Bestsellerowa seria z Lwem Demidowem

1956. STALIN NIE ŻYJE, ALE PRZESZŁOŚĆ ZSRR NIE CHCE UMRZEĆ.

Nawet pod wodzą Nikity Chruszczowa, który obiecuje, że na zgliszczach brutalnego reżimu odrodzi się nowe ZSRR. Ale za kulisami aparatu państwowego działają siły, które nie potrafią tak łatwo zapomnieć ani wybaczyć przeszłości. I łakną krwawej zemsty.

Niebawem Moskwą wstrząsa seria samobójstw funkcjonariuszy bezpieki. Każdy z nich przed śmiercią otrzymał kopię tajnego manifestu Chruszczowa. Śledztwo prowadzi Lew Demidow, były agent MGB. I wkrótce ściąga na swoją rodzinę śmiertelne niebezpieczeństwo. By ratować najbliższych, będzie musiał odbyć wyprawę do jądra ciemności – gułagu położonego w najzimniejszej, najbardziej niedostępnej części Syberii…

W tym przedsionku piekła Demidow znajdzie człowieka, którego kraj chciał za wszelką cenę ukryć.

TOM ROB SMITH

jest autorem cenionej bestsellerowej trylogii sensacyjnej z agentem Lwem Demidowem. Jej pierwsza część, System, sprzedała się w nakładzie ponad dwóch milionów egzemplarzy, znalazła się na liście nominacji do Man Booker Prize oraz Costa First Novel Prize, a także zdobyła nagrodę CWA Steel Dagger. Ekranizacja powieści, z Tomem Hardym, Noomi Rapace i Garym Oldmanem w rolach głównych, była kinowym hitem.

Smith jest także autorem thrillera psychologicznego Farma, którym ponownie zawojował listy bestsellerów, oraz scenariuszy, m.in. do serialu American Crime Story: Zabójstwo Versace, który zdobył siedem nagród Emmy i dwa Złote Globy (sam Smith za pracę przy nim otrzymał Writers’ Guild Award).

Tego autora

FARMA

DZIECI LODU

Lew Demidow

SYSTEM

TAJNY REFERAT

AGENT 6

Tytuł oryginału:
THE SECRET SPEECH

Copyright © Tom Rob Smith 2009
All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Sp. z o.o. 2026
Polish translation copyright © Robert Ginalski 2012

Redakcja: Anna Magierska

Projekt graficzny okładki: Aneta Skwara

Ilustracje na okładce: Aneta Skwara, Freepik

ISBN 978-83-8439-022-1

Wydawca

Wydawnictwo Albatros Sp. z o.o.

Hlonda 2A/25, 02-972 Warszawa

wydawnictwoalbatros.com

Facebook.com/WydawnictwoAlbatros|Instagram.com/wydawnictwoalbatros

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Konwersja do formatu EPUB oraz MOBI

Katarzyna Ossowska

woblink.com

Spis treści

1. Związek Radziecki Moskwa

2. Moskwa

3. Zachodni Pacyfik Radzieckie wody terytorialne Morze Ochockie Statek więzienie „Stary Bolszewik”

4. Dziesięć kilometrów na północ od Moskwy

5. Kołyma Port Magadan na wybrzeżu Pacyfiku Statek więzienie „Stary Bolszewik”

6. Moskwa

7. Kołyma Pięćdziesiąt kilometrów na północ od portu Magadan Siedem kilometrów na południe od Gułagu 57

8. Kołyma Trzydzieści kilometrów na północ od portu Magadan Siedemnaście kilometrów na południe od Gułagu 57

9. Moskwa

10. Kołyma Gułag 57

11. Kołyma Gułag 57

12. Moskwa

13. Kołyma Gułag 57

14. Moskwa

15. Moskwa

16. Dacza „Bliska” Kuncewo 20 kilometrów na zachód od Moskwy

17. Europa Wschodnia pod kontrolą ZSRR Węgry Budapeszt

18. Berehowe (Bereg Saski) miasto na granicy radziecko-węgierskiej

19. Europa Wschodnia pod kontrolą ZSRR Węgry Budapeszt

20. Europa Wschodnia pod kontrolą ZSRR Węgry Budapeszt Wzgórze Zamkowe

21. Związek Radziecki Moskwa

22. Podziękowania

23. Warto przeczytać

Punkty orientacyjne

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Meritum publikacji

4. Dedykacja

5. Imprint

Mojej siostrze Sarah
i bratu Michaelowi

Związek Radziecki
Moskwa

3 czerwca 1949

Podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej w trakcie obrony Stalingradu wysadził most w Kałaczu, podkładał dynamit pod fabryki, obracając je w perzynę, a rafinerie, których nie dało się dłużej bronić, podpalał tak, że w niebo strzelały słupy płonącej ropy. Ochoczo niszczył wszystko, co mógłby zarekwirować nacierający Wehrmacht. Jego rodacy ze łzami w oczach obserwowali walące się dookoła miasta, ale on podziwiał spustoszenia z ponurą satysfakcją. Wróg podbije tylko pustkowie, wypaloną ziemię i przesłonięte dymem niebo. Często improwizując i używając wszelkich materiałów, jakie akurat miał pod ręką – pocisków artyleryjskich, szklanych butelek, benzyny ściąganej z porzuconych, leżących na dachach wojskowych ciężarówek – zdobył reputację człowieka, na którym państwo może polegać. Nigdy nie tracił zimnej krwi, nigdy nie popełnił błędu, nawet jeśli przyszło mu działać w skrajnie trudnych warunkach: nocami na trzaskającym mrozie, stojąc po pas w bystrym nurcie rzeki czy pod ostrzałem nieprzyjaciela. Dla kogoś z jego doświadczeniem i temperamentem dzisiejsze zadanie było proste jak drut. Nic go nie goniło, nad głową nie świstały kule. A jednak teraz jego legendarnie pewne ręce drżały. Pot zalewał mu oczy, musiał ocierać je rąbkiem koszuli. Zbierało mu się na mdłości, czuł się jak nowicjusz, bo tym razem pięćdziesięcioletni bohater wojenny Jekabs Drozdow po raz pierwszy miał wysadzić w powietrze cerkiew.

Został mu do podłożenia ostatni ładunek, dokładnie na wprost, w prezbiterium, gdzie kiedyś stał ołtarz. Biskupi tron, ikony, wielkie mosiężne świeczniki – wszystko już usunięto. Ze ścian zdrapano nawet złotą powłokę. Cerkiew była pusta, pomijając dynamit wkopany w fundamenty i przymocowany do kolumn. Splądrowana, ogołocona i olbrzymia, budziła grozę. Centralna kopuła zwieńczona koroną z okien witrażowych była tak wysoka, tak pełna światła dziennego, jak gdyby stanowiła część nieba. Jekabs zadarł głowę i z otwartymi ustami podziwiał jej szczyt wznoszący się pięćdziesiąt metrów nad nim. Promienie światła wdzierające się przez wysokie okna padały na freski, które wkrótce wybuch miał rozerwać na części składowe – miliony plamek farby. Światło pełzło po gładkiej kamiennej posadzce w stronę Jekabsa, jakby próbowało dosięgnąć go wyciągniętą złotą ręką.

– Boga nie ma – mruknął pod nosem.

Powtórzył to jeszcze raz, tym razem głośniej, tak że słowa odbiły się echem w kopule.

– Boga nie ma!

Był letni dzień, więc światło nie stanowiło niczego niezwykłego. Nie było żadnym znakiem. Nie pochodziło od Boga. To światło nic nie znaczyło. Jekabs za dużo myślał, w tym sęk. Przecież nawet nie wierzył w Boga. Próbował sobie przypomnieć któryś z wielu rządowych sloganów antyreligijnych.

Religia to relikt epoki, w której każdy człowiek był sam dla siebie, a Bóg był dla wszystkich.

Ten gmach nie był święty ani błogosławiony. Jekabs powinien postrzegać go wyłącznie jako kamień, drewno i szkło; całość o długości stu metrów i szerokości sześćdziesięciu. Cerkiew, która przecież niczego nie produkowała ani nie pełniła żadnej konkretnej funkcji, była strukturą archaiczną, wzniesioną z archaicznych powodów przez nieistniejące już społeczeństwo.

Jekabs odchylił się i przesunął dłońmi po zimnej kamiennej posadzce, wygładzonej stopami setek i tysięcy wiernych przez stulecia uczestniczących tu w mszy. Przytłoczony doniosłością tego, co wkrótce miał zrobić, zakrztusił się, jakby coś utkwiło mu w gardle. Przestał się dławić. Był zmęczony i przepracowany, po prostu. Normalnie przy wysadzaniu obiektu o takiej skali miałby do pomocy zespół ludzi, ale tym razem uznał, że jego ekipa może odgrywać marginalną rolę. Nie było potrzeby dzielenia się odpowiedzialnością, nie musiał wciągać w to swoich kolegów. Nie wszyscy mieli tak klarowne poglądy jak on. Nie wszyscy wyzbyli się sentymentu do religii. Nie chciał, żeby pomagali mu ludzie targani konfliktem moralnym.

Przez pięć dni, od wschodu do zachodu słońca, układał ładunki wybuchowe w strategicznych miejscach, tak żeby budowla zapadła się do środka, a kopuły runęły elegancko jedna na drugą. W tym fachu liczyły się porządek i precyzja. Jekabs był dumny ze swojego talentu. Ten gmach stanowił wyzwanie jedyne w swoim rodzaju. Nie z powodów moralnych – dla Jekabsa był to test na inteligencję. Dzisiejsze kontrolowane, skuteczne wysadzenie dzwonnicy i pięciu złotych kopuł, z których najwyższa wsparta była na tabernakulum wysokim na osiemdziesiąt metrów, będzie stosownym zwieńczeniem jego kariery. Po tej robocie obiecano mu przejście na wcześniejszą emeryturę. Przebąkiwano wręcz o przyznaniu mu Orderu Lenina – zapłaty za pracę, której nikt inny nie chciał się podjąć.

Pokręcił głową. Nie powinno go tu być. Nie powinien tego robić. Trzeba było udać, że jest chory. I zmusić kogoś innego, żeby podłożył ostatni ładunek. Takie zadanie nie było godne bohatera. Jednakże niebezpieczeństwo związane z miganiem się od pracy było znacznie większe, dużo bardziej realne niż bzdurne przesądy, że to zadanie jest przeklęte. Musiał chronić rodzinę – żonę i córkę, które bardzo kochał.

• • •

Łazar stał pośród tłumu, na wszelki wypadek zatrzymanego w odległości stu metrów od cerkwi Świętej Zofii. Jego powaga kontrastowała z panującym wokół podnieceniem i gwarem rozmów. Uznał, że to gapie z gatunku tych, co to wybraliby się na publiczną egzekucję nie dla zasady, tylko dla rozrywki, żeby móc się czymś zająć. Atmosfera była odświętna, z rozmów przebijało oczekiwanie. Dzieciaki podskakiwały na barkach ojców, niecierpliwie czekając, aż wreszcie coś się wydarzy. Cerkiew sama w sobie nie stanowiła dla nich atrakcji, musiała się zawalić, żeby dostarczyć im rozrywki.

Przy samej barykadzie na specjalnie wzniesionym wysokim podium uwijała się ekipa filmowców – rozstawiali statywy, montowali kamery i rozważali, pod jakim kątem relacja ze zburzenia cerkwi wypadnie najlepiej. Szczególną wagę przywiązywali do tego, żeby objąć w kadrze wszystkie pięć kopuł, i dyskutowali zażarcie, czy drewniane sklepienia roztrzaskają się, wpadając na siebie, czy dopiero kiedy runą na ziemię. To już zależy od umiejętności fachowców podkładających w środku dynamit, argumentowali.

Łazar zastanawiał się, czy ktoś w tłumie podziela jego smutek. Rozejrzał się, szukając podobnie myślących ludzi. Może to małżeństwo w oddali – milczące, z pobladłymi twarzami – albo ta starsza kobieta na krańcu zbiegowiska, z ręką w kieszeni? Coś w niej chowała, być może różaniec. Łazar chciałby podzielić gapiów, odseparować rozrabiaków od ludzi pogrążonych w żałobie. Chciał stać pośród tych, którzy zdawali sobie sprawę, jak wartościowy obiekt już wkrótce stracą bezpowrotnie – trzystuletnią cerkiew. Zaprojektowana na wzór soboru Świętej Zofii w Nowogrodzie, od którego wzięła także nazwę, przetrzymała wojny domowe i światowe. Niedawne bombardowanie tym bardziej przemawiało za jej zachowaniem, a nie zniszczeniem. Łazar z pogardą przeczytał w „Prawdzie”, jakoby „konstrukcja była niestabilna”. Taki zarzut był jedynie pretekstem – ochłap zakłamanej logiki mającej sprawić, żeby ten czyn wydał się bardziej strawny. Państwo nakazało zniszczenie cerkwi, a co najgorsze – rozkaz wydano w porozumieniu z Kościołem prawosławnym. Obie uczestniczące w tej zbrodni strony utrzymywały, że decyzję podyktowały względy praktyczne, nie ideologiczne. Wymieniały cały szereg przyczyn, które się na to złożyły. Naloty Luftwaffe spowodowały zniszczenia. Wnętrze wymagało skomplikowanej renowacji, na którą nie było środków. A ponadto teren przykościelny, położony w samym sercu miasta, potrzebny był na projekt budowlany najwyższej wagi. W kręgach władzy wszyscy byli zgodni, że cerkiew, niezaliczającą się przecież do najświetniejszych w Moskwie, należy zburzyć.

Za tym haniebnym porozumieniem kryło się tchórzostwo. Władze kościelne, które podczas wojny próbowały skupić wszystkich wiernych wokół Stalina, teraz stały się narzędziem w rękach państwa, kremlowskim ministerstwem. Zburzenie cerkwi było typowym przejawem tego podporządkowania. Wysadzali ją wyłącznie po to, żeby okazać pokorę; akt samookaleczenia mający udowodnić, że religia jest nieszkodliwa, uległa, poskromiona. Nie trzeba jej już prześladować. Łazar rozumiał politykę poświęcenia – lepiej stracić jedną cerkiew niż wszystkie, prawda? Jako młody człowiek był świadkiem przerabiania seminariów na baraki robotnicze, a cerkwi na sale wystawowe, gdzie prezentowano dzieła o wymowie antyreligijnej. Ikony szły na podpałkę, duchownych wtrącano do więzień, torturowano i skazywano na karę śmierci. Wybór był prosty – dalsze prześladowania albo bezmyślna uległość.

• • •

Jekabs słuchał rozgardiaszu zgromadzonego na zewnątrz tłumu niecierpliwie czekającego na początek przedstawienia. Było późno. Już dawno powinien się z tym uwinąć. Tymczasem przez ostatnie pięć minut ani drgnął – gapił się tylko na ostatni ładunek i nic nie robił. Z tyłu dobiegło go skrzypienie drzwi. Obejrzał się przez ramię. Kolega z pracy i zarazem przyjaciel stał w wejściu, na progu, jakby się bał wejść do środka.

– Jekabs! – zawołał, a jego głos odbił się echem w cerkwi. – Co z tobą?

– Już prawie skończyłem – odparł Jekabs.

Jego przyjaciel się zawahał.

– Napijemy się wieczorem, tylko we dwóch, żeby uczcić przejście na emeryturę? – zaproponował zniżonym głosem. – Rano łeb ci będzie pękał, ale do wieczora przejdzie.

Słysząc, jak przyjaciel stara się go pocieszyć, Jekabs się uśmiechnął. Wyrzuty sumienia nie będą gorsze od kaca, one także miną.

– Daj mi pięć minut – poprosił.

Wtedy przyjaciel zostawił go samego.

Zlany potem, ze śliskimi palcami, Jekabs uklęknął, jakby się modlił, i otarł twarz. Nic to nie dało, koszula była całkiem mokra, a on miał tego serdecznie dość. Dokończ robotę! Wtedy już nigdy nie będzie musiał pracować. Jutro weźmie swoją córeczkę na spacer nad rzekę. A pojutrze coś małej kupi, zobaczy jej uśmiech. Zanim ten tydzień dobiegnie końca, zapomni o cerkwi, pięciu złotych kopułach i chłodzie bijącym z kamiennej posadzki.

Dokończ robotę!

Gwałtownym ruchem sięgnął po zapalnik i pochylił się nad dynamitem.

• • •

Posypało się szkło witrażowe, wszystkie okna roztrzaskały się jednocześnie, w powietrzu fruwały kolorowe odłamki. Tylna ściana zmieniła się z litej masy w rozpędzoną chmurę kurzu. Kawałki ostrych kamieni poszybowały łukiem w niebo, spadły i kosząc trawę, śmignęły w stronę tłumu. Licha barierka nie zapewniła osłony, poleciała gdzieś z przenikliwym szczękiem. Gapie po bokach Łazara padali na ziemię, ścięci z nóg siłą podmuchu. Dzieciaki siedzące ojcom na ramionach łapały się za twarze pocięte odpryskami kamieni i szkła. Tłum, niczym jeden organizm albo olbrzymia ławica, odsunął się w tej samej chwili – ludzie kucali, chowali się za innymi w obawie, że trafią ich kolejne odłamki. Nikt się nie spodziewał, że coś się wydarzy już teraz, wielu nawet nie spoglądało w stronę cerkwi. Kamery nie były jeszcze gotowe, w zasięgu wybuchu wciąż przebywali robotnicy. Zdecydowanie nie doceniono siły eksplozji i odgrodzono stanowczo za mały teren, a może podłożono zbyt wiele dynamitu.

Łazarowi dzwoniło w uszach. Stał i patrzył na obłoki kurzu, czekając, aż opadną. Kiedy się przerzedziły, w ścianie ukazała się dziura wysoka na dwóch chłopów i równie szeroka. Zupełnie jakby jakiś olbrzym niechcący trącił cerkiew czubkiem buta i wycofał się ze skruchą, oszczędzając resztę budynku. Łazar zadarł głowę i spojrzał na złote kopuły. Inni poszli w jego ślady. Wszyscy zadawali sobie jedno jedyne pytanie: czy wieże runą, czy nie?

Kątem oka Łazar dostrzegł, jak ekipa filmowa uwija się przy kamerach, żeby czym prędzej puścić je w ruch. Wycierali obiektywy i nie zawracając sobie głowy statywami, usiłowali cokolwiek nakręcić. Gdyby przegapili moment zawalenia się budynku, to bez względu na powód ich życie zawisłoby na włosku. Nie bacząc na zagrożenie, nikt nie uciekał, wszyscy zostali na miejscu, wypatrując najmniejszego ruchu – czy cerkiew się przechyli, zatrzęsie… czy zadrży. Zdawało się, że nawet ranni zastygli w oczekiwaniu.

Pięć kopuł nie runęło, nie dotyczył ich nieistotny chaos, jaki zapanował w świecie pod nimi, były ponad to. Cerkiew jak stała, tak stała, a dziesiątki rannych gapiów krwawiły i płakały. Łazar wyczuł zmianę nastroju, jak gdyby niebo przesłoniła chmura. Pojawiły się wątpliwości. Czyżby jakaś siła nie z tego świata wtrąciła swoje trzy grosze i zapobiegła zbrodni? Widzowie powoli zaczęli się rozchodzić – najpierw kilku, potem dołączali do nich kolejni, coraz szybciej. Nikt nie miał ochoty dłużej na to patrzeć. Łazar z trudem powstrzymał się, żeby nie wybuchnąć śmiechem. To tłum się rozsypał, ale cerkiew przetrwała! Odwrócił się do młodego małżeństwa, chcąc wraz z nim napawać się tą chwilą.

Człowiek stojący za jego plecami był tak blisko, że niemal się dotykali. Łazar nie słyszał, kiedy tamten do niego podszedł. Mężczyzna uśmiechał się, lecz jego oczy były zimne. Nie miał na sobie munduru, nie okazał legitymacji. A jednak nie ulegało wątpliwości, że służy w bezpiece, jest funkcjonariuszem tajnej policji, agentem Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego, MGB – wskazywał na to nie tyle jego wygląd, ile to, czego w nim brakowało. Dookoła roiło się od rannych, ale on w ogóle nie zwracał na nich uwagi. Kazano mu się wmieszać w tłum i obserwować reakcje gapiów. Łazar zaś sam się wsypał – był smutny, kiedy powinien się cieszyć, a cieszył się, gdy powinien się smucić.

Mężczyzna, wciąż z nikłym uśmieszkiem na ustach, odezwał się, ani na chwilę nie spuszczając z Łazara pustego wzroku.

– To tylko drobna komplikacja, wypadek przy pracy, łatwo da się naprawić. Powinniście zostać… może jednak nastąpi to jeszcze dzisiaj, to wyburzenie. Chcecie zostać, prawda? Chcecie zobaczyć, jak cerkiew się wali? Będzie na co popatrzeć.

– Tak.

Ostrożna odpowiedź i częściowo prawdziwa, bo owszem, chciał zostać, ale nie, nie chciał oglądać, jak cerkiew obraca się w gruzy, tyle że nie zamierzał się do tego przyznawać, co to, to nie.

– Na tym miejscu powstanie jeden z największych krytych basenów na świecie – ciągnął mężczyzna. – Żeby nasze dzieci były zdrowe. Zdrowie naszych dzieci jest bardzo ważne. Jak się nazywacie?

Najbardziej naturalne pytanie pod słońcem, a zarazem najbardziej przerażające.

– Na imię mam Łazar.

– Czym się zajmujecie?

Już nie udawał, że to zwykła pogawędka, teraz było to jawne przesłuchanie. Ulec albo narazić się na prześladowanie, zachować się pragmatycznie czy trzymać się zasad – Łazar musiał wybierać. A miał wybór w przeciwieństwie do większości swoich braci, których można było rozpoznać na pierwszy rzut oka. Nie musiał się przyznawać, że jest duchownym. Władimir Lwow, były patriarcha Świętego Synodu, przekonywał, że kapłani nie mają obowiązku wyróżniać się strojem i dlatego mogą „zrzucić sutanny, ściąć włosy i zmienić się w zwykłych śmiertelników”. Łazar podzielał ten pogląd. Ze starannie przystrzyżoną bródką niczym nie wyróżniał się z tłumu i mógł okłamać agenta. Mógł się wyprzeć swojego powołania i liczyć na to, że kłamstwo go uratuje. Pracował w fabryce butów albo wyrabiał stoły – cokolwiek, byle nie wyznać prawdy.

Agent czekał.

Tego samego dnia

Przez kilka pierwszych tygodni życia pod jednym dachem Anisia nie przywiązywała do tego większej wagi. Maksym miał zaledwie dwadzieścia cztery lata, dopiero co ukończył Moskiewską Akademię Teologiczną, zamkniętą w roku 1918, a niedawno znowu otwartą w ramach odrodzenia instytucji religijnych. Ona była o sześć lat starsza od niego, zamężna, nieosiągalna – kusząca perspektywa dla młodzieńca niezbyt doświadczonego seksualnie czy wręcz prawiczka, jak podejrzewała. Zamknięty w sobie, nieśmiały Maksym nie udzielał się towarzysko poza Kościołem, a znajomych i krewnych miał niewielu, w każdym razie nikt z nich nie mieszkał w mieście. Nic więc dziwnego, że się zadurzył. Znosiła jego tęskne spojrzenia, może nawet czuła się mile połechtana. Ale nie zachęcała go najmniejszym gestem. On jednak błędnie odczytał jej milczenie, uznał, że w ten sposób pozwala mu się adorować. Właśnie dlatego teraz poczuł się na tyle pewnie, że odważył się wziąć ją za rękę i oświadczyć:

– Rzuć go. Zamieszkaj ze mną.

Była przekonana, że chłopak nigdy nie zdobędzie się na odwagę, by wcielić w czyn swoje dziecinne marzenie – żeby uciekli razem. Jak widać, myliła się.

Co niezwykłe, na przekroczenie linii dzielącej skrywane fantazje od jawnej propozycji wybrał sobie cerkiew jej męża. Przedstawieni na freskach apostołowie, demony, prorocy i aniołowie osądzali ich zakazane poczynania z ukrytych w mroku wnęk. Maksym ryzykował wszystko, do czego się szkolił – z pewnością groziła mu niełaska i wygnanie ze społeczności religijnej, bez szans na odkupienie. Jego żarliwa, płynąca ze szczerego serca prośba była oparta na tak fałszywych przesłankach, tak absurdalna, że Anisia nie mogła się powstrzymać i zareagowała w najgorszy możliwy sposób – skwitowała ją krótkim, pełnym zdziwienia śmiechem.

Zanim zdążył odpowiedzieć, trzasnęły ciężkie dębowe drzwi. Zaskoczona Anisia odwróciła się w samą porę, by zobaczyć swojego męża Łazara, który pędził ku nim z takim pośpiechem, że – jak uznała – opacznie zrozumiał tę scenę i poczytał ją za dowód jej niewierności. Odsunęła się od Maksyma – ten gwałtowny ruch tylko spotęgował wrażenie winy. Gdy jednak Łazar, jej mąż od dziesięciu lat, się zbliżył, uświadomiła sobie, że martwi go zupełnie co innego. Zasapany ujął ją za ręce, te same ręce, które zaledwie kilka sekund wcześniej trzymał Maksym.

– Wyłowili mnie z tłumu. Przesłuchiwał mnie agent.

Mówił szybko, słowa płynęły ciurkiem z jego ust, a ich waga zepchnęła propozycję Maksyma na plan dalszy.

– Śledzili cię? – zapytała Anisia.

Potwierdził ruchem głowy.

– Ukryłem się w mieszkaniu Mariny Niuriny.

– I co było dalej?

– On został na zewnątrz. Musiałem wyjść od tyłu.

– Czy aresztują Marinę i zabiorą na przesłuchanie?

Łazar zakrył twarz dłońmi.

– Wpadłem w panikę. Nie wiedziałem, gdzie indziej mógłbym się schronić. Nie powinienem iść do niej.

Anisia chwyciła go za ramiona.

– Jeżeli będą musieli aresztować Marinę, żeby nas znaleźć, to zostało nam trochę czasu.

Łazar pokręcił głową.

– Podałem mu swoje imię.

Zrozumiała. On by nie skłamał. Nie odstąpiłby od swoich zasad – ani dla niej, ani dla nikogo innego. Zasady liczyły się bardziej niż ich życie. Nie powinien się przyglądać burzeniu cerkwi, ostrzegała go, że to niepotrzebne ryzyko. Inwigilacja zgromadzonych była nieuchronna, a on rzucał się w oczy w tłumie gapiów. A jednak swoim zwyczajem puścił te słowa mimo uszu – zawsze udawał, że zastanawia się nad jej radami, tyle że nigdy z nich nie korzystał. Czyż nie błagała go, żeby nie zrażał do siebie władz kościelnych? Czy byli aż tak silni, że mogli robić sobie wrogów zarówno z państwa, jak i z Kościoła? Polityka wchodzenia w sojusze jednak go nie interesowała, chciał głosić to, co mu gra w duszy, nawet jeżeli w rezultacie pozostawał osamotniony, krytykując bez ogródek nowe relacje między biskupami a politykami. Uparty jak osioł i nieprzejednany, wymagał od niej, by podzielała jego stanowisko, odmawiając jej prawa do własnego zdania. Podziwiała go, tę jego wierność swoim przekonaniom. Ale on jej nie podziwiał. Była młodsza od niego, miała zaledwie dwadzieścia lat, kiedy się pobierali, a Łazar – trzydzieści pięć. Czasami zastanawiała się, czy nie poślubił jej dlatego, że dla kogoś po ślubach klasztornych zostanie białym – czyli żonatym – kapłanem, co samo w sobie stanowiło deklarację reformizmu. Pociągał go ten pomysł, jakże współgrający z jego liberalną filozofią. Od zawsze szykowała się więc na chwilę, kiedy państwo wkroczy w ich życie. Ale teraz, kiedy do tego doszło, poczuła się oszukana. Płaciła za poglądy męża, poglądy, na które nie miała żadnego wpływu, do których nie mogła nic wnieść od siebie.

Łazar położył rękę na ramieniu Maksyma.

– Najlepiej zrobisz, jeśli wrócisz do seminarium i nas zadenuncjujesz. Skoro i tak trafimy do aresztu, dzięki donosowi pokażesz, że się od nas odcinasz. Jesteś jeszcze młody, Maksymie. Nikt nie będzie miał ci za złe, że nas opuściłeś.

Ta propozycja miała swój podtekst. Łazar uważał, że jest ponad takie pragmatyczne zachowania, które są dobre dla innych, dla słabszych duchem mężczyzn i kobiet. Ta jego moralna wyższość dusiła, przytłaczała. Wcale nie pozwalała Maksymowi wyjść z tego bez szwanku, wręcz przeciwnie, zastawiała na niego pułapkę.

– Maksymie, musisz stąd odejść – wtrąciła Anisia, siląc się na przyjazny ton.

– Chcę zostać! – zareagował ostro.

Upokorzony jej niedawnym śmiechem był uparty i obrażony.

– Proszę cię, Maksymie, zapomnij o wszystkim, co tu się stało. – Anisia tak dobierała słowa, żeby dwuznaczność wypowiedzi nie dotarła do jej męża. – Jeśli zostaniesz, i tak nic ci z tego nie przyjdzie.

Ale on tylko pokręcił głową.

Anisia podchwyciła uśmiech Łazara. Jej mąż lubił Maksyma, bez dwóch zdań. Wziął go pod swoje skrzydła i całkowicie ślepy na fakt, że protegowany durzy się w jego żonie, zwracał uwagę wyłącznie na jego brak dostatecznej znajomości Pisma Świętego i filozofii. Przyjął więc decyzję Maksyma z radością, wierząc, że zostaje z jego powodu.

Anisia podeszła do męża.

– Nie możemy pozwolić, żeby narażał życie.

– I nie możemy go zmusić, żeby odszedł.

– Łazarze, to nie jest jego walka.

Jej walka to także nie była.

– Sam się do niej włączył. Szanuję to. Ty także musisz to uszanować.

– To nie ma sensu!

Próbując kształtować Maksyma na obraz i podobieństwo swoje, na męczennika, mąż postanowił ją upokorzyć, a jego skazać na pewną śmierć.

– Dość tego! Nie mamy czasu! Chcesz, żeby był bezpieczny. Ja też tego chcę. Ale skoro Maksym ma ochotę zostać, zostanie.

• • •

Łazar szybko ruszył do kamiennego ołtarza i pośpiesznie zaczął ogołacać go z tego, co na nim stało. Wszystkim wiernym związanym z jego cerkwią groziło niebezpieczeństwo. Dla żony i Maksyma niewiele mógł zrobić, łączyły ich zbyt bliskie więzy. Ale parafianie, ludzie, którzy mu zaufali, którzy wyjawiali mu swoje lęki… ich nazwiska za wszelką cenę musiał utrzymać w tajemnicy.

Kiedy już ołtarz był goły, Łazar chwycił go z jednej strony.

– Pchaj!

Niewiele z tego rozumiejąc, Maksym zebrał siły i popchnął ciężki ołtarz. Podstawa z surowego kamienia zazgrzytała o kamienną posadzkę, ołtarz ustąpił powoli i ukazała się dziura – kryjówka, którą zbudowano mniej więcej przed dwudziestu laty podczas najbardziej zmasowanych ataków na Kościół. Zdjęto kamienne płyty, starannie wybrano spod nich ziemię i żeby się nie osunęła, wstawiono drewniane podpory, tworząc schowek o głębokości metra i szerokości dwóch metrów. Znajdował się w nim stalowy kufer. Łazar schylił się i wyciągnął ręce, a Maksym zrobił to samo, chwycił kufer z drugiej strony i wspólnymi siłami wytaszczyli go na podłogę cerkwi.

Anisia otworzyła wieko. Maksym przykucnął obok niej.

– Nuty? – Nie potrafił ukryć zdumienia w głosie.

Kufer był pełen ręcznie zapisanego papieru nutowego.

– W naszych mszach uczestniczył kompozytor, młody człowiek, niewiele starszy od ciebie – wyjaśnił Łazar. – Student Konserwatorium Moskiewskiego. Pewnej nocy przybiegł tu przerażony, że lada chwila mogą go aresztować. Obawiając się, że jego dzieła zostaną zniszczone, powierzył nam swoje kompozycje. Większość z nich została potępiona jako antyradziecka.

– Dlaczego?

– Nie wiem. On sam tego nie wiedział. Nie miał się do kogo zwrócić, nie mógł zaufać nikomu z rodziny ani z przyjaciół. Dlatego przyszedł do nas. Zgodziliśmy się przechować dzieło jego życia. Krótko potem zniknął.

Maksym przebiegł wzrokiem nuty.

– A ta muzyka… jest dobra?

– Nigdy jej nie słyszeliśmy. Nikomu nie odważyliśmy się pokazać tych nut, nikomu nie pozwoliliśmy tego zagrać. Mogłyby się pojawić pytania.

– I nie macie pojęcia, jak to brzmi?

– Nie potrafię czytać nut. Moja żona też nie. Ale tracisz z oczu sedno sprawy, Maksymie. Obiecałem pomoc nie ze względu na wartość artystyczną dzieła.

– I ryzykowaliście życie? A jeśli to bezwartościowe…

– My nie bronimy tych nut – sprostował Łazar. – Bronimy ich prawa do przetrwania.

Pewność siebie męża doprowadzała Anisię do szału. Ten młody kompozytor zwrócił się do niej, nie do niego. To ona uprosiła Łazara i namówiła go, żeby przechował partyturę. Snując teraz tę opowieść, pominął swoje wątpliwości i obawy, a ją zdegradował do roli biernego kibica. Ciekawa była, czy on w ogóle zdaje sobie sprawę ze zmian, jakie wprowadził do tej historii, z tego, że automatycznie przydał sobie znaczenia, koncentrując wszystko wokół siebie.

Łazar podniósł plik nieoprawionego papieru nutowego, jakieś dwieście kartek. Zaplątały się wśród nich dokumenty dotyczące spraw kościelnych, a także kilka oryginalnych ikon, które ukryto i zastąpiono na ścianach kopiami. Pośpiesznie rozłożył wszystko na trzy kupki, starając się w miarę możliwości nie mieszać nut poszczególnych kompozycji. Podzielenie ich na trzy stwarzało realną szansę, że chociaż część z nich ocaleje. Ba, tylko jak znaleźć trzy osobne kryjówki oraz troje ludzi gotowych poświęcić życie dla zapisanych na papierze nut, mimo że nigdy nie poznali kompozytora ani nie słyszeli jego muzyki? Łazar wiedział, że może liczyć na pomoc wielu parafian. Ale na równie wielu z nich ciążyły rozmaite podejrzenia. Do tego zadania potrzebny był ideał człowieka radzieckiego, ktoś, czyjego mieszkania nigdy nie przeszukają. Tyle że gdyby ktoś taki w ogóle istniał, za nic by im nie pomógł.

Anisia podsuwała kolejne propozycje.

– Martemian Syrcow.

– Ma za długi język.

– Artiom Nachajew.

– Zgodziłby się, wziął nuty, a potem by się wystraszył i je spalił.

– Niura Dimitriewa.

– Też by się zgodziła, ale znienawidziłaby nas za to, że się do niej zwróciliśmy. Nie mogłaby spać. Ani jeść.

Koniec końców zgodzili się co do dwóch osób. Łazar postanowił, że jedną część nut ukryją w cerkwi razem z większymi ikonami – po prostu schowają je z powrotem do kufra i przesuną ołtarz na swoje miejsce. A ponieważ to jego najprawdopodobniej będą śledzić, Anisia i Maksym mieli zanieść pozostałe partie nut pod dwa adresy. Każde z nich miało wyjść osobno.

Anisia była gotowa.

– Idę pierwsza.

Maksym pokręcił głową.

– Nie. Ja pójdę.

Domyśliła się, dlaczego to zaproponował: jeżeli jemu się uda, to i jej prawdopodobnie nikt nie zatrzyma.

Przekręcili klucz w drzwiach frontowych, podnieśli drewnianą belkę. Anisia wyczuła wahanie Maksyma – niewątpliwie przestraszył się, w końcu dotarło do niego, w jak trudnej sytuacji się znalazł. Łazar podał mu rękę. Maksym spojrzał na Anisię nad ramieniem jej męża. Gdy Łazar go puścił, podszedł do niej. Uściskała go i patrzyła, jak wychodzi w noc.

Łazar zamknął drzwi, przekręcił klucz w zamku i powtórzył ich plan:

– Odczekamy dziesięć minut.

Zostawszy z mężem sam na sam, czekała przy wyjściu z cerkwi. Dołączył do niej, ale ku jej zdziwieniu nie zaczął się modlić, tylko wziął ją za rękę.

• • •

Gdy upłynęło dziesięć minut, podeszli do drzwi. Łazar podniósł belkę. Anisia miała nuty w przerzuconej przez ramię torbie. Wyszła na dwór. Zdążyli już się pożegnać. Odwróciła się i bez słowa patrzyła, jak Łazar zamyka za nią drzwi. Usłyszała stukot opadającej belki. Ruszyła w kierunku ulicy, wypatrując jakichś twarzy w oknach, jakiegoś ruchu w cieniu. Nagle czyjaś ręka złapała ją za nadgarstek. Wystraszona odwróciła się na pięcie.

– Maksym?!

Co on tu robił? Gdzie nuty, które miał ze sobą? Spoza cerkwi dobiegło ostre, niecierpliwe wołanie:

– Lew?

Anisia zobaczyła mężczyznę w ciemnym mundurze – agenta MGB. Za nim ujrzała więcej ludzi, stłoczonych jak karaluchy. Pytania wyleciały jej z głowy, skupiła się na imieniu, które wywołano: Lew. Za jednym zamachem to słowo rozwiązało cały worek kłamstw. To dlatego nie miał w mieście przyjaciół ani rodziny, to dlatego milczał tak uparcie podczas lekcji z Łazarem – nie miał pojęcia ani o Piśmie Świętym, ani o filozofii. To dlatego chciał wyjść z cerkwi pierwszy – nie zamierzał jej chronić, tylko zawiadomić śledzących i przygotować aresztowanie. Był czekistą, funkcjonariuszem tajnej policji. Oszukał ją i jej męża. Przeniknął do ich życia, żeby zebrać jak najwięcej informacji – nie tylko o nich, ale też o wszystkich, którzy z nimi sympatyzowali – i zadać cios ostatniej komórce oporu wewnątrz Kościoła. Czy uwiedzenie jej należało do zadań zleconych mu przez zwierzchników? Czy uznali ją za osobę słabą, naiwną i rozkazali temu przystojnemu oficerowi, żeby wcieliwszy się w fikcyjną postać – Maksyma – ją zmanipulował?

Odezwał się cicho, zmysłowo, jakby nic się między nimi nie zmieniło:

– Anisio, dam ci jeszcze jedną szansę. Chodź ze mną. Wszystko już załatwiłem. Ty ich nie obchodzisz. Oni chcą dorwać Łazara.

Czułość i troska pobrzmiewające w jego głosie napawały grozą. Propozycja, jaką niedawno jej złożył – żeby z nim uciekła – nie była naiwną fantazją. Nie miała też w sobie nic romantycznego. Wynikała z zimnej kalkulacji agenta.

– Posłuchaj rady, jakiej mi udzieliliście, i zadenuncjuj Łazara. Dla ciebie mogę kłamać. Potrafię cię obronić. Im chodzi tylko o niego. Lojalnością niczego nie wskórasz.

• • •

Lwu kończył się czas. Anisia musi zrozumieć, że tylko on stwarza jej szansę przeżycia – bez względu na to, co sobie o nim myśli. Kurczowe trzymanie się zasad nic jej nie da. Podszedł do nich jego przełożony, funkcjonariusz Nikołaj Borysow. W wieku czterdziestu lat miał ciało podstarzałego ciężarowca, wciąż silnego, ale flaczejącego wskutek nadużywania alkoholu.

– Pójdzie na współpracę?

Lew wyciągnął rękę, błagając Anisię wzrokiem, żeby oddała mu torbę.

– Pozwolisz?

W odpowiedzi krzyknęła na cały głos:

– Łazar!

Nikołaj zrobił krok w przód i spoliczkował ją grzbietem dłoni.

– Ruszajcie! – zawołał do swoich ludzi.

W cerkiewne drzwi uderzyły siekiery.

Lew ujrzał, że twarz Anisii wykrzywia nienawiść. Nikołaj wyrwał jej torbę.

– On cię chciał uratować, niewdzięczna zdziro.

Nachyliła się i szepnęła Lwu do ucha:

– Ty naprawdę wierzyłeś, że z czasem mogłabym cię pokochać, mam rację?

Funkcjonariusze złapali ją za ramiona. Kiedy ją odciągali, posłała mu wredny uśmieszek.

– Ciebie nikt nigdy nie pokocha! Za nic na świecie!

Lew odwrócił się do niej plecami; z całego serca pragnął, żeby ją wreszcie zabrali. Nikołaj w geście pocieszenia położył mu dłoń na ramieniu.

– Wyjaśnianie, dlaczego niby ona nie jest zdrajczynią, byłoby ciut skomplikowane. Tak jest lepiej. Lepiej dla ciebie. Mało to innych kobiet, Lwie? Tego towaru nie brakuje.

Lew dokonał swojego pierwszego aresztowania.

Anisia się myliła. On już był kochany… przez państwo. Nie chciał miłości zdrajczyni, bo i co to za miłość… Oszustwo, zdrada… to przecież narzędzia pracy funkcjonariusza. Miał pełne prawo się nimi posłużyć. Od zdrady zależał los jego ojczyzny. Jako żołnierz – zanim został agentem MGB – w celu pokonania faszystów z konieczności dopuszczał się strasznych rzeczy. Ale dla dobra sprawy nawet najbardziej potworne czyny były usprawiedliwione.

Wszedł do cerkwi. Łazar nie próbował uciekać – klęczał przed ołtarzem i modlił się, czekając, aż dopełni się jego przeznaczenie. Na widok Lwa jego duma i wyzywająca postawa znikły. Kiedy dotarła do niego prawda, w jednej chwili postarzał się o kilka lat.

– Maksym?

Po raz pierwszy, odkąd się poznali, to on szukał odpowiedzi u podopiecznego.

– Nazywam się Lew Stiepanowicz Demidow.

Łazar milczał przez kilka sekund. W końcu wyjąkał:

– Polecił mi cię sam patriarcha…

– Patriarcha Krasikow jest dobrym obywatelem.

Łazar pokręcił głową, nie chciał dopuścić do siebie tej myśli. Patriarcha jest donosicielem. A podopieczny Łazara okazał się szpiegiem nasłanym na niego przez najwyższego dostojnika w Kościele. Poświęcili go w imieniu państwa, tak samo jak poświęcili cerkiew Świętej Zofii. Był durniem, zalecając innym ostrożność, prawiąc kazania o rozwadze, kiedy obok niego stał funkcjonariusz MGB i robił notatki.

Nikołaj wysunął się naprzód.

– Gdzie są pozostałe papiery?

Lew wskazał na ołtarz.

– Pod spodem.

Trzej agenci odsunęli ołtarz, odsłaniając kufer.

– Czy podał wam jakieś nazwiska? – zapytał Nikołaj.

– Martemian Syrcow. Artiom Nachajew. Niura Dimitriewa. Moisiej Siemaszko.

Zauważył minę Łazara – niedowierzanie zastąpiła odraza. Lew podszedł do niego.

– Patrzeć na podłogę!

Łazar nie odwrócił wzroku. Lew siłą zmusił go do opuszczenia głowy.

– Gap się na podłogę!

Łazar znów uniósł głowę. Tym razem Lew uderzył go w twarz. Powoli, brocząc krwią z rozciętej wargi, Łazar spojrzał w górę. Nadal z odrazą, ale też wyzywająco.

– Jestem dobrym człowiekiem – oświadczył Lew. Zabrzmiało to niczym wyjaśnienie, zupełnie jakby w oczach Łazara wyczytał pytanie.

Chwycił swojego mentora za włosy i zaczął go tłuc bez przerwy, cios za ciosem, mechanicznie jak nakręcany żołnierzyk, powtarzając tę czynność tak długo, aż rozbolały go knykcie, aż zdrętwiały mu ramiona, a twarz Łazara zwiotczała. Gdy w końcu przerwał i go puścił, kapłan osunął się na podłogę; zakrwawione usta wyglądały, jakby się zaślinił.

Nikołaj, patrząc, jak wynoszą Łazara, za którym na posadzce od ołtarza do drzwi ciągnął się krwawy ślad, położył rękę na ramieniu podwładnego. Zapalił papierosa.

– Państwo potrzebuje takich jak my.

Otępiały Lew wytarł krew w spodnie.

– Przed wyjściem chciałbym się tu trochę rozejrzeć – powiedział.

Nikołaj w ciemno kupił propozycję.

– Perfekcjonista, to mi się podoba! Ale pośpiesz się. Dzisiaj się nawalimy. Przecież nie piłeś od dwóch miesięcy! Żyłeś tu jak mnich! – Roześmiał się z własnego żartu, poklepał Lwa po plecach i wyszedł.

Gdy Lew został sam, podszedł do przesuniętego ołtarza i zajrzał do dziury. Między bokiem kufra a ścianą z ziemi utkwiła pojedyncza kartka. Schylił się i ją podniósł. Był to papier nutowy. Przebiegł wzrokiem po nutach. Uznał, że lepiej nie wiedzieć, co zginęło, przesunął kartkę nad płomień pobliskiej świecy i patrzył, jak papier czernieje.

Moskwa

Dostępne w wersji pełnej

Zachodni Pacyfik
Radzieckie wody terytorialne
Morze Ochockie
Statek więzienie „Stary Bolszewik”

Dostępne w wersji pełnej

Dziesięć kilometrów
na północ od Moskwy

Dostępne w wersji pełnej

Kołyma
Port Magadan na wybrzeżu Pacyfiku
Statek więzienie „Stary Bolszewik”

Dostępne w wersji pełnej

Moskwa

Dostępne w wersji pełnej

Kołyma
Pięćdziesiąt kilometrów na północ od portu Magadan
Siedem kilometrów na południe od Gułagu 57

Dostępne w wersji pełnej

Kołyma
Trzydzieści kilometrów na północ od portu Magadan
Siedemnaście kilometrów na południe od Gułagu 57

Dostępne w wersji pełnej

Moskwa

Dostępne w wersji pełnej

Kołyma
Gułag 57

Dostępne w wersji pełnej

Kołyma
Gułag 57

Dostępne w wersji pełnej

Moskwa

Dostępne w wersji pełnej

Kołyma
Gułag 57

Dostępne w wersji pełnej

Moskwa

Dostępne w wersji pełnej

Moskwa

Dostępne w wersji pełnej

Dacza „Bliska”
Kuncewo
20 kilometrów na zachód od Moskwy

Dostępne w wersji pełnej

Europa Wschodnia pod kontrolą ZSRR
Węgry
Budapeszt

Dostępne w wersji pełnej

Berehowe (Bereg Saski)
miasto na granicy radziecko-węgierskiej

Dostępne w wersji pełnej

Europa Wschodnia pod kontrolą ZSRR
Węgry
Budapeszt

Dostępne w wersji pełnej

Europa Wschodnia pod kontrolą ZSRR
Węgry
Budapeszt
Wzgórze Zamkowe

Dostępne w wersji pełnej

Związek Radziecki
Moskwa

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Warto przeczytać

Dostępne w wersji pełnej