) trochę mniej. Ale znaczenie ludzi i ich życia polega na tym, że odzwierciedlają społeczeństwo, w którym żyli. Dlatego omówienie na przykład sposobu, w jaki praca jednego naukowca wynikała z osiągnięć innego, ma na celu wykazanie, jak jedno pokolenie naukowców wpływało na kolejne. Nasuwa się tutaj pytanie, jak to wszystko się zaczęło – „gdzie zrodził się pierwszy impuls”. Ale w tym przypadku odpowiedź wydaje się prosta, zachodnia nauka zaczęła się wraz z epoką renesansu. A kiedy już się zaczęła, dając impuls dla nowych technologii, potoczyła się wartko dalej. Przy okazji pojawiały się pomysły doprowadzające do ulepszenia technologii, a ta z kolei zapewniała naukowcom środki do sprawdzenia ich nowych pomysłów z coraz to większą dokładnością. Najpierw przyszła technologia, ponieważ łatwiej jest konstruować maszyny metodą prób i błędów, bez pełnego zrozumienia zasad ich działania. Ale gdy tylko nauka połączyła się z technologią, postęp ruszył naprawdę.

Debatę nad tym, kiedy i gdzie rozpoczęła się epoka renesansu, pozostawię historykom. Początek odrodzenia w Europie Zachodniej przypada na 1453 r., kiedy to Turcy zdobyli Konstantynopol (29 maja). Do tego czasu posługujący się greką uczeni, widząc, jak wygląda sytuacja, uciekli na Zachód (początkowo do Włoch), zabierając ze sobą archiwalne dokumenty. Włoscy humaniści rozpoczęli natomiast dokładne badania tych materiałów, byli bowiem zainteresowani wykorzystaniem nauczania literatury klasycznej w procesie przywracania cywilizacji do stanu przed wiekami ciemnymi. Powstanie nowoczesnej Europy zgrabnie wiąże się tu z upadkiem ostatniej pozostałości po Cesarstwie Rzymskim. Jednak równie ważnym czynnikiem, jak wielu argumentowało, było wyludnienie Europy wskutek epidemii dżumy, która miała miejsce w XIV w. Ci, którzy przeżyli, zakwestionowali całą podstawę społeczeństwa. Sprawili bowiem, że praca stała się kosztowna, i tym samym przyczynili się do wynalezienia urządzeń mających zastąpić siłę ludzkich rąk. Wciąż jednak nie jest to cała historia. Wynalezienie ruchomych czcionek przez Johanna Gutenberga w połowie XV w. w oczywisty sposób wpłynęło na to, co miało stać się nauką, a odkrycia dokonane dzięki kolejnemu postępowi technologicznemu – żaglowcom, które były zdolne do przepłynięcia oceanów – zreformowały społeczeństwo.

Podanie konkretnej daty końca renesansu jest równie trudne jak wyznaczenie jego początku. W zasadzie można powiedzieć, że ta epoka wciąż trwa. Ogólnie przyjętą datą jest koniec XVII w., ale z dzisiejszej perspektywy lepszym wyborem mógłby być 1687 r., w którym Izaak Newton opublikował swoje wielkie dzieło Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (Matematyczne zasady filozofii naturalnej) i – cytując Alexandra Pope’a – „wszystko jest jasne”.

Rewolucja naukowa nie odbywała się w odosobnieniu. Na pewno jej początki nie należały do głównego nurtu przemian cywilizacyjnych, choć na wiele sposobów nauka (poprzez jej wpływ na technologię i nasz światopogląd) stała się siłą napędową kultury Zachodu. Chciałbym pokazać, jak się rozwijała, ale nie ma tutaj miejsca na to, by należycie przedstawić pełen kontekst dziejowy, tak samo jak w większości książek o historii nie ma miejsca na ukazanie historii nauki. Nie ma tutaj miejsca nawet, by przedstawić należycie całą naukę, więc jeżeli czytelnik chce poznać dogłębniej kluczowe założenia teorii kwantowej lub ewolucji przez dobór naturalny, czy może chce dowiedzieć się więcej o płytach tektonicznych, musi zajrzeć do innych książek (także do napisanych przeze mnie). Mój wybór zdarzeń jest niekompletny, a przez to do pewnego stopnia subiektywny. Moim celem jest jednak danie czytelnikowi wrażenia pełnego przeglądu nauki: począwszy od momentu uświadomienia, że Ziemia nie jest w centrum Wszechświata, a ludzie to „tylko” zwierzęta, aż do teorii Wielkiego Wybuchu i kompletnej mapy ludzkiego genomu – co obejmuje zaledwie 450 lat.

W swoim New Guide to Science (Nowy podręcznik nauki) (bardzo różniącym się od wszystkiego, co mógłbym kiedykolwiek napisać) Izaak Asimov mówi, że powodem podejmowania przez niego prób wyjaśnienia historii nauki osobom, które nie są naukowcami, jest to, że:

Nikt we współczesnym świecie nie może czuć się jak w domu i osądzać natury jego problemów – i możliwości ich rozwiązań – jeśli nie ma rozsądnego wyobrażenia o tym, czym zajmuje się nauka. Co więcej, zagłębienie się we wspaniały świat nauki przynosi wielką, estetyczną satysfakcję, inspirację dla młodzieży, nasycenie żądzy wiedzy, a także głębsze docenienie wspaniałych możliwości i osiągnięć ludzkiego umysłu[1].

Sam nie mógłbym ująć tego lepiej. Nauka jest jednym z największych osiągnięć (prawdopodobnie największym) ludzkiego umysłu. Natomiast fakt, że postęp został dokonany w większości przypadków przez zwykłych ludzi, którzy krok po kroku budowali go na podstawach wypracowanych przez swoich poprzedników, sprawia, że historia ta jest nie mniej, ale właśnie bardziej niezwykła. Prawie każdy z czytelników tej książki, gdyby był we właściwym miejscu i we właściwym czasie, mógłby dokonać wspaniałych odkryć w niej opisanych. Postęp naukowy nie zwalnia tempa, niektórzy z was mogą jeszcze wziąć udział w następnym etapie tej historii.

John Gribbin

czerwiec 2001 r.

Rozdział 1. Ludzie renesansu

Wyjście z ciemnych wieków

W epoce renesansu mieszkańcy Europy Zachodniej przestali patrzeć z nabożną czcią na osiągnięcia starożytnych cywilizacji. Jednocześnie uświadomili sobie, że stać ich na to, aby przyczynić się do rozwoju cywilizacji i społeczeństwa w ten sam sposób, jak niegdyś uczynili to Grecy lub Rzymianie. Zdziwienie współczesnego obserwatora budzi nie tyle fakt, iż to nastąpiło, ale że tyle czasu zajęło ludziom średniowiecza, aby pozbyć się kompleksu niższości. Dociekania na temat przyczyn powstania tej kulturowej przepaści leżą poza zakresem niniejszej książki. Jednak ci, którzy mieli okazję zobaczyć na własne oczy dokonania starożytnych cywilizacji w obrębie Morza Śródziemnego, domyślają się, dlaczego ludzie we wczesnym (od ok. 400 do 900 r. n.e.) i dojrzałym (od ok. 900 do 1400 r.) średniowieczu czuli się właśnie w ten sposób. Budowle takie jak Panteon czy Koloseum w Rzymie wciąż wzbudzają zachwyt i podziw. Natomiast w czasach, kiedy wiedza na temat tego, jak wzniesiono te budowle została zatracona, ówczesnym musiało się wydawać, że były one dziełami zupełnie innego gatunku, czy może nawet tworem Boga. W obliczu takiego namacalnego dowodu na prawie nadprzyrodzoną siłę dawnych cywilizacji, a także dopiero co odkrytych dokumentów świadczących o umysłowej sprawności starożytnych z terenów Bizancjum, akceptacja ich intelektualnej przewagi nad zwykłymi ludźmi, którzy nastąpili po nich, była dla ludzi średniowiecza naturalna. Nie śmieliby nawet kwestionować nauk wygłaszanych przez wielkich starożytnych filozofów jak Arystoteles czy Euklides, traktując je podobnie do Pisma Świętego. Tak właśnie wyglądała sytuacja na początku epoki renesansu. Ponieważ Rzymianie niewiele wnieśli do dyskusji o tym, co możemy nazwać naukowym poglądem na świat, oznaczało to, że do czasów renesansu wiedza o naturze Wszechświata zasadniczo nie uległa zmianie od czasów starożytnej Grecji – około 1500 lat przed pojawieniem się Kopernika. Jednak kiedy te idee zostały zakwestionowane, postęp nabrał zadziwiającego tempa – po piętnastu stuleciach stagnacji było ich mniej niż przez pięć kolejnych wieków od czasów Kopernika po dzień dzisiejszy. Istnieje pogląd, uważany przez wielu za banał, niemniej zgodny z prawdziwym stanem rzeczy, że typowy Włoch z X w. odnalazłby się doskonale w XV w., jednak Włoch z XV w. przeniesiony do obecnej rzeczywistości czułby się bardziej nieswojo, niż gdyby żył za czasów panowania cezarów.

Elegancki model Kopernika

Sam Kopernik był pośrednią postacią w naukowej rewolucji i w jednym ważnym aspekcie przypominał bardziej jednego ze starożytnych filozofów niż naukowca ze swojej epoki. Nie wykonywał doświadczeń, nie prowadził nawet własnych obserwacji nieba (przynajmniej nie robił tego systematycznie), ani nie oczekiwał, że ktoś będzie próbował weryfikować jego teorie. Jego wielka koncepcja była właśnie ideą lub tym, co dzisiaj czasami nazywa się „eksperymentem myślowym”. Dotyczyła ona nowego i łatwiejszego sposobu wyjaśnienia schematu zachowań ciał niebieskich, które zostały ujęte w zawiłym systemie opracowanym (czy też rozpowszechnionym) przez Ptolemeusza. Dzisiaj pierwszym celem naukowca, który zaproponowałby teorię na temat działania Wszechświata, byłoby odnalezienie sposobu, za pomocą którego mógłby sprawdzić, na ile jest ona poprawna. Jednak ten kluczowy krok w rozwoju metody naukowej nie został wykonany w XV w. Kopernikowi nigdy nie przyszło na myśl, aby zweryfikować swoją teorię przy pomocy obserwacji, czy też zachęcić kogoś innego, by je poczynił. Uważał, że opracowany przez niego model jest lepszy niż ten zaproponowany przez Ptolemeusza. Argumentował to w ten sposób, że był on bardziej, we współczesnym znaczeniu tego słowa, elegancki. Nierzadko takie kryterium bywa wiarygodnym wskaźnikiem świadczącym o użyteczności danego modelu, ale nie zawsze niezawodnym. W tym przypadku jednak okazało się, że intuicja go nie zawiodła.

Systemowi Ptolemeusza z pewnością brakowało elegancji. Klaudiusz Ptolemeusz z Aleksandrii żył w II w. n.e. Wychował się w Egipcie, który wówczas pozostawał pod kulturowym wpływem Grecji (na co wskazuje sama nazwa miasta, w którym mieszkał). Niewiele wiadomo o jego życiu, ale prace, które pozostawił dla przyszłych pokoleń, stanowiły wielkie kompendium astronomicznej i kosmologicznej myśl Greków, rozwijającej się na przestrzeni pięciu stuleci. Dzieło Ptolemeusza jest bardziej znane pod arabskim tytułem Almagest, który oznacza „największe”. Niewątpliwie daje on wyobrażenie o tym, jak było ono postrzegane w późniejszych wiekach.

3. Model geocentrycznej budowy świata według Ptolemeusza. Zaczerpnięte z Margarita Philosophica (Perła mądrości) Gregora Reischa, 1503

Grecki tytuł natomiast tłumaczy się jako „Matematyczny zbiór”. Opisany w dziele system astronomiczny nie był pomysłem samego Ptolemeusza, choć zdaje się, że aleksandryjski astronom ulepszył i rozwinął teorie sformułowane przez starożytnych Greków. W przeciwieństwie do Kopernika, Ptolemeusz najprawdopodobniej sam wykonał większość obserwacji, a także naszkicował ruchy planet obserwowane przez jego poprzedników (sporządził też ważne mapy nieba).

Podstawą systemu Ptolemeusza był pogląd, że ciała niebieskie poruszają się po idealnych okręgach, po prostu dlatego, że okręgi są idealne. Tutaj widzimy przykład tego, jak elegancki styl niekoniecznie prowadzi do prawdy! W tym czasie znano tylko pięć planet, które brano pod uwagę: Merkurego, Wenus, Marsa, Saturna i Jowisza oraz Słońce, Księżyc i gwiazdy. Aby dostosować zaobserwowane ruchy tych obiektów do wymogu krążenia zawsze po idealnych okręgach, Ptolemeusz musiał dokonać dwóch istotnych poprawek do podstawowego założenia, że Ziemia leży w centrum Wszechświata i wszystko krąży wokół niej. Pierwsza zmiana (sama idea była znana już wtedy od dawna) dotyczyła ruchu poszczególnych planet, który mógł zostać opisany w następujący sposób: Ziemia stanowi centrum, a wokół niej krążą planety, które dodatkowo poruszają się po małych okręgach. Okręgi te zostały nazwane epicyklami. Druga zmiana, którą, jak się wydaje, Ptolemeusz sam udoskonalił, dotyczyła ogromnych, niewidzialnych sfer krystalicznych, które przenosiły ciała niebieskie po okręgu. Ciała te nie krążyły wokół Ziemi, lecz wokół zbioru punktów oddalonych nieco od Ziemi, nazwanych ekwantami, co pozwalało szczegółowo wyjaśnić ruch każdego pojedynczego ciała niebieskiego. Ziemia wciąż uchodziła za centralny punkt Wszechświata, jednak wszystko inne obracało się wokół ekwantów, a nie wokół Ziemi. Wielki okrąg ze środkiem w każdym ekwancie nazwany został deferentem[2].

Model sprawdzał się w przypadku, gdy trzeba było wyjaśnić sposób, w jaki Słońce, Księżyc oraz inne planety poruszają się na tle stałych gwiazd (stałych w tym znaczeniu, że wszystkie pozostawały w tym samym ustawieniu, gdy razem z całą sferą niebieską poruszały się wokół Ziemi). Sądzono, że sfera niebieska, na której były umieszczone, znajdowała się na zewnątrz układu sfer niebieskich, które przenosiły inne obiekty wokół odpowiednich ekwantów. Nie podjęto jednak próby wyjaśnienia procesów fizycznych, które kryją się za tym ruchem, ani nie wyjaśniono natury tych sfer. Co więcej, model ten był częstokroć krytykowany za swoją nadmierną zawiłość. Konieczność brania pod uwagę ekwantów zaowocowała wątpliwościami, czy aby na pewno Ziemia znajduje się w centrum Wszechświata. Istniały nawet spekulacje (datowane od czasów Arystarcha, czyli III w. p.n.e. i niejednokrotnie wznawiane w następnych wiekach po Ptolemeuszu), że to Słońce jest w centrum Wszechświata, a Ziemia krąży wokół niego. Takie idee nie znajdywały jednak uznania, ponieważ było to sprzeczne ze „zdrowym rozsądkiem”. Przecież stała Ziemia nie mogła się ruszać! Jest to jeden z wiodących przykładów, który ilustruje potrzebę unikania „zdroworozsądkowego” myślenia, jeśli chcemy się dowiedzieć, jak działa świat.

Do wymyślenia modelu lepszego od tego, który opracował Ptolemeusz, zainspirowały Kopernika dwie rzeczy. Po pierwsze, każda z planet oraz Słońce i Księżyc powinny być traktowane w modelu osobno, z indywidualnymi przemieszczeniami względem Ziemi i własnymi epicyklami. Nie istniał żaden spójny i ogólny opis wyjaśniający, co się tak naprawdę dzieje. Po drugie, był jeden szczególny problem, o którym wiedzieli wszyscy, jednak zawsze był on zamiatany pod dywan. Przesunięcie orbity Księżyca względem Ziemi, wymagane do wyznaczenia zmian prędkości, z jakimi Księżyc porusza się po niebie, było na tyle duże, że Księżyc w pewnych okresach miesiąca powinien być znacznie bliżej Ziemi niż w innych. Zatem jego pozorna wielkość powinna się zmieniać w widoczny sposób (i być możliwa do wyznaczenia), a nie można było nic takiego zaobserwować. W pewnym sensie model Ptolemeusza umożliwia sformułowanie prognoz, które można sprawdzić za pomocą obserwacji. Jeżeli wyniki doświadczeń okazały się negatywne, oznacza to, że model geocentryczny nie jest dobrym opisem Wszechświata. Kopernik co prawda tak nie uważał, ale problem Księżyca w modelu ptolemejskim niepokoił go.

Mikołaj Kopernik wkroczył na scenę pod koniec XV w. Urodził się 19 lutego 1473 r. w Toruniu. Swoje imię i nazwisko zlatynizował później na Nicolaus Copernicus (co było powszechną praktyką, zwłaszcza wśród humanistów w czasach renesansu). Jego ojciec był bogatym kupcem, który zmarł w 1483 lub 1484 r. Wtedy Kopernikiem zaopiekował się wuj Łukasz Watzenrode, który później został biskupem Warmii. W 1491 r. (czyli rok przed pierwszą wyprawą Krzysztofa Kolumba do obu Ameryk) Kopernik rozpoczął studia na Akademii Krakowskiej, gdzie po raz pierwszy poważnie zainteresował się astronomią. W 1496 r. przeprowadził się do Włoch. W Bolonii i Padwie studiował prawo, medycynę oraz nauki humanistyczne i matematykę. Natomiast w 1503 r. podjął się obrony doktoratu z prawa kanonicznego na Uniwersytecie w Ferrarze. Jak wielu ludzi w jego czasach, Kopernik był pod silnym wpływem ruchu humanistycznego we Włoszech, co także odzwierciedlają jego studia. W 1519 r. opublikował nawet zbiór poetyckich listów Teofilakta Symokatty (Bizantyjczyka żyjącego w VII w.), które samodzielnie przetłumaczył z greki na łacinę.

Do czasu ukończenia doktoratu, Kopernik piastował już urząd kanonika we fromborskiej katedrze. Nominację zdobył dzięki wsparciu wuja Łukasza (jawny przykład nepotyzmu). Krewny zapewnił Mikołajowi intratną synekurę, którą ten piastował do końca życia. Do Polski Kopernik powrócił na stałe jednak dopiero w 1506 r. (co dowodzi, jak mało absorbujące były jego nowe obowiązki), pracując jako medyk i sekretarz wuja aż do jego śmierci w 1512 r. Potem Kopernik poświęcił się obowiązkom kanonika, praktykował medycynę oraz piastował różne pomniejsze stanowiska w urzędach państwowych, które nie zajmowały mu dużo czasu, mógł więc rozwijać swoje zainteresowanie astronomią. Należy jednak zaznaczyć, że jego rewolucyjne teorie na temat miejsca Ziemi we Wszechświecie zostały sformułowane już pod koniec pierwszej dekady XVI w.

Ziemia się rusza!

Pomysły te nie pojawiły się znikąd, i pomimo ogromnego wkładu Kopernika w myśl naukową (czasami postrzeganego jako największy), wciąż pozostawał on człowiekiem swoich czasów. Ciągłość nauki (i pewna arbitralność w wyborze początkowej daty rozpoczęcia jej historii) wyraźnie podkreśla fakt, że Kopernik był pod silnym wpływem książki zatytułowanej Epitoma in Almagestum Ptolemaei (Streszczenie Almagestu Ptolemeusza), opublikowanej w 1496 r. czyli w czasie, kiedy był dwudziestotrzyletnim studentem dopiero zaczynającym się interesować astronomią. Książkę rozpoczął pisać Georg von Peuerbach (ur. 1423 r.), a ukończył i rozwinął jego przyjaciel i zarazem uczeń Niemiec Johannes Müller (znany również jako Regiomontanus od łacińskiej nazwy Królewca[3] – miasta, w którym się urodził w 1439 r.). W dziele tym rozwinął pomysły swojego starszego kolegi po fachu i zarazem nauczyciela Georga von Peuerbacha (ur. 1423 r.), który został (oczywiście) również zainspirowany przez innych – i tak ten ciąg inspiracji można rozwijać dalej w mrok przeszłości. Rozpoczął on pracę nad współczesnym (piętnastowiecznym) streszczeniem Almagestu, dzieła Ptolemeusza. Najbardziej aktualny tekst był dostępny w łacińskim przekładzie Gerarda z Cremony z XII w., który przetłumaczył go z arabskiej wersji, wcześniej przełożonej z greki. Ambicją Peuerbacha było zaktualizowanie Almagestu poprzez powrót do najwcześniejszych greckich tekstów (niektóre z nich są obecnie przechowywane we Włoszech, gdzie znalazły się po upadku Konstantynopola). Niestety zmarł on w 1461 r., zanim ukończył tłumaczenie. Wcześniej jednak rozpoczął pisanie Epitomy, która podsumowałaby dostępne wydanie Almagestu. Leżąc na łożu śmierci, wymusił na Regiomontanusie ukończenie tej pracy. Ten nie tylko spełnił przyrzeczenie, ale uczynił coś, co pod wieloma względami było nawet istotniejsze: książka zawiera bowiem również więcej szczegółów na temat późniejszych obserwacji nieba, poprawki obliczeń Ptolemeusza oraz komentarz (istotny symbol przeświadczenia człowieka renesansu o jego równości intelektualnej ze starożytnymi uczonymi). W komentarzu jest ustęp zwracający uwagę na kluczową rzecz. Chodzi o pozorny rozmiar Księżyca na niebie, który nie zmienia się w sposób, w jaki opisywał to system Ptolemeusza. Regiomontanus zmarł w 1476 r., a jego dzieło nie zostało opublikowane przez kolejne 20 lat, do momentu kiedy młody Kopernik zaczął rozważania na ten temat. Jest wielce prawdopodobne, że gdyby zostało ono wydane przed śmiercią Regiomontanusa, ktoś inny, a nie Kopernik (który w 1476 r. miał tylko trzy lata), mógłby przejąć pałeczkę.

Kopernikowi wcale nie spieszyło się z ogłoszeniem swoich pomysłów. Wiemy, że jego model Wszechświata był zasadniczo ukończony w 1510 r., ponieważ niedługo po tej dacie rozesłał podsumowanie swoich idei w formie manuskryptu do kilku bliskich przyjaciół. Manuskrypt ten nosi nazwę Commentariolus (znany również jako Komentarzyk). Nie ma dowodów na to, jakoby Kopernik miał być szczególnie zaniepokojony ryzykiem prześladowania przez Kościół katolicki w razie opublikowania swoich tez. Choć należy przyznać, że jego Komentarzyk odbił się echem w Watykanie, gdzie został opisany na jednym z wykładów papieskiego sekretarza Johana Widmanstadta. Obecny był na nim papież Klemens VII oraz kilku kardynałów. Jeden z nich, Nicholas von Schönberg, napisał do Kopernika list, w którym ponaglał go do rozpowszechnienia jego pomysłów. List ten został zamieszczony na początku arcydzieła Kopernika De Revolutionibus Orbium Coelestium (O obrotach sfer niebieskich), kiedy ten w końcu w 1543 r. je opublikował.

Skąd więc to opóźnienie? Zaważyły dwa czynniki. Po pierwsze, Kopernik był zajętym człowiekiem. Jego posada kanonika może rzeczywiście nie wymagała wielkich nakładów pracy, choć dawała mu duży dochód, ale to wcale nie oznacza, że lubił wypoczywać, cieszyć się z bogactwa, parając się astronomią w ramach rozrywki i pozwalając życiu spokojnie toczyć się dalej. Jako medyk Kopernik poświęcał swój czas zarówno wspólnocie zakonnej w katedrze fromborskiej, jak i (nieodpłatnie) ubogim. Jako matematyk pracował nad planem reformy waluty (nie po raz ostatni sławny naukowiec podejmie się takiego zadania), a jego wykształcenie w dziedzinie prawa zostało dobrze spożytkowane przez diecezję. Nieoczekiwanie został również zmuszony do walki w 1520 r. przeciwko Krzyżakom. Kopernikowi powierzono dowodzenie zamkiem w Olsztynie i przez parę miesięcy bronił miasta przed najazdem militarnego zakonu. Niewątpliwie Kopernik był bardzo zajętym człowiekiem.

4. Wczesna wersja układu heliocentrycznego Wszechświata, zaczerpnięta z Narratio Prima (Opowieść pierwsza) Retyka, 1596

Ale istniał też drugi powód, dla którego Kopernik zwlekał z publikacją. Miał świadomość, że jego model Wszechświata stawia wiele nowych pytań, nawet jeżeli odpowiada na część starych, to nie na wszystkie. Jak już powiedziano, Kopernik nie robił wielu obserwacji, choć miał ku temu doskonałe warunki, ponieważ nadzorował budowę wieży bez dachu, którą mógł uczynić swoim obserwatorium. Przypominał bardziej antycznego myśliciela lub filozofa niż współczesnego naukowca. Tym, co najbardziej nie dawało mu spokoju w systemie Ptolemeusza, w którym największy problem sprawiała orbita Księżyca, była konieczność użycia ekwantów. Nie mógł zaakceptować tego pomysłu, choćby ze względu na to, że dla kolejnych planet potrzebował ekwantów o różnych wartościach. W takim razie: gdzie leżał prawdziwy środek Wszechświata? Kopernik pragnął modelu, w którym wszystko poruszałoby się dookoła jednego punktu w niezmiennym tempie. Chciał tego z przyczyn estetycznych, bardziej niż czegokolwiek innego. Jego model miał to ilustrować, jednak cel ten nie został osiągnięty. Umieszczenie Słońca w centrum Wszechświata było wielkim krokiem. Jednak Księżyc wciąż krążył wokół Ziemi i żeby wyjaśnić zagadkę, dlaczego wszystkie planety zwalniają i przyspieszają, wędrując po swoich orbitach, niezbędne okazało się utrzymanie epicykli. Epicykle były sposobem na odejście od idealnie okrężnego ruchu, przy jednoczesnym udawaniu, że ruch po perfekcyjnych okręgach jest nadal zachowany. Największym problemem dla Kopernika były gwiazdy. Gdyby Ziemia krążyła na orbicie wokół Słońca, a gwiazdy były przytwierdzone do sfery niebieskiej znajdującej się na zewnątrz tej, która przenosi najodleglejsze planety, to ruch Ziemi powinien spowodować ruch gwiazd, czyli zjawisko znane pod nazwą paralaksy[4]. Kiedy siedzimy w jadącym samochodzie, wydaje się nam, że świat na zewnątrz porusza się obok nas. Kiedy zaś siedzimy na poruszającej się Ziemi, nie widzimy poruszających się gwiazd – jak to wyjaśnić? Jedynym wytłumaczeniem wydawało się to, że gwiazdy muszą być znacznie dalej od planet, przynajmniej setki razy, co tłumaczyłoby, dlaczego nie można zaobserwować efektu paralaksy. Tylko, w jakim celu Bóg pozostawił ogromne, puste przestrzenie pomiędzy najodleglejszą planetą a gwiazdami, które były co najmniej sto razy większe niż odległości pomiędzy planetami?

Były też inne niepokojące problemy wynikające z ruchu Ziemi. Skoro Ziemia się porusza, dlaczego nie ma stałego podmuchu wiatru, podobnego do tego, który rozwiewa włosy, gdy jedziemy autostradą samochodem bez dachu? Dlaczego ten ciągły ruch nie daje impulsu do powstania wielkich fal pływowych w oceanach? Dlaczego nie powoduje, że Ziemia trzęsie się w posadach? Należy pamiętać, że w XVI w. ruch był kojarzony tylko i wyłącznie z końskim galopem lub jazdą dorożką, która była szczególnie wrażliwa na koleiny napotkane na drodze. Płynność ruchu (nawet taka jak przy jeździe autostradą) musiała stanowić bardzo abstrakcyjny koncept, jako że nikt jej w tamtych czasach nie doświadczył. Do XIX w. podróżowanie koleją przy prędkości piętnaście mil[5] na godzinę było uważane za szkodliwe dla zdrowia. Kopernik nie był fizykiem i nawet nie próbował podjąć się odpowiedzi na te pytania. Wiedział jednak, że (z perspektywy XVI w.) poddawały w wątpliwość jego pomysły.

Wystąpił też inny problem, który leżał zupełnie poza kompetencjami szesnastowiecznych naukowców. Skoro Słońce znajduje się w centrum Wszechświata, dlaczego nic na nie nie spada? Kopernika było stać jedynie na następujące wyjaśnienie: wszystkie ziemskie obiekty mają tendencję do spadania na Ziemię, wszystkie związane ze Słońcem spadają na nie, a te blisko Marsa spadają właśnie tam, i tak dalej. Jednak w rzeczywistości jego odpowiedź sprowadzała się do zwykłego „nie wiem”. Ale jedną z najważniejszych lekcji, jakie można wyciągnąć z czasów Kopernika, jest to, że nie każdy naukowy model musi wyjaśniać wszystko, aby być tym prawdziwym i poprawnym.

Po przybyciu Georga Joachima von Lauchena (znanego również pod przybranym nazwiskiem Retyk[6]) do Fromborka wiosną 1539 r., Kopernik, pomimo swoich wątpliwości i braku czasu, po wielu namowach, zdecydował się przelać swoje pomysły na papier i opublikować je. Retyk, który był profesorem na Uniwersytecie w Wittenberdze, wiedział o pracy Kopernika i przybył specjalnie po to, aby dowiedzieć się czegoś więcej. Docenił wagę tego dzieła i był gotów namawiać mistrza do publikacji. Obaj rozumieli się bardzo dobrze, a w 1540 r. Retyk wydał broszurę Narratio Prima de Libris Revolutionum Copernici (Pierwszy opis książki Kopernika De Revolutionibus; zwykle nazywany jest po prostu Opowieścią pierwszą)[7], podsumowującą kluczowe założenia modelu Kopernika oraz ruchu Ziemi wokół Słońca. W końcu Kopernik zgodził się na publikację swojej znakomitej książki, pomimo (lub może z powodu) podeszłego wieku. Retyk zobowiązał się nadzorować jej druk w Norymberdze, gdzie urzędował. Jak to często bywa, sprawy nie potoczyły się jednak zgodnie z planem. Retyk musiał opuścić Norymbergę, ponieważ objął nową posadę w Lipsku. Wydarzyło się to, zanim książka była gotowa do druku. Z tego powodu zadanie zostało przekazane Andreasowi Osianderowi, luterańskiemu pastorowi, który poczuł się w obowiązku, by dodać od siebie anonimowy wstęp. Wyjaśnił w nim, że model przedstawiony w książce nie ma na celu faktycznego opisu funkcjonowania Wszechświata, tylko ma posłużyć jako matematyczne narzędzie do uproszczenia obliczeń dotyczących ruchu planet. Jako luteranin Osiander miał wszelkie powody do obaw, że książka może nie zostać dobrze przyjęta. Jeszcze zanim została opublikowana, Marcin Luter (który żył niemalże w tych samych czasach, co Kopernik – od 1483 do 1546 r.) sprzeciwiał się modelowi Kopernika, grzmiąc, że Biblia mówi, iż to Słońcu, nie Ziemi, Jozue rozkazał stanąć w miejscu.

Kopernik nie miał żadnych szans, aby zgłosić swój sprzeciw odnośnie przedmowy, ponieważ zmarł w 1543 r., kiedy jego wielkie dzieło zostało opublikowane. Istnieje poruszająca legenda mówiąca, że Kopernik otrzymał egzemplarz swojego dzieła na łożu śmierci. Jednak bez względu na to, czy tak się stało, czy nie, książka pozostała bez orędownika, nie licząc niestrudzonego Retyka (który zmarł w 1576 r.).

Jak na ironię, osąd Osiandera jest całkiem zgodny ze współczesnym naukowym poglądem na świat. Wszystkie teorie na temat funkcjonowania Wszechświata są dzisiaj przyjmowane po prostu jako modele, których celem jest wyjaśnienie wyników obserwacji i eksperymentów najprościej, jak to tylko możliwe. Można powiedzieć, że opis Ziemi jako centrum Wszechświata i wykonywanie wszystkich pomiarów względem niej ma czasem sens. Rozwiązanie to całkiem dobrze się sprawdza, na przykład podczas planowania lotu na Księżyc. Jednak taki model staje się coraz bardziej skomplikowany, w miarę jak próbujemy opisać zachowanie przedmiotów w miejscach znacznie bardziej oddalonych od Ziemi. Przy obliczaniu parametrów lotu sondy kosmicznej na przykład na Saturna, jako centrum Wszechświata naukowcy z NASA[8] traktują Słońce, mimo że wiedzą, iż znajduje się ono na orbicie, której środek wyznacza centrum naszej Galaktyki. Ogólnie rzecz biorąc, naukowcy używają możliwie najprostszego modelu, który jest spójny z faktami odnoszącymi się do konkretnego zbioru okoliczności. Lecz nie wszyscy używają tego samego modelu przez cały czas. Z twierdzeniem, że teoria o Słońcu będącym w centrum Wszechświata jest tylko modelem wspomagającym obliczanie orbit planet, dziś zgodziłby się każdy planetolog. Różnica polega na tym, że Osiander nie oczekiwał tego, że jego czytelnicy (czy raczej Kopernika) zaakceptują także równie ważny pogląd mówiący, że postrzeganie Ziemi jako centrum Wszechświata jest tylko modelem przydatnym przy obliczeniach rzeczywistego ruchu Księżyca.

Trudno powiedzieć, czy przedmowa Osiandera uspokoiła biskupów i papieża, lecz dowody wskazują na to, że właściwie nie było to konieczne. Publikacja dzieła De Revolutionibus została w zasadzie zaakceptowana bez żadnych protestów ze strony Kościoła katolickiego, a książka była ignorowana przez Rzym do końca XVI w. Tak naprawdę, na początku została zlekceważona przez większość ludzi – pierwsze wydanie w nakładzie 400 egzemplarzy nawet się nie wyprzedało. Przedmowa Osiandera z pewnością nie udobruchała luteran, ponieważ książka została ostro skrytykowana i potępiona przez europejski ruch protestancki. Było jednak miejsce, gdzie dzieło zostało bardzo dobrze przyjęte, a jego wnioski w pełni docenione, przynajmniej przez koneserów. Tym terytorium okazała się Anglia, gdzie Henryk VIII poślubił swoją ostatnią żonę Katarzynę Parr w tym samym roku, w którym książka została wydana.

Orbity planet

Jeżeli chodzi o model jako całość, największe wrażenie wywierał fakt, że po umieszczeniu Ziemi na orbicie krążącej wokół Słońca reszta planet automatycznie ułożyła się w logicznym porządku. Od starożytnych czasów zagadką było to, dlaczego Merkury i Wenus były widoczne z Ziemi tylko o świcie lub zmierzchu, a trzy pozostałe planety można było dostrzec o każdej porze nocy. Wyjaśnienie Ptolemeusza (co ustalono wcześniej, a uczony streścił w swoim dziele) mówiło, że Merkury i Wenus towarzyszyły Słońcu, kiedy przesuwało się wokół Ziemi każdego roku. Lecz w systemie Kopernika to Ziemia okrążała Słońce w ciągu jednego roku, a wytłumaczeniem tych dwóch rodzajów ruchu planet było po prostu to, że orbity Merkurego i Wenus leżały wewnątrz orbity Ziemi (czyli bliżej Słońca niż Ziemia), podczas gdy orbity Marsa, Jowisza i Saturna leżały na zewnątrz orbity Ziemi (a więc dalej od Słońca niż Ziemia). Biorąc pod uwagę ruch Ziemi, Kopernik mógł obliczyć czas, jakiego potrzebowała każda planeta, żeby zrobić pełny obrót wokół Słońca. Okresy te układają się w zgrabną sekwencję, zaczynając od Merkurego i jego najkrótszego „roku”, poprzez Wenus, Ziemię, Marsa, Jowisza, aż do Saturna z najdłuższym „rokiem”.

Jednak to nie wszystko. Zaobserwowany w modelu Kopernika wzór zachowania planet jest również powiązany z ich dystansami od Słońca względem odległości Ziemi od Słońca. Nawet bez znajomości tych dystansów wyrażonych w jednostkach bezwzględnych, Kopernik mógł umieścić planety w kolejności rosnącej od Słońca. Kolejność była taka sama: Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz i Saturn. Wyraźnie wskazywało to na głęboką prawdę o naturze Wszechświata. Za astronomią w wykonaniu Kopernika kryło się o wiele więcej niż zwykłe stwierdzenie, że Ziemia krąży wokół Słońca. Zwłaszcza dla uważnych obserwatorów.

Leonard Digges i teleskop

Jednym z niewielu ludzi, którzy w pełni zrozumieli sens modelu Kopernika zaraz po opublikowaniu dzieła De Revolutionibus, był angielski astronom Thomas Digges. Był on nie tylko naukowcem, ale także jednym z pierwszych popularyzatorów nauki. Nie można mu oddać symbolicznej palmy pierwszeństwa dlatego, że podążał w pewnym sensie śladami swojego ojca. Leonard Digges urodził się około 1520 r., jednak mało wiadomo na temat jego młodości. Wykształcił się na Uniwersytecie Oksfordzkim i został znanym matematykiem i geodetą. Był autorem kilku książek napisanych po angielsku, co było nietypową praktyką w tamtych czasach. Jego pierwsza pozycja A General Prognostication (Ogólne prognozy) została wydana w 1553 r., dziesięć lat po De Revolutionibus i, częściowo dzięki dostępności w języku narodowym, stała się bestsellerem, mimo że była już nieaktualna w jednym z kluczowych aspektów. Leonard Digges w swojej książce zamieścił kalendarz wieczny, czyli zbiór przepowiedni pogodowych, i obfity materiał astronomiczny, który zawierał opis modelu Wszechświata opracowany przez Ptolemeusza. Pod pewnymi względami była ona podobna do kalendarzy rolniczych, popularnych w późniejszych wiekach.

Pracując jako geodeta, Digges wynalazł teodolit około 1551 r. Mniej więcej w tym samym czasie jego zainteresowanie dokładnym obserwowaniem przedmiotów z dużej odległości stało się impulsem do skonstruowania teleskopu zwierciadlanego (a prawdopodobnie również soczewkowego), mimo że w tamtych czasach takie wynalazki nie były nagłaśniane. Jedną z przyczyn zawieszenia prac był nagły koniec kariery Diggesa w 1554 r., który nastąpił po udziale w nieudanym buncie poprowadzonym przez protestanta sir Thomasa Wyatta przeciwko nowej katolickiej królowej Anglii Marii. Córka Henryka VIII objęła tron w 1553 r. po jego śmierci. Leonard Digges miał zostać stracony za udział w buncie, jednak wyrok został złagodzony. Utracił cały majątek, a resztę życia spędził na bezskutecznych próbach jego odzyskania. Zmarł w 1559 r.

W chwili śmierci Leonarda jego syn Thomas miał około trzynastu lat (dokładna data urodzin nie jest znana) i opiekował się nim John Dee, którego można nazwać wzorem człowieka renesansu. Dobry matematyk, student alchemii, filozof i (jakże nietypowo!) astrolog królowej Elżbiety I (która wstąpiła na tron w 1558 r.). Być może, podobnie jak Christopher Marlowe, był tajnym agentem Korony. Rzekomo był także jednym z pierwszych entuzjastów modelu Kopernika, choć sam nie publikował nic na ten temat. Dorastając w domu Dee, Thomas Digges miał nieograniczony dostęp do biblioteki, która zaopatrzona była w ponad 1000 rękopisów. Thomas pochłonął wszystkie, zanim opublikował swoją pierwszą pracę matematyczną w 1571 r. W tym samym czasie zajął się pośmiertną publikacją dzieła swojego ojca (Pantometria [Pantometria – Geometria w praktyce]), która dała początek pierwszej publicznej debacie na temat wynalezionego przez Leonarda Diggesa teleskopu. W przedmowie do książki Thomas Digges napisał, jak do tego doszło:

Mój ojciec, przez stałe eksperymenty praktyczne, którym towarzyszyły dowody matematyczne, był w stanie – w różnych okresach, dzięki proporcjonalnym szkłom, ułożonym należycie pod odpowiednimi kątami – nie tylko odkrywać rzeczy odległe, czytać listy czy odczytywać nominały z monet, które zostały upuszczone przez jego przyjaciół, ale mógł też widzieć, co oni robią w swoich domach oddalonych o siedem mil.

Thomas również obserwował niebo i zauważył supernową widoczną w 1572 r. Niektóre z jego ustaleń zostały użyte w analizie tego zdarzenia przez Tychona Brahe.

Thomas Digges i Wszechświat nieskończony

Najważniejsza publikacja młodego Diggesa pojawiła się w 1576 r. Było to nowsze i poprawione wydanie pierwszej książki jego ojca, która od tamtej pory nosiła tytuł Prognostication Everlasting (Wieczne prognozy). Zawierała ona szczegółowe omówienie modelu Wszechświata zaproponowanego przez Kopernika, które po raz pierwszy pojawiło się w języku angielskim. Digges posunął się jednak dalej niż Kopernik. W swojej książce stwierdził, że Wszechświat jest nieskończony. Dołączył również rysunek, który ukazywał Słońce w centrum, planety na orbitach, krążące wokół niego oraz mnóstwo gwiazd rozciągających się w nieskończoność w każdym kierunku. To był wyjątkowy krok w nieznane. Digges nie miał żadnych podstaw dla takiego twierdzenia, jednak wydaje się wysoce prawdopodobne, że patrzył na Drogę Mleczną przez teleskop i ogrom gwiazd, które tam zobaczył, przekonał go, że gwiazdy są innymi słońcami rozproszonymi obficie po całym nieskończonym Wszechświecie. Digges nie poświęcił jednak swojego życia nauce, tak jak to zrobił Kopernik, i nie rozwijał dalej swoich pomysłów. Będąc synem wybitnego protestanta, który ucierpiał z rąk królowej Marii, oraz mając kontakty z rodziną Dee (która była pod protekcją królowej Elżbiety I), Thomas Digges został członkiem parlamentu oraz doradcą rządu (poświęcił się dwóm osobnym sprawom). Służył także w armii angielskiej na terenach holenderskich między 1586 a 1593 r., gdy próbowano wyzwolić protestanckie Niderlandy spod katolickiego jarzma Hiszpanii. Zmarł w 1595 r. Do tego czasu Galileusz był już dobrze sytuowanym profesorem matematyki w Padwie, a Kościół katolicki zwrócił się przeciwko modelowi Kopernika. Niechęć Kościoła została wywołana poprzez zainteresowanie się tym dziełem Giordana Bruna, który był uwikłany w długi proces w związku z oskarżeniami o herezję. Postępowanie zakończyło się spaleniem go na stosie w 1600 r.

Bruno: męczennik w imię nauki?

Zanim przejdziemy do Tychona Brahe, Johannesa Keplera i Galileusza, których ścieżki biorą początek w pracy Kopernika, myślę, że warto pochylić się nad biografią Bruna. Często uważa się, że został spalony, ponieważ popierał model Kopernika. Prawda jest jednak inna: Bruno rzeczywiście był heretykiem i zginął na stosie za swoje poglądy religijne. To, że gdzieś po drodze wmieszano w tę sprawę model Kopernika, było po prostu nieszczęśliwym zbiegiem okoliczności.

Głównym powodem, dla którego Bruno (ur. w 1548 r.) wszedł na ścieżkę wojenną z Kościołem, było to, że należał do zwolenników ruchu zwanego hermetyzmem. Kult opierał się na wierzeniach zebranych w ich odpowiedniku Pisma Świętego, dokumencie, który jak wierzo-no w XV i XVI w., pochodził z czasów Mojżesza i był związany z nauczaniem o egipskim bogu Thocie (bogu nauki). Greckim odpowiednikiem Thota był Hermes (stąd nazwa hermetyzm), a dla wyznawców znany był jako Hermes Trismegistos. Słońce było również uważane przez Egipcjan za istotę boską, stąd też pojawiają się sugestie, że Kopernik mógł być pod wpływem hermetyzmu, umieszczając w swoim modelu Słońce w centrum Wszechświata, mimo że niewiele było dowodów na taki stan rzeczy.

Nie mamy tu miejsca, żeby opisywać szczegółowo założenia hermetyzmu (zwłaszcza że później okazało się, że pisma, na których został oparty kult, wcale nie pochodziły ze starożytnego Egiptu), ale trzeba podkreślić, że przez piętnastowiecznych wyznawców były one interpretowane, między innymi, jako przepowiednia narodzin Chrystusa. W latach 60. XV w. kopie dokumentów, na których oparty był hermetyzm, przewieziono z Włoch do Macedonii, gdzie wywołały duże zainteresowanie, trwające ponad 100 lat, do momentu, kiedy ustalono (w 1614 r.), że główny dokument został spisany długo po rozpoczęciu ery chrześcijańskiej, a więc zawarte w nim „proroctwa” zostały w większości sformułowane z wykorzystaniem znanych już faktów.

Pod koniec XVI w. Kościół katolicki tolerował starożytne teksty, które przewidywały narodziny Jezusa, a szanowani katolicy tacy jak na przykład Filip II, król Hiszpanii (mąż królowej Marii, który dał się poznać jako zagorzały przeciwnik protestantyzmu), popierali te wierzenia (tak jak, nawiasem mówiąc, John Dee, opiekun Thomasa Diggesa). Jednak Bruno zbyt głęboko wziął sobie do serca staroegipską religię, sądząc, że jest jedynym prawdziwym wyznaniem. Uważał również, że Kościół katolicki powinien powrócić na tę starą drogę. Jak można było się domyślić, takie skrajne poglądy nie zostały dobrze przyjęte w Rzymie, a po burzliwej karierze, w czasie której Bruno, wędrując po Europie (włączając w to dwuletni pobyt w Anglii od 1583 do 1585 r.), sprawiał liczne kłopoty (dołączył do zakonu dominikanów w 1565 r., wydalony z niego został w 1576 r., w Anglii natomiast narobił sobie tak wielu wrogów, że musiał się schronić we francuskiej ambasadzie), postąpił nierozważnie, przybywając w 1591 r. do Wenecji. Tam został aresztowany i przekazany inkwizycji. Po pobycie w więzieniu i długim procesie Bruno został, jak się wydaje, uznany winnym wyznawania arianistycznych poglądów (wierzył, że Chrystus został stworzony przez Boga, ale nie był Bogiem wcielonym) oraz prowadzenia okultystycznych praktyk. Nie są to jednak potwierdzone informacje, ponieważ dokumentacja jego procesu zaginęła. Niemniej, Bruno nie powinien być nazywany męczennikiem w imię nauki, cierpiał bowiem po prostu w imię magii.

Teoria heliocentryczna zakazana przez Kościół katolicki

Chociaż dzisiaj jego życie może wydawać się tragiczne, Bruno (podobnie jak wielu innych męczenników) sam zesłał na siebie taki los, ponieważ wielokrotnie dawano mu szansę, żeby odwołał swoje słowa (dlatego tak długo go przetrzymywano, zanim został skazany). Nie ma dowodów na to, że podczas procesu Bruno manifestował swoje poparcie dla teorii Kopernika. Wiadomo jednak, że był zapalonym zwolennikiem koncepcji heliocentrycznej (jako że współgrała ona z egipską wizją świata). Wiadomo także, że chętnie opowiadał się za pomysłem Thomasa Diggesa, że Wszechświat zapełniony jest nieskończoną liczbą gwiazd, a każda z nich jest niczym Słońce. Twierdził też, że poza Ziemią gdzieś we Wszechświecie musi istnieć życie. Ponieważ poglądy Bruna wywołały burzę, a on sam został skazany przez Kościół, wszystkie te pomysły zostały wrzucone do jednego worka. Działając w charakterystycznym dla siebie tempie, Kościół wpisał De Revolutionibus na Indeks ksiąg zakazanych dopiero w 1616 r. (dzieło zostało usunięte z listy dopiero w 1835 r.). Jednak po 1600 r. Kościół nie akceptował teorii Kopernika, a fakt, że Bruno – który ją popierał – został spalony na stosie jako heretyk, nie był zachęcający dla ludzi takich jak Galileusz, którzy żyli we Włoszech na początku XVII w. i interesowali się tym, jak działa świat. Może gdyby nie Bruno, teoria Kopernika nigdy nie przyciągnęłaby uwagi władz w tak negatywny sposób, Galileusz nie byłby prześladowany, a postęp we Włoszech przebiegłby bardziej płynnie.

Z historią Galileusza musimy jednak jeszcze poczekać, w pierwszej kolejności zapoznając się z innym wielkim dokonaniem czasów renesansu – badaniem ludzkiego ciała.

Wesaliusz: chirurg, anatom i hiena cmentarna

Tak samo jak dzieło Kopernika bazowało na ponownym odkryciu wartości prac Ptolemeusza przez zachodnich Europejczyków, praca Andreasa Wesaliusza była oparta na ponownym odkryciu znaczenia prac Galena (Claudiusa Galenusa). Oczywiście żadne z tych wspaniałych dzieł pochodzących z czasów starożytnych nigdy tak naprawdę nie zostało utracone. Były one znane cywilizacji bizantyjskiej i arabskiej nawet podczas trwania wieków ciemnych w Europie Zachodniej. Jednak doszło do odrodzenia zainteresowania wszystkimi typami takich tekstów (co symbolizuje ruch humanistyczny we Włoszech) i to pomogło w pobudzeniu naukowej rewolucji. Choć dla tych, którzy brali udział w jej początkowej fazie, wcale nie przypominała ona przewrotu. Kopernik i Wesaliusz raczej czerpali ze starożytnej wiedzy i na jej podstawie budowali coś nowego. Nie dokonywali żadnego przewartościowania w naukach starożytnych. Ten proces bardziej przypominał ewolucję niż rewolucję, zwłaszcza w XVI w. Natomiast prawdziwy przewrót dokonał się w mentalności uczonych renesansu, gdy poczuli się na siłach, by rozwijać nauki uczonych pokroju Ptolemeusza czy Galena, jednocześnie mając świadomość, że oni też byli ludźmi. Jedynie w przypadku pracy Galileusza, a przede wszystkim Newtona cały proces badania świata uległ ogromnej przemianie w rewolucyjny sposób, przechodząc od myślenia starożytnych filozofów do współczesnej nauki.

Galen był greckim medykiem. Przyszedł na świat około 130 r. n.e. w Pergamum (obecnie Bergama), w Azji Mniejszej, na terenach dzisiejszej Turcji. Najprawdopodobniej żył na przełomie II i III w. n.e. Urodził się jako syn zamożnego architekta i gospodyni wiejskiej. Żył w jednym z najbogatszych greckojęzycznych miast Cesarstwa Rzymskiego. Los sprzyjał Galenowi pod każdym względem. Zdobył on najlepsze wykształcenie medyczne po tym, jak jego ojciec miał sen przepowiadający sukces szesnastoletniego syna w tej dziedzinie. Studiował w różnych stolicach nauki, włącznie z Koryntem i Aleksandrią. Przez pięć lat, począwszy od 157 r. n.e., był głównym medykiem gladiatorów w Pergamum. Później przeniósł się do Rzymu, gdzie ostatecznie został osobistym lekarzem i przyjacielem cezara Marka Aureliusza. Służył również Kommodusowi, synowi Marka Aureliusza, który po śmierci ojca w 180 r. n.e. został cezarem. Były to burzliwe czasy, Rzym pozostawał w ciągłym stanie wojny na terenach przygranicznych (kilka lat przed narodzinami Galena został wybudowany Mur Hadriana). Jednak miało jeszcze upłynąć wiele lat, zanim Cesarstwo Rzymskie zaczęło się rozpadać (imperium zostało podzielone na wschodnie i zachodnie w 286 r. n.e., a Konstantynopol został założony dopiero w 330 r.). Pomimo wojny toczącej się u granic, Galen był bezpieczny, zamieszkując w samym sercu cesarstwa. Był płodnym pisarzem i tak jak Ptolemeusz, podsumował nauki wcześniejszych myślicieli, których podziwiał, zwłaszcza Hipokratesa. (To, że dzisiaj postrzegamy Hipokratesa jako ojca medycyny, zawdzięczamy prawie całkowicie pracy Galena). Galen był okropnym samochwałą i plagiatorem. Jedną z najmilszych rzeczy, jakie mówił o swoich kolegach po fachu, było nazywanie ich „zasmarkanymi indywiduami”[9]. Jego nieprzyjemna osobowość nie powinna jednak przyćmiewać prawdziwych dokonań medyka. Zyskał sławę, ponieważ potrafił przeprowadzić sekcję i posiadał umiejętność pisania książek o ludzkiej anatomii. Niestety sekcja była w tamtych czasach niedozwolona (co może dziwić, zważywszy na fakt, jak traktowano niewolników, i jak postrzegano walki gladiatorów). Dlatego większość eksperymentów Galen przeprowadzał na psach, świniach i małpach (choć istnieją dowody na to, że przeprowadzał również sekcje ludzkich ciał), a wnioski, które wysuwał na temat budowy człowieka, opierały się głównie na badaniach nad zwierzętami. Z tego właśnie powodu poczynione przezeń obserwacje częstokroć były błędne. Ponieważ nikt nie przeprowadzał żadnych znaczących badań w dziedzinie anatomii przez kolejne dwanaście czy trzynaście wieków, prace Galena były uważane za ostatnie słowo w tej dziedzinie do XVI w.

Powrót do badań Galena był częścią obsesji humanistów na punkcie wszystkiego, co greckie. Jeżeli chodzi o religię, to nie tylko protestanci w XVI w., ale i niektórzy katolicy wierzyli, że nauki Boże ujęte w Biblii uległy niekorzystnym zniekształceniom i interpretacjom od czasów Jezusa. Z tych pobudek powstał ruch fundamentalistyczny, mający na celu przywrócenie Biblii autorytetu. Po części pociągało to za sobą studiowanie najwcześniejszej greckiej wersji Biblii, zamiast tłumaczenia łacińskiego. Mimo że trochę przesadzone było twierdzenie, iż od czasów starożytnych nie powstały jakiekolwiek wartościowe opracowania, było z pewnością trochę prawdy w poglądzie, że tekst medyczny, który został zniekształcony przez liczne tłumaczenia (niektóre z nich powstawały na podstawie przekładów na język arabski tekstów spisanych oryginalnie po grecku) i był przepisywany przez wielu skrybów, może być mniej dokładny, niż można sobie tego życzyć. Tak więc publikacja w 1525 r. pracy Galena w greckim oryginale była przełomowym wydarzeniem. Jak na ironię, prawie żaden medyk nie znał greki, faktycznie studiowali oni nowe łacińskie tłumaczenie z 1525 r. Jednak dzięki tym przekładom i drukowi, praca Galena została bardziej rozpowszechniona w ciągu następnych dziesięciu lat niż kiedykolwiek wcześniej. W tamtym czasie młody Andreas Wesaliusz kończył swoją medyczną edukację i zyskiwał sobie reputację.

Wesaliusz urodził się w Brukseli 31 grudnia 1514 r., w rodzinie o tradycjach lekarskich. Jego ojciec był nadwornym aptekarzem króla Karola V, tak zwanego Świętego Cesarza Rzymskiego (a właściwie niemieckiego księcia). Zgodnie z tradycją rodzinną, Wesaliusz w pierwszej kolejności rozpoczął naukę na Uniwersytecie w Louvain, a następnie w 1533 r. zapisał się na studia medyczne w Paryżu. Stolica Francji okazała się centrum odrodzenia nauk Galena. Chłonąc pisma mistrza, Wesaliusz nauczył się również w tamtym czasie, jak poprawnie przeprowadzać sekcję. Jego studia w Paryżu zostały przerwane nagle w 1536 r. z powodu wojny pomiędzy Francją a Świętym Cesarstwem Rzymskim (które, jak lubią powtarzać historycy, nie było ani święte, ani rzymskie, ani nie było cesarstwem, lecz nazwa ta przeszła do historii), powrócił więc do Louvain, gdzie w 1537 r. skończył medycynę. Jego zainteresowania ludzkim ciałem i sekcją są potwierdzone przez dobrze udokumentowane wydarzenie z jesieni 1536 r., kiedy to wykradł ciało (lub raczej to, co z niego zostało) z szubienicy na obrzeżach Louvain i zabrał do domu w celach naukowych.

5. Andreas Wesaliusz. Zaczerpnięte z De Humani Corporis Fabrica autorstwa Wesaliusza, 1543

Jak na ówczesne standardy wydział medycyny w Louvain był konserwatywny i zacofany (z pewnością w porównaniu z Paryżem), ale Wesaliusz nie mógł wrócić do Francji z powodu toczącej się wojny. Zamiast tego zaraz po uzyskaniu magisterium udał się do Włoch, gdzie pod koniec 1537 r. zapisał się na studia doktoranckie na Uniwersytecie w Padwie. Wydaje się, że były one w jego przypadku formalnością, jako że po świetnym zdaniu egzaminów wstępnych Wesaliusz niemal natychmiast otrzymał stopień doktora medycyny i został powołany na katedrę w Padwie. Zyskał popularność jako odnoszący sukcesy nauczyciel we wciąż nowej „dziedzinie” galeńskiej. W przeciwieństwie do Galena, był on jednak zwolennikiem sekcji przeprowadzanej na ludzkim ciele. Inaczej niż w Louvain, władze Padwy wspierały ten typ badań, zwłaszcza sędzia Marcantonio Contarini, który dostarczał mu ciał straconych przestępców. Czasem nawet przesuwał dzień egzekucji, by dostosować się do grafiku Wesaliusza i jego zapotrzebowania na świeże ciała. Właśnie wtedy Wesaliusz zorientował się, że Galen miał małe doświadczenie w sekcji ludzkich zwłok, co tylko utwierdziło go w zamiarze przygotowania własnej książki na temat anatomii człowieka.

Kompleksowe podejście Wesaliusza do badań, jeśli nie było całkowicie rewolucyjne, to na pewno było przełomowe. W średniowieczu sekcja zwłok, jeżeli w ogóle by ją przeprowadzono w celach demonstracyjnych, zostałaby wykonana przez chirurgów, uznawanych za podrzędnych praktyków, podczas gdy uczeni wygłaszaliby wykład z bezpiecznej odległości, by się nie pobrudzić. Wesaliusz przeprowadzał sekcję samodzielnie, tłumacząc swoim studentom wagę tego, co nieodkryte. W ten sposób w pierwszej kolejności podniósł status chirurgii w Padwie, po czym zmiana ta stopniowo rozpowszechniła się dalej. Wesaliusz zatrudniał utalentowanych artystów, którzy przygotowywali dla niego ilustracje. Wykorzystywał je później podczas zajęć. Część z tych rysunków opublikowano w 1538 r. jako Tabulae Anatomicae Sex (Sześć ilustracji anatomicznych), później zostały one skradzione i splagiatowane. Trzy rysunki naszkicował sam Wesaliusz. Pozostałe wykonał Jan van Calcar, uznany uczeń Tycjana. Nie wiadomo tego na pewno, lecz mówi się, że był on głównym ilustratorem dzieła De Humani Corporis Fabrica (Budowa ludzkiego ciała; znanego pod tytułem Fabrica), opublikowanego w 1543 r.

6. Strona z Tabulae Anatomicae Sex Vesaliusza, 1538

Oprócz dokładności opisów ludzkiego ciała, znaczenie Fabrica polegało na zwróceniu uwagi na konieczność wykonywania „brudnej roboty” przez samych nauczycieli, a nie rękami pomocników. W tym samym duchu, dzieło podkreślało wagę dowodów, które możemy zobaczyć „na własne oczy”. Bezgraniczna wiara w słowa, które dochodzą do nas od wcześniejszych pokoleń, została tym samym zepchnięta na drugi plan. Przecież starożytni myśliciele nie byli nieomylni. Uznanie potrzeby badania anatomii ludzkiego ciała zajęło dużo czasu, gdzieś w umysłach wciąż pozostawał pewien niepokój wobec „krojenia ludzi”. Jednak cały ten proces uświadamiania wszystkim, że głównym celem studiowania ludzkiego ciała jest człowiek, rozpoczął się właśnie od Wesaliusza i publikacji Fabricii. Książka była przeznaczona dla specjalistów, choć Wesaliusz chciał również dotrzeć do szerszej publiczności. W tym samym czasie sporządził sylabus dla swoich studentów, który został wydany w 1543 r. pod tytułem Epitome (Streszczenie). Wesaliusz, dzięki swojemu naukowemu podejściu, wywarł ogromny wpływ na rozwój medycyny. Mimo iż cieszył się dużym autorytetem, nagle, przed trzydziestym rokiem życia, porzucił karierę akademicką.

W latach 1542–1543 większość czasu spędził poza Padwą (głównie w Bazylei), przygotowując do publikacji dwie książki. Chociaż był to oficjalnie zatwierdzony urlop, Wesaliusz nigdy już nie wrócił na swoje stanowisko. Nie do końca wiadomo, czy miał już dosyć krytyki swojej pracy prowadzonej przez niereformowalnych galenistów, czy chciał po prostu praktykować medycynę, a nie nauczać (a może na jego decyzję złożyły się obydwa powody). Jednak uzbrojony w dwie kopie swoich publikacji ruszył na spotkanie z królem Karolem V i został mianowany nadwornym medykiem. Była to bardzo prestiżowa posada, choć miała jedną wielką wadę: nie można było z niej zrezygnować za życia króla. Mimo to Wesaliusz nie żałował swojej decyzji. Król pozwolił mu na odejście w 1556 r. (zaraz przed swoją abdykacją) i przyznał mu emeryturę. Wesaliusz chętnie podjął się podobnej funkcji na dworze króla Hiszpanii Filipa II, syna Karola V (tego samego, który wysłał armadę, by zaatakowała Anglię). Jak się później okazało, nie był to jednak dobry pomysł. Hiszpańscy medycy nie byli dobrze wykwalifikowani, do czego nie był przyzwyczajony Wesaliusz. Początkowa niechęć do obcokrajowca wzrosła po wzmożeniu ruchów niepodległościowych w Niderlandach, które wówczas były pod panowaniem Hiszpanii. W 1564 r. Wesaliusz otrzymał pozwolenie od króla na pielgrzymkę do Jerozolimy. W rzeczywistości była to tylko przykrywka dla prawdziwego celu podróży: zatrzymując się we Włoszech, Wesaliusz miał zamiar rozpocząć negocjacje z Uniwersytetem w Padwie, gdzie zamierzał powrócić na swoją starą posadę. W drodze powrotnej z Ziemi Świętej statek, którym płynął Wesaliusz, napotkał sztorm. Statek był opóźniony, zapasy były na wyczerpaniu, a pasażerowie cierpieli na ciężką chorobę morską. Pięćdziesięcioletni Wesaliusz zachorował (nie wiadomo na co) i zmarł na greckiej wyspie Zante, gdzie statek osiadł na mieliźnie w październiku 1564 r. Po 1543 r. Wesaliusz niewiele przyczynił się do rozwoju nauki. Jednak miał na nią ogromny wpływ dzięki swoim następcom w Padwie, których badania doprowadziły do jednego z największych dokonań XVII w. Mowa tu o odkryciu krążenia krwi przez Williama Harveya.

W pewnym sensie historia Harveya przynależy do następnego rozdziału, jednak droga od Wesaliusza jest tak prosta, że logicznym wydaje się podążenie teraz w tym kierunku, zanim powrócimy do rozwoju nauk astronomicznych w XVI w. Nie jest to książka o technologii, jak również nie jest moim zamiarem rozwodzić się wyłącznie nad medycznymi zastosowaniami badań ludzkiego ciała. Jednak największym dokonaniem Harveya nie było to, co odkrył (co już samo w sobie jest wystarczająco imponujące), ale to, w jaki sposób udowodnił, że jego odkrycie jest prawdziwe.

Falloppio i Fabrizio

Aby połączyć Wesaliusza i Harveya, należy po drodze przedstawić dwie inne osoby. Pierwsza z nich to Gabriele Falloppio (znany również jako Fallopius), który był studentem Wesaliusza w Padwie. Został profesorem anatomii w Pizie w 1548 r., a na Uniwersytet w Padwie wrócił w 1551 r., zajmując posadę Wesaliusza. Choć zmarł w 1562 r., w wieku 39 lat, zostawił trwały ślad w dziedzinie biologii w dwojaki sposób. Po pierwsze, przeprowadzał własne badania nad układami narządów wewnętrznych ciała ludzkiego, oczywiście w sposób, w jaki zrobiłby to Wesaliusz. Między innymi doprowadziły go one do odkrycia jajowodów, które nadal w języku angielskim noszą jego imię: Fallopian tubes (cewka Falloppia). Opisał on te połączenia między macicą a jajnikami jako rozszerzającą się ku dołowi – jak „mosiężna trąbka” – tubę[10]. Ten dokładny opis został zniekształcony w procesie tłumaczenia i organ nazwano „cewką”. Ten niepoprawny termin przejęła nowoczesna medycyna. Chyba największy wkład Falloppia w rozwój anatomii nastąpił wtedy, gdy podjął się roli nauczyciela Girolama Fabrizia, znanego również jako Hieronymous Fabricius ab Aquapendente. Po śmierci Falloppia objął on stanowisko swojego nauczyciela.

Fabrizio urodził się 20 maja 1537 r. w Aquapendente i w 1559 r. ukończył Uniwersytet w Padwie. Pracował jako chirurg i nauczał prywatnie anatomii do momentu rozpoczęcia pracy w katedrze uniwersyteckiej w Padwie w 1565 r. Przez trzy lata po śmierci Falloppia posada pozostawała wolna, więc pomimo tej przerwy Fabrizio był bezpośrednim jego następcą. Właśnie w tym czasie Wesaliusz rozpoczął negocjacje, aby ponownie objąć to stanowisko. Gdyby nie jego fatalna wyprawa do Jerozolimy, najpewniej zdobyłby tę posadę przed Fabriziem. W swojej pracy Fabrizio skoncentrował się na embriologii i rozwoju płodu, badania przeprowadzał na kurzych jajach. Z perspektywy czasu możemy dostrzec, że jego najważniejszym dokonaniem naukowym był jednak pierwszy dokładny opis zastawek w żyłach. Zastawki były już znane, ale Fabrizio przeprowadził ich precyzyjną obserwację i szczegółowo je opisał najpierw podczas publicznej demonstracji w 1579 r., a później w starannie zilustrowanej książce wydanej w 1603 r. Jego umiejętność anatomicznego opisu zastawek nie łączyła się jednak z jakimkolwiek wglądem w ich funkcję. Sądził, że ich zadaniem jest zwalnianie przepływu krwi z wątroby, aby mogła być wchłaniana przez tkanki. Fabrizio przeszedł na emeryturę w 1613 r. z powodu choroby i zmarł w 1619 r. Do tego czasu William Harvey, który studiował pod okiem Fabrizia w Padwie od końca lat 90. XVI w. do 1602 r., był na dobrej drodze do wyjaśnienia, jak działa układ krążenia.

William Harvey i krążenie krwi

Przed Harveyem panowała opinia (datująca się od czasów Galena i jeszcze wcześniejszych) mówiąca, że krew produkowana jest w wątrobie i przemieszcza się żyłami przez całe ciało, by zapewnić tkankom wartości odżywcze. Krew zużywa się w tym procesie, dlatego musi być produkowana na nowo. Rola układu tętniczego była postrzegana jako rozprowadzanie ducha życia od płuc przez całe ciało (co było bliskie prawdy, biorąc pod uwagę to, że tlen został odkryty dopiero w 1774 r.). W 1553 r. hiszpański teolog i medyk Michael Servetus (urodzony w 1511 r., ochrzczony jako Miguel Serveto) w książce Christianismi Restitutio (Odnowa chrześcijaństwa) odnosił się do „mniejszego” obiegu krwi (który był później znany pod tą nazwą), w którym krew przemieszcza się z prawej komory serca do lewej przez płuca, lecz nie przez małe otwory dzielące ściany serca, jak nauczał Galen. Servetus wyciągnął swoje wnioski na podstawie założeń teologicznych, a nie poprzez sekcję. Przedstawił je niemalże na marginesie rozprawy teologicznej. Niestety dla Servetusa poglądy, które zaprezentował w rozprawie (i wcześniejszych pracach), miały charakter antytrynitarny. Zupełnie jak Giordano Bruno, nie wierzył, że Jezus był wcieleniem Boga, i jego poglądy sprowadziły na niego ten sam los, chociaż z innych rąk. Jan Kalwin był wówczas u szczytu swojej działalności reformatorskiej, a Servetus napisał do niego o swoich pomysłach. Mieszkający wtedy w Wiedniu Servetus nie zniechęcał się brakiem odpowiedzi i nie przestawał zasypywać Kalwina korespondencją. Jego listy miały coraz bardziej ubliżający ton, co okazało się wielkim błędem. Kiedy książka Servetusa została wydana, Kalwin powiadomił wiedeńskie władze i heretyk został wtrącony do więzienia. Servetus z niego uciekł i udał się do Włoch, ale popełnił kolejny błąd, obierając drogę przez Genewę (a można byłoby sądzić, że miał więcej rozumu). Tam został rozpoznany, ponownie uwięziony i spalony na stosie przez kalwinistów 27 października 1553 r. Jego książki również spotkał ten sam los. Przetrwały tylko trzy egzemplarze Christianismi Restitutio. Podczas swojego życia Servetus w ogóle nie miał wpływu na rozwój nauki. Harvey nie wiedział nic o jego pracach, jednak historia tego, jak zakończył się jego byt ziemski, ukazuje realia szesnastowiecznego świata.

Od czasów Galena wierzono, że żyły i tętnice rozprowadzają dwa różne rodzaje krwi. Dzisiaj wiemy, że ludzkie serce (tak jak u innych ssaków i ptaków) to tak naprawdę dwa serca w jednym. Prawa strona pompuje odtlenioną krew do płuc, gdzie absorbuje tlen i wraca do lewej strony, która pompuje utlenioną krew, rozprowadzając ją po całym ciele. Jednym z kluczowych odkryć Harveya było to, że zastawki znajdujące się w żyłach, które zostały szczegółowo opisane przez jego nauczyciela Fabrizia, są jednokierunkowym układem, który pozwala krwi płynąć tylko w stronę serca. Ta krew musiała się brać z krwi tętniczej, która jest wypompowywana z serca i biegnie przez małe naczynka, które łączą układ tętniczy z układem żylnym, tak aby krew mogła wpływać do żył. To zdarzyło się jednak długo po tym, jak Harvey rozpoczął swoją karierę medyczną.

Harvey urodził się w Folkestone, w hrabstwie Kent, 1 kwietnia 1578 r. Najstarszy spośród siedmiu braci, synów drobnego właściciela ziemskiego, został wysłany do Szkoły Królewskiej w Canterbury, by pobierać tam nauki. Później uczył się w Kolegium Caius w Cambridge, gdzie w 1597 r. uzyskał tytuł licencjata i najprawdopodobniej zaczął studiować medycynę. Wkrótce przeniósł się jednak do Padwy, gdzie w 1602 r., prowadzony przez Fabrizia, ukończył studia jako doktor medycyny. Będąc studentem na Uniwersytecie w Padwie, Harvey musiał słyszeć coś o Galileuszu, ale z tego, co wiemy, ta dwójka nigdy się nie spotkała. W 1602 r. Harvey wrócił do Anglii i dwa lata później poślubił Elizabeth Browne, córkę Lancelota Browne’a, który był medykiem królowej Elżbiety I. Dzięki temu, że Harvey obracał się w królewskich kręgach, jego kariera nabierała rumieńców. W 1607 r. został wykładowcą w Kolegium Lekarzy, w 1609 r. przyjęto go na stanowisko lekarza w szpitalu św. Bartłomieja w Londynie, a w 1618 r. (dwa lata po śmierci Williama Shakespeare’a) został medykiem króla Jakuba I (który odziedziczył tron po królowej Elżbiecie w 1603 r.). W 1630 r. Harveyowi przydzielono jeszcze bardziej prestiżowe stanowisko osobistego medyka syna króla Jakuba, Karola I, który wstąpił na tron w 1625 r. W nagrodę za służbę w 1645 r. otrzymał stanowisko rektora w Kolegium Mertona na Uniwersytecie Oksfordzkim (miał wówczas 67 lat). Anglia była wtedy trawiona wojną domową i wkrótce w 1646 r. Oksford znalazł się pod wpływem sił parlamentarzystów. Harvey przeszedł na emeryturę (choć w rzeczywistości pozostał królewskim medykiem do momentu ścięcia króla Karola w 1649 r.). Prowadził spokojne życie aż do śmierci, która nastąpiła 3 czerwca 1657 r. Choć w 1654 r. został wybrany przewodniczącym Kolegium Lekarzy, musiał odmówić tego zaszczytu ze względu na podeszły wiek i zły stan zdrowia.

Dzieła, z których znany jest dzisiaj Harvey, powstawały w jego czasie wolnym. Dlatego też dopiero w 1628 r. opublikował swoją przełomową książkę De Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus (O biciu serca i przepływie krwi u zwierząt). Innym powodem było to, że nawet 50 lat po wydaniu Fabrica, w pewnych kręgach silnie sprzeciwiano się próbom poprawiania nauk Galena. Harvey wiedział, że musi przedstawić oczywisty przypadek, by dowieść swoich racji. I to właśnie sposób, w jaki objaśnił swoje odkrycia, czyni go kluczową postacią w historii nauki. Wskazał tym samym drogę naukowcom wszystkich dyscyplin, nie tylko medycyny.

Nawet sposób, w jaki Harvey zainteresował się tym problemem, pokazuje, jak wszystko zmieniło się od czasów filozofów, wysuwających abstrakcyjne hipotezy na temat funkcjonowania świata. Były one oparte bardziej na zasadzie dążenia do doskonałości niż na obserwacji i doświadczeniu. Harvey zmierzył pojemność serca, które porównał do napompowanej rękawiczki. W ten sposób obliczył, jaką ilość krwi na minutę serce przepompowywało przez tętnice. Jego wyniki były trochę niedokładne, jednak wystarczające do sformułowania tezy. Obliczył on, że serce przepompowuje – we współczesnych jednostkach miary – średnio 60 cm^3 krwi przy każdym uderzeniu, co daje prawie 260 litrów na godzinę, czyli ilość trzykrotnie większą od masy przeciętnego człowieka. Ciało ludzkie nie mogło wytworzyć tyle krwi. Musiało jej być znacznie mniej, ciągle krążącej przez żyły i tętnice w całym ciele. Harvey budował w ten sposób swoją wiedzę, eksperymentując i przeprowadzając obserwacje. Nawet jeśli nie mógł dojrzeć maleńkich połączeń pomiędzy żyłami i tętnicami, udowodnił, że istnieją, zaciskając sznur (lub bandaż) wokół ramienia. Tętnice znajdują się głębiej niż żyły, pod powierzchnią skóry. Zatem przez nieznaczne poluzowanie ucisku pozwolił krwi płynąć w dół ramienia przez tętnice, natomiast, podczas gdy bandaż był zaciśnięty wystarczająco ciasno, by uniemożliwić przepływ krwi żyłami, naczynia, znajdujące się pod bandażem, po prostu nabrzmiewały. Powoływał się na prędkość, z jaką trucizna może rozprzestrzeniać się w ciele, co zgadzało się z teorią, że krew nieustannie w nim krąży. Zwrócił uwagę na fakt, że tętnice koło serca są grubsze niż te znajdujące się dalej od niego, zatem mogą wytrzymać większe ciśnienie wytwarzane przez serce podczas pompowania krwi.

Nie można jednak powiedzieć, że Harvey opracował metodę naukową. Tak naprawdę był bardziej człowiekiem renesansu niż typem nowoczesnego naukowca i wciąż myślał w kategoriach siły witalnej i abstrakcyjnej koncepcji doskonałości oraz duszy, utrzymującej ciało przy życiu. Opisał to swoimi słowami w 1653 r. następująco:

Według wszelkiego prawdopodobieństwa dochodzi do takiego przekazywania w organizmie (siły witalnej – uzup. tłum.), że wszystkie układy są odżywione, pielęgnowane i pobudzane dzięki krwi, która jest ciepła, idealna, oddychająca, pełna ducha i, jeżeli mogę tak to ująć, jest odżywcza. Częściowo krew jest chłodzona, krzepnie, staje się jałowa. Powraca do serca, jak do fontanny, czy też do swojego domu mieszkalnego w ludzkim ciele, by znów odzyskać swoją doskonałość. Stamtąd, przez naturalne ciepło, silne i gwałtowne, topnieje i znowu biegnie przez ciało, zaopatrzona duchami, niczym balsamem, a jej bieg zależy od rozruchowego pulsu serca. Zatem serce jest początkiem życia, Słońcem mikrokosmosu. Przez jego czystość i pulsowanie, krew płynie idealnie, daje owoce i jest chroniona przed zniszczeniem. To znane bóstwo gospodarstwa domowego spełnia obowiązki wobec całego ciała przez dostarczanie składników odżywczych, pielęgnowanie i wzrastanie, a także jest podstawą życia i twórcą wszystkiego.

Powyższy opis podważa błędną koncepcję zakładającą, że Harvey był pierwszą osobą, która widziała serce jako pompę podtrzymującą krążenie krwi (tak naprawdę Kartezjusz poczynił ten krok, sugerując w swojej rozprawie Discours de la méthode[11], wydanej w 1637 r., że serce jest w istocie mechaniczną pompą). Nie jest też całkowitą prawdą, jak napisano w wielu książkach, że Harvey postrzegał serce jako źródło ciepła krwi. Jego poglądy były nieco bardziej mistyczne. Mimo tych zastrzeżeń praca Harveya była jednak ogromnym krokiem naprzód, a w jego zachowanych dziełach (z których wiele zaginęło, kiedy w 1642 r. Londyn był plądrowany przez wojska parlamentarzystów) ciągle kładziony jest nacisk na wagę wiedzy czerpanej z własnych obserwacji i doświadczeń. Szczególnie podkreślał, że nie powinniśmy twierdzić, iż zjawiska nie istnieją, tylko dlatego, że nie umiemy wyjaśnić, co je powoduje. Dlatego należy patrzeć łaskawym okiem na jego niepoprawne „wyjaśnienia” na temat przyczyny krążenia krwi i skupić się na jego prawdziwych osiągnięciach, takich jak odkrycie samego zjawiska. Ustalenia Harveya nie były powszechnie akceptowane. W latach 50. XVII w., kilka lat po śmierci autora De Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus, jedna luka w jego teorii została zapełniona. Dzięki udoskonaleniu mikroskopu odkryto małe naczynia łączące tętnice i żyły. Jest to wyraźny przykład związku pomiędzy postępem w nauce a rozwojem technologicznym.

Jeśli chodzi o historię nauki, Harvey był jednym z ostatnich ludzi renesansu. Nie oznacza to jednak, że po jego dokonaniach możemy zrobić w kalendarzu wyraźną kreskę i stwierdzić, że potem zaczęła się prawdziwa nauka, pomimo widocznej zbieżności pomiędzy jego śmiercią a powstaniem mikroskopii. Jak w powyższym przykładzie, gdzie publikacje Harveya pokrywają się częściowo z ustaleniami Kartezjusza, historia nie jest podzielona na równe sekcje, a osoba, która najlepiej odpowiada opisowi pierwszego naukowca, pracowała już przed Harveyem i ukończyła studia w Padwie. Nadszedł czas, by powrócić do XVI w. i odkryć astronomicznych oraz nauk mechanicznych, które nastąpiły po pracach Kopernika.

Rozdział 2. Ostatni mistycy

Ruch planet

Na miano pierwszego naukowca najbardziej zasługuje Galileo Galilei zwany Galileuszem. W swojej pracy nie tylko wdrożył on badawczą perspektywę, ale w pełni rozumiał swoje działania i wyznaczył podstawowe zasady dla innych. W ostatnich dekadach XVI w. były inne osoby, które częściowo spełniały te kryteria. Jednak ci, którzy poświęcili życie temu, co my teraz nazywamy nauką, często tkwili w średniowiecznym sposobie myślenia o znaczeniu ich pracy, podczas gdy ci, którzy dostrzegali filozoficzne, z braku lepszego słowa, znaczenie nowego sposobu opisywania świata, zajmowali się nauką tylko w wolnych chwilach i mieli mały wpływ na to, jak inni podchodzą do tych kwestii. To właśnie Galileusz jako pierwszy połączył te perspektywy w swojej pracy. Ale Galileusz, jak wszyscy naukowcy, opierał się na przeszłości i tutaj istnieje pomost pomiędzy Kopernikiem – który (również czerpiąc z prac swoich poprzedników takich jak Peuerbach czy Regiomantus) rozpoczął transformację astronomii w renesansie – a Galileuszem poprzez Tychona Brahe i Johannesa Keplera (i dalej, jak później zobaczymy, pomiędzy Keplerem i Galileuszem a Izaakiem Newtonem). Tycho Brahe, nazywany po prostu Tycho, jest doskonałym przykładem na to, jak w tamtych czasach niezwykle ważną pracę naukową można było połączyć z wyraźnie staroświeckimi i mistycznymi jej interpretacjami. Ściśle biorąc, Brahe i Kepler nie byli ostatnimi mistykami – choć z pewnością byli, przynajmniej w astronomii, postaciami przejściowymi pomiędzy mistycyzmem starożytnych filozofów a Galileuszem i jego następcami.

Tycho Brahe

Tycho Brahe urodził się 14 grudnia 1546 r. w Knudstrup, na południowym krańcu Półwyspu Skandynawskiego. Dzisiaj są to tereny Szwecji, ale wówczas była to część Danii. Został ochrzczony jako Tyge (przejściowy charakter jego osobowości jest widoczny nawet w tym, że później zlatynizował tylko swoje imię, zostawiając nazwisko w oryginalnej formie). Pochodził z arystokratycznej rodziny. Jego ojciec Otto służył na dworze króla jako tajny doradca. Był też porucznikiem w kilku regionach, a swoją karierę zakończył jako zarządca zamku Helsingborg (położonego na przeciwnym brzegu od miasta Elsynor[12], które zasłynęło później dzięki sztuce Williama Shakespeare’a Hamlet, wystawionej po raz pierwszy na deskach teatru w 1600 r.). Tycho, mimo że urodził się jako drugie dziecko Ottona, był jego najstarszym synem. Już jako niemowlę opływał w luksusy, choć jego życie niemal na samym początku uległo radykalnej zmianie. Otto miał brata Joergena, będącego admirałem w duńskiej marynarce wojennej, który ożenił się, ale był bezdzietny. Bracia ustalili, że jeżeli Otto będzie miał syna, odda go bratu, który będzie mógł go wychować jak własnego. Kiedy Tycho przyszedł na świat, jego wujek przypomniał ojcu o obietnicy, lecz otrzymał odmowę. Prawdopodobnie była ona związana z tym, że Tycho miał brata bliźniaka, który urodził się martwy, a jego rodzice obawiali się, że Beate, żona Ottona, może już nie mieć więcej dzieci. Joergen poczekał, aż urodzi się następny chłopiec (pojawił się prawie rok później), po czym porwał Tychona do swojego domu w Tostrup.

Mając kolejnego syna do wykarmienia (Otto i Beate mieli piątkę zdrowych synów i pięć zdrowych córek), rodzice Tychona pogodzili się z takim stanem rzeczy i chłopiec został wychowany przez wuja. Jako dziecko gruntownie poznał łacinę, zanim w kwietniu 1559 r. został wysłany na Uniwersytet Kopenhaski. Nastąpiło to przed jego trzynastymi urodzinami, co było raczej nietypowe dla syna arystokraty, aby w tak młodym wieku rozpocząć edukację, która miała mu zapewnić wysokie stanowisko państwowe lub kościelne.

Plany Joergena wobec Tychona, które zakładały polityczną karierę na dworze królewskim, wkrótce legły w gruzach z powodu zaćmienia Słońca, które nastąpiło 21 sierpnia 1560 r. W Kopenhadze było to tylko zaćmienie częściowe, podczas gdy w Portugalii – całkowite. Jednak uwagę trzynastoletniego chłopca przykuł nie sam spektakularny widok, lecz to, że zostało ono przewidziane wiele lat wcześniej, na podstawie tablic zawierających wyniki obserwacji ruchów Księżyca na tle gwiazd. Datowano je na czasy starożytne, jednak zawarte w nich informacje były modyfikowane na podstawie późniejszych obserwacji, przede wszystkim prowadzonych przez arabskich astronomów. Tychonowi wydało się to „czymś zupełnie boskim, że ludzie znali ruchy gwiazd tak dokładnie, iż mogli przewidzieć ich położenie w przyszłości”[13].

Tycho poświęcił większość z pozostałego czasu spędzonego w Kopenhadze (ponad osiemnaście miesięcy) na studiowanie astronomii i matematyki, co jego wujek najwyraźniej znosił cierpliwie, sądząc, że to tylko chwilowa fascynacja, z której chłopiec wkrótce wyrośnie. Młodzieniec nabył między innymi egzemplarz łacińskiego wydania prac Ptolemeusza, w którym zrobił wiele notatek (na stronie tytułowej włącznie, gdzie zapisał, że zakupił ją ostatniego dnia listopada 1560 r. za dwa talary).

W lutym 1562 r. Tycho opuścił Danię, by studiować za granicą, co było częścią tradycyjnego procesu mającego zmienić go w dorosłego mężczyznę i przystosować do pozycji społecznej, którą miał zająć. Rozpoczął studia na Uniwersytecie w Lipsku, gdzie przybył 24 marca w towarzystwie poważnego młodego człowieka Andersa Vedela. Był on tylko o cztery lata starszy od Tychona, ale Joergen wyznaczył go na jego opiekuna. Miał być jego towarzyszem i (co zrozumiałe) uchronić młodzieńca przed zgorszeniem. Misja Vedela powiodła się tylko częściowo. Tycho miał studiować prawo, co robił z należytą sumiennością. Jego największą akademicką miłością jednak wciąż pozostawała astronomia. Wydawał wszystkie swoje oszczędności na przyrządy astronomiczne i książki. Siedział do późna w nocy, prowadząc obserwacje nieba (co było dla niego wygodne, ponieważ jego towarzysz wtedy spał). Chociaż to Vedel trzymał pieczę nad finansami, a Tycho musiał informować go o wszystkich swoich wydatkach, opiekun niewiele mógł zrobić w obliczu ogromnego entuzjazmu młodego studenta. Wiedza Tychona na temat astronomii rosła szybciej niż jego znajomość prawa.

Mierzenie pozycji gwiazd

Kiedy Tycho miał już wystarczająco dużą wiedzę, uświadomił sobie, że dokładność, z jaką znane było położenie gwiazd, jest znacznie mniej imponująca, niż początkowo sądził. Na przykład, w sierpniu 1563 r. miała miejsce koniunkcja Saturna i Jowisza. Było to rzadkie zjawisko astronomiczne, podczas którego dwie planety były tak blisko siebie na niebie, że zdawały się zlewać. Miało to wielkie znaczenie dla astrologów[14]. Zjawisko to było przewidywane i niecierpliwie wyczekiwane. Koniunkcja nastąpiła 24 sierpnia, podczas gdy jedna z tablic wskazywała na datę o miesiąc późniejszą, a nawet najlepsza z nich zawierała błąd, który wynosił kilka dni. Na początku swojej kariery Tycho zajął stanowisko, którego jego bezpośredni poprzednicy i współcześni mu nie byli skłonni zaakceptować (wynikało to albo z lenistwa, albo z wielkiego szacunku dla starożytnych myślicieli), że aby zrozumieć dogłębnie ruch planet i ich naturę, konieczna jest skrupulatna obserwacja ich ruchów wobec gwiazd stałych. Zdawał sobie sprawę, że jest to niezbędne dla uzyskania większej dokładności. W wieku szesnastu lat Tycho wiedział więc już, co jest jego życiową misją. Jedynym sposobem na sporządzenie poprawnych tablic ruchu planet były długotrwałe serie obserwacji. Lecz nie takie (jak te Kopernika), które następowałyby raz na jakiś czas i właściwie kontynuowały obserwacje starożytnych myślicieli.

Należy pamiętać, że wówczas, przed udoskonaleniem teleskopu astronomicznego, przyrządy używane do obserwacji wymagały ogromnych umiejętności w ich konstruowaniu, a jeszcze większych w ich używaniu (z dzisiejszymi teleskopami i ich komputerami jest zupełnie na odwrót). Jedną z najprostszych technik, jakiej używał Tycho w 1563 r., było trzymanie cyrkla blisko oczu. Jedna noga cyrkla skierowana była na gwiazdę, a druga na planetę, która go interesowała, na przykład na Jowisza. Przy użyciu cyrkla ustawionego według tej odległości, po przeniesieniu jej na papier mógł oszacować odległość kątową dwóch obiektów na niebie w danej chwili[15]. Jednak potrzebował dużo większej dokładności, niż mógł uzyskać tą metodą. Choć szczegóły używanych przez niego przyrządów nie mają większego znaczenia w tej książce, chciałbym jednak wspomnieć tutaj o jednym. Mam na myśli laskę Jakuba, którą Tycho skonstruował dla siebie w 1564 r. W tamtych czasach był to typowy przyrząd wykorzystywany w nawigacji i astronomii.

Składał się z dwóch listew tworzących krzyż, przesuwających się względem siebie pod kątem prostym, wyskalowanych w taki sposób, że kiedy gwiazdy lub planety pokryły się z końcami ramienia krzyża, można było odczytać ze skali ich odległość kątową. Okazało się, że laska nie była poprawnie wykonana, a jej kalibracja wiązała się z dodatkowymi kosztami (Vedel wciąż spełniał swój obowiązek wobec Joergena Brahe). Tycho opracował zatem tabelę dla swojego przyrządu, przy pomocy której mógł odczytać poprawny pomiar korygujący błędne odczyty z laski Jakuba podczas obserwacji. Później wielu astronomów postępowało podobnie. Był to ich sposób na radzenie sobie z niedoskonałościami przyrządów pomiarowych. Włączając w to słynną naprawę teleskopu kosmicznego Hubble’a, gdzie użyto dodatkowego zestawu zwierciadeł, by skorygować wady głównego lustra w teleskopie.

Jako arystokrata z (pozornie) pewną przyszłością młody Brahe nie musiał mieć oficjalnie ukończonych studiów. Zanim więc uzyskał stopień naukowy, opuścił Lipsk w maju 1565 r. z powodu wybuchu wojny pomiędzy Szwecją a Danią. Jego wuj czuł, że Tycho powinien powrócić do domu. Ich spotkanie nie trwało jednak długo. Pod koniec miesiąca Tycho przybył do Kopenhagi, gdzie dowiedział się, że wuj właśnie wrócił z bitwy morskiej na Morzu Bałtyckim. Kilka tygodni później król Fryderyk II wpadł do wody, gdy szedł mostem z zamku w Kopenhadze w towarzystwie między innymi admirała. Joergen wraz z innymi rzucił się na ratunek królowi, któremu nic poważnego się nie stało. Jednak Joergen Brahe przeziębił się i wskutek powikłań zmarł 21 czerwca.

Reszta rodziny (z wyjątkiem jednego z wujów) krzywo patrzyła na zainteresowanie Tychona astronomią. Według nich powinien był obrać inną ścieżkę, która bardziej odpowiadałaby jego pozycji społecznej. Tycho odziedziczył jednak spadek po wuju i krewni nie mogli nic zrobić, aby go powstrzymać (chyba że po raz kolejny go porwać).

Na początku 1566 r., zaraz po dziewiętnastych urodzinach, Tycho wyruszył w podróż, odwiedzając Uniwersytet w Wittenberdze i osiadając na jakiś czas w Rostocku, gdzie rozpoczął studia i ostatecznie je ukończył.

Te lata edukacji Tychona obejmowały astrologię, chemię (alchemię, gwoli ścisłości) i medycynę. Przez pewien czas prowadził także obserwacje gwiazd. Tak szeroki zakres jego zainteresowań jest całkiem zrozumiały. Niewiele jeszcze było wiadomo o tych dziedzinach i nie miało sensu specjalizowanie się w nich. Uważano natomiast, że zjawiska występujące na niebie mają wpływ, na przykład, na funkcjonowanie ludzkiego ciała.

Tak jak jego współcześni, Tycho wierzył w astrologię i opanował sztukę stawiania horoskopów do perfekcji. Wkrótce po jego przybyciu do Rostocku 28 października 1556 r. nastąpiło zaćmienie Księżyca. Na podstawie postawionego przez siebie horoskopu Tycho przepowiedział śmierć sułtana Sulejmana, znanego pod przydomkiem Wspaniały. Prawdę powiedziawszy, horoskop nie był nazbyt proroczy, Sulejman bowiem miał wtedy 80 lat. Przydomek Sulejmana był również popularny w chrześcijańskiej Europie. Zasłużył sobie na niego, podbijając: Belgrad, Budapeszt, Rodos, Tebriz, Bagdad, Aden i Algier. Był również odpowiedzialny za atak na Maltę, którą na szczęście obronił zakon. Imperium Osmańskie za czasów Sulejmana było u szczytu potęgi i stanowiło poważne zagrożenie dla wschodniej części chrześcijańskiej Europy. Zatem gdy wieść o śmierci sułtana dotarła do Rostocku, prestiż Tychona znacznie wzrósł. Niestety czar prysł, kiedy okazało się, że sułtan zmarł parę tygodni przed zaćmieniem.

Później tego samego roku miało miejsce jedno z najsłynniejszych wydarzeń w życiu Tychona. Na balu, który odbywał się 10 grudnia, Tycho pokłócił się z duńskim arystokratą Manderupem Parsbjergiem. Następnie dwójka rzuciła się na siebie na przyjęciu bożonarodzeniowym 27 grudnia. Spór między nimi urósł do takich rozmiarów, że jedynym sposobem na jego rozstrzygnięcie był pojedynek (nie wiadomo, o co się pokłócili, choć jedna wersja historii mówi, że Parsbjerg szydził z przepowiedni Tychona o sułtanie, który już dawno nie żył). Spotkali się ponownie 29 grudnia o godzinie 19 w niemalże egipskich ciemnościach (pora spotkania była na tyle niezwykła, że mógł być to po prostu przypadek) i ruszyli na siebie z rapierami. Walka pozostała nierozstrzygnięta, lecz Tycho otrzymał cios, wskutek którego stracił kawałek nosa. Oszpecenie zakrywał do końca życia, używając specjalnego płata wykonanego z mieszanki złota i srebra. Wbrew popularnym opiniom nie był to czubek nosa, Tycho stracił kawałek jego górnej części. Zwykł był nosić ze sobą pudełeczko z maścią i często był widziany, gdy wcierał ją w zranioną część nosa, by złagodzić podrażnienie.

Powyższa historia nie jest tylko zwykłą ciekawostką z życia Tychona. Ukazuje jego prawdziwe ja: wybuchowego, aroganckiego dwudziestoparolatka, nie zawsze skłonnego do zachowywania ostrożności. Te cechy ujawniały się także w jego późniejszym życiu, przysparzając mu poważniejszych problemów niż uszkodzony nos.

Podczas pobytu w Rostocku Tycho kilkakrotnie odwiedzał swoją ojczyznę. Pomimo trudności w przekonaniu rodziny, że postąpił właściwie, obierając karierę astronoma, w innych kręgach stawał się coraz bardziej szanowany jako człowiek nauki. 14 maja 1568 r. Tycho otrzymał oficjalną obietnicę od króla Fryderyka II, że zostanie powołany na urząd kanonika w katedrze w Roksilde na Zelandii. Choć w wyniku reformacji Dania od przeszło 30 lat była zagorzałym protestanckim krajem[16], dochody, które uprzednio przekazywano kanonikom katedry, zaczęto wydawać na dofinansowywanie ludzi nauki. Wciąż byli oni nazywani kanonikami i żyli we wspólnocie związanej z katedrą, jednak nie mieli żadnych religijnych obowiązków, a sam urząd był darem od króla. Oferta króla z pewnością miała związek z umiejętnościami Tychona jako naukowca. Ale warto też pamiętać, że choć obietnica mogła wydawać się zbyt hojna dla młodego astronoma, to jego wuj zginął, dosłownie, podczas służby królowi.

Po ukończeniu studiów Tycho ruszył w 1568 r. po raz kolejny w podróż z perspektywą stabilnej przyszłości. Zanim osiedlił się na dłużej w Augsburgu na początku 1569 r., odwiedził po raz kolejny Wittenbergę i Bazyleę. W Augsburgu rozpoczął serię obserwacji. Podczas swojej pracy wspomagał się przyrządem zwanym kwadrantem, który został wykonany na jego zamówienie. Promień kwadrantu miał około sześć metrów i był tak duży, że można było dokonywać precyzyjnych pomiarów z dokładnością do minut kątowych. Przyrząd stał przez pięć lat na wzgórzu w ogrodzie jednego z przyjaciół Tychona, zanim został zniszczony przez burzę w grudniu 1574 r. Tycho opuścił Augsburg w 1570 r. i powrócił do Danii, kiedy dowiedział się, że jego biologiczny ojciec zapadł na poważną chorobę. Pomimo złych wieści, Tycho nie przerwał pracy nad dziełem swojego życia i w dalszym ciągu obserwował niebo z zamku w Helsingborgu do końca grudnia.

7. Ogromny kwadrant Tychona, 1569

Otto Brahe zmarł 9 maja 1571 r., w wieku 58 lat. W spadku zostawił ogromną posiadłość w Knudstrup dla dwóch najstarszych synów: Tychona i Steena. Tycho zamieszkał z wujem, który również miał na imię Steen i był jedyną osobą w rodzinie, która wspierała jego zainteresowania. Według Tychona, wuj był pierwszą osobą, która rozpoczęła produkcję papieru i szkła na większą skalę w Danii. Do końca 1572 r., prawdopodobnie pod wpływem krewnego, Tycho poświęcił się głównie eksperymentom chemicznym. Nigdy nie porzucił jednak swojej pasji – astronomii. Ale wieczór 11 listopada 1572 r. odmienił jego życie na zawsze, wtedy nastąpiło bowiem jedno z najbardziej dramatycznych zdarzeń, jakie tylko może zgotować Wszechświat.

Supernowa Tychona

Tego wieczora Tycho wracał do domu ze swojego laboratorium, zapamiętując gwiazdy po drodze. Nagle zauważył coś dziwnego w konstelacji Kasjopei, gwiazdozbiorze w kształcie litery „W”, który jest jednym z najbardziej charakterystycznych na północnym niebie. W konstelacji pojawiła się nowa gwiazda. W dodatku była nadzwyczajnie jasna. Aby całkowicie docenić wrażenie, jakie wywołała na Tychonie i ludziach żyjących w jego czasach, należy przypomnieć, że wówczas wierzono, iż gwiazdy są stałymi, wiecznymi i niezmiennymi światłami przytwierdzonymi do sfery niebieskiej. Była to część koncepcji doskonałościowej: konstelacje były takie same przez całą wieczność. Jeżeli faktycznie była to nowa gwiazda, koncepcja zakładająca byty idealne legła w gruzach. Ponadto, jeżeli zaakceptowano fakt, że niebo nie jest doskonałe, któż może przewidzieć, jakie to będzie miało następstwa?

Jedna obserwacja nie potwierdzała, że to, co zauważył Tycho, było nową gwiazdą. Mógł to być mniejszy obiekt, na przykład kometa. Wówczas wierzono, że komety były zjawiskami atmosferycznymi, które pojawiały się tuż przy powierzchni Ziemi. Nikt nie przypuszczał, że są tak odległe od Ziemi jak Księżyc (choć wszyscy myśleli, że atmosfera rozciąga się przynajmniej do Księżyca). Należało więc zmierzyć pozycję obiektu względem gwiazd w sąsiedztwie Kasjopei i przekonać się, czy zmienia swoje położenie, jak kometa lub meteor, czy też zawsze ma tę samą pozycję na niebie, tak jak gwiazda. Na szczęście Tycho właśnie ukończył budowę innego ogromnego sekstantu i kiedy tylko niebo było bezchmurne, cały swój czas poświęcał nowej gwieździe. Obiekt pozostawał widoczny przez osiemnaście miesięcy i przez ten czas w ogóle nie zbliżył się do innych ciał niebieskich. Była to więc rzeczywiście nowa gwiazda, która od początku była tak jasna (jak Wenus), że można było zobaczyć ją w dzień. Od grudnia 1572 r. zaczęła jednak stopniowo gasnąć. Oczywiście inni ludzie też ją zauważyli i w 1573 r. krążyło wiele fantazyjnych relacji na ten temat. Tycho nie był wyjątkiem i też napisał swoją z obserwacji zjawiska. Na początku nie odnosił się entuzjastycznie do pomysłu jej opublikowania, prawdopodobnie dlatego, że obawiał się reakcji innych na obalenie teorii o doskonałości nieba. Miał wątpliwości również dlatego, że gwiazda nadal była widoczna, a jego sprawozdanie siłą rzeczy było niekompletne. Nie wspominając o tym, że osobie o jego pozycji nie wypadało zajmować się takimi badaniami. Przyjaciele z Kopenhagi przekonali go jednak, że powinien to zrobić, żeby wyjaśnić zjawisko. W rezultacie w 1573 r. ukazała się niewielka publikacja pod tytułem De Nova Stella (O nowej gwieździe), gdzie pojawia się po raz pierwszy określenie – gwiazda nowa, które weszło do astronomicznej terminologii[17]. Tycho wykazał w książce, że nowy obiekt wcale nie był kometą ani meteorem, zatem musiał należeć do sfery stałych gwiazd. W książce omówił też znaczenie gwiazdy nowej (sformułował to ogólnie i niejasno) i porównał ją z tą, która została zaobserwowana na niebie przez Hipparcha około 125 r. p.n.e.

Ponieważ w większości krajów europejskich panował zamęt, dość łatwo było doszukiwać się astrologicznego wyjaśnienia ówczesnych niepokojów. Po początkowym sukcesie ruchu reformacyjnego, Kościół katolicki ponownie zebrał się do walki, zwłaszcza w Austrii i południowych państwach niemieckich, działając poprzez jezuitów. W środkowej części Francji hugenoci mieli spory problem w związku z konfliktem, który przeszedł do historii pod nazwą francuskich wojen religijnych. Natomiast w Holandii toczyły się krwawe bitwy między holenderskimi niepodległościowcami a Hiszpanami. Tychonowi trudno więc było napisać książkę o nowej gwieździe pojawiającej się w środku chaosu i nie nawiązać, nawet w najmniejszym stopniu, do astrologii. Ale kluczowe fakty przedstawione w De Nova Stella były jasne: obiekt miał niezmienną pozycję wśród stałych gwiazd i spełniał wszystkie kryteria pozwalające uznać go za prawdziwie nową gwiazdę. Wielu innych astronomów badało ten obiekt (między innymi Thomas Digges, którego pozycja społeczna odpowiadała tej, jaką zajmował Tycho), jednak obliczenia Tychona okazały się niewątpliwie najdokładniejsze i najbardziej wiarygodne.

W tym wszystkim jest trochę ironii. Tycho w szczególności poświęcił się intensywnym badaniom gwiazdy pod kątem obecności śladów zmian paralaksy, których można było się spodziewać, gdyby Ziemia faktycznie poruszała się wokół Słońca. Jako że Tycho był znakomitym obserwatorem i skonstruował wiele precyzyjnych przyrządów pomiarowych, były to najdokładniejsze obliczenia paralaksy ówcześnie przeprowadzone. Tycho nie mógł znaleźć żadnych dowodów na istnienie paralaksy i był to ważny czynnik, który przekonał go, że Ziemia jest stałym punktem, wokół którego krążą gwiazdy umocowane do sfery niebieskiej.

Życie Tychona nie zmieniło się od razu pod wpływem jego badań nad nową gwiazdą (którą dzisiaj nazywa się gwiazdą Tychona lub supernową Tychona). Jednak w 1573 r. nastąpiła w nim znaczna zmiana z powodów osobistych. Ustatkował się z kobietą o imieniu Christine (lub Kirstine). Na jej temat wiadomo bardzo mało, właściwie tylko to, że pochodziła z najniższej warstwy społecznej. Jedni twierdzą, że była córką rolnika, inni z kolei, że duchownego, a jeszcze inne źródła mówią, że była służącą w Knudstrup. Prawdopodobnie ze względu na ich różne pochodzenie społeczne nigdy formalnie się nie pobrali. W szesnastowiecznej Danii prawo uznawało pewien szczególny rodzaj małżeństwa. Gdy kobieta mieszkała z mężczyzną, miała jego klucze i jadła z nim przy stole, po trzech latach była uznawana za jego żonę. Na wszelki wypadek jakiś czas po śmierci Tychona paru jego krewnych podpisało prawne oświadczenie, w którym potwierdzili, że wszystkie jego dzieci były z prawego łoża, a ich matka była żoną Tychona. Bez względu na formalny status związku, wyglądał on na udany i szczęśliwy. Para miała cztery córki i dwóch synów, którzy przeżyli dzieciństwo. Mieli też dwójkę dzieci, które zmarły w okresie niemowlęctwa.

W 1574 r. Tycho część swojego czasu poświęcał na badania, jednak przez większość roku na rozkaz króla wygłaszał wykłady na Uniwersytecie Kopenhaskim. Pomimo swojej rosnącej reputacji, nie był zadowolony z warunków w Danii, czując, że może otrzymać lepsze wsparcie, pracując za granicą. Po licznych podróżach, Tycho zdecydował się w 1575 r. osiedlić w Bazylei, a do Danii wrócił pod koniec roku, aby uporządkować swoje sprawy w związku z przeprowadzką. Obecność Tychona na dworze dodawała prestiżu całej Danii, więc król pełen sympatii dla słynnego astronoma czuł się zmuszony zrobić coś, aby zatrzymać go w kraju. Tycho odrzucił propozycję zamieszkania w zamku królewskim, co było raczej mądrym posunięciem, zważywszy na administracyjne obowiązki i odpowiedzialność, które by na niego spadły. Większość ludzi na jego miejscu jednak nie mogłaby odmówić. Niezrażony Fryderyk II wpadł na pomysł, aby podarować Tychonowi Ven, małą wyspę, która znajduje się między Kopenhagą a Elsynor. Oferta zawierała również pokrycie przez króla kosztów budowy wygodnego domu oraz zapewnienie środków finansowych. Była to propozycja nie do odrzucenia, i już 22 lutego 1576 r. Tycho po raz pierwszy wybrał się na wyspę, gdzie mógł prowadzić badania i skąd miał dobry punkt do obserwacji koniunkcji Marsa i Księżyca, która nastąpiła tego wieczoru[18]. Oficjalny dokument, który przekazywał wyspę na własność Tychonowi, został podpisany przez króla 23 maja, a przyszłość Tychona, który ukończył wtedy 29 lat, wydawała się zabezpieczona.

Za życia króla Fryderyka II Tycho cieszył się niespotykaną dotąd swobodą w prowadzeniu swojego obserwatorium. Wyspa jest mała i ma podłużny kształt. Rozciąga się na trzy mile od brzegu do brzegu po jej najdłuższej przekątnej. Najwyższy punkt na wyspie, gdzie Tycho postanowił zbudować swój dom i obserwatorium, był położony tylko 50 m n.p.m. Na początku Tycho nie musiał się martwić o pieniądze, bowiem dodatkowo nadano mu ziemię na kontynencie. Wydawało się, że będzie miał z tego same korzyści, ponieważ jednak strasznie zaniedbywał swoje gospodarskie obowiązki, doprowadziło to w końcu do problemów. W 1579 r. otrzymał wreszcie dawno obiecaną posadę kanonika. Obserwatorium zostało nazwane Uranienborg, po Uranii, muzie astronomii. Przez lata przekształciło się w poważną naukową instytucję z obserwatorium, biblioteką i miejscem do studiów. Nie szczędzono pieniędzy na najlepszej jakości przyrządy, i gdy obserwacje astronomiczne się rozwinęły, a na wyspę przybywało coraz więcej entuzjastów, którzy pracowali z Tychonem, zbudowano nieopodal drugie obserwatorium. Tycho zakupił do obserwatorium prasę drukarską, by móc publikować swoje książki i drukować dane astronomiczne (a także swoją całkiem dobrą poezję), a gdy miał trudności ze zdobyciem papieru, zbudował maszynę do jego produkcji. Nie należy jednak sądzić, że Uranienborg był wyłącznie zapowiedzią nowoczesnego obserwatorium i kompleksu technologicznego. Nawet tutaj mistycyzm Tychona znalazł odzwierciedlenie w rozmieszczeniu budynków, które miały naśladować układ ciał niebieskich.

Tycho obserwuje kometę

Większość pracy Tychona na wyspie przez następne 20 lat może zostać pominięta, polegała bowiem na prowadzeniu co noc nużących, choć istotnych, pomiarów pozycji planet względem gwiazd stałych i analizowaniu pozyskanych wyników. Dla zobrazowania tego można podać, że aby dokładnie prześledzić ruch Słońca na tle gwiazdozbiorów, potrzeba było czterech lat obserwacji, dwanaście lat zajęło badanie ruchów Marsa i Jowisza, a trzydzieści lat było potrzebne do sprecyzowania orbity Saturna. Choć Tycho rozpoczął swoje obserwacje w wieku szesnastu lat, jego wcześniejsze pomiary były niekompletne i mało dokładne w porównaniu z tymi, które był w stanie wykonywać teraz. Nawet dwadzieścia lat na Ven stanowiło kroplę w morzu potrzeb. Owoce jego pracy zostały dopiero spożytkowane długo po śmierci, kiedy Johannes Kepler wykorzystał jego tablice w celu objaśnienia orbit planet. Ale w 1577 r., oprócz swojej rutynowej pracy, Tycho dokonał obserwacji jasnej komety. Uważnie przeanalizował jej ruch, udowodniając tym raz na zawsze, że nie może ona być zjawiskiem lokalnym, które występuje bliżej Ziemi niż Księżyc, ale że przemieszcza się między planetami, faktycznie przecinając ich orbity. Był to okrutny policzek wymierzony staremu poglądowi na temat niebios, tak samo jak obserwacja supernowej w 1572 r. Ten cios uderzał w podstawy idei sfer niebieskich, ponieważ kometa poruszała się przez miejsca, w których te sfery powinny się znajdować.

Tycho zauważył kometę po raz pierwszy 13 listopada 1577 r., choć widziano ją już wcześniej w Paryżu i Londynie. Inni europejscy obserwatorzy również obliczyli, że kometa musi poruszać się pomiędzy planetami. Powszechnie uważano jednak, że obserwacje Tychona są najdokładniejsze i to jego praca przesądziła o sposobie postrzegania tego zjawiska przez większość jemu współczesnych. W następnych latach kilka słabszych komet zostało przebadanych w ten sam sposób, co potwierdziło jego wnioski.

Model Wszechświata Tychona

Badania Tychona nad kometami i jego wcześniejsze obserwacje supernowej zachęciły go do napisania ważnej książki: Astronomiae Instauratae Progymnasmata (Wstęp do Nowej Astronomii), która została wydana w dwóch tomach w 1587 i 1588 r.[19] W tej publikacji Tycho wyłożył swój własny model Wszechświata, który dzisiaj jest postrzegany jako krok do tyłu, ponieważ jest kompromisem między systemami Ptolemeusza i Kopernika. Model Tychona zawierał jednak przełomowe elementy, które zasługują na większe uznanie, niż zazwyczaj otrzymują.

Według Tychona Ziemia znajdowała się w centrum Wszechświata, a Słońce, Księżyc i stałe gwiazdy krążyły wokół niej. Samo Słońce było w centrum orbit, po których krążyło pięć planet: Merkury i Wenus wędrowały po orbitach mniejszych niż orbita Słońca krążącego wokół Ziemi, natomiast Mars, Jowisz i Saturn poruszały się po orbitach, w centrum których było Słońce, a które obejmowały zarówno Słońce, jak i Ziemię. Ze swojego systemu Tycho wyłączył epicykle i deferenty, wyjaśniając w ten sposób powody, dla których ruch Słońca mieszał się z ruchami innych planet. W dodatku usuwając z Ziemi centrum orbit planetarnych, wypełnił większość przestrzeni domniemanym położeniem gwiazd stałych, które w modelu znajdowały się od nas w odległości 14 000 razy większej niż promień Ziemi (nie było problemu z paralaksą, ponieważ w tym modelu Ziemia stała w miejscu). Ale prawdziwie znaczącą, nowatorską myślą obecną w tym modelu było to, że Tycho nie postrzegał orbit jako połączenia z czymś fizycznym w rodzaju sfery krystalicznej. Widział je jedynie jako geometryczne relacje, które opisują ruch planet. Choć Tycho nie ujął tego w ten sposób, był pierwszym astronomem, który wyobrażał sobie planety jako ciała zawieszone w pustej przestrzeni, niepodtrzymywane w żaden sposób.

W innych kwestiach Tycho był jednak mniej nowoczesny. Nie mógł zaakceptować, jak to ujął, „fizycznego absurdu”, którym byłaby poruszająca się Ziemia. Był przekonany, że gdyby Ziemia obracała się wokół własnej osi, kamień, który zostałby upuszczony ze szczytu wieży, spadłby po jej drugiej stronie, ponieważ Ziemia przesuwałaby się podczas jego spadania. Istotne jest również to, że w tym czasie największy sprzeciw wobec teorii Kopernika wyrażał Kościół protestancki, podczas gdy Kościół katolicki w dużej mierze ją ignorował (Bruno nie wzbudził wtedy jeszcze sprzeciwu Watykanu wobec tych przekonań). Pod koniec XVI w. tolerancja religijna nie była mocną stroną Danii. Każdy więc, kogo pozycja zależała całkowicie od patronatu króla, byłby szaleńcem, głosząc teorię Kopernika, nawet gdyby w nią wierzył (oczywiście nie był to przypadek Tychona).

Kiedy rutynowe obserwacje były w toku (bardzo ważne dla nauki, jednak zbyt nużące, by je tutaj opisywać), pozycja Tychona została poważnie zagrożona. W 1588 r., w czasie druku jego książki, zmarł król Fryderyk II. Jego następca Krystian miał wówczas zaledwie jedenaście lat. Duńska szlachta wybrała więc spośród swojego grona czterech opiekunów mających mu doradzać, dopóki nie skończy 20 lat. Na początku stosunek rządu wobec Tychona prawie się nie zmienił. Przyznawano mu więcej pieniędzy, by pokryć jego długi, które zaciągnął, budując obserwatorium. Podczas swoich ostatnich lat na wyspie Tycho uchodził już za poważną narodową instytucję i podejmował wielu znamienitych gości, w tym króla Jakuba I Stuarta, który przybył do Skandynawii, by poślubić siostrę króla Krystiana, Annę. Tycho i Jakub I świetnie się rozumieli, dlatego też król przyznał Tychonowi prawa autorskie do wszystkich jego prac wydrukowanych w Szkocji na trzydzieści lat. Inni goście nie byli już tak sympatyczni, a Tycho nie był typem lwa salonowego. Udało mu się obrazić kilku członków szlachty swoim bezceremonialnym zachowaniem. Nie zważał na protokół i pozwalał swojej nisko urodzonej żonie zasiadać na honorowym miejscu przy stole. Około 1591 r. Tycho stopniowo stawał się mniej zadowolony z ustalonych warunków dotyczących jego pracy na wyspie, choć do dzisiaj nie znamy wszystkich tego powodów. W liście do przyjaciela napisał, że pracę utrudnia mu kilka nieprzyjemnych przeszkód, które ma nadzieję pokonać, i że „każda połać ziemi dla odważnych jest krajem, a niebiosa są wszędzie ponad głową”[20]. Tycho wdawał się także w spory z dzierżawcami swoich ziem poza wyspą. Miał również spore problemy w związku z zaniedbaniem konserwacji kaplicy, która stanowiła część jego posiadłości. Żadne z tych incydentów nie odciągnęło jednak uwagi Tychona od obserwacji, zawartych przez niego w ważnym spisie pozycji gwiazd stałych, który w 1595 r. osiągnął liczbę 1000. Jednak w pierwszym tomie Progymnasmata, pod edycją Keplera, zostało ich zamieszczonych tylko 777.

Rok później został koronowany Krystian IV i wkrótce dało się odczuć jego obecność na tronie. Nowy król widział potrzebę wprowadzenia oszczędności w każdym możliwym aspekcie działalności państwa. Szybko pozbawił Tychona wszystkich jego posiadłości, które zostały mu nadane przez Fryderyka II poza wyspą. Większość przyjaciół Tychona, powiązanych z dworem, zmarła (Tycho miał już wtedy prawie 50 lat). Król uchwycił się myśli, że skoro Uranienborg został wzniesiony dawno temu i funkcjonuje bez zarzutu, to na pewno uda się go utrzymywać dalej przy ograniczonych funduszach. Tycho był przyzwyczajony do wysokich sum, a każde cięcie w budżecie traktował jako obrazę i zagrożenie dla swojej pracy. Jeśli nie mógł utrzymać Uranienborgu na takim poziomie, jak chciał, czyli z wieloma asystentami, drukarzami, wytwórcami papieru i całą resztą, nie widział sensu w kontynuowaniu pracy w ogóle.

Sprawa stanęła na ostrzu noża w marcu 1597 r., kiedy król obciął Tychonowi roczną pensję. Choć Tycho był prywatnie majętnym człowiekiem, czuł, że ostatnia kropla goryczy przelała czarę i natychmiast postanowił wynieść się z wyspy. Opuścił ją w kwietniu 1597 r. i spędził kilka miesięcy w Kopenhadze przed wyruszeniem w dalszą podróż. Początkowo udał się do Rostocku, w towarzystwie dwudziestoosobowej świty (studentów, asystentów itd.) wyposażonej w przenośne przyrządy jego pomysłu i prasę drukarską.

Jednak tam Tycho nabrał wątpliwości i napisał coś na kształt ugodowego listu do króla Krystiana IV. W liście stwierdził między innymi, że jeżeli miałby szansę kontynuować swoją pracę w Danii, nie odmówiłby. Jednak to tylko pogorszyło sprawę. Tycho uraził króla swoim wyniosłym tonem i tym, że uważał się za jemu równego. A zwłaszcza fragmentem, w którym zasugerował, że mógłby odrzucić królewską prośbę. Król odpowiedział mu tymi słowami: „fakt, że prosisz innych królów o pomoc, wywołuje nasze wielkie niezadowolenie. Zupełnie tak jakby korona nie mogła podołać finansowo i przez to zmusza ciebie, byś razem z małżonką i dziećmi żebrał od innych. Mając na uwadze to, że tak się właśnie stało, nie będziemy sobie zaprzątać głowy tym, czy opuścisz kraj, czy w nim zostaniesz”. Muszę przyznać, że jestem skłonny okazać królowi zrozumienie. Ktoś mniej arogancki od Tychona byłby w stanie zawrzeć ugodę z władcą bez konieczności opuszczania wyspy. W dodatku ten osobnik wciąż mógłby mieć cały i zdrowy nos, choć pewnie wówczas nigdy nie zostałby tak znamienitym astronomem.

Mosty zostały spalone. Tycho przeniósł się do Wandsbek, nieopodal Hamburga. Tam wznowił program obserwacyjny (rzeczywiście w każdym miejscu na Ziemi niebiosa znajdowały się ponad głową), jednocześnie poszukując nowej stałej bazy. To spowodowało, że otrzymał zaproszenie od Rudolfa II, cesarza rzymskiego, który był bardziej człowiekiem nauki niż politykiem. Taki stan rzeczy był korzystny tylko dla Tychona, w przeciwieństwie do środkowej Europy, nad którą panował Rudolf. Częściowo było to spowodowane brakiem umiejętności politycznych Rudolfa (niektórzy historycy twierdzą, że był szalony), ale także wojną trzydziestoletnią. Tycho przybył do Pragi w czerwcu 1599 r., zostawiwszy uprzednio rodzinę w Dreźnie. Po audiencji został mianowany cesarskim matematykiem, przyznano mu wysoką pensję, a także zaoferowano jeden z trzech zamków do wyboru, żeby mógł w nim założyć obserwatorium. Wybór padł na Benátky, który był oddalony 35 kilometrów na północny wschód od Pragi. Tycho opuścił miasto z niejaką ulgą. Ówczesne relacje opisują mury Pragi w sposób następujący:

Małą nadzieję należy pokładać w wątłym ufortyfikowaniu ze słabymi murami. Tylko smród ulicznych szynków może odstraszyć Turków. Ulice są brudne, a ogromnych targowisk jest bez liku. Zaledwie parę domów zbudowanych jest z kamienia, reszta jest drewniana i gliniana, a wzniesione są bez polotu i finezji.

Pradze dużo brakowało do spokoju i komfortu, jakimi Tycho cieszył się w obserwatorium Uranienborg. Nie jest więc żadną niespodzianką, że pod koniec 1599 r. spędził kilka tygodni w zacisznej rezydencji cesarskiej na wsi, by uniknąć zarazy. Jednak kiedy zagrożenie minęło i połączył się z rodziną, Tycho zaczął zadomawiać się w zamku. Wysłał swojego najstarszego syna do Danii, by przywiózł mu jego cztery ogromne przyrządy do obserwacji, które zostały na wyspie Ven. Sprowadzanie ich do Benátky zajęło mnóstwo czasu, a zamek musiał zostać dostosowany do potrzeb obserwatorium. Trudno się dziwić, że Tycho, który był wówczas po pięćdziesiątce, nie dokonał już znaczących obserwacji przed swoją śmiercią. Zanim jednak przyjechał do Pragi, nawiązał korespondencję, która sprawiła, że jego prace zostały w przyszłości dobrze spożytkowane. Miał się nimi zająć najzdolniejszy astronom przyszłego pokolenia, Johannes Kepler.

Johannes Kepler: pomocnik i dziedzic Tychona

Kepler nie był tak wysoko urodzony jak Tycho i nie miał tak łatwego życiowego startu. Choć pochodził z rodziny, która miała kiedyś pewne znaczenie wśród szlachty i mogła pochwalić się własnym herbem, dziadek Keplera Sebald był kuśnierzem, a około 1521 r. przeprowadził się ze swojej rodzinnej Norymbergi do Weil der Stadt, które znajdowało się nieopodal Stuttgartu w południowej części Niemiec. Sebald był szanowanym rzemieślnikiem, którego ranga społeczna znacznie wzrosła, gdy przez pewien czas sprawował urząd burmistrza (burgomeistera). Było to nie lada osiągnięciem, jako że był wyznania luterańskiego, a w mieście dominowali katolicy. Sebald z pewnością był pracowitym człowiekiem i stanowił filar tamtejszej społeczności. Nie można jednak powiedzieć tego samego o jego najstarszym synu Heinrichu. Był on darmozjadem i pijakiem, którego jedynym stałym zatrudnieniem była najemna służba wojskowa oferowana jakiemukolwiek księciu, który akurat ogłosił zaciąg. Heinrich poślubił młodą Katherine. Para dzieliła dom z młodszymi braćmi Heinricha. Jednak małżeństwo nie było udane, zresztą nie tylko ze względu na przewinienia Heinricha, ale także trudny charakter Katherine. Wierzyła ona w uzdrawiającą moc ziół – rzecz dość niezwykła w tamtych czasach, która przyczyniła się jednak do jej późniejszego uwięzienia, jako podejrzanej o czary. Przysporzyło to wielu cierpień Johannesowi.

Johannes miał wyjątkowo trudne i samotne dzieciństwo (miał tylko dużo młodszego brata Christopha). Urodził się 27 grudnia 1571 r. Gdy miał dwa lata, jego ojciec zgłosił się do walk w Holandii, a Katherine podążyła za nim, zostawiając niemowlę pod opieką dziadka. Heinrich i Katherine wrócili w 1576 r. i przenieśli się wraz z rodziną do Leonbergu w księstwie Wirtembergii. Jednak rok później Heinrich znowu ruszył na wojnę. Po powrocie próbował sił w różnych zawodach. W 1580 r. w miasteczku Ellmendingen podjął się prowadzenia tawerny, czyli czegoś związanego z tym, co lubił najbardziej. Fakt, że stracił wszystkie pieniądze, raczej nikogo nie dziwi. W końcu Heinrich po raz kolejny ruszył w drogę szukać szczęścia jako najemny żołdak, jednak tym razem zniknął na dobre. Nie wiadomo, jak potoczyły się jego losy, choć przypuszcza się, że wziął udział w kampanii morskiej we Włoszech. Rodzina już go więcej nie zobaczyła.

W całym tym zamieszaniu Johannes przerzucany był z domu do domu, ze szkoły do szkoły. Na szczęście jego rodzina zajmowała dość wysoką pozycję w społeczności i Johannes mógł uczęszczać do szkoły i korzystać ze stypendiów fundowanych przez książąt Wirtembergii. Jakby tego było mało, Johannes, gdy był pod opieką dziadka, zapadł na ospę, przez którą pogorszył mu się wzrok i przez co nie mógł zostać obserwatorem nieba tak jak Tycho. Jednak jego umysł nie został dotknięty chorobą. Pomimo opóźnień w szkole przez ciągłe zmiany miejsca zamieszkania, został przyjęty do nowej placówki w Leonbergu w wieku siedmiu lat. Ten typ szkół założono po reformacji i miały one za zadanie wykształcić ludzi, którzy w dorosłym życiu mogliby służyć Kościołowi lub państwowej administracji. W szkole mówiono tylko po łacinie, by zaszczepić uczniom język wszystkich wykształconych ludzi tamtych czasów. Ukończenie szkoły zajęło Johannesowi pięć lat, podczas gdy w normalnych warunkach edukacja powinna trwać trzy lata. Jednak jako absolwent łacińskiej szkoły mógł przystąpić do egzaminu do seminarium i kształcić się na księdza, co było typową ścieżką dla inteligentnego człowieka, który chciał wyjść z biedy i pozostawić życie pełne trudów. Kepler zainteresował się astronomią już jako dziecko, kiedy zobaczył jasną kometę (którą badał Tycho w 1577 r.) oraz zaćmienie Księżyca. W 1584 r., po zdanych egzaminach, Kepler dostał się do szkoły w Adelbergu jako dwunastoletni chłopiec, a jego przyszłość wydawała się już wyraźnie ukształtowana. Językiem, którym należało się posługiwać w szkole, była łacina, którą chłopiec władał biegle.

W szkole panowała surowa dyscyplina, a Kepler był chorowitym młodzieńcem, mimo to wykazywał niesamowity potencjał akademicki. Z tego powodu przeniesiono go do lepszej szkoły w Maulbronn, gdzie był przygotowywany przez korepetytorów do egzaminów wstępnych na Uniwersytet w Tybindze, gdzie mógłby ukończyć swoją teologiczną edukację. W 1588 r., w wieku siedemnastu lat, zdał egzaminy wstępne na uniwersytet, ale musiał ukończyć ostatni rok nauki w Maulbronn, zanim mógł podjąć studia. Kepler musiał uczęszczać na zajęcia z matematyki, fizyki i astronomii, mimo że kształcił się na księdza. W każdym z tych przedmiotów osiągał wybitne wyniki. Zajęcia ukończył w 1591 r., jako drugi z czternastoosobowej grupy, i kontynuował studia teologiczne, a nauczyciele opisywali go jako wybitnego studenta.

Po drodze nauczył się czegoś, czego nie było w oficjalnym programie. Profesorem matematyki na uniwersytecie był Michael Maestlin, który publicznie nauczał swoich studentów systemu ptolemejskiego, zatwierdzonego przez Kościół protestancki. Jednak po godzinach Maestlin objaśniał system Kopernika grupce obiecujących studentów, wśród których znajdował się Kepler. Zrobiło to na młodzieńcu wielkie wrażenie. Natychmiast dostrzegł potęgę i prostotę układu heliocentrycznego Wszechświata. Jednak to nie gotowość przyjęcia modelu Kopernika odsunęła Keplera od surowej luterańskiej mentalności tamtych czasów. Miał poważne wątpliwości co do religijnego znaczenia pewnych rytuałów Kościoła. Mimo to Kepler silnie wierzył w istnienie Boga, choć nigdy nie znalazł religii, której nauki i obrzędy miałyby dla niego sens. Trwał w wierze, jednak na swoich warunkach, co w tamtych czasach było szczególnie niebezpieczną postawą.

Nigdy nie dowiemy się, jak Kepler pogodziłby swoje przekonania z rolą luterańskiego duchownego, ponieważ w 1594 r., kiedy powinien ukończyć studia teologiczne, jego życie zmieniła czyjaś śmierć w dalekim mieście Graz w Austrii. Pomimo odległości, w Grazu odbywało się seminarium tematycznie zbliżone do zajęć prowadzonych na Uniwersytecie w Tybindze. Naturalne było więc, że to do Tybingi wysłano prośbę o zastępstwo po śmierci tamtejszego profesora matematyki. Władze Tybingi poleciły Keplera, który był raczej zaskoczony ofertą, jako że rozważał rozpoczęcie kariery duchownego. Chociaż początkowo nie był zainteresowany stanowiskiem, przekonano go, że jest najlepszym kandydatem, i ostatecznie je przyjął. Stwierdził, że może przecież za kilka lat wrócić na uniwersytet i ukończyć edukację, po której mógłby zostać luterańskim pastorem.

Dwudziestodwuletni profesor matematyki przybył do Grazu 11 kwietnia 1594 r. Mimo że podróżował wciąż po ziemiach Świętego Cesarstwa Rzymskiego, przekroczył niewidzialną granicę między północną częścią kraju, gdzie wiódł prym Kościół zreformowany, a południową zdominowaną przez katolików. Granica ta ciągle się zmieniała przez traktat augsburski, który został zawarty w 1555 r. Na jego mocy każdy książę mógł decydować o wyznaniu poddanych na swoim terytorium. Takich książąt, którzy rządzili małymi państewkami wewnątrz imperium, były dziesiątki, a wyznanie w każdym z nich mogło się zmienić dosłownie przez jedną noc, kiedy na przykład książę umierał albo został obalony czy zastąpiony przez innego, o odmiennych poglądach religijnych. Niektórzy z książąt byli tolerancyjni i dawali wolność wyznania, inni naciskali na poddanych pod groźbą pozbawienia włości. Graz był stolicą księstwa Styrii, w którym władzę sprawował arcyksiążę Karol. Miał on ambitne plany, aby zaostrzyć rygor wobec ruchu protestanckiego, choć w czasie, kiedy Kepler przybywał do miasta jako luterański seminarzysta, wyjątki były jeszcze tolerowane.

Kepler był ubogi i nie mógł liczyć na finansowe wsparcie ze strony rodziny. Koszty jego studiów pokrywało stypendium, a pieniądze na podróż do Grazu musiał pożyczyć. Co więcej, władze uczelni zdecydowały się zmniejszyć jego stypendium o jedną czwartą do czasu, gdy udowodni swoją wartość. Z pewnością nie polepszało to jego sytuacji. Zjednać sobie sympatię wysoko postawionych ludzi miasteczka mógł stawiając horoskopy, co robił również w późniejszym okresie życia. W ten sposób reperował swój skromny budżet. Kepler miał świadomość, że całe to astrologiczne przedsięwzięcie to zwykłe banialuki. Stał się całkiem biegły w mówieniu ludziom niejasnych ogólników i tego, co chcieli usłyszeć. W prywatnych listach nazywał swoich klientów „głąbami”, a astrologię głupim i pustym zajęciem. Dobrym przykładem kunsztu Keplera w sztuce astrologii jest zlecenie, które otrzymał na stworzenie kalendarza na rok 1595, w którym miał przepowiedzieć najważniejsze wydarzenia nadchodzącego roku. Do jego udanych prognoz należały: powstańcze ruchy w Styrii, najazdy Turków na Austrię na wschodzie i mroźna zima. Jego umiejętność oblekania zdroworozsądkowych przypuszczeń w astrologiczny bełkot nie tylko ugruntowała jego reputację w Grazu, ale sprawiła także, że jego zarobki wzrosły do poziomu odpowiadającego jego stanowisku.

Mimo że Kepler był mniej przesądny od większości ludzi mu współczesnych, wciąż był zbyt mocno uwikłany w mistykę, by można było nazwać go pierwszym naukowcem. Wynika to wyraźnie z jego istotnego wkładu w kosmologiczną debatę, która rozsławiła go daleko poza granice Styrii.

Przypisy:

1 Izaak Asimov, Asimov’s New Guide to Science (Nowy przewodnik po nauce Asimova), Penguin, Londyn 1987 (przyp. red.).

2 W rzeczywistości system Ptolemeusza był jeszcze nieco bardziej skomplikowany. Środek deferentu planety przypadał w połowie odcinka, jaki tworzył jej ekwant i środek Ziemi (przyp. red.).

3 Królewiec znajdował się wówczas na terytorium państwa krzyżackiego – obecnie Kaliningrad (przyp. red.).

4 Mowa tu o paralaksie heliocentrycznej. Jest to widoma zmiana położenia bliskich gwiazd na tle bardziej odległych, obserwowana w  odstępie połowy roku, wynikająca z ruchu Ziemi po orbicie wokółsłonecznej. Wyrażana jest w jednostkach kątowych i nawet dla najbliższych gwiazd jej wartość jest mniejsza od jednej sekundy kątowej. (Jeśli nie zaznaczono inaczej, przypisy pochodzą od Autora).

5 Ok. 24 km (przyp. tłum.).

6 Łac. Rheticus (przyp. tłum.).

7 Pełny tytuł Narratio Prima jest nieco inny niż podany powyżej. Warto dodać, że Retyk wydał swoją pracę w postaci listu do  matematyka norymberskiego Johana Schoenera. Źródło: Eugeniusz Rybka, Przemysław Rybka, Kopernik. Człowiek i myśl, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972 (przyp. red.).

8 National Aeronautics and Space Administration – ang. Narodowa Agencja Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej (przyp. red.).

9 Cyt. za: Vivian Nutton, w: Lawrence I. Conrad, Michale Neve, Vivian Nutton, Roy Porter, Andrew Wear, The Western Medical Tradition: 800 BC to AD 1800 (Tradycja zachodniej medycyny. 800 r. p.n.e. – 1800 r. n.e.), Cambridge University Press, Cambridge 1995.

10 Nawiasem mówiąc, inny przewód w ludzkim ciele również został opisany w ten sam sposób przez Bartolomea Eustachiego. Chodzi o trąbkę słuchową, łączącą ucho środkowe z gardłem. To nie był przypadek, a raczej znak, że nowe pokolenie prosektorów jest chętne do rozpoczęcia pracy.

11 René Descartes, Rozprawa o metodzie, tłum. Tadeusz Żeleński-Boy, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2009 (przyp. tłum.).

12 Obecnie – Helsingør (przyp. red.).

13 Cytat za Johnem Louisem Emilem Dreyerem (Tycho Brahe, Adam & Charles Black, Edynburg 1899) z biografii Tychona autorstwa Gassendiego, po raz pierwszy opublikowanej w 1654 r. na podstawie notatek młodego astronoma.

14 Niektórzy astronomowie twierdzą, że szereg podobnych koniunkcji w  momencie narodzin Jezusa mógł być zjawiskiem znanym jako Gwiazda Betlejemska.

15 Dokładny pomiar czasu stanowił inny duży problem w latach 60. XVI w. Nie powstały jeszcze wtedy dokładne czasomierze. Jest to kolejny przykład współzależności między technologią a nauką.

16 W Danii w 1536 r. luteranizm został ogłoszony religią państwową (przyp. red.).

17 Wiemy, że istnieją dwa rodzaje gwiazd nowych. Jedne są jasne i dość powszechne, drugie występują znacznie rzadziej i są o wiele jaśniejsze. Bardzo jasne gwiazdy nowe zostały zgodnie z logiką nazwane supernowymi. Gwiazda, która pojawiła się w 1572 r., była jedną z takich superjasnych i obecnie uznawana jest za supernową. Jednak w czasach, w których żył Tycho, nie stopień jej jasności, ale jej nowość miała znaczenie.

18 Koniunkcja następuje wówczas, gdy dwa obiekty astronomiczne ustawią się na jednej linii z obserwatorem; zaćmienie Słońca to koniunkcja, w której Księżyc znajduje się przed tarczą Słońca.

19 Książka została wydana – o ile tak można nazwać druk większej jej części – na wyspie Ven. Jednak tylko parę kopii trafiło wtedy do obiegu. Pełna publikacja nastąpiła dopiero w 1603 r. pod redakcją Johannesa Keplera.

20 Cyt. za: John Louis Emil Dreyer, Tycho Brahe, dz. cyt. Inne cytaty w tym rozdziale pochodzą z tego samego źródła, chyba że zaznaczono inaczej.