Nigdy nie mów, że to koniec, jeśli wciąż jeszcze żyjesz!

Lord Robert Baden-Powell, Naczelny Skaut Świata

Jesteśmy Pielgrzymami, Panie; pójdziemy
Zawsze nieco dalej: być może
Poza ostatnią górę błękitną i pokrytą śniegiem,
Poprzez to gniewne lub też połyskliwe morze.

J. E. Flecker Złota podróż do Samarkandy
napis na wieży zegarowej w kwaterze SAS w Hereford

Książkę tę dedykuję każdemu spośród 28 milionów skautów na całym świecie. Jesteście częścią globalnej armii dobra i jednego z największych, najbardziej pozytywnych ruchów młodzieżowych w historii.

To dobry powód do dumy. Ale duma skauta wymaga, byśmy byli skromni i dawali siebie innym. Pamiętaj, że Twoja siła tkwi w umiejętnościach, które zdobędziesz, poczuciu koleżeństwa i wspólnoty z innymi oraz w przygodach, które przeżywasz.

Jako Naczelny Skaut Wielkiej Brytanii jestem nieustannie przepełniony podziwem dla wspaniałego ducha, którego dostrzegam u wszystkich skautów na całym świecie. Niech ten duch trwa na wieki.

Bear Grylls, naczelnik brytyjskiego ruchu skautowskiego

Wprowadzenie

Ponad sto lat temu pewien generał broni w armii brytyjskiej zorganizował tygodniowy obóz dla dwudziestu chłopaków na wyspie Brownsea na południu Anglii. Generał — a był nim Robert Baden-Powell – nazwał swoich rekrutów skautami, gdyż mianem tym określano także zwiadowców w wojsku, którzy, jak sam dowódca powiedział, zostali „wybrani pod względem inteligencji i hartu ducha tak, aby mogli wyjść przed armię i dowiedzieć się, gdzie się kryje wróg”. Młodym skautom Baden-Powell przekazywał wiedzę, którą sam zdobył w trakcie własnej wspaniałej kariery wojskowej, na temat sztuki obserwacji, znajomości lasu, pierwszej pomocy oraz konstruowania kryjówek.

Baden-Powell nie przypuszczał zapewne, jak prężny stanie się ruch skautowski. A może był na tyle przewidujący? Pamiętajmy bowiem, że „inteligencja i hart ducha” nigdy nie wychodzą z mody i to właśnie one stanowią zasadniczy temat niniejszej książki. Inteligencja i hart ducha muszą charakteryzować każdego skauta.

Przez sto lat, od czasu, gdy generał Baden-Powell zapoczątkował ruch skautowski, wiele rzeczy się zmieniło. Miasta urosły, technologia poszła naprzód. Ale świat przyrody pozostaje niezmienny. Gwiazdy, dzięki którym możemy znaleźć drogę do domu, wciąż są na swoim miejscu; słońce nadal wschodzi na wschodzie, a zachodzi na zachodzie; zwierzęta zostawiają te same ślady i ogniska palą się równie jasno jak kiedyś. Naszym obowiązkiem jako skautów jest pielęgnowanie tego naturalnego świata i wszystkiego, co w nim żyje. Tylko w ten sposób możemy zrozumieć przyrodę, okiełznać ją i znaleźć w sobie odwagę, by podążyć za głosem przygody, dokądkolwiek nas ona zaprowadzi.

Często pisałem o sztuce przetrwania i organizowania wypraw, opierając się na własnych ekspedycjach i przygodach. Dotychczas jednak rzadko opowiadałem o umiejętnościach, jakich nabrałem podczas służby w brytyjskiej jednostce specjalnej 21 SAS. Niniejsza książka jest w znacznej mierze oparta właśnie na tych doświadczeniach, które wykorzystuję po dziś dzień. Powód jest prosty: umiejętności niezbędne w siłach specjalnych przydają się także w skautingu. Pisząc tę książkę, starałem się podkreślać owe związki, dostosowując jednocześnie umiejętności wojskowe do potrzeb elitarnego skauta.

Motto skautów brzmi: „Bądź przygotowany”, i właśnie o to zasadniczo chodzi w całym życiu. Bycie przygotowanym i wyszkolonym, by stawić czoła przygodzie, bycie przygotowanym i wyszkolonym, by móc przetrwać, bycie wyszkolonym do działań w niewielkich zespołach, bycie przygotowanym do tego, by móc zrozumieć przyrodę, bycie przygotowanym do życia — w tym życiu i w życiu po nim. Spokój znajdujemy poprzez wiarę, ale ta sama wiara może dać nam także odwagę, by sięgnąć nieco dalej. A wszystko, co w życiu cenne, jest wynikiem właśnie takiego sięgania dalej, wychodzenia poza strefę, w której czujemy się bezpiecznie — innymi słowy, jest wynikiem podjęcia ryzyka i próby realizacji własnych marzeń — pomimo kosztów; kochania — pomimo bólu; nadziei — pomimo wątpliwości; i prowadzenia odważnego życia — pomimo strachu. Najważniejsze, czego się nauczyłem, to fakt, że razem jesteśmy silniejsi. Oto podstawowe idee skautingu: śmiać się, próbować, marzyć i badać, a wszystko to wspólnie z tymi, których kochamy.

Wyjdźmy więc z domów! Życie to przygoda, której należy stawić czoła z odwagą.

Niech Bóg Was błogosławi i w drogę!

Honorowy komandor porucznik Królewskiej Marynarki Wojennej Bear Grylls,

naczelnik brytyjskiego ruchu skautowskiego

Rozdział 1

Sprzęt

czego używają profesjonaliści, czego naprawdę potrzebujesz, a bez czego można się obejść

„Przygody zdarzają się tylko tym, którzy nie potrafią dobrze zaplanować wyprawy”.

Roald Amundsen, norweski badacz polarny

Ochrona przed wiatrem, deszczem, zimnem, upałem i słońcem – zabójcze połączenia

Nigdy nie wolno nie doceniać żywiołów. Upały Sahary czy mrozy Antarktyki to nie jedyne niebezpieczeństwa: pogoda może zabić wszędzie. Musisz ją szanować i rozumieć, bo tylko to da ci jakiekolwiek szanse przetrwania.

Aby uświadomić sobie, jak zabójcze połączenia wiatru, deszczu, zimna, upału i słońca mogą na ciebie wpływać, musisz w pierwszej kolejności przeanalizować sposób, w jaki radzisz sobie z temperaturą. Człowiek jest organizmem stałocieplnym, co oznacza, że utrzymuje temperaturę ciała na stałym poziomie. Jest to możliwe dzięki różnym mechanizmom powstałym na drodze ewolucji. Przykładowo, gdy nasze ciało się przegrzeje, zaczynamy się pocić – to sposób schładzania; gdy zziębniemy, dopadają nas dreszcze – to odruchowa reakcja, która zmusza nasze mięśnie do pracy i produkcji ciepła.

Zdolność regulowania temperatury (termoregulacja) jest niezbędna do przeżycia. Wnętrze naszego organizmu, gdzie znajdują się istotne organy, takie jak mózg, serce, płuca, wątroba i nerki, otacza warstwa ochronna, na którą składają się mięśnie, skóra i tłuszcz. Te i inne organy utrzymują niemal stałą temperaturę 36,8°C. Nawet w najbardziej ekstremalnych warunkach klimatycznych temperatura ta nie powinna wahać się o więcej niż dwa stopnie w obu kierunkach. Jeśli do tego dojdzie, będziesz miał poważny problem. Gdy temperatura wewnętrzna osiągnie 42,7°C lub spadnie poniżej 28,8°C, umrzesz – z powodu hipertermii (przegrzania) lub hipotermii (wychłodzenia).

Nie ma znaczenia, gdzie jesteś – zawsze musisz być przygotowany na niekorzystne warunki atmosferyczne.

Wysokie i niskie temperatury – nawet jeśli nie mówimy tu o prawdziwych ekstremach – mogą mieć bardzo silny i niekorzystny wpływ na organizm człowieka. Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z tego, jak łatwo o odmrożenie, wychłodzenie lub odwodnienie. W dalszej części książki podpowiem, jak poradzić sobie z tymi problemami, gdy już do nich dojdzie. Należy jednak pamiętać, że o wiele lepiej jest takich sytuacji po prostu unikać i nie wystawiać się na ryzyko. W tym celu trzeba dysponować praktyczną wiedzą na temat sposobów ochrony własnego organizmu przed wpływem czynników atmosferycznych. I nie chodzi mi tu wyłącznie o namioty i śpiwory, ale także o dobór odpowiedniego ubrania i obuwia. Właśnie te elementy stanowią pierwszą linię obrony przed światem zewnętrznym.

Obuwie – wybór i konserwacja

Wiadomo, że o sprawności bojowej piechura decydują jego buty. Wystarczy spytać o to jakiegokolwiek żołnierza, który służył na południu Afganistanu, gdzie większość walk toczy się w tak zwanej zielonej strefie – na porośniętych bujną roślinnością brzegach rzek. Bagnisty i zdradliwy teren sprawia, że bez względu na jakość obuwia stopy żołnierzy często są mokre przez całe godziny, a nawet dni. Gdy w końcu skóra wyschnie, pęka i tworzą się rany. W takich warunkach nie-trudno o infekcję. A wtedy można być pewnym, że pojawi się ból.

Przy odrobinie szczęścia nigdy nie znajdziesz się w tamtych okolicach. Ale z całą pewnością będziesz pokonywał bardzo zróżnicowany teren i musisz się postarać, aby twoje buty sprostały takiemu zadaniu. Długie przemarsze mogą być bardzo wyczerpujące dla stóp. To ty sam musisz o nie zadbać.

Zatroszcz się o własne obuwie, zanim będzie za późno. W wojsku oparzenie słoneczne uważa się za stan sprowokowany przez samego żołnierza – jest to wykroczenie, za które można trafić przed sąd. Tak samo jest ze stopami – wyłącznie ty za nie odpowiadasz. Gdy tylko masz kilka minut, zatroszcz się o nie: wysusz i skontroluj ich stan. O stopy musisz dbać, ponieważ życie bez nich – to pewne – będzie o wiele, wiele trudniejsze.

Buty

Obuwie sportowe (adidasy) mogą wydawać się wygodne (a przy tym świetnie wyglądają), ale nie nadają się do większości zastosowań w terenie. Absorbują wilgoć, nie trzymają ciepła, ocierają stopy i szybko się niszczą. Ja zabieram adidasy na wyprawę tylko wtedy, gdy wiem, że będę się musiał dużo wspinać przy umiarkowanych temperaturach otoczenia, i gdy zależy mi na elastyczności i pewnej wszechstronności. Jednak, jak już powiedziałem, ceną, jaką się za to płaci, jest wilgoć – takie buty szybko stają się mokre i trudno je wysuszyć.

Para solidnych, dobrej jakości butów turystycznych przeznaczonych do długich wędrówek wystarczy ci na długi czas i zapewni odpowiednią ochronę stopom. Idealnie byłoby, gdybyś mógł nosić ze sobą różne buty na różne rodzaje terenu, ale jest to zarówno niepraktyczne, jak i nieekonomiczne. Lepiej więc wybrać jedną parę butów uniwersalnych.

Buty powinny być o pół rozmiaru za duże. Dzięki temu możesz nałożyć kilka par grubych skarpet (co zapewnia komfort i zapobiega tworzeniu się pęcherzy); pomoże ci to również, kiedy będzie gorąco i stopy nieco spuchną. Wysokie cholewki zapewniają odpowiednie trzymanie kostki, co jest istotne na nierównym podłożu. Buty muszą być solidne i wytrzymałe, ale powinny przy tym być lekkie – noszenie kilkunastu lub kilkudziesięciu gramów więcej w ciągu całego dnia wymaga całkiem sporej ilości dodatkowej energii. Systemy ułatwiające zawiązywanie buta, w postaci różnego rodzaju ściągaczy i zaczepów, przydadzą się, jeśli będziesz musiał to zrobić zziębniętymi dłońmi.

Skóra to tradycyjny materiał do produkcji obuwia. Charakteryzuje się pewnym stopniem naturalnej wodoodporności (ten parametr można poprawić poprzez odpowiednią impregnację), a jednocześnie pozwala na odparowywanie potu ze środka. Niektóre buty skórzane mają wyściółkę z materiału, takiego jak goreteks, który zwiększa wodoodporność, ale kosztem oddychalności. Po długim dniu wędrówki może się to okazać problemem.

Para dobrych, uniwersalnych butów turystycznych może zdecydować o sukcesie na szlaku.

Przed wyprawą warto buty odpowiednio rozchodzić. W tym celu nałóż skarpety, w których zamierzasz maszerować podczas wyprawy, włóż buty, zawiąż je i stań na minutę lub dwie w miednicy z wodą. Następnie w mokrych chodź tak długo, aż nie wyschną. W ten sposób skóra zmięknie, a buty dopasują się do kształtu twoich stóp, co znacznie poprawi komfort chodzenia.

Nigdy nie zapomnę swojego pierwszego dnia symulowanego szkolenia podstawowego francuskiej Legii Cudzoziemskiej w Afryce Północnej[1]. Natychmiast po otrzymaniu ekwipunku musieliśmy odbyć nasze pierwsze ćwiczenie – długi marszobieg. Wyposażeni jedynie w twarde, błyszczące i nowe buty oraz jedną parę cieniutkich skarpet, pokonywaliśmy kolejne kilometry skalisto-piaszczystej pustyni. Już po krótkim odcinku wszystkim krwawiły stopy i do dziś pamiętam, że byłem częścią tej kuśtykającej na paluszkach – niczym stare baby – hałastry byłych więźniów i najemników.

1) W 2005 r., na potrzeby nagrania czteroodcinkowego programu telewizyjnego Escape to the Legion, autor wraz z dwunastoma ochotnikami wstąpił do francuskiej Legii Cudzoziemskiej (przyp. red.)

Skarpety

Wełna jest zdecydowanie najlepszym materiałem na skarpety. Absorbuje pot ze stóp i w przeciwieństwie do innych materiałów pozwala na jego odparowywanie. Nigdy nie noś skarpet z dziurami. Nie dlatego, że narazisz się na burę od mamy, ale przede wszystkim dlatego, że gdy materiał wokół dziur stanie się wilgotny, zacznie się zwijać i powstanie twardy krąg. Rezultatem będzie bolesny pęcherz. (Widziałem kiedyś żołnierza, który wyżymał ze skarpet krew. Pęcherze to nic zabawnego).

Dbaj o stopy i obuwie

Komandosi brytyjskiej piechoty morskiej – Royal Marines – jak również inne siły specjalne świata, włącznie z 21 SAS (Special Air Service), w którym służyłem, są świetnie wyszkoleni i potrafią pokonywać wielkie odległości pieszo. Dzięki temu zebrali ogromne doświadczenie i wypracowali mnóstwo technik związanych z dbałością o obuwie i stopy.

Nie możesz zapobiec zmoczeniu butów, ale możesz przynajmniej je właściwie wysuszyć.

- • Jeśli twoje buty po zdjęciu okażą się mokre, wypchaj je gazetami. Susz je w miejscu ciepłym i przewiewnym, ale nie nazbyt ciepłym ani nie bezpośrednio przy źródle ciepła, bo w ten sposób odparujesz naturalne oleje zawarte w skórze, co może powodować jej pękanie.

- • Wosk, smar lub tłuszcz garbarski wtarty w sznurowadła zapobiegnie ich zmrożeniu, jeśli zamokną.

- • Jeśli skarpety (lub nawet buty) są zbyt ciasne, ograniczają przepływ krwi w stopie i zmniejszają warstwę ciepłego powietrza, która znajduje się między skarpetą a skórą. To może doprowadzić do przemarznięcia stóp. A wierz mi – nie chciałbyś tego. (Więcej informacji na temat ryzyka odmrożeń znajdziesz na stronie 222).

- • Zawsze noś ze sobą zapasową parę suchych skarpet. Jeśli stopy zamokną – a wcześniej czy później to nieuniknione – musisz jak najszybciej zmienić skarpety. Gdy nie będziesz mógł tego zrobić, przynajmniej wykręć mokre skarpety, a wieczorem włóż świeżą parę. (Podczas wędrówek w zimnej i podmokłej okolicy warto mieć ze sobą parę oddychających, nieprzemakalnych skarpet – przepuszczają parę wodną na zewnątrz, a blokują przenikanie jej do środka).

- • Dobrym rozwiązaniem jest włożenie dwóch par skarpet – dzięki temu buty nie będą ocierać spoconych stóp podczas długodystansowych wędrówek.

Ubrania na każdą pogodę

Głównym zadaniem ubrania jest ochrona przed wpływem warunków atmosferycznych. W ekstremalnych warunkach odpowiednia odzież może zadecydować o życiu lub śmierci. Nawet w bardziej umiarkowanym klimacie dobór ubrania odgrywa ważną rolę – od tego może zależeć sukces lub porażka całej ekspedycji.

Dobór ubrań musi oczywiście uwzględniać warunki atmosferyczne jakich można się spodziewać w danym miejscu i czasie. Ale bez względu na to, co na siebie włożysz, zawsze powinieneś odpowiednio zadbać o ubranie. Dlatego w jednostkach wojskowych, włącznie z Amerykańskimi Siłami Powietrznymi (US Air Force), żołnierze poznają zasadę określaną akronimem COLDER (ang. chłodniej). Jest ona równie przydatna dla żołnierzy, jak dla cywilów. Oto poszczególne jej elementy:

C (ang. clean) Zadbaj o CZYSTOŚĆ ubrań. W lecie czystość ubrań decyduje o higienie i wygodzie. W zimie czyste ubranie zwiększa komfort cieplny. Brudne i zabłocone – traci część właściwości termoizolacyjnych.

O (ang. overheating) Unikaj PRZEGRZANIA. Gdy jest ci zbyt ciepło, zaczynasz się pocić – to naturalny mechanizm termoregulacyjny organizmu. Problem polega na tym, że pot jest wchłaniany przez ubranie, co zmniejsza jego właściwości termoizolacyjne. Gdy pot odparowuje, organizm się ochładza. W konsekwencji przegrzanie może doprowadzić do nadmiernego wychłodzenia, dlatego też lepiej nie dopuszczaj do pocenia się: noś ubrania, które łatwo rozpiąć lub rozluźnić, gdy zacznie ci się robić zbyt ciepło.

L (ang. loose i layers) Ubrania muszą być LUŹNE i należy nakładać je WARSTWAMI. Najlepszą ochroną przed zimnem są „kieszenie powietrzne”. Jeśli włożysz kilka luźnych T-shirtów, uzyskasz kilka warstw izolacyjnych, które profesjonaliści nazywają „martwym powietrzem”. Będzie ci cieplej, niż gdybyś włożył jeden gruby sweter, w którym nie tworzą się żadne kieszenie powietrzne. Kilka warstw ubrania pozwala także na regulowanie temperatury – zawsze możesz zdjąć jedną lub dwie z nich, gdy organizm zaczyna się przegrzewać. Poszczególne ubrania powinny być luźne, ponieważ obcisłe utrudniają krążenie krwi, co powoduje wychłodzenie i drętwienie kończyn.

Pamiętaj o tym, że ubranie to pierwsza linia obrony organizmu przed czynnikami atmosferycznymi.

D (ang. dry) Dbaj, aby ubrania były SUCHE. Mokre ubrania odbierają ciału ciepło, dlatego gdy będziesz rozbijać na noc biwak, jedną z najważniejszych rzeczy, które powinieneś zrobić, jest wysuszanie ubrań – mokrych lub wilgotnych czy to na zewnątrz (zamoczonych wskutek deszczu, śniegu lub mrozu), czy to od wewnątrz (od potu). Podczas wędrówki czasem trudno uniknąć zmoknięcia. Jeśli spodziewasz się takich niekorzystnych warunków pogodowych, musisz koniecznie zapakować jakiś wodoodporny strój, który w razie potrzeby będzie warstwą zewnętrzną.

E (ang. examine) KONTROLUJ stan ubrania. Twoje ubranie będzie narażone na uszkodzenia, dlatego ważne jest, aby stale kontrolować jego stan i – w razie konieczności…

R (ang. repair) REPEROWAĆ ubranie. O ubrania trzeba odpowiednio dbać i naprawiać wszelkie uszkodzenia, gdy tylko się pojawią. To zadziwiające, jak szybko z małej dziury może zrobić się duża. Zniszczone ubranie straci wszystkie swoje właściwości ochronne i przestanie być twoją bronią w walce z żywiołami.

Gdy poznasz i zapamiętasz zasadę COLDER, możesz zacząć się zastanawiać nad doborem odpowiednich ubrań, stosownie do planowanej wyprawy.

Bielizna

Zacznijmy od samego początku: bieliznę należy dobierać wyjątkowo starannie. Zbyt ciepła lub niewłaściwego rodzaju może doprowadzić do przegrzania i do powstania otarć. Zbyt lekka może spowodować wychłodzenie organizmu.

Jeśli spodziewasz się niskich temperatur, pomyśl o bieliźnie termicznej, która będzie zakrywała nogi i ramiona. Upewnij się, czy nie jest zbyt obcisła, bo to może wpłynąć negatywnie na przepływ krwi i utrudnić spełnianie podstawowej funkcji układu krążenia – krew dostarcza tlen do komórek i odbiera z nich substancje stanowiące odpady. Nie używaj bielizny bawełnianej, która jest świetna, gdy jest sucho, ale traci właściwości termiczne, gdy zamoknie (czy to wskutek działania czynników atmosferycznych, czy potu). Lepsza jest wełna i materiały syntetyczne, z których wilgoć odparowuje znacznie łatwiej.

Nie noś bielizny termicznej, jeśli nie ma wyraźnego powodu – w upale będzie ci bardzo niewygodnie.

Bluzy

Tu też unikaj bawełny. Bluzy wełniane pozwalają zatrzymać ciepło nawet wtedy, gdy przemokną (w stosunku do materiałów sztucznych to jedna z ich najważniejszych zalet), ale dostępne są także bluzy z wielu różnych tkanin syntetycznych (polarów), które szybko schną, są ciepłe, a czasem nawet wodo- i wiatroodporne. Jedną z moich ulubionych części garderoby jest bardzo cienki, lekki i wiatroodporny bezrękawnik, który da się nałożyć na polar i zmieścić pod kurtką. Świetnie chroni przed zimnem i wiatrem, poza tym można go szybko włożyć i zdjąć. Zwija się go w malutką, lekką kulkę, dzięki czemu nie zajmuje wiele miejsca.

Spodnie

Spodnie podczas długiej wędrówki muszą znieść naprawdę wiele. Powinny więc być solidne i wytrzymałe, a jednocześnie lekkie i szybkoschnące. Standardowe spodnie wojsk brytyjskich są bardzo dobre, między innymi dlatego, że mają aż do dziesięciu kieszeni, co pozwala na bezpieczne przenoszenie wielu rzeczy. Powinieneś nosić ze sobą także parę spodni nieprzemakalnych, które wkłada się na spodnie zasadnicze. Spodnie nieprzemakalne powinny być luźne, aby nogi się w nich nie pociły i aby można było szerokimi nogawkami ochronić buty.

Kurtki

Kurtkę traktuj tak, jakby to był twój pancerz. Musi być wiatro- i wodoodporna, ale to jeszcze nie wszystko. Powinna być także na tyle szeroka, żebyś w niskich temperaturach mógł pod nią zmieścić kilka warstw odzieży oraz żeby możliwa była cyrkulacja powietrza, gdy zrobi się cieplej. Laminowane i osłonięte zamki błyskawiczne nie przepuszczają wiatru i deszczu. Dobrze, żeby kurtka miała wodoodporny kaptur, wystarczająco duży, byś mógł pod nim zmieścić nakrycie głowy. Zarówno kaptur, jak i rękawy w nadgarstkach powinny mieć elastyczne ściągacze lub zapięcia z Velcro[2], które zapobiegają wnikaniu wody i wiatru do środka. Przyda ci się także duża zewnętrzna kieszeń, w której będziesz mógł schować mapę.

2) Velcro jest zarejestrowanym znakiem towarowym dla tkaniny określonej popularnie jako rzep (przyp. red.).

Wiele osób ulega pokusie zakupu kurtki w kolorach kamuflażowych. Co jednak będzie, gdy wpadniesz w tarapaty i staniesz się obiektem poszukiwań? Jaskrawe ubranie ułatwi odnalezienie cię i w skrajnych przypadkach może uratować ci życie.

Ochrona kończyn i głowy

Rękawiczki

Nie muszę tłumaczyć, jak wielkim problemem mogą być zmarznięte dłonie. Ale właśnie dłonie – i stopy – najtrudniej zabezpieczyć przed zimnem. Pisałem już o znaczeniu dobrych skarpet (patrz strona 14). W niskich temperaturach rękawiczki są równie ważne.

Dzięki jaskrawej kurtce będziesz lepiej widoczny. Przetrwanie jest ważniejsze od mody!

Rękawiczki z jednym palcem najlepiej utrzymują ciepło, ale ich główną wadą jest ograniczenie ruchów palców – a z pewnością będziesz musiał ich w którymś momencie użyć. Niezłym pomysłem jest włożenie pod spód cieńszych rękawiczek z palcami, dzięki czemu będziesz mógł na pewien czas zdjąć rękawice wierzchnie, zabezpieczając jednocześnie dłonie przed zimnem. Pamiętaj jednak, że rękawice bardzo łatwo zgubić, dlatego też warto je połączyć sznurkiem przeciągniętym przez rękawy. Może przypomina to czasy dzieciństwa, ale ja nadal stosuję tę metodę podczas wypraw wspinaczkowych. Jeśli będzie zimno, a rękawiczka spadnie ci w przepaść, może to oznaczać koniec nieźle zapowiadającej się wycieczki.

Zawsze mam także ze sobą zapasową parę wewnętrznych cienkich rękawiczek – tak na wszelki wypadek. Nieraz już musiałem je pożyczać ludziom, którzy wpadli w nieoczekiwane tarapaty.

Nakrycie głowy

Nakrycie głowy spełnia dwie zasadnicze funkcje: w niskich temperaturach zapewnia ciepło; chroni głowę przed słońcem.

Przez głowę tracisz bardzo dużo ciepła – przy temperaturze zewnętrznej na poziomie 4°C może to być aż połowa ciepłoty całego ciała. Najlepszym rodzajem nakrycia głowy jest wełniana kominiarka, która przy naprawdę niskich temperaturach może zakrywać całą głowę, ale którą można także zrolować i zwinąć na kształt zwykłej czapki. Kominiarki nie są wodoodporne, to jednak nie problem, bo przecież pamiętałeś o wzięciu kurtki z wodoodpornym kapturem (patrz strona 19).

Pamiętaj również o tym, że promienie słoneczne padające bezpośrednio na nieosłoniętą głowę mogą się stać przyczyną wielu różnych problemów, takich jak odwodnienie, udar słoneczny czy znużenie cieplne. Ochroni cię przed tym kapelusz o szerokim rondzie. Nie zgrywaj bohatera – w upale zawsze miej coś na głowie.

Buff

Buff to kawałek materiału w kształcie tuby, którego można używać do ochrony głowy przed wiatrem i słońcem; jako szalika; jako maski chroniącej twarz przed wiatrem; jako wewnętrznej wyściółki kasku; a nawet jako mufki do ochrony dłoni. To bardzo wszechstronny i lekki element odzieży.

Stuptuty

Ta część garderoby może wydawać się nieco staromodna, ale nadal jest przydatna w trudnych warunkach. Dziś ochraniacze (stuptuty) są wykonane z wytrzymałych i wodoodpornych materiałów, takich jak cordura, i osłaniają przestrzeń między butem i nogawkami spodni. Przymocowuje się je do butów, aby chroniły dolne części nóg przed cierniami i gałęziami, a także zabezpieczały od góry buty przed dostaniem się do środka wody, błota lub śniegu. Podczas wędrówek w śniegu czy dłuższych przejść przez trawiaste i bagienne tereny stanowią jeden z najistotniejszych elementów ubioru. Stuptuty niewątpliwie powinny się znaleźć na twojej liście ekwipunku.

Zasady dobrego pakowania

Na rynku dostępnych jest wiele różnych rodzajów plecaków, od niewielkich, na krótkie wycieczki, po duże plecaki wojskowe. Wybór odpowiedniego rozmiaru zależy oczywiście od rodzaju twojej wyprawy – na jednodniowy wypad z pewnością zabierzesz mniej rzeczy niż na dziesięciodniową wędrówkę. Jeśli wybierzesz zbyt duży plecak, prawdopodobnie wypełnisz go zbędnymi rzeczami i złamiesz kardynalną zasadę właściwego pakowania: bierz tylko to, co jest naprawdę niezbędne.

Rodzaje plecaków

Upewnij się, że twój plecak jest dobrze dopasowany i wygodny – niewykluczone, że będziesz musiał go nosić także w bardzo trudnym terenie.

Wybierając plecak, należy zwrócić uwagę na kilka rzeczy. Wszystkie szwy i łączenia powinny być solidne – ostatnią rzeczą, o jakiej marzyłbyś na trasie jest dziura w plecaku. Boczne kieszenie przydają się do przechowywania rzeczy, które będą ci potrzebne w ciągu dnia. Miękki pas biodrowy pozwala przenieść część ciężaru z pleców na biodra, a niektóre plecaki mają specjalny kołnierz, który można wyciągnąć i w razie konieczności zwiększyć pojemność.

Im więcej czasu spędzisz na szlaku, tym łatwiej będzie ci określić, co tak naprawdę może się przydać, a co będzie tylko zbędnym balastem.

Tradycyjne plecaki mają stelaże w kształcie litery „H”. Obecnie jednak dostępne są nowoczesne typy, których konstrukcja lepiej odpowiada kształtom ciała człowieka. Wydaje się to świetnym pomysłem, ale należy pamiętać, że każdy ma inną budowę ciała. Przed dokonaniem zakupu należy wypróbować wiele różnych modeli i wybrać ten, który naprawdę jest wygodny. Większość plecaków skonstruowano z myślą o budowie ciała mężczyzny; kobiety powinny wybierać plecaki zaprojektowane specjalnie dla nich.

Sztuka pakowania plecaka

Najważniejsze, aby zapamiętać, że plecak powinien być jak najlżejszy. Gdy już pokonasz wiele kilometrów i staniesz się silniejszy, będziesz mógł dodać dodatkowe obciążenie. Warto jednak zdawać sobie sprawę z tego, że plecak, który rankiem wydaje się lekki, po kilku godzinach marszu może okazać się o wiele cięższy. Z wyjątkiem podstawowego zestawu pierwszej pomocy (patrz strona 201) w plecaku nie powinno znaleźć się nic, czego nie będziesz naprawdę potrzebował. Z czasem nabierzesz odpowiedniego doświadczenia i sam będziesz mógł zdecydować, co jest ci potrzebne, a co nie, ale na początek możesz kierować się poniższą listą podstawowych rzeczy:

- • śpiwór

- • namiot

- • naczynia oraz przybory do gotowania i spożywania posiłków

- • jedzenie

- • butelka na wodę pitną

- • kurtka wodoodporna

- • aparat fotograficzny

- • podstawowy zestaw pierwszej pomocy

- • podpałka i przybory do rozpalania ognia

- • zapas suchych ubrań

- • przybory do cięcia i krojenia: siekiery i piły noże,

Trening czyni mistrza

Umiejętność pakowania się jest ważna i można się jej nauczyć – wchodzi to w zakres podstawowego szkolenia żołnierzy w armiach całego świata. Ale ćwiczyć można – i należy – także w domu. Najprawdopodobniej na każdą wyprawę będziesz zabierać nieco inne rzeczy. Przed wyruszeniem w drogę upewnij się, że wszystko się mieści do plecaka i ma w nim swoje logiczne miejsce. Gdy już będzie ci się zdawało, że jesteś gotowy, zrób mały test. Spróbuj zapamiętać umiejscowienie poszczególnych elementów wyposażenia i urządź ze współtowarzyszem wyprawy konkurs na czas: kto szybciej znajdzie wskazany przedmiot. Powtórz zawody – tym razem… po ciemku.

Prawdopodobnie nie zechcesz dźwigać już niczego więcej, więc zostaw iPoda w domu i podczas wyprawy słuchaj śpiewu ptaków i odgłosów natury.

Brytyjska piechota morska ma specjalne wytyczne dotyczące pakowania. Wskazówki te są przydatne bez względu na to, czy wybierasz się na jakąś misję specjalną, czy też nie…

- • Plecak nie powinien ważyć więcej niż jedna czwarta twojej masy ciała. Pakuj wyłącznie niezbędne rzeczy.

- • Plecak noś możliwie najwyżej. W ten sposób nie doprowadzisz do zaburzenia naturalnego środka ciężkości i bagaż nie będzie ci przeszkadzał podczas chodzenia.

- • Zawartość plecaka układaj w taki sposób, aby zapewnić jego odpowiednie wyważenie. Przedmioty twarde i o nieregularnych kształtach trzymaj z dala od pleców.

- • Na spód plecaka wkładaj te przedmioty, których będziesz potrzebować najrzadziej.

- • Wszystko wkładaj dodatkowo do plastikowych torebek – żaden plecak nie zapewnia stuprocentowej wodoodporności.

- • Rzeczy, które są używane często, wkładaj do bocznych kieszeni. Dzięki temu nie będziesz musiał bez zbędnej potrzeby rozpakowywać plecaka.

- • Podczas krótkich postojów nie zdejmuj plecaka. Wykorzystuj go jako oparcie dla pleców, gdy się kładziesz, a gdy siadasz, opieraj go o skałę lub kłodę znajdującą się za twoimi plecami.

Namioty i plandeki biwakowe

Ubiór jest twoją pierwszą linią obrony przed warunkami atmosferycznymi za dnia, ale w nocy przyda ci się jakieś solidniejsze schronienie.

Namioty

Na rynku dostępne są… . . .

(fragment)…

.

.

.

Całość dostępna w wersji pełnej

Rozdział 2

Niezbędne narzędzia

jak używać i konserwować ostre narzędzia, które mogą ocalić ci życie

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 3

Sztuka obozowania

zadbaj o własne bezpieczeństwo w terenie

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 4

Ognisko

sztuka rozpalania i utrzymywania ognia

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 5

Kuchnia obozowa

umiejętność przygotowywania, przechowywania i przyrządzania niezbędnego do życia paliwa

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 6

Życie blisko natury

najlepsze zwyczaje i techniki do zastosowania w terenie

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 7

Tajniki nawigacji

odnajdywanie drogi w każdym terenie i przy każdej pogodzie

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 8

Obserwacja przyrody

jak rozpoznawać, tropić i obserwować zwierzęta

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 9

Pierwsza pomoc w warunkach polowych

krótki kurs ratownictwa medycznego

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Rozdział 10

W zdrowym Ciele zdrowy duch

zdrowie, sprawność fizyczna, właściwe odżywianie

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Indeks

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Od autora:

Niniejsza książka jest w gruncie rzeczy zbiorem doświadczeń wielu moich znajomych (zarówno ich sukcesów, jak i błędów!), a także rezultatem wielu lat spędzonych przeze mnie z dala od cywilizacji. W szczególności jednak chciałbym podziękować mojemu przyjacielowi Andrew „Woody” Woodowi.

Przez te wszystkie lata byłem z nim na wielu wyprawach w interesujących miejscach. Razem przemierzyliśmy dżungle, bagna, pustynie i dzikie góry. Woody zawsze potrafi zachować dystans, gdy jest to konieczne, ale jest także wyluzowany, zabawny i ma kolosalne doświadczenie. To prawdziwy ekspert (choć niewątpliwie on sam nie zgodziłby się na takie określenie!). Od lat bada i szkoli swoje własne umiejętności przetrwania, odwiedzając rozliczne plemiona autochtoniczne na całym świecie.

Te podróże uświadomiły nam że od innych możemy nauczyć się naprawdę wiele i że dla prawdziwego „eksperta” proces nauki nigdy się nie kończy. Jestem zdeterminowany, aby wszystkie umiejętności, jakimi posługiwali się członkowie starożytnych plemion i ludzie, którzy przetrwali w najtrudniejszych warunkach, oraz popularne techniki skautingu połączyć w jedną całość, pozwalającą współczesnemu skautowi przeżyć z dala od cywilizacji.

Wszystkie informacje zawarte w tej książce mają charakter ogólny. Nie zastępują pełnej lekarskiej wiedzy ani fachowego doradztwa w poszczególnych, wymienionych tu dziedzinach. Według wiedzy autora, wszystkie informacje były prawidłowe według stanu na październik 2009 r. Autor i wydawcy nie ponoszą jakiejkolwiek odpowiedzialności za wyniki działań wynikających bezpośrednio lub pośrednio z wykorzystania informacji zawartych w tej książce.

Copyright © Bear Grylls 2010, 2011, 2012, 2013, 2014
Translation copyright © Wydawnictwo Pascal 2010, 2011, 2012, 2013, 2014

Tytuł: Szkoła przetrwania

Tytuł oryginalny: Living Wild: The Ultimate Guide to Scouting and Fieldcraft

Autor: Bear Grylls

Tłumaczenie: Marcin Kowalczyk, Wojciech Nowicki

Redakcja: Zespół

Korekta: Małgorzata Pasicka

Skład: Jarosław Jabłoński

Zdjęcia: Discovery, Geoff Kirby/Press Association Images, Raimund Koch, Robin Matthews
Dreamstime.com: Galyna Andrushko, Antoinettew, Wessel Cirkel, Cristi180884, Udoudo, Anna Dudko, Tom Ferris, Maksym Gorpenyuk, Anton Gvozdikov, Hansenn, John James Henderson, Joywang225, Lehmanphotos, Torsten Lorenz, Nolte Lourens, Lunamarina, Dmitry Naumov, Christopher Nuzzaco, Manea Raluca Alexandra, Photoboykane, Pklimenko, Sergey Popov, Paul Prescot,
Corbis: Anthony Bannister/Gallo Images, Niall Benvie, Jason Burke/Eye Ubiquitous, Clayton, Roger De La Harpe/Gallo Images, Uli Wiesmeier, Bill Gentile, Kennan Harvey/Aurora Open, Christophe Lehenaff/Photononstop, moodboard, Phil Schermeister
Reproduced by permission of Ordnance Survey on behalf of HMSO © Crown copyright 2009. All rights reserved. Licence number 100049367
Mike Weston © Crown Copyright/MOD, images from www.photos.mod.uk. Reproduced with the permission of the Controller of Her Majesty’s Stationery Office

Redaktor techniczny: Mariusz Kurkowski

Redaktor prowadzący: Mariusz Dyduch

Redaktor naczelny: Agnieszka Hetnał

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.

ul. Zapora 25

43-382 Bielsko-Biała

www.pascal.pl

Bielsko-Biała 2014

ISBN 978-83-7642-377-7

eBook maîtrisé par Atelier Du Châteaux

Spis treści

Karta tytułowa

Dedykacja

Wprowadzenie

Rozdział 1 – Sprzęt

Rozdział 2 – Niezbędne narzędzia

Rozdział 3 – Sztuka obozowania

Rozdział 4 – Ognisko

Rozdział 5 – Kuchnia obozowa

Rozdział 6 – Życie blisko natury

Rozdział 7 – Tajniki nawigacji

Rozdział 8 – Obserwacja przyrody

Rozdział 9 – Pierwsza pomoc w warunkach polowych

Rozdział 10 – W zdrowym ciele zdrowy duch

Indeks

Od autora

Karta redakcyjna