Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Europa Wschodnia przed drugą wojną światową

5. Prusy w trakcie drugiej wojny światowej

6. Podział terytorium Polski. Pakt Ribbentrop-Mołotow, 1 września 1939

7. Dedykacja

8. Dedykacja II

9. Cytat

10. Ilse. 26 stycznia 1936 – 25 marca 1938

1. 1. Dziewczynka

11. Arno. 25 marca 1938

1. 2. Chłopiec i łopot flag

12. Ilse i Hahlbrockowie. 25 marca 1940

1. 3. Wspomnienie słońca

2. 4. Złote opowieści

3. 5. Legendarna Wanda

4. 6. Niewola niewoli nierówna

13. 25 marca 1941

1. 7. Hymn dzieci

14. Schipperowie. 22 czerwca 1941

1. 8. Jak liść w rzece

Tytuł oryginału: PEREGRINOS

Copyright © 2018 Sofía Segovia
Copyright © 2026 for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca
Copyright © 2026 for the Polish translation by Katarzyna Kozioł Galvis

All rights reserved

Redaktorka prowadząca: Agnieszka Radzikowska
Redakcja: Maja Lipowska
Korekta: Ewa Skibińska, Maja Lipowska
Projekt okładki: Krzysztof Rychter
Wersję elektroniczną w systemie Zecer przygotowała Róża Rozaxa

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).
Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.
Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie pierwsze
Warszawa 2026
ISBN 9788384570210

Wszystkim pielgrzymom

poszukującym życia i pokoju

oraz wszystkim ziemiom,

jakie ich przyjmą

Dla Ilse i Arna

Dla Joségo i naszych dzieci, zawsze

Ludzie muszą w szczegółach widzieć i słyszeć to, co się dzieje, gdyż ich wyobraźnia niezdolna jest sprawiedliwie ogarnąć ogólne fakty. Katastrofa pochłania pięć milionów ofiar, a to niczego nie oznacza – liczba jest pusta. Ale jeśli pokażę wam jednego jedynego człowieka w jego doskonałości, jego ufności, jego nadzieje i jego trudności, jeśli pokażę wam, jak umiera, wówczas na zawsze zapisze się to w pamięć.

Erich Maria Remarque (przeł. Wojciech Kunicki)

W wojnie najbardziej wstrząsające jest to, że jej ofiarami i narzędziami są poszczególni ludzie i że to właśnie ci ludzie – w wyniku okropnych politycznych konwenansów – muszą zabijać i umierać w imię nie swoich konfliktów.

Aldous Huxley

Ilse

26 stycznia 1936 – 25 marca 1938

1. Dziewczynka

Przy pierwszym oddechu życie boli.

Bo jak tu nie płakać, gdy światło po raz pierwszy drażni oczy albo gdy po raz pierwszy czuć na skórze suche muśnięcie powietrza? Jak tu nie płakać, gdy płuca wypełniają się zimnym nieznajomym tlenem, gdy ciche odgłosy, dobiegające dotąd do zanurzonych uszu, nabierają mocy i docierają bez filtrów? Jak tu zaciekle nie protestować, kiedy świat staje się nieskończony i nie utrzymuje już w ryzach ciała, które bezpiecznie tkwiło w ciasnych, ciemnych i miękkich objęciach matczynego wnętrza?

Dziewczynka zaczęła się już do tego przyzwyczajać, a kto wie, może nawet to życie w matczynych objęciach zdążyło się jej spodobać, kiedy zaniesiono ją do kościoła, aby nadać jej imię.

Tego dnia cała ta historia dopiero miała się wydarzyć, a chrzcielna woda święcona pobłogosławiła jej czoło i podlała ziemię Prus Wschodnich, które wciąż jeszcze istniały, a zamieszkujący je ludzie nie wiedzieli, że ich dni są policzone i że czeka je własny chrzest z ognia, mający na zawsze wymazać nazwę tych ziem. Tego dnia, jak od 1918 roku, dumne Prusy były odseparowane od swoich Niemiec, nie z własnej woli, lecz w ramach kary narzuconej przez świat. A ich mieszkańcy – w tym świeżo ochrzczona dziewczynka – tkwili w odosobnieniu niczym oddzielająca się od kija drzazga: jesteś, ale jakby cię nie było; stanowisz część całości, ale niemal się o tobie nie pamięta. Żyli daleko, ale wciąż tęsknili do swych zachodnich germańskich braci; dzieliło ich morze, ale jeszcze bardziej dzieliła ich ziemia. Żyli daleko, ale nigdy nie zapomnieli o ojczyźnie i głęboko pragnęli poruszać się swobodnie po utraconych ziemiach, przekształconych w rozdzielającą ich granicę; ziemiach, które niegdyś były Prusami, a które teraz świat uparcie nazywał korytarzem polskim.

W dniu, w którym dziewczynka otrzymała chrzest z wody, daleko było jeszcze do chrztu z ognia, a świat w następnych dziesięcioleciach miał włożyć ogrom wysiłku, aby zrozumieć kolejność zdarzeń i wagę zmiennych; miał zaprzęgnąć tęgie umysły i wyłożyć ogromne środki, by zbadać źródła winy i okrucieństwo winnego czy też winnych. Miał również wybiórczo przemilczeć to, co nie pozwalało mu zapomnieć o niewybaczalnych aspektach własnej zbrodni. Miał też złożyć obietnicę, że to się już nigdy nie powtórzy. I mało kto miał głośno mówić o tym, że była ona z góry skazana na porażkę, ponieważ podobną obietnicę złożono już poprzednim razem, karząc agresora, karząc przegranego.

Wybrane imię miało się później podobać dziewczynce, ale tego dnia pastor wylał je na nią znienacka i obficie; lodowate, bo nie sposób, by woda w chrzcielnicy była letnia. Bezceremonialnie chlusnął nim na jej ciepłe czoło. Dzięki tej wodzie i tysiącom błogosławieństw imię przywarło do niej na zawsze, ale brutalne uderzenie zimna sprawiło, że Ilse wydała z siebie krzyk, który przerodził się w płacz, nieprzerwany aż do końca ceremonii.

Jej rodzice wyprawili skromną uroczystość, na jaką nie mogli sobie pozwolić jeszcze cztery lata wcześniej, kiedy chrzcili starszą córkę. „Jak wiele może się zmienić w cztery lata”, myśleli, gdy zastawiali stół dla sześciorga gości, a wokół unosił się wspaniały zapach pieczonej gęsi. Jakże odległy był głód, jakiego doświadczyli w dzieciństwie i młodości. Jak dobrze wybrali kanclerza, który wyratował Niemcy z niedostatku.

Tego samego dnia, choć daleko stamtąd, francuska dziennikarka madame Titaÿna przeprowadziła z tym ponurym liderem przedziwny wywiad dla miejscowej gazety. On powiedział jej: „Żaden Niemiec nie chce wojny. Ostatnia kosztowała nas dwa miliony ofiar i siedem i pół miliona rannych. I nawet gdybyśmy wygrali, to żadne zwycięstwo nie byłoby warte tej ceny”, a ona wróciła do swojego kraju z przekonaniem, że ani ten mężczyzna, ani jego naród nie stanowią zagrożenia dla pokoju.

Ich kanclerz, tak jak oni, pragnął pokoju. Na świecie mówiono, że poprzednia wojna skończyła z innymi raz na zawsze. I bez wątpienia skończyła również z nimi. Hartwig i Wanda Hahlbrockowie przeżyli zniszczenie i dramat. A teraz, po tak ogromnych cierpieniach, mieli nadzieję obserwować jedynie, jak ich córki dorastają szczęśliwe, bez głodu i w pokoju. I myśleli, że z Führerem w końcu będzie to możliwe. Trzy lata jego rządów, trzy lata porządku, trzy lata z ich życia, trzy lata pracy, w końcu trzy lata bez głodu i z perspektywami na przyszłość. A teraz, dzięki temu, nowa i ukochana córka. Ilse.

Dwa lata i dwa miesiące później Ilse nie pamiętała już bólu narodzin ani lodowatej chrzcielnej wody, ale miała za sobą wiele małych doświadczeń i zdobyła pewne umiejętności, bo przecież nigdy nie uczymy się tak szybko, jak w ciągu pierwszych trzech lat naszego życia. Uczymy się i żyjemy, choć nie pamiętamy, jak się czegoś nauczyliśmy ani kiedy coś przeżyliśmy.

To właśnie wtedy Ilse poznała tych, którzy zamieszkiwali jej niewielki, hermetyczny świat; nauczyła się odróżniać głód i jego ukłucia, ale też nauczyła się cierpliwie czekać; jedzenie zawsze się pojawiało, już jej matka o to dbała; nie musiała płakać, bo nauczyła się wielu słów, w tym „jestem” i „głodna”. W ciągu tych pierwszych lat nauczyła się też, że kominek z pewnej odległości daje cudowne ciepło, ale można się poparzyć, gdy podejdzie się zbyt blisko. Nauczyła się wstawać, chodzić i przemierzać schody w górę i w dół. Nauczyła się nazywać rzeczy. Nazywać siebie: Ilse Hahlbrock, choć wciąż łamała sobie język przy nazwisku.

Nauczyła się też nie płakać, bo łzami mogła jedynie zdenerwować matkę, która zawsze mówiła jej: „Ilse, my nigdy nie płaczemy”. Dowiedziała się, jak to jest pragnąć cudzej rzeczy – bo lalka siostry zdawała się jej ładniejsza od własnej – ale nauczyła się też zagłuszać to pragnienie i zadowalać się tym, co ma, bez wszczynania awantur, bo i tak niczego by tym nie osiągnęła.

W tym czasie nauczyła się również bać się gęsi i psów, choć nikt nie potrafił tego zrozumieć: Kajzer, jedyny pies w jej świecie, nigdy nie odważyłby się jej nastraszyć, a tym bardziej skrzywdzić.

Ale nie było sposobu, by ją o tym przekonać.

– On nie gryzie, Ilse. Kajzer to dobry pies, pogłaskaj go.

Ale dziewczynka miała swoje powody, by się go bać, choć nie pamiętała już dlaczego i nie było przy tym żadnych świadków.

Otóż pewnego razu – a był to jeden z tych rzadkich razów, kiedy już jako dwulatka wyszła z domu niezauważona przez matkę ani przez pracujących na polu robotników, którzy nie dostrzegli błąkającej się samotnie dziewczynki – Ilse udała się nad zamieszkiwane przez gęsi jeziorko, zwabiona ich gęganiem i wizją małych gąsiątek.

Poprzedniej nocy ojciec obiecał jej, że wkrótce ją tam zaprowadzi, ale Ilse nie wiedziała, ile to jest „wkrótce” i tamtego dnia poczuła, że od złożenia tej obietnicy minęła cała wieczność, dlatego postanowiła pójść sama, aby pobawić się z pisklątkami i porządnie je okryć: woda w jeziorze zawsze była lodowata, a skoro ona sama ani trochę nie lubiła zimnej wody, to wywnioskowała, że one tym bardziej nie lubią.

Ale gęsi, które zawsze były nieco zdziczałe, nie pozwoliły jej ani się zbliżyć do nowych członków rodziny, ani pobawić się z nimi czy okryć choćby jedno gąsiątko; gdy tylko zobaczyły zbliżające się ludzkie dziecko, zaczęły trzepotać skrzydłami i przebierać nogami w wodzie, aż dotarły na ląd. A potem puściły się biegiem po suchej ziemi.

Ilse miała już jakieś doświadczenie życiowe: wiedziała, jak odróżnić miękkie „Ilse”, wydobywające się z ust matki, gdy siedziała spokojnie przez dłuższy czas i pozwalała jej wykonywać swoje obowiązki, od dudniącego po całym domu „Ilse”, kiedy wzbraniała się przed wejściem do wanny, nie przychodziła do stołu na zawołanie, zostawiała niedojedzoną kiełbasę albo kłóciła się z siostrą.

Być może właśnie z tego powodu, a może dlatego że w odpowiednim momencie po raz pierwszy w życiu zadziałał u niej instynkt samozachowawczy, z całą pewnością stwierdziła, że gęsi wcale nie wybiegły jej na powitanie i że musi uciekać przed nadciągającym zagrożeniem. Nagle ścisnęło ją w dołku, po czym się obróciła i, nie oglądając się za siebie, zaczęła biec tak szybko, jak tylko pozwalały jej na to nieco ponad dwuletnie nóżki.

W trakcie ucieczki chciała wydobyć z siebie krzyk, ale był tak głośny i tak potężny, że ścisnął jej gardło i skrył się w jej malutkim ciele, aby nigdy go już nie opuścić.

Ilse biegła więc w wymuszonej, absolutnej ciszy. Oddychała tylko dlatego, że nie miała innego wyjścia. Wiedziała – skąd? – że gęsi są od niej szybsze, że ją dosięgną i podziobią, i że wydziobią jej skórę, a nawet włosy.

Nie odważyła się spojrzeć za siebie.

Schnell laufen – popędzała się, choć żaden dźwięk nie potrafił poruszyć jej strun głosowych. – Schnell, Schnell laufen!

I już czuła na swoich kostkach gorący oddech wściekłych ptaków.

Wtedy zauważyła kątem oka, jak potężny Kajzer zbliża się do niej w pełnym biegu. Gdyby się obróciła, to dostrzegłaby, że pies stanął pomiędzy nią a jej skrzydlatymi agresorami, aby ją obronić, ale tego nie zrobiła: ze wzrokiem wbitym przed siebie poczuła tylko, jak ogon owczarka niemieckiego muska jej nogi i w popłochu odniosła wrażenie, że dosięgły ją jego wielkie kły, dlatego od razu pomyślała, że – w zmowie z dzikimi gęsiami – przyłączył się do pogoni za zdobyczą.

W jej przerażonym umyśle jego szczekanie zlało się z ich gęganiem. I przyspieszyła.

Ilse skryła się w stodole, zaskoczona, że udało się jej wygrać ten wyścig. Tam, w ciemności, uspokoiła przyspieszony rytm serca. Ukryła się bezszelestnie i po jakimś czasie ogarnął ją nowy lęk, który pozwolił jej zapomnieć o tym poprzednim: bała się, że nagle usłyszy szorstkie „Ilse”, jakim matka obdarzała ją, gdy była niegrzeczną dziewczynką, jak właśnie tego dnia. „Nein, Ilse. Nicht allein” – słowo matki było w domu świętością: nie wychodź nigdzie sama, Ilse.

I gdyby nie żołądek, najlepszy motywator, to spędziłaby tam całe popołudnie, a może nawet i noc. Ale głód przekonał ją, że czas wracać, aby zmierzyć się z konsekwencjami, nawet jeśli miałaby usłyszeć od matki pełne pretensji „Ilse”. Kiedy była głodna, to nie potrafiła myśleć o niczym innym – a właśnie nadeszła pora na grzankę z masłem – dlatego jej umysł zapomniał o tym, co ciało miało zapamiętać już na zawsze: o powodach, dla których bała się gęsi i psów.

To, co wydawało się jej wiecznością, trwało zaledwie pół godziny. Matka, zajęta wyszywaniem fartuszków i halek dla swoich córek, nawet nie zauważyła jej nieobecności, przekonana, że dziewczynki udały się na drzemkę. Nie było żadnych pretensji, tylko grzanki z domowym kremowym masłem. Później Ilse przez całe popołudnie bawiła się z siostrą, Irmgard, która ponieważ była od niej cztery lata starsza, miała się nią zajmować – i pilnować, by nie wychodziła sama z domu – gdy matka szyła, tkała, wyszywała, sprzątała czy gotowała.

Gdy wrócił ojciec, wiedziała, że nadeszła pora kolacji; na szczęście znowu była głodna. Matka podała kiszoną kapustę z kiełbasą cielęcą, jej ulubioną.

Kajzer, który wchodził do domu tylko za zgodą ojca, wpatrywał się w nią uważnie, jakby chciał ją zjeść. A Ilse – która od tamtego popołudnia już na zawsze miała tłamsić w sobie krzyk – straciła zainteresowanie jedzeniem i szukała schronienia na kolanach ojca.

Kajzer, owszem, patrzył pożądliwie, ale nie na nią: wbijał wzrok w kiełbasę, niemal z miłością. Uważał, że zasługuje na specjalną nagrodę za bohaterstwo; za to, że ją uratował i stanął pomiędzy nią a gęsiami, a także za to, że bolało go całe ciało, podziobane w trakcie zaciętej bitwy przez pierzaste demony.

Czekał cierpliwie, ale kolacja już się skończyła i nikt, nawet dziewczynka, nie podzielił się z nim choćby piętką chleba. I to nie tylko dlatego, że Ilse o tym nie pomyślała i nie odważyła się zbliżyć ręki do jego ogromnego i wygłodniałego pyska, ale także dlatego, że chociaż wciąż miała ściśnięty żołądek, to zjadła wszystko; nie ośmieliła się zostawić nawet najmniejszego okruszka, bo gdy matka mówiła: „Alles essen”, ona opróżniała talerz, i to bez zająknięcia.

Nie wiedziała, że wydarzenia z 25 marca 1938 roku pozostaną w niej bardziej jako instynkt niż wspomnienia. Tamtej nocy kładąc się do łóżka, Ilse nie wiedziała też, że ten dzień zapisze się na zawsze w pamięci jej rodaków, wcale nie dlatego, że jakaś mała pruska dziewczynka wystraszyła się gęsi, broniących swojego terytorium i swojej rodziny, ale dlatego, że pan i władca losu tych ziem wyłożył swoje intencje przed Niemcami i całym światem w trakcie swojej wizyty w Królewcu.

Arno

25 marca 1938

2. Chłopiec i łopot flag

Jechał do Królewca po raz pierwszy w życiu, ale Arno, który właśnie wtedy kończył trzy lata, jeszcze tego nie wiedział. Nie zapamiętał też gorączkowych przygotowań do dnia, który cała rodzina miała spędzić poza swoim niewielkim gospodarstwem.

Tego dnia nikt nie musiał go budzić; był najmłodszy z czwórki rodzeństwa i wciąż obowiązywała go zasada właściwa wszystkim maluchom: że dzień zaczyna się wraz z ich przebudzeniem.

A po nich otwiera oczy matka, a następnie słońce. A po nich kogut ogłasza nadejście nowego dnia, a krowa domaga się wydojenia. A po nich budzi się ojciec, aby pomóc matce, która musi ulżyć ryczącej krowie. A po nich budzą się pozostali członkowie rodziny, zwabieni zapachem przygotowanego przez ojca śniadania, choć woleliby jeszcze trochę pospać; choć woleliby przykleić się do poduszki lub żeby przez okno wpadło choć trochę światła, nim będą musieli otworzyć oczy.

Ale to niemożliwe: nowy dzień już się zaczął, a wraz z nim codzienna krzątanina w niewielkim obejściu Schipperów.

Rzecz jasna, Arno jako trzylatek nie płakał już po przebudzeniu. Skończył z tym, gdy nauczył się potrzebnych mu słów.

– Mutter! Vater! Ich möchte mein Frühstück!

Ten poranek zaczął się jak zwykle: najmłodszy domownik domagał się śniadania, a pozostali pragnęli wylegiwać się w łóżku choćby chwilę dłużej. Potem przyszedł czas na zwykłe gospodarskie zajęcia, choć Schipperowie wykonywali je z większym niż zazwyczaj pośpiechem, a następnie elegancko się ubrali: włożyli odświętne stroje, mimo że to nie była niedziela, bo wszyscy razem jechali do miasta.

– To historyczny dzień, Arno, a do tego dziś są twoje urodziny – powiedział ojciec, Karl Schipper, gdy zapinali płaszcze przed wyjściem.

Był już 25 marca, ale wiosna na tych ziemiach jeszcze się nie obudziła, choć zima wcale nie była taka ciężka. Przy odrobinie szczęścia koło południa wyjdzie słońce. Przy odrobinie szczęścia śnieg nie zaskoczy ich po drodze do Królewca i z powrotem.

Chłopcu udzielił się entuzjazm starszych braci, którzy dużo lepiej rozumieli, co się dzieje. Dla ośmioletniego Fritza i siedmioletniego Johanna, uważających się za wytrawnych podróżników, dzień zapowiadał się o wiele ciekawiej niż dotychczasowe wyprawy do miasta z ojcem: widzieli już okazałe domy i budynki z ogromnymi oknami, dzwony z katedry we Fromborku, brukowane ulice czy siedem mostów, i bawili się w ogrodach zamku nad jeziorem; to wszystko im się podobało, ale nawet takie atrakcje bladły w obliczu zapowiadanego na ten dzień, historycznego wydarzenia. I było to dla nich niepojęte, bo w trakcie tej wizyty mieli się nawet oprzeć pokusie owocowych marcepanków od Schwermera, które mogli spróbować przy jednej z tych rzadkich okazji, kiedy ich ojciec miał jednocześnie pieniądze, czas i dobry humor.

Ale choć mieli się za doświadczonych globtroterów – w porównaniu z Arnem, który wciąż był dla nich małym dzieckiem i nie wychodził poza najbliższą okolicę gospodarstwa, a także z Helgą, która choć starsza, to jednak była dziewczynką i parający się stolarką ojciec nigdy nie zabierał jej ze sobą do pracy do miasta – to jednak wciąż mieli tylko osiem i siedem lat; droga nadal bardzo im się dłużyła i wszystko odwracało ich uwagę od obietnic tamtego dnia. Jak na dobrych braci i przewodników wyprawy przystało, pokazywali Arnowi to, co pojawiało się na drodze, wciąż usianej kleksami śniegu, i chodzili z nim z jednego końca furmanki na drugi: a to na prawym poboczu stał wielki wół, a to owce blokowały przejazd, a to po lewej leżał martwy pies w stanie zaawansowanego rozkładu.

– Widziałeś jego oczy, Arno?

Arno też chciał wszystko zobaczyć, ale matka bała się, że spadnie z furmanki, a wszyscy wiedzieli, że nie powinna się denerwować ani nadmiernie wysilać.

– Chodź tu – powiedziała do niego Helga, starsza siostra, wskazując na swoje kolana. – I już się nie ruszaj.

Helga przycisnęła chłopca mocno do siebie, aż w końcu ustąpił: to jej ramiona znał najlepiej, to one dawały mu największą pociechę. Matka siadała przy nim każdej nocy przed zaśnięciem i opowiadała mu bajki, ale oprócz ojca to właśnie dziesięcioletnia Helga zawsze brała go na ręce, kładła do łóżka, tuliła, gdy miał koszmary, beształa i kąpała. I to tam, w chroniących go przed zimnem ramionach siostry, zasnął, kołysany rytmicznym chybotaniem furmanki i niekończącą się – jak mu się zdawało – podróżą do nieznanego mu celu.

– Dojechaliśmy.

Helga potrząsnęła nim. Arno otworzył oczy i od razu oprzytomniał. Wokół nich panował ogromny gwar. Nigdy wcześniej nie widział tylu ludzi ani tylu wozów naraz. Matka dyskutowała z ojcem.

– Jeśli zostawimy furmankę bez opieki, to nam ją ukradną.

– Nie. Dziś nikt by się na to nie odważył. Poza tym nie możemy już dalej jechać. Popatrz, wszyscy robią tak samo.

Tego dnia do Królewca przybyli okoliczni mieszkańcy, a jego szerokie ulice nie były w stanie pomieścić wszystkich wozów. To był historyczny dzień i nikt nie chciał go przegapić: na twarzach ludzi malowało się podniecenie. Wokół nich inni podróżni zostawiali swoje pojazdy poza murami miasta, tak blisko siebie, jak tylko pozwalały im na to konie. Zabierali ze sobą tylko kosze lub torby z prowiantem na dalszą drogę. Schipperowie zrobili to samo, a Arno siedział na barkach ojca: „W tym tłumie zgubiłbyś się dokumentnie, mein Sohn”.

Arno czasem nie rozumiał, dlaczego dorośli mówią na jego widok: „Jaki ten chłopiec jest wysoki!”, skoro był tylko małym, wymagającym uwagi dzieckiem. Przecież gdyby był wysoki, oznaczałoby to, że jest już duży, starszy. A w domu wszyscy byli wyżsi od niego. Przecież gdyby był wysoki, to mógłby dosięgnąć leżącego na regale masła. Gdyby był wysoki, to mógłby dosięgnąć wykonanego przez ojca drewnianego konika za każdym razem, gdy Fritz mu go wyrywał i szyderczo unosił ramię, tak by Arno nie mógł go odzyskać. Gdyby był wysoki, to Fritz nie odważyłby się na takie żarty.

Siedząc na ramionach ojca, po raz pierwszy poczuł się naprawdę wysoki. Mógł obserwować wszystko: łyse głowy mężczyzn, którzy nie nosili kapeluszy, i pióra przy kapeluszach eleganckich dam; cieszył się, że jego bracia są od niego dużo niżsi, bo tam, na górze, jako pierwszy mógł usłyszeć grającą na ulicach i witającą przybyszów muzykę. Wiercił się na wszystkie strony, by nie przegapić żadnego szczegółu, nie bacząc na upomnienia ojca: „Nie ruszaj się tak, Arno”.

Nadjeżdżało coraz więcej wozów, więc chłopiec pomyślał z dumą, że jego dzielny tata wygrał dla nich ten wyścig, wespół ze swoim szybkim koniem.

Nieco dalej, już na przestronnych ulicach, miał wrażenie, jak gdyby wszystko było jednym wielkim murem: od otaczających miasto fortyfikacji aż po najwyższe budynki, jakie kiedykolwiek widział. Zdumiony, patrzył w górę. Wcześniej na takich wysokościach obserwował jedynie gęsi przelatujące nad domem, który przy miejskich zabudowaniach wydawał mu się maleńki. Rozdziawił usta w zachwycie, a wtedy ojciec powiedział: „Zamknij buzię, Sohn, bo wleci ci mucha”. Więc ją zamknął, ale ta była nadzwyczaj uparta i od czasu do czasu znów się otwierała, bo dziwiło go o wiele więcej niż tylko rozmiary budynków i kościołów. Miasto zdawało się być gotowe na prawdziwe święto: gdziekolwiek spojrzał, flagi – te duże, te małe i te ogromne – łopotały niczym czerwono-czarne skrzydła, ulatując ku niebu przy podmuchach wiatru.

Przedsiębiorcze kobiety sprzedawały kwiaty i flagi w rozmiarze wprost idealnym dla jego małych rączek. I zapragnął mieć jedną z nich.

– Papa, ich möchte eine Flagge!

– Nicht jetzt.

To były najbardziej frustrujące słowa, jakie Arno kiedykolwiek poznał: „Teraz nie”. Teraz nie możesz tego ciastka. Teraz nie możesz się bawić. Teraz nie krzycz. Nicht jetzt. Teraz nie jedz chleba. Teraz nie możesz mieć takiej ładnej flagi, jak inni. Teraz nie, teraz nie. Po trzech latach życia te słowa zdążyły mu się już znudzić, ale wiedział, że gdy wypowiadali je rodzice, nie było na nie rady. Tak więc teraz nie, ale może później?

– Ja. Zobaczymy.

Ojciec nie chciał się zatrzymać, choć Arno mocno kopnął go nogą, jak konia. Chyba się gdzieś spieszyli. Szli tak szybko, jak tylko stan matki na to pozwalał.

Arno wiedział, że nie wszystkie matki są takie jak jego. Znał na przykład grubą Frau Filipek, która zachodziła do nich raz w tygodniu, żeby kupić jajka, i płaciła za nie masłem i wędlinami. Ona miała więcej dzieci i więcej energii, a czasem razem z towarami na wymianę niosła w ramionach jedną z latorośli; do tego, oczywiście, musiała nieść swój własny ciężar.

Dzieci wykorzystywały każdą minutę na zabawę, podczas gdy pogrążone w rozmowie matki przedłużały transakcję. Ale były kobietami zajętymi i praktycznymi, dlatego prędko przerywały pogawędkę: było wiele do zrobienia, a Filipkowie musieli iść dalej.

Po wymianie towaru zarumieniona kobieta z zadowoleniem pakowała jajka do koszyka z taką samą energią jak wcześniej, podczas gdy jego wychudzona i milcząca matka przyglądała się z progu, jak sąsiadka odmaszerowuje żwawym krokiem, po czym na powrót siadała przy kuchennym stole, by odpocząć i nabrać tchu. Nawet nie próbowała wziąć swojego syna na ręce, i choć mu to tłumaczyli, czasem nie rozumiał, dlaczego matka tylko podaje mu rękę i nigdy go nie podnosi.

– Pamiętasz, jak kiedyś obtarłeś sobie kolano? Pamiętasz, jak cię bolało? Mamę tak samo boli serce – powiedział mu kiedyś ojciec.

– Ale wyzdrowieje?

– Nie.

Dlatego trzeba było o nią dbać. Bo ciężko się żyje z obtartym sercem. Ale Arno czasem o tym zapominał.

Codziennie przed wyjściem do pracy ojciec mówił mu: „Uważaj na mamę, bądź pomocny, nie sprawiaj jej problemów”. I Arno zaczynał dzień z takim zamiarem, ale prędko mu to umykało. Chciał się bawić i zapominał o obtartym sercu matki. Chciał biegać i się wspinać, choć jego rodzeństwo wciąż jeszcze było w szkole, a ojciec w pracy, i tylko osłabiona matka mogła się nim zajmować.

Ignorował więc powzięte ledwie parę minut wcześniej postanowienie, i prędko zapominał o złożonych obietnicach; zapominał, że powinien siedzieć w miejscu, i zbliżał się zbytnio do paleniska, chociaż dobrze wiedział, że mu nie wolno; i chodził obserwować krowę albo tarzać się w pszenicy, choć matka mu tego zabraniała. I przypominał sobie o swoich obietnicach i postanowieniach dopiero wtedy, gdy zauważał bladą, wzburzoną i pozbawioną tchu matkę, podchodzącą do niego tak szybko, jak tylko mogła sobie na to pozwolić, aby go odciągnąć, uratować lub zbesztać.

A teraz, siedząc na barkach ojca, Arno czuł się wysoki i dojrzały, jak wszyscy wysocy ludzie, którzy nie zapominają o złożonych obietnicach, i od czasu do czasu spoglądał na matkę, drobną kobietę idącą powolnym, acz zdecydowanym krokiem. Postanowił, że da znać ojcu, jak tylko zobaczy, że poczuła się gorzej. Bo to akurat potrafił: wyczuć dokładny moment, w którym jej się pogarszało. W tej dziedzinie był ekspertem, wszak doświadczał tego od dnia swoich narodzin.

Schipperowie prędko wtopili się w morze ludzi, którzy najwyraźniej szli w tym samym kierunku. I było tam coraz więcej flag, a początkowo ciche pieśni zaczęły rozbrzmiewać z coraz większą mocą.

Arno ich nie znał. Były zupełnie inne od tych, które matka śpiewała mu czule, kiedy starczyło jej tchu, by pociągnąć melodię, ale też mu się podobały. Nie znał słów, ale je wymyślał, najpierw nieśmiało, a później pełnym głosem, by poczuć się częścią coraz większej i coraz bardziej hałaśliwej grupy osób, stopniowo zlewającej się w jednorodną masę.

A z każdą nutą, z każdym oddechem, ze wszystkich ust wydobywały się delikatne obłoczki pary, które zaczęły się łączyć, kłębić i powiększać. Ten nowo powstały obłok był coraz wyraźniejszy, zaczynał żyć własnym życiem, aż na koniec zamienił się w podmuch, a następnie falę mgły, która go otuliła, dając wrażenie, że unosi się w powietrzu.

I zdawało mu się, że matka kroczy z nieco większą siłą i nabrała trochę koloru, a jego bracia urośli, ot tak, tylko dzięki tym piosenkom. A obok szły inne dzieci, tak samo wysokie jak on, siedzące okrakiem na barkach rodziców i unoszące ramiona, jak gdyby dowodziły morskimi statkami; chłopcy i dziewczynki, których nigdy wcześniej nie widział, które patrzyły na siebie w marszu i rozpoznawały swoje spojrzenia, uśmiechy i słowa piosenek, ale prawie żadne nie potrafiło wymówić ani nie rozumiało ich sensu poza tym, że obiecywano w nich chleb. A to im się podobało.

Die Straße frei den braunen Bataillonen.

Die Straße frei dem Sturmabteilungsmann!

Es schau’n aufs Hakenkreuz voll Hoffnung schon Millionen.

Der Tag für Freiheit und für Brot bricht an!

Ale po tak długim spacerze zaczęło mu się zdawać, że z barków ojca wyrosły kolce, a ból pośladków odwiódł jego uwagę od piosenek. Zachciało mu się pić, a głód był silniejszy od chęci posiadania flagi.

– Papa: Ich bin hungrig!

– Już niedaleko. Wytrzymaj. Dostaniesz jeść, gdy dojdziemy na miejsce.

Niestety tak jak wszyscy wokół, nie dotarli na żadne konkretne miejsce: jacyś żołnierze zatrzymywali tłum, by rozmieścić go po obu stronach szerokiej alei.

Schipperowie mieli szczęście: dzieci usiadły na krawężniku, a dorosłym nikt nie zasłaniał widoku parady, która miała się rozpocząć lada chwila, po oficjalnym powitaniu na dworcu kolejowym. Frau Schipper dała każdemu ze swoich dzieci porcję chleba i kiełbasy.

– Jedz powoli, Arno. Nie udław się.

Dzieci jadły na siedząco, a dorośli na stojąco. Arno zmoczył wełniane skarpety, wylewając na siebie kubek ciepłej herbaty, więc ojciec wziął go na chwilę w ramiona – dopóki stopy mu nie przeschły – opatulił swoim płaszczem i ogrzał.

Wciąż rozbrzmiewały pieśni, teraz już w akompaniamencie zespołów. Niektóre głosy wznosiły się ponad inne – te należące do zwykłych śmiertelników – przez megafony, nakazując powtarzać slogany, odpowiadać unisono, unosić rękę i wspólnie krzyczeć raz po raz, aż do perfekcji: „Ha Hidla!”. Wtedy Arno poprosił ojca, by postawił go na ziemi, i stojąc na krawędzi ulicy, dołączył do tych głosów:

Czasem krzyczał: „Zi hail! Zi hail!”; czasem zaś: „Ha Hidla! Ha Hidla!”.

Robił to bezmyślnie, nie zastanawiając się, co oznaczają te powtarzane z taką werwą słowa, unosił też rękę niemal ku niebu, jak przystało na prawdziwego członka tej masy. Ale prędko od tych okrzyków zaschło mu w gardle, a ręka zmęczyła się od nieustannego podnoszenia i opuszczania.

Zabawa straciła swój urok, nim jeszcze na dobre się zaczęła.

Poczuł ucisk na pęcherz, co dopiero niedawno nauczył się odróżniać na czas, by nie zmoczyć ubrań, i ponaglał ojca tak długo, aż został zaprowadzony na tyły budynku i wypróżnił się ciepłym i parującym strumieniem.

Kiedy wrócili na miejsce, nic się nie zmieniło. I Arno raz po raz to siadał, to wstawał. Tkwił tam z przymusu, choć pragnął być gdzie indziej. Nie rozumiał, dlaczego nie może wybiec na sam środek pustej alei, która wzywała go bez ustanku. Przecież mógłby zagrać w zbijaka z innymi dziećmi w jego wieku, tak samo jak on znużonymi długim marszem, głośnymi okrzykami i bezsensownym oczekiwaniem. Wszyscy by się dobrze bawili. Ale nie: nie ruszaj się, Arno; nie schodź z chodnika; nie zgub się; no już, śpiewaj. No i nie powinien denerwować matki. Pewnie prędko by o tym zapomniał, gdyby dłoń ojca nie zaciskała się mocno na jego ramieniu za każdym razem, kiedy mężczyzna przeczuwał, że syn zaraz puści się biegiem w poszukiwaniu wolności i przestrzeni.

– Nein, Arno.

Arno usiadł. Znowu. Musiał czekać. Znowu. Ale na co miał czekać? Tego nie wiedział.

Pod koniec dnia, po wielu godzinach oczekiwania, cały ten plan, śpiewy i slogany straciły swój urok, a nawet prawo do istnienia w jego umyśle. Ze zmęczenia zapomniał o uczuciu, jakiego doświadczał na barkach ojca.

Z tamtego dnia zapamiętał na zawsze czerwień flag, choć nigdy o tym nie wspominał, nawet swojej żonie, gdy mieszkali już daleko stamtąd, bo zawsze był to dla niego niemal zakazany i bolesny temat.

Ponadto co mógłby powiedzieć o tym tak mglistym wspomnieniu? Postrzegał je raczej w kategoriach doznania, i to tak niewyraźnego, że później było mu ciężko umieścić je na osi czasu. Było dla niego jedynie szeregiem obrazów, nawiedzających go czasami w najgłębszych snach, kiedy nocami opuszczał gardę. Ale nie wiedział, że to właśnie tamtego dnia po raz pierwszy był świadkiem czerwono-czarnego lotu.

Bo w tamtej chwili Arno pragnął jedynie wrócić do swojego małego świata na gospodarstwie i do codziennej rutyny; zasiąść do kolacji, po czym położyć się w ciepłym łóżku, i to przez nikogo niepoganiany. Siedząc na krawężniku pomiędzy stopami rodziców, tworzącymi wokół niego kokon ochraniający jego małe jestestwo przed zadeptaniem przez obcych i coraz bardziej tłoczących się ludzi, przestał już nawet spoglądać do tyłu czy w górę, aby prosić: „Chodźmy do domu, bitte”, bo dorośli i tak odpowiadali mu: „Jeszcze chwila, Sohn”.

Więc Arno przestał prosić. Już nie chciał wbiegać na środek ulicy. Siedział w wyznaczonym miejscu, nie patrząc przed siebie, ani w górę, ani tym bardziej do tyłu, bo i tak widział jedynie niekończący się ciemny las nóg i kolan.

Chwilę wcześniej próbował nawiązać rozmowę na migi z chłopcem, który równie dobrze mógłby być jego lustrzanym odbiciem, bo siedział dokładnie w takiej samej pozycji i z tak samo znużonym spojrzeniem u stóp swoich rodziców, na brzegu przeciwległego chodnika. Ale nie potrafili się porozumieć. Zmęczony Arno zamknął się w swojej szczelnej bańce, do której dochodził jedynie monotonny szum otaczającej go ludzkiej masy. Był tam bezpieczny, ale bardzo się nudził, więc oparł brodę na kolanach i za pomocą małego patyka próbował napisać swoje imię w błocie. Helga uczyła go tego w domu, ale nie wychodziło mu to tak dobrze jak siostrze. I już miał poprosić ją o pomoc, gdy coś się zmieniło: w jego małej bańce ucichły głosy; nastała pełna oczekiwania cisza. Nawet trzylatek, taki jak Arno, potrafił ją rozpoznać: wkrótce miało się zdarzyć coś niezwykłego. Ale co?

– Was ist los, Papa?

– Chodź, Arno! Szybko!

Okrzyki i owacje wróciły ze zdwojoną siłą, a ojciec znów wziął go na barki. Stamtąd miał widok na początek pochodu jeźdźców na ogromnych koniach; po nich przyszedł czas na żołnierzy. Początkowo rytmiczny i zgrany co do sekundy marsz wywarł na chłopcu ogromne wrażenie, ale było ich tak wielu, a ich kroki tak do siebie podobne, że aż hipnotyzujące. A ludzie wokół podnosili i opuszczali prawą rękę, i krzyczeli tak, jak ćwiczyli to już od wielu godzin.

Ciało ojca drżało od krzyków, od dudnienia wielu głosów naraz, od megafonów, a także od drgania silników pojazdów wojskowych, które właśnie nadjechały. Pojazdów przeróżnych rozmiarów. Było ich więcej, niż Arno widział w całym swoim życiu, a wszystkie większe, nowsze i bardziej imponujące, bez ani kropli kalającego je błota: jechały razem, wszystkie potężne, choć niektóre potężniejsze od innych.

To dzięki nim Arno odnalazł w sobie resztkę sił, by zapomnieć o zmęczeniu i nudzie, i odkrył nową pasję, która miała mu towarzyszyć przez resztę życia, a która pozostawiła w jego pamięci pierwszy trwały ślad, choć nie potrafił się do tego przyznać nawet wiele lat później, gdy spytała go o to ukochana; musiałby bowiem zaakceptować, że pierwsza rzecz, jaką zapamiętał w życiu, miała związek z wojną.

Nie mógł oderwać oczu od obracających się opon, od kół czołgu, które wprawiały w ruch ogniwa poruszające się po ciągłej elipsie. Arno starał się odróżnić poszczególne cykle tego łańcucha, ale nie potrafił. A wtedy jakiś czołg zaczął kiwać wieżą na boki w geście pozdrowienia i kłaniać się armatą w górę i w dół, a Arno wstrzymał oddech.

Nie interesował go ich bojowy aspekt, bo wtedy jeszcze nie rozumiał, do czego służą. Postrzegał je jako obiekty mechaniczne: w jaki sposób się poruszały?

– Jak one działają, tato?

Ale ojciec mu nie odpowiedział, bo był zajęty swoim własnym obiektem zainteresowań – który właśnie przejeżdżał w jednym z samochodów – a głos chłopca ginął pośród okrzyków, które rozgorzały z nową siłą.

– Heil Hitler! Heil Hitler! – wołali zgromadzeni.

Ale Arno nie naśladował już słów, które brzmiały dla niego jak „ha hidla”, bo jego uwaga skupiała się na czymś innym.

Wzruszony ojciec mówił do niego: „Patrz, Arno”, a on patrzył. Patrzył i patrzył. Przyglądał się. Analizował. Ale nie śledził wzrokiem tego, na co wskazywał ojciec, bo odkrył te wspaniałe maszyny i nic nie było w stanie oderwać go od nich oraz od pytań, które huczały mu w głowie tak głośno, jak ryk silników i przekładni; pytań, których nie były w stanie zagłuszyć żadne gromadne okrzyki: Jak one działają? Jak się poruszają?

A intensywność, z jaką próbował rozwiązać tę zagadkę, sprawiła, że w tym pierwszym wspomnieniu Arna Schippera wszystko inne się zatarło: od kolorów tych pojazdów aż po niskiego jegomościa, który stał wyprostowany w przejeżdżającym kabriolecie i zdawał się czuć jeszcze wyższy niż Arno siedzący na barkach ojca.

I właśnie z tej wysokości, której nikt nie odważył się dorównać, a którą w przyszłości niewielu próbowało umniejszyć, jegomość pozdrawiał na prawo i lewo, niczym wieża jego czołgu. Ale w przeciwieństwie do niej ramię mężczyzny było ciągle zwrócone ku górze, ponieważ ktoś taki jak on nigdy by się nie upokorzył, kłaniając się przed kimkolwiek. Nawet przed narodem, który swoimi głosami i wiarą dał mu tak dużą przewagę w wyścigu o władzę i który wynosił go na tak pożądany piedestał.

Arno, rozkojarzony widokiem przejeżdżających pojazdów, nie zwrócił uwagi na całą świtę, a godzinę później, gdy na nowo popadł w apatię i pragnął być gdzieś indziej, nie słuchał żywiołowej przemowy jegomościa. A ta rozbrzmiewała nie tylko przez głośniki, ustawione wzdłuż ulicy dla tłumu, który – choć nie zmieścił się na stadionie w Królewcu – przybył, aby zobaczyć jego przejazd, ale również w całej Rzeszy, dzięki transmisji radiowej. To właśnie wtedy jegomość ogłosił Anschluss, czyli aneksję Austrii – na chwałę Rzeszy i prośbę Austriaków – która odbyła się bez ani jednego wystrzału.

W trakcie przemówienia panowała całkowita cisza. Nikt się nie odzywał. Chciał o coś spytać, ale ojciec powiedział: „Bądź cicho, Arno. Nie możemy uronić ani słowa”. A on nie rozumiał nic z tego, co mówił dobiegający z głośnika głos; pojedyncze słowa zlewały się ze sobą, a żadne z nich nie przybliżało go do miejsca, w którym pragnął być: do jego domu. Ze zdziwieniem zauważył, że uśmiechnięty ojciec płacze.

– Jest ci smutno, Vater? – spytał, mocząc palce w jego łzach.

– Nie. To od zimna.

Po pięciu minutach oparł głowę na ramieniu ojca. A gdy przemowa trwała już od jakichś dwudziestu minut, Arno drzemał, nieczuły na godną iluzjonisty charyzmę lidera, głuchy na wydobywające się z jego ust i ujarzmione przezeń słowa, obiecujące pokój i opiekę niemieckiego boga – o którego istnieniu większość słuchaczy dowiedziała się dopiero tamtego dnia – które następnie mistrzowsko zamknęły dyskurs z odpowiednią dozą dramatyzmu i siły, jak zawsze w służbie swojego pana, jednego z największych mistrzów retoryki i perswazji w historii.

– W toku moich bitew politycznych zdobyłem wielką miłość ludu, ale gdy w ostatnich dniach przekroczyłem dawną granicę imperium, doświadczyłem wcześniej niespotykanego zalewu miłości. Nie przybyliśmy jako tyrani, lecz jako wyzwoliciele, a cały lud się uradował. Podporządkował się naszej swastyce bez brutalnej przemocy. A gdy żołnierze kroczyli ku Austrii, odżyły we mnie wspomnienia pewnej pieśni z młodości. I w ciągu tych ostatnich dni z ogromną nadzieją śpiewałem tę dumną bojową pieśń: Oto powstaje lud, oto nadciąga burza! Z wiarą w Rzeszę i w tę ideę miliony naszych pobratymców w tej nowej Marchii Wschodniej nie opuściły swych flag i pozostali wierni Rzeszy i poczuciu przynależności do ludu niemieckiego. Jeden naród, jedna Rzesza. Niemcy!

„Sieg Heil! Niech żyją Niemcy! Heil Hitler! Heil Hitler!”. Zarówno zgromadzeni, jak i cały naród niemiecki, niezależnie od tego, skąd wsłuchiwał się w te słowa Adolfa Hitlera, zaczął wznosić okrzyki z nową werwą, ale Arno zapamiętał tę część dnia raczej jako pominiętą anegdotkę, bo w kolejnych dniach, miesiącach i latach jego rodzice i rodzeństwo pytali go z zaskoczeniem: „Przecież przejechał jakieś pięć metrów przed tobą, naprawdę nie pamiętasz?”. Nie. Nie pamiętał, bo gdy Führer przejeżdżał koło niego, Arno był wpatrzony w przekładnie, a kiedy przemawiał, to Arno zasnął w objęciach ojca, który gładził go po jasnych włosach, szepcząc do ucha: „Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin, synu”.

Ilse i Hahlbrockowie

25 marca 1940

3. Wspomnienie słońca

Nożyce bardzo ją kusiły. Naprawdę chciała być grzeczną i dużą dziewczynką, bo miała już przecież cztery lata, ale pokusa była wielka. Tak wielka, że całkowicie zapomniała o tym, że były jej potrzebne tylko do przecięcia zawiązanej na supeł wstążki. Tak wielka, że prawie zapomniała o tym, co powiedziała jej matka, gdy tylko wyczytała zamiary w oczach córki.

– Włosy nie odrastają lalkom, tak jak tobie. Jeśli je obetniesz, twoja lalka już zawsze będzie łysa i brzydka.

Matka poszła na górę wyszywać przy cichym akompaniamencie radia, by nie obudzić nowego dzidziusia, o którego tak bardzo dbała i którego tak bardzo kochała. I przez którego była tak smutna. Ilse lubiła radio tylko wtedy, gdy puszczali w nim muzykę, i to nie każdą. Dlatego zamiast jej towarzyszyć, postanowiła uczesać swoją lalkę. I próbowała zapewnić tę porcelanową dziewczynkę, że dobrze wykona swoją pracę. Ale fryzura jej nie wychodziła, a wstążka zaplątała się we włosy i trzeba ją było przeciąć. To najlepsze, co mogła zrobić w tej sytuacji.

Wiedziała, gdzie matka trzyma zakazane nożyce („Bo się skaleczysz, Ilse”). Przysunęła krzesło, wspięła się na nie i otworzyła szufladę. Leżały tam, błyszczące, ostre i szpiczaste. Kuszące. Zakazane. Na wyciągnięcie ręki.

Próbowała się powstrzymać, mówiła sobie, że jest równie grzeczna jak jej zawsze posłuszna siostra, ale pokusa była silniejsza. „Przecież jestem grzeczna”, pomyślała, dzierżąc nożyce w ręce. „Nie utnę włosów lalce, bo jej nie odrosną; mama mówiła, że nie wolno ucinać włosów lalce; lalce nie wolno; lalce nie wolno”.

Więc sobie ucięła włosy.

Tylko troszkę. Tylko koniuszek jednego z warkoczy, żeby nikt nie zauważył.

A nie było to łatwe. Nożyce były ostre, ale warkocz był gruby, dlatego niewiele zdziałała jednym gestem swojej małej dłoni: musiała się wykazać swoją ledwie co odkrytą cierpliwością i raz po raz rozwierać je i zwierać, by w końcu całkowicie oddzielić żywe włosy od tych martwych.

Przyjrzała się uważnie odciętemu kosmykowi i dopiero wtedy uświadomiła sobie, że wcześniej nie zastanawiała się, czy będzie bolało. Bo gdyby bolało, to nie miałaby tego jak ukryć: dowiedziałaby się o tym jej matka, chłopi, a nawet gęsi. Ale nie: jasnokasztanowa kitka, majtająca teraz w jej dłoni jak część ciała porzucona przez uciekającą jaszczurkę, nie bolała, tak samo jak końcówki włosów, które pozostały na głowie.

Ukryła dowód zbrodni pod świeżymi obierkami ziemniaków. Uciekła stamtąd w pośpiechu, w obawie, że matka nakryje ją na grzebaniu w odpadkach, ale prędko wróciła, gdy przypomniała sobie, że razem z koniuszkiem warkocza wyrzuciła również opasającą go wstążkę. Może włosy odrosłyby jej nawet na następny dzień – wszak nie była lalką – ale wstążki były naprawdę cenne i matka na pewno zauważyłaby zgubę.

Wyciągnęła więc kosmyk, nieco obślizgły i śmierdzący od soków, wydzielanych przez stare i świeże odpadki. Potem upewniła się, że jeszcze raz dobrze zakryła obcięte i tym razem luźno wrzucone włosy. A jeszcze potem naszły ją wątpliwości: nie była pewna, czy prosiaki lubią obierki z dodatkiem włosów. Czy to im może zaszkodzić? Tak? Nie? Nie wiedziała. Nikt na ten temat nic nie mówił.

To się okaże jutro. Albo pojutrze.

Zadowolona z tego, jak udało się jej zamaskować włosy, zawiązała wstążkę najlepiej, jak potrafiła, na luźnym końcu obciętego warkocza, który próbowała zapleść bez większego powodzenia. Nie umiała wiązać kokardek, ale to nieważne: pod wieczór i tak zwykle zostawał z nich tylko supeł i zwisające po bokach końcówki. Rozwiązała kokardkę z drugiego warkocza przekonana, że w ten sposób matka niczego nie zauważy. Ale wolała się upewnić: ponownie przysunęła krzesło i wspięła się na nie, by przejrzeć się w eleganckim owalnym lusterku w złotej ramie, które – wzorem nożyc – matka schowała wysoko, by Ilse nie mogła się w nim sama przeglądać.

Czy po ścięciu włosów jej twarz się zmieniła? Nie. Wciąż wyglądała tak samo jak w skromnym lustrze z pokoju rodziców, w którym przeglądała się codziennie. Jasnowłosa dziewczynka z dużymi oczami, ładna – to akurat wiedziała, bo rodzice powtarzali jej to każdego dnia – choć jak zwykle nieco rozczochrana, z ciemną plamką na policzku, która wzięła się nie wiadomo skąd, bo jeszcze nawet nie wyszła się pobawić do ogrodu. Wciąż była tą samą dziewczynką, tak podobną do siostry i ojca.

Chociaż nie: już nie były do siebie tak podobne, bo teraz Ilse brakowało sporego kawałka niezdarnie zaplecionego warkocza. Nawet sztuczka ze wstążkami nie przyniosła rezultatu. W obawie przed zdemaskowaniem zaczęła poprawiać wstążkę, sprawdzając, czy jeśli pociągnie ją nieco w dół, to uda się jej zakamuflować nierówne włosy.

Ale to też nie przyniosło rezultatu.

Uniosła nieco bark, aby skrócić odległość pomiędzy ramieniem a warkoczem, ale efekt się jej nie spodobał: wyglądała jak pokrzywiony i garbaty syn sklepikarza Lutza.

Później odwróciła się, by popatrzyć na nożyce, które zostawiła na kuchennym stole. Leżały tam, błyszczące, ostre, szpiczaste, i równie kuszące i dostępne jak poprzednio. A gdyby tak obcięła drugi warkocz? Wiedziała już, że to nie jest trudne i ani trochę nie boli.

Ale w tym momencie coś odwróciło jej uwagę od kuszących nożyc i obciętego warkocza. Coś, co widziała chyba po raz pierwszy w życiu: wpadający przez okno, jeszcze bardziej nęcący niż nożyce, blask.

Podbiegła, by mu się przyjrzeć: świat na zewnątrz przybierał dotąd jej nieznane, lśniące kolory, niczym powoli otwierający się wachlarz, a szarości, które definiowały całe jej dotychczasowe życie, rozpływały się.

To wszystko dzięki słońcu.

Dzięki słońcu, o którego istnieniu Ilse zdążyła już zapomnieć; nieuchwytnemu słońcu, które – jak jej się zdawało – istniało wyłącznie w jej wyobraźni. Ale ono naprawdę istniało i wyglądało zupełnie jak w bajkach: błyszczące, wabiące. Nie było tylko słabym i nieśmiałym punktem na niebie, każącym jej wątpić w przeróżne opowieści; uważać je za coś na kształt legendarnego Erdhenne, ducha, o którym opowiadały sobie dzieci, choć nigdy go nie widziały. W domach nie mieszkają niewidzialne duchy. To jakieś wymysły. A dorosłym trzeba wierzyć na słowo.

Tak samo uważała, że nie istnieje coś takiego jak złociste i palące słońce. Ale teraz widziała na własne oczy, że była w błędzie: że słońce jest prawdziwe i widać je, bez chmur, bez filtrów, bez żadnych przeszkód, i dzięki niemu kolory są takie, jakie być powinny, a nie wyłącznie znaną jej dotychczas, smutną imitacją barw.

To nie tak, że w życiu Ilse istniała wyłącznie zima. To miała być jej czwarta wiosna, jej czwarte lato. Ale ona pamiętała wyraźnie jedynie ostatnie miesiące: życie spowite mgłą, zimną skórę, wysuszające wszystko lodowate powietrze i suchy bądź wilgotny śnieg, który wdzierał się wszędzie, nieproszony. I ciemność; przede wszystkim pamiętała ciemność.

Sześć miesięcy w życiu dziewczynki, która liczy sobie cztery lata i trzy miesiące, może wydawać się wiecznością, dlatego Ilse myślała, że świat wyglądał tak zawsze; że to normalne, że dzień kończy się tak szybko i że ciągle jest jej zimno, nawet w nocy, gdy leży pod grubą puchową kołdrą.

Nie pamiętała, jak to jest wychodzić do ogrodu bez ciężkiego płaszcza – odziedziczonego po siostrze – rajtuz i czapki; nie pamiętała, jak to jest nosić krótki rękaw i biegać z gołymi nogami. Nie pamiętała też uczucia świeżej trawy na bosych stopach, choć poprzedniego lata doświadczała go naprawdę często.

Patrząc przez okno, Ilse zapomniała o krótkich czy długich warkoczach; zapomniała o lalce, która czekała na nową fryzurę; zapomniała o nudzie i długim oczekiwaniu. Zapomniała też o nęcących nożycach, ponieważ teraz to słońce przyzywało ją z całych sił.

Przystawiła krzesło do drzwi, wspięła się na nie i przekręciła wysoko umieszczony zamek. Potem pchnęła je i wyszła w stronę intensywnego światła, by otoczyć się kolorami i poczuć ciepło na skórze. I to właśnie te tak silne emocje, zupełnie nagle i niespodziewanie, wyryły w jej pamięci pierwsze trwałe wspomnienie.

Rzecz jasna, w tamtym momencie dziewczynka nie pomyślała: „To będzie moje pierwsze wspomnienie”. To tak nie działa, ale wiele lat później, gdy jej jedyny ukochany ją o to spytał, ona odpowiedziała, że było nim słońce; ciepło słońca na czole, pomimo zimnego powietrza. A wraz z tym wspomnieniem zapamiętała również kolory. I nieodpartą chęć puszczenia się biegiem w ślad za chmurami, które w końcu dało się od siebie odróżnić i nie zlewały się na niebie w masę gęstą jak kożuch.

W dniu tego pierwszego wspomnienia, kiedy Ilse poznała kolory słońca, świat był już inny.

Niemcy upomnieli się o swoje za pomocą Blitzkriegu, a historycy mieli uznać w przyszłości, że Rzesza, odzyskując odebrane jej ziemie, przemianowane na korytarz polski, zapoczątkowała łańcuch kolejnych zdarzeń.

Nową, drugą wojnę.

Może się mylili: może kości zostały już dawno rzucone, a pionki rozstawione i gotowe do gry. Być może wszystko wyklarowało się po zawarciu paktu między Niemcami a Włochami; albo paktu z Sowietami, na mocy którego dwa kraje podzieliły między siebie terytorium Polski. Może wszystko zaczęło się wraz z niemiecką inwazją w celu odzyskania Sudetów albo z Anschlussem; albo wcześniej, wraz z powstaniem Gestapo; albo jeszcze wcześniej, gdy Hitler został mianowany Führerem i dał dużą władzę swoim „brunatnym koszulom”; albo nawet wcześniej, gdy skrócono mu karę więzienia, gdzie pozwolono mu napisać i wydać Mein Kampf; albo w obliczu powszechnego głodu i ekstremalnej powojennej biedy; albo po zawarciu traktatu wersalskiego; albo przy okazji poprzedniej wojny, która w oczach świata – bardzo krótkowzrocznego i wielce naiwnego – miała zakończyć wszelkie konflikty raz na zawsze.

Nawet sama Ilse miała się nad tym zastanawiać w przyszłości. Ale to miało nastąpić wiele lat później. Tamtego słonecznego dnia, dnia pierwszych wspomnień, takie rozważania nie przyszły jej nawet do głowy i nie miała pojęcia, jak bardzo ten łańcuch zdarzeń wpłynie na nią i na całą ludzkość.

Dlatego później, gdy była już dorosłą kobietą, z całkowitą szczerością odpowiedziała swojemu ukochanemu, który był ciekaw pierwszego wspomnienia tej niemieckiej dziewczynki – tak samo jak on wciągniętej w bezlitosne tryby najgorszej wojny w historii ludzkości – że tym pierwszym wspomnieniem było właśnie słońce. A potem dodała:

– I pamiętam, że poszłam szukać Janusza.

Ilse była przekonana, że Janusz, tak samo jak zimowe ciemności, istniał od zawsze. Jak ona, jak wszystko, co znała. Nie pamiętała, że jej drogi Janusz przybył do nich, gdy słońce schowało się ostatnim razem; że przybył wraz z zimnem i ciemnością po Blitzkriegu, przywieziony nakryty grubą plandeką, wojskową ciężarówką jako więzień, w towarzystwie Józefa, Radosza i Tadeusza.

4. Złote opowieści

–Nein, Ilse.

Nie było mu łatwo odmówić dziewczynce, tym bardziej że przypominała mu o lepszych czasach. Wiedział jednak, że gdyby pozwolił jej się wytarzać w ziarnach pszenicy, to oboje mogliby się wpakować w kłopoty.

Janusz nie mówił po niemiecku, ale zaczynał go całkiem nieźle rozumieć; może pewnego dnia odważy się nawet odezwać w tym języku, ale jak na razie milczał, słuchał. I to uważnie, chociaż udawał, że jest pochłonięty swoimi zajęciami; chociaż wyglądał na prostego nastolatka, zainteresowanego jedynie rysunkami, jakie tworzył i niszczył na złocistym płótnie z ziaren pszenicy.

Nikt nie zwracał na to uwagi: wszak przenoszenie pszenicy i mieszanie ziaren, tak aby się nie zepsuły, należało do jego zadań. Ale podczas gdy inni Polacy robili to niechętnie i pod przymusem, wkładając w to możliwie jak najmniej wysiłku, byle tylko przenieść pszenicę z jednego miejsca na drugie, bez żadnej mapy, schematu czy planu – bo było to bardzo nudne – Janusz robił to z miłością. To dlatego wykonywał tę pracę niemal w pojedynkę: dbał o to, by przed podróżą do młyna każde pojedyncze ziarnko pszenicy otrzymało należytą opiekę.

I robił to szybko, więc nie można mu było zarzucić lenistwa.

Budził się z pomysłem na opowieść, którą następnie malował na złotych paciorkach pszenicy. A gdy tylko ją kończył, już trzeba było zacząć od nowa: niszczył swoje wielkie poranne dzieło sztuki i tworzył kolejną, inną historię, również zrodzoną z jego wyobraźni lub z bajań, jakie matka opowiadała mu aż do ostatka, póki starczyło jej sił.

Praca nigdy się nie kończyła, ale jemu to nie przeszkadzało; to, co dla innych mogło być nudne i monotonne, przenosiło go do odległego domu, jedynego, jaki mu przyszło poznać. I dlatego tak bardzo go to cieszyło.

A dziewczynka chciała mu towarzyszyć w pracy.

On, nie wypowiadając ani słowa, snuł ku jej uciesze opowieści z pszenicy, zrodzone w położonej w głębi lasu – jego lasu – chacie, w której, gdyby nie one, mógł liczyć jedynie na ciszę, a wraz z nią na łzy, chłód i głód.

Ale te opowieści były lekiem na całe zło.

W tamtej ustronnej chatce, zamieszkanej przez matkę, syna i jego chorą młodszą siostrzyczkę, karmiono się niemal wyłącznie opowieściami. Ale te skończyły się wraz ze śmiercią siostrzyczki, kiedy matka wyruszyła na wędrówkę, z której już nie wróciła. Dwunastoletni syn czekał i czekał. Ale z czasem do głosu doszła cisza, a wraz z nią pojawił się głód, chłód, a także łzy, te suche i te mokre. Wiele łez.

Samotność zmusiła go do poszukiwania towarzystwa po różnych wsiach, ale nikt nie potrafił się poznać na jego opowieściach; ludzie nie wiedzieli, że skromnego pożywienia starczy też dla niego; że jego historie podnoszą na duchu i pozwalają zapomnieć o bieżących troskach; że dzięki nim można stać się księciem zamienionym w żabę, z którego szczodra księżniczka zdejmuje urok; usłyszeć niesioną przez odległą i niewidzialną morską bryzę smutną pieśń królowej Bałtyku, Juraty, na zawsze pogrzebanej pod bursztynowym pałacem za to, że dała się ponieść zakazanej miłości.

Chłopiec próbował im to wyjaśnić, ale brakowało mu odpowiednich słów.

Kilka miesięcy wcześniej, po czterech latach głodu, samotności i włóczęgi, przyszli Ruscy. Czmychnął więc byle dalej po nieznanych drogach, uciekając tak długo, aż przestał słyszeć ich szorstkie i straszliwe głosy.

Nie czuł już strachu, ale głód czy samotność owszem. A one tylko przybrały na sile. Gdziekolwiek się znalazł, natrafiał na zniszczone i splądrowane domy. Czasami widział wychylające się zza okien przerażone twarze. Nikt nie otwierał mu drzwi nawet po to, by się z nim przywitać, a co dopiero, by zaoferować mu jakieś zajęcie w zamian za chleb.

Żołnierze złapali go znienacka, gdy błąkał się bez celu. Ale przynajmniej nie byli to Ruscy.

Zdziwił ich brak oporu ze strony chłopaka, który z uwagi na swój wzrost z daleka wyglądał na dorosłego. Wpakowali go na ciężarówkę, wypełnioną już innymi pasażerami; wszyscy byli mężczyznami, wszyscy byli Polakami.

W środku panowała cisza, więc i Janusz powstrzymał się od rozmowy: nie przywitał się ani nie zadawał pytań. Nie obchodziło go, czy wywożą go na północ, czy na południe, na wschód czy na zachód. To był ledwie kolejny odcinek nieznanej mu drogi, której jedynym celem było znaleźć się jak najdalej od ziem okupowanych teraz przez Ruskich. Zresztą po co miałby się tym przejmować, skoro na jej końcu nikt na niego nie czekał? Skoro nikt nie wskazał mu, dokąd ma iść?

A gdy znalazł się w tej ciężarówce, to doszedł do wniosku, że ktoś właśnie wyznaczył mu jakiś cel.

Janusz usiadł na niewielkiej ciemnej przestrzeni, jaką zorganizowali dla niego pozostali podróżni. Zamknął oczy i odpoczął; odpoczął od drogi; odpoczął od ciszy, choć nikt niczego nie mówił ani nie wydawał żadnego dźwięku; odpoczął też od zimna, ogrzany ciepłem pachnących ziemią ciał.

Zostawiali ich po drodze czwórkami. Ciężarówka zatrzymywała się, wychodzili z niej żołnierze i na migi wybierali czterech mężczyzn, których podróż kończyła się na danym przystanku. Czasem było to w dzień, a czasem w nocy, ale tylko tyle potrafił określić dzięki światłu – lub jego brakowi – wdzierającemu się za każdym razem, gdy wojskowi rozwiązywali plandekę.

Niektórzy zadawali pytania, gdy kazano im wysiadać z pojazdu. To było silniejsze od nich. Niepewność brała górę nad strachem. A może to niepewność wzmagała strach.

– Gdzie jesteśmy?

Ale żaden niemiecki żołnierz nie odpowiadał. Może był to przejaw arogancji, a może nie rozumieli tego pytania. Gdzie jesteśmy? Nie odpowiadali, bo może nawet oni sami tego nie wiedzieli.

Janusz nie miał pojęcia, czy to dobrze być takim wybrańcem: nikt nie wydawał się przesadnie zadowolony z tego faktu, ale wszyscy posłusznie wykonywali rozkazy niepozostawiające pola do wyboru czy wyjaśnień. Na którymś z tych przystanków wysadzą także jego, ale on nie zapyta, gdzie jest. Wystarczyło, że wie, gdzie go nie ma. A nie było go na ziemi, którą przemierzył wzdłuż i wszerz po śmierci matki. Nie było go na ziemi najechanej przez Sowietów, a każdy scenariusz był od tego lepszy, bo jeśli czegoś Janusz bał się naprawdę, to właśnie Sowietów. Bo, jak powtarzała mu matka, niemal odkąd nauczył się chodzić po ścieżkach wytyczonych przez mieszkańców Puszczy Białowieskiej: „Synu, gdy tylko zobaczysz ruskiego wilka, uciekaj”.

I tak właśnie robił. A potem odnalazły go i pojmały głosy w ciałach Niemców. Matka nigdy nie przestrzegała go przed niemieckim okrucieństwem, dlatego doszedł do wniosku, że lepiej być z nimi niż z tymi, którzy od zawsze byli bohaterami strasznych opowieści, jakie matka szeptała mu w sekrecie do ucha, by nie przestraszyć jego siostry.

Podróż w nieznane pod grubą plandeką zakończyła się po trzech dniach. W ciężarówce zostali jedynie ostatni przymusowi pasażerowie: Janusz, Tadeusz, Józef i Radosz.

Choć wtedy jeszcze, po trzech dniach podróży, nie znali swoich imion, historii ani anegdot, a nawet nie słyszeli swoich głosów.

Janusz naśladował swoich towarzyszy podróży, milcząc, patrząc z ukosa, zachowując spokój. Nie narzekał nawet wtedy, gdy twarde drewno zdawało się wbijać drzazgi w jego siedzenie albo gdy nogi mu cierpły i paliły z bezruchu. Ani razu nie poprosił o jedzenie czy picie, choć głód i pragnienie trawiły go od środka; to akurat znosił najlepiej, bo długoletnia nędza sprawiła, że zdążył się już do nich przyzwyczaić.

Podobnie jak reszta, przysypiał mimo woli, pił ziemistą deszczówkę o posmaku plandeki i opróżniał pęcherz, gdy było to absolutnie konieczne, bo w przeciwnym wypadku eksplodowałby od środka. Robił to ostrożnie i dyskretnie: starał się skierować strumień w stronę otworu pomiędzy deskami w podłodze. Nie zawsze mu się to udawało, szczególnie gdy akurat szarpało pojazdem, ale nikt, nawet najodważniejszy, nie mógł mu tego wypomnieć: owszem, zdarzało mu się ochlapać innych, ale sam też miał na sobie cudzy mocz.

I tym właśnie czuć było Janusza i jego towarzyszy, kiedy tamtej nocy zeszli z ciężarówki na ziemię, gdzie niechętnie przywitał ich Herr Hahlbrock, w towarzystwie innego żołnierza, mówiącego po polsku z silnym i rwanym akcentem: są teraz w Rzeszy, a Polska nie istnieje. Są jeńcami wojennymi, ale mają szczęście: będą pracować na roli.

Drugą opcją jest śmierć.

Potem zaprowadzono ich do baraku. Nie był zbyt duży, ale ogrzewał go kominek, do którego mieli dostać wystarczająco dużo drewna na noc. Każdy więzień miał otrzymać własną pryczę z prześcieradłem i pościelą. Na każdej z nich leżał strój roboczy i płaszcz, a także rękawiczki i wełniana czapka.

Na okrągłym stole, wokół którego stały cztery krzesła, leżał chleb.

Chleb.

Powiedzieli im, że za dobrą robotę będą co miesiąc otrzymywać nieco grosza, by mogli kupić sobie we wsi trochę sera czy kiełbasy, ale jeśli będą się wywiązywać ze swoich obowiązków, to codziennie mogą liczyć na chleb.

Następnie wyjaśniono im zasady pracy, zachowania i dyscypliny, ale Janusz nie mógł się skupić na niczym innym: patrzył tylko na bochenek. A zapach zimnego chleba przykrył wszystkie inne, nawet fetor moczu, i doleciał do jego nosa, tak że o mały włos nie jęknął; ale zdołał się powstrzymać, ponieważ ten jęk rychło zamieniłby się w szloch, gdyż od dawna nie miał niczego w ustach.

Być może właśnie w tamtej chwili, kiedy stał oszołomiony, ze wzrokiem wbitym w jeden punkt, zahipnotyzowany myślą o ułamaniu bochna i wpakowaniu go do ust, zdający się nie rozumieć instrukcji wydawanych okropną i pokaleczoną polszczyzną, wszyscy pomyśleli, że Janusz jest zwykłym głąbem. A może dopiero pomyśleli tak następnego dnia, kiedy po kilku godzinach snu – najcieplejszych i najprzyjemniejszych od lat – zapełnił żołądek przypadającą mu porcją chleba, po czym odziany w używane, za szerokie i za krótkie ubrania – najlepsze, jakie miał na sobie, odkąd opuścił chatę matki – wyszedł na mróz do pracy jako więzień na nieswojej ziemi, i to dla rolnika, który wcale go tu nie chciał, choć był mu potrzebny, i to z uśmiechem od ucha do ucha.

Tak: być może to wszystko sprawiło, że jego polscy kompani uznali, że ten młody olbrzym o twarzy dziecka zwany Januszem jest stuknięty, i przerazili się, że będą musieli we trzech wykonywać pracę dla czworga, ponieważ nie potrafili sobie wytłumaczyć, jak ktoś może się uśmiechać w podobnych okolicznościach: gdy ich ojczyzna została najechana, rodziny rozbite, niektórzy przyjaciele umarli, a oni stali się niewolnikami.

Trzeba było być niespełna rozumu. Albo idiotą.

A Janusz tego pierwszego dnia niemieckiej niewoli wyszedł na ziąb z uśmiechem na ustach. Tego dnia uśmiechał się, mimo że bolał go brzuch. Jednak ten ból był spowodowany niecodziennym ciężarem pożywienia, a to było o wiele lepsze od cierpienia z głodu. I nie dbał o to, czy te ziemie naprawdę należały się Polsce z uwagi na sprawiedliwość dziejową czy spuściznę przodków, jak próbowali mu wmówić jego krajanie, by znienawidził swoich porywaczy: czuł się bezpiecznie z dala od Sowietów; poza tym od śmierci matki nikt tyle mu nie dał ani nie ochronił przed zimnem.

Rozumiał ich: byli z dala od swoich bliskich, martwili się o nich, bronili swoich wsi przed Niemcami; przymuszono ich siłą. Janusz za to już dawno temu porzucił wszystko, na czym mu zależało: starą chatę pośrodku lasu, grób siostry i ducha matki, którego na szczęście – lub nieszczęście – nigdy nie miał okazji zobaczyć.

Odpowiadał wyłącznie za siebie i za to, co pielęgnuje w środku: opowieści swojej matki. Opowieści, które odtwarzał za pomocą swoich malunków w pszenicy.

Najpierw tworzył je dla siebie, ale później rysował je bardziej szczegółowo i starannie dla dziewczynki, tak bardzo podobnej do jego zmarłej siostry, jeśli nie wyglądem – bo jego siostra, tak jak on, odziedziczyła po matce czarne włosy i niebieskie oczy – wzrostem czy posturą – bo jego matka zawsze powtarzała swoim dzieciom, że pewnie zawdzięczają swój wyjątkowy wzrost jakiemuś olbrzymowi – to na pewno z uwagi na błysk w oczach.

Dziewczynka codziennie wracała po nowe opowieści z pszenicy, a on darzył ją coraz głębszym uczuciem, nawet jeśli radość na jej widok była czymś niestosownym, nawet jeśli pobratymcy patrzyli na niego z dezaprobatą; nawet jeśli każdego popołudnia zjawiała się tam przerażona Frau Hahlbrock, szukająca swojej córeczki o wielkich i przyjaznych oczach w kolorze kawy.

5. Legendarna Wanda

Ilse była na dole i bawiła się lalką. Wanda zasugerowała córce, że przydałaby się jej nowa fryzura. Meandry plecenia warkoczy zajmą ją na dłuższą chwilę. Ponadto przecież zamknęła drzwi na zamek. Ilse ich nie otworzy.

Wanda lubiła słuchać radia, kiedy nie puszczano wiadomości. Gdy nadawano muzykę, regulowała cicho odbiornik, by dotrzymywał jej towarzystwa, nadawał rytm szyciu albo pomagał przedłużyć drzemkę małego Freddy’ego, który poza objęciami matki miał problemy ze snem. Aby zapomnieć o tym, o czym wolała zapomnieć. Aby nie myśleć o tych, którzy krążyli wokół jej domu.

Mieli szczęście: Hartwig był zarządcą majątku, za co otrzymywał wynagrodzenie oraz prawo do zamieszkania w domu, który zbudowali z myślą o potrzebach swojej niewielkiej rodziny, kiedy ona nie zgodziła się zająć przynależnego im zamku.

– Jest w naszej rodzinie od siedmiuset lat – powiedział jej von Witzleben, właściciel wszystkich okolicznych ziem, myśląc, że to schlebi młodej małżonce zarządcy i sprawi, że ta zmieni zdanie.

Ale Wanda, która była kobietą praktyczną, szybko obliczyła, ile zajęłoby jej codzienne sprzątanie tego miejsca, i doszła do wniosku, że nie jest godna takich zaszczytów. I tego nie żałowała: nie chciała żyć w wiecznym strachu, że dziewczynki – Ilse – coś stłuką albo zgubią się w podziemnych lochach.

W ten sposób niewielki zamek został opuszczony i był do dyspozycji właściciela w trakcie jego nielicznych wizyt, a Hahlbrockowie zadowolili się nowym acz praktycznym domem, w którym nie było zbędnych luksusów, ponieważ nigdy ich nie mieli ani nie potrzebowali.

Wanda przyszła na świat w Prusach Zachodnich, a rodzice nauczyli ją czuć dumę ze swoich pradawnych korzeni. Gdy była dzieckiem, mówili jej: „Jesteś Niemką, ale nade wszystko Prusaczką”. Z tego powodu nadali jej imię Wanda, po legendarnej królowej, która w VIII wieku oddała za te ziemie życie.

– Stolz sein, Wando, nosisz imię wojowniczki – mówił jej ojciec. – Bądź dumna z twojego walecznego imienia; z twojego walecznego serca, gotowego bronić twych ziem.

I przez pierwsze lata swojego życia w to wierzyła. Mówiła sobie: jestem Prusaczką, jak tamta Wanda. Ale później ktoś opowiedział jej prawdziwą czy też jedną z wielu wersji tej legendy, w których jedyne, co je łączyło, to informacja, jakoby polska księżniczka Wanda wolała zginąć, niż oddać siebie i polskie ziemie wrogiemu plemieniu Alemanów.

A ona była tylko Wandą, Alemanką żyjącą w dwudziestym wieku. Niemcy i Polacy spierali się o te ziemie od przynajmniej tysiąca dwustu lat, a ci pierwsi ostatecznie wygrali tę walkę niemal dwa stulecia wcześniej.

Ale po przegranej Wielkiej Wojnie, w 1918 roku, Niemcy musieli oddać terytorium pod stworzenie korytarza polskiego, przez co Prusy Zachodnie przestały istnieć, a Prusy Wschodnie zostały oddzielone od terytorium niemieckiego i okrążone wrogami. Niczym wyspa położona na burzliwych wodach.

W obliczu takiego upokorzenia jej ojciec, który przeżył okropieństwa okopów, nie chciał, by jego rodzina zamieszkiwała pod polskimi rządami ani jednego dnia dłużej, w związku z czym zarządził odwrót; porzucili pola, więzi i przyjaźnie, i udali się w stronę Niemiec. I tak jej ojciec porzucił swoją ziemię, swoje korzenie i swoją dumę. Wyruszył ku swojemu nowemu przeznaczeniu, choć krępowały go korzenie. Szedł naprzód, ale co chwila oglądał się za siebie z mocnym postanowieniem, że kiedyś wróci, być może tak samo, jak niegdyś Alemanowie, pokonani przez tamtą Wandę.

Kolejne, gorzkie lata były naznaczone tęsknotą i głodem, ale to skończyło się wraz z pierwszym listem miłosnym od obecnego męża. I to nie tak, że zupełnie zniknęły; po prostu u boku Hartwiga zdawały się nie istnieć.

Wanda ucieszyła się, gdy tuż po ślubie zaproponowano jej mężowi posadę zarządcy wielkiego gospodarstwa w odległym zakątku Prus Wschodnich, bo to oznaczało powrót, i że będzie mogła powiedzieć swoim przyszłym dzieciom: „Urodziłeś się w Prusach, tak jak ja”. Ale najbardziej radowało ją, że ta oferta oznaczała – oprócz jak najbardziej zasłużonego uznania dla zdolności Hartwiga – stabilność finansową w czasach, gdy pracę miało tak niewielu, a jeszcze mniej miało co włożyć do garnka.

Wanda nie potrafiła zapomnieć o czasach niedostatku po ostatniej wojnie, nawet kiedy sytuacja najwyraźniej się zmieniła – czuć to było nie tylko w gospodarce, ale też w panujących w kraju nastrojach – a współcześni Alemanowie powrócili, by na nowo połączyć te ziemie i przyłączyć całe dawne Prusy.

Prusy Zachodnie jej ojca powróciły, a on mógł być tego świadkiem, kiedy już – stary i zmęczony tęsknotą – niemal stracił wszelką nadzieję. Miał jeszcze na tyle sił, by upomnieć się o niewielkie gospodarstwo, które wiele lat wcześniej musiał opuścić. A polski okupant, który je zajął, musiał przekazać z powrotem w ręce dawnego pruskiego właściciela.

Szczęśliwy z odzyskania swojej własności, ojciec zmarł w tym samym łóżku, w którym spłodził niemal wszystkie swoje dzieci – tak jak pewnie Polak spłodził tam swoje – po dwóch miesiącach od przeprowadzki. Teraz to matka trzymała pieczę nad gospodarstwem, mając za główne źródło dochodu hodowlę królików i poletko kukurydzy, którą sprzedawała wyłącznie rządowi, choć i tak wcześniej musiała przekazać mu część zbiorów za darmo. Dzięki procesowi, zapoczątkowanemu przez kanclerza Hitlera jeszcze przed wojną, zarówno w wielkich majątkach – takich jak ten, którym zarządzali – jak i w mniejszych gospodarstwach – jak to, które zajmowała jej matka – niczego nie brakowało. To prawda: Niemcy jeszcze nigdy nie chodzili z tak pełnymi żołądkami, a już szczególnie samodzielni rolnicy, którzy nie musieli się oglądać na narzucony przez rząd plan prewencyjnego racjonowania żywności.

Wanda, jako kobieta przezorna, na wszelki wypadek trzymała brzęczące monety oraz bezszelestne banknoty i kupony w blaszanej puszce, schowanej na dnie skrzyni. Nie zamierzała wydawać pieniędzy na rzeczy, które mogła zrobić własnoręcznie i za pomocą dostępnych w gospodarstwie środków. Przyszłość rysowała się w jasnych barwach, ale wciąż pamiętała o biedzie, jakiej doświadczyła w dzieciństwie. Postanowiła, że jej dzieci nigdy nie zaznają głodu.

To nie tak, że wszystko szło jak po maśle: Freddy urodził się z problemami i zajmował większą część jej uwagi, a Ilse, spokojna i posłuszna jak Irmgard, nie była zbytnio rozmowna. I choć tak bardzo przypominała swoją starszą siostrę – obie miały oczy w kolorze kawy i delikatne rysy ojca – to była skryta, nigdy nie płakała ani się nie skarżyła, i poruszała się bardzo szybko, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Wystarczyło, że matka zostawiała ją na chwilę samą, a dziewczynka znikała w mgnieniu oka.

Wanda nie wiedziała, skąd u niej taka ruchliwość. I taka cisza.

Ale moc tej ciszy biła z jej spojrzenia i przejawiała się w niezapowiedzianych i nagłych wybrykach. Gdy była mniejsza, nie należało się przejmować: od czasu do czasu zapuszczała się pod zamknięty na cztery spusty zamek, do którego i tak nie mogła wejść; czasami zaś rysowała gorliwie w błocie, chlapiąc na wszystkie strony. Szukając jej, Wanda wiedziała, że przyłapie ją na jakiejś psocie, ale że tak czy inaczej ją znajdzie. Choć oczywiście złościła się, kiedy Ilse bawiła się w błocku, bo córka najwyraźniej myślała, że ubrania piorą się same.

– Popatrz tylko na swoje buty, Ilse. Przecież mówiłam ci, żebyś o nie dbała. One nie rosną na drzewach. Poza tym wyglądasz jak mała świnka.

A wtedy Hartwig mówił jej: „Zostaw ją w spokoju, nie besztaj jej tak”. Wszystko, co robiła Ilse, zdawało mu się śmieszne lub urocze.

Ale ostatnio sytuacja się zmieniła i samotne wycieczki do ogrodu nie były już tak proste ani tak bezpieczne. A niepokoju matki nie dało się opanować jedynie słowami.

– Nie możesz mi już mówić, żebym się nie martwiła, Hartwig.

Zwycięskie Niemcy najechały na Polskę, a Prusy się odrodziły. Tak mówił Führer, tak mówili w wiadomościach i tak twierdził jej własny mąż. Ale jeśli tak było naprawdę, to dlaczego Wanda czuła, że to właśnie ją najechano?

Nie można już było wyjść z domu, by się na nich nie natknąć; by nie pamiętać, że są tam wbrew własnej woli. Że są jej więźniami. Polacy. Polacy byli jej więźniami. „To moi więźniowie, moi więźniowie, moi niewolnicy”. Powtarzała to sobie nieskończoną ilość razy, ale niezależnie od tego, jak usilnie próbowała to sobie uświadomić, zrozumieć i zaakceptować, nie była w stanie.

– Jestem żoną rolnika, Hartwig. I to potrafię. Ale teraz niby mamy być strażnikami więziennymi?

– Mnie też się to nie podoba, Wando, ale nie mamy wyjścia.

I faktycznie nie mieli. Tak zarządził Führer: niemieckim patriotom nakazano strzelać i umierać na chwałę Vaterlandu, a jako że Hahlbrockowie nie mieli serca znęcać się nad kimkolwiek, to ich polscy więźniowie uprawiali ziemię i spali, grzejąc się w cieple ogniska, posileni chlebem.

Ona tego nie rozumiała. Nie rozumiała, choć Hartwig usilnie próbował znaleźć w tym jakiś sens.

– Bez nich nie moglibyśmy pracować.

Ziemia stanowiła priorytet dla Rzeszy, bo poprzedni konflikt był nauczką, że nikt nie jest w stanie wytrzymać wojny bez pożywienia. A skoro brakowało rąk do pracy na roli, to Führer postanowił dostarczyć je wszelkimi możliwymi środkami.

Ponadto mieli podwójne szczęście: nie tylko mogli liczyć na wynagrodzenie, ale także Hartwig, zgodnie z życzeniem rządu, trzymał się z dala od wojny i został w domu. Był rolnikiem i kluczowym ogniwem produkcji żywności w Vaterlandzie, dlatego nikt nie mógł go wezwać do walki.

– Ktoś musi przecież doglądać ziemi, prawda?

Hartwig próbował się do tego przekonać, choć Wanda wiedziała, że czasem ciężko znosił fakt, że jego przyjaciele – i brat Josef – nadstawiali karku z dala od swoich rodzin, podczas gdy on śmiał się z coraz to nowych wymysłów swoich córek. Ale czasy wymagały, by każdy robił to, co do niego należy, i on nie stanowił wyjątku. I nie było to powodem do wstydu, wręcz przeciwnie.

– Jesteś prawdziwym patriotą – mówiła mu Wanda. – Pracujesz na chwałę Rzeszy, może nie na polu walki, ale przecież dalej to pole.

Jak ciężko być mężczyzną w czasach wojny, wzywanym przez dwa fronty: pierwszy do bycia wojownikiem, a drugi – opiekunem rodziny.

Ale Wanda czuła wdzięczność. Każdego ranka z ulgą budziła się, czując ciepło męża. Ile niemieckich kobiet nie może już liczyć na taką otuchę? A jeszcze ile straci ją, nim wojna się skończy? Ile straci ją jeszcze tego samego dnia? A ile już nigdy jej nie odzyska?

Nie: Wanda nie mogła tak całkiem narzekać na swoją sytuację, ale sprawa czterech polskich cywilarbajterów i pilnujących ich żołnierzy spędzała jej sen z powiek, a za dnia ściskało ją w gardle. Gdy krążyli wokół niej, na przykład kiedy Hartwig wysyłał ich z drewnem, codzienną racją mleka czy cotygodniową porcją mięsa, nie potrafiła spojrzeć im w oczy. Wydawała rozkazy: postaw to tutaj, czy połóż to tam, albo uwaga, nie pobrudź mi podłogi – nie miała innego wyjścia, by utrzymać porządek – porozumiewając się z nimi na migi lub prostymi słowami, bo niemal już całkiem zapomniała polskiego, którego nauczyła się w dzieciństwie. Ale mijały miesiące, a ona nie wiedziała, jaki kształt czy kolor mają ich oczy, jakiego koloru jest ich skóra, jak wyglądają ich nosy. Mijały miesiące, a ona nie potrafiła ich od siebie odróżnić, bo nigdy na nich nie patrzyła. Dlaczego? Kto wie. Może ze strachu przed tym, co może w nich zobaczyć? Z nienawiści? Z urazy? Słowo cywilarbajterzy – „robotnicy cywilni” – było dużo łagodniejszą formą na określenie tego, czym ci Polacy byli tak naprawdę: więźniami wykonującymi prace przymusowe. Niewolnikami.

I każdej nocy przed zaśnięciem – o ile w ogóle udawało się jej zasnąć – powtarzała to samo:

– Oni muszą stąd zniknąć, Hartwig.

– Już ci mówiłem, że to niemożliwe. Przywieźli ich tutaj i muszą tu zostać. Nie ma na to rady.

Nie ma na to rady. Wanda wiedziała, że nie było na to rady, i wyrzucała sobie, że niepotrzebnie niepokoi męża swoją nieustępliwością. Rozumiała to. Nie była głupia. Ale uparta owszem: czy naprawdę miała mniejsze prawo do obrony domowego ogniska niż Adolf Hitler do obrony kraju?

– Nie mów tak nikomu, Wando – powiedział Hartwig za pierwszym i jednocześnie ostatnim razem, gdy postanowiła dać upust swojemu rozgoryczeniu.

Obawiała się też o Ilse, która aby wypełnić pustkę po uczęszczającej do szkoły siostrze, z jakiegoś powodu przykleiła się do cudzoziemców, szczególnie do tego młodego. Pewnie z nudów. I choć powtarzała jej: „Zabraniam ci tam chodzić, oni cię tam nie chcą, Ilse”, to dziewczynka tego nie rozumiała. Nie chciała. Nie potrafiła. Jak miała to rozumieć? W wieku czterech lat dopiero zaczynała pojmować, czym jest miłość w rodzinie, więc jak Wanda miała wytłumaczyć tej niewinnej duszyczce, czym jest dzieląca wrogów nienawiść?

„Nie chcą cię tam” brzmi zupełnie inaczej, niż „nienawidzą cię”.

– Skoro tak się o nią martwisz, to poszukaj jakiejś kobiety do pomocy. Polki.

Ale nie. Wanda nie chciała gosposi. Nie zamierzała wydawać na to pensji Hartwiga. Nie chciała pomocy ani przed wojną, ani po jej wybuchu. Jej babcia nie miała pomocy; jej matka nikogo nie potrzebowała. Ona też nie. Chciała, by jej dom należał tylko do jej rodziny; lubiła, gdy wszystko było na swoim miejscu, a ona miała pewność, że czyste rzeczy są naprawdę czyste.

Starała się poświęcać jak najwięcej uwagi córce, która uparcie wymykała się, by dotrzymywać towarzystwa nieprzyjaciołom, ale obowiązki domowe i problemy z nowo narodzonym dzieckiem sprawiały, że opuszczała gardę. Nie mogła być przy niej nieustannie.

Wanda przestała szyć. Zgasiła radio, by jej nasłuchiwać. Czy z dołu dobiegały jakieś dźwięki?

Tego dnia, jak zresztą wiele razy wcześniej, to nie cisza wzbudziła w niej niepokój; zaalarmowała ją pustka, bo choć Ilse była małomówna, to już sama jej obecność sprawiała, że otoczenie wibrowało. Ale w domu nie było czuć żadnych ruchów, nawet powietrza. I wtedy ogarnęło ją przerażenie. Zostawiła igłę na końcu nitki, którą obszywała brzegi zasłon, odeszła od śpiącego spokojnie niemowlęcia i rzuciła się biegiem tam, gdzie poprzedniego dnia; i tak samo, jak poprzedniego dnia, bała się, że znajdzie ją martwą. Zasztyletowaną, zabitą łopatą, przedziurawioną, rzuconą z wysokości. Nieżywą. Zabitą przez Polaków, zmuszonych do pracy na nieswojej ziemi; Polaków, wciągniętych w wojnę, której się nie spodziewali i którą przegrali w mgnieniu oka, a teraz zdanych na łaskę niechętnej im niemieckiej rodziny.

Gdy dotarła na miejsce, zobaczyła, jak jej córka przygląda się precyzyjnym ruchom polskiego chłopaka, mieszającego pszenicę łopatą.

A wtedy mogła odetchnąć z ulgą. Ilse nie była martwa. Oczywiście, w głębi doskonale o tym wiedziała; i oczywiście, że zrobiła z igły widły, jak później powiedział jej Hartwig: jej córka była cała i zdrowa. Wyglądała na zadowoloną. Wyglądała…

Wtedy Wandzie znów zabrakło tchu.

– Ilse! Co ty zrobiłaś z włosami?

6. Niewola niewoli nierówna

Janusz przyglądał się, jak się oddalają; jak matka ciągnie córkę za rękę i ją karci.

– Mówiłam ci już, dziecko, żebyś tu nie przychodziła. To niebezpieczne.

– Dlaczego?

– Nie dyskutuj… nie mam już na to siły.

Smucił go nieuzasadniony lęk pani Hahlbrock. Nie rozumiał go: jak mogła myśleć, że może zrobić Ilse krzywdę? Przy nim dziewczynka była bezpieczna. Chciał uspokoić kobietę, ale jego język wciąż jeszcze nie radził sobie z niemieckim, a już na pewno nie na tyle, by wypowiadać słowa z przekonaniem, jakiego wymaga się od kogoś, kto zapewnia o swoich pokojowych zamiarach.

– Uważaj.

Janusz obrócił się ze strachem. Pochłonięty pracą i pszenicznymi opowieściami nie zauważył, że Tadeusz, Józef i Radosz już wrócili. Nie wiedział, która jest godzina. Ale skoro już tu byli, to znaczy, że dzień dobiegł końca i że teraz nadeszła pora odpoczynku i, co lepsze, kolacji.

Był głodny; zawsze był głodny. To nie zmieniło się od czasu, gdy trafił do Hahlbrocków; gdy myślał już, że po zjedzeniu chleba z kremowym masłem czy ziemniaków z cebulą głód minął bezpowrotnie, ten wracał, by przypomnieć mu, że nigdy się od niego nie uwolni; że jedynie drzemie; że po raz pierwszy on, jego wierny towarzysz, daje się zaspokoić i tym samym daje mu nieco spokoju, ale że wciąż jest tym samym potworem; że nie da się go całkowicie poskromić, choć obecnie nauczył się respektować ścisły harmonogram, by potem znów się pojawić.

Dzięki temu Janusz czuł się wolny; w końcu miał czas i nastrój, by myśleć o czymś innym. O wielu rzeczach. O starych opowieściach, tych, w których wciąż wyraźnie pobrzmiewał głos matki, ale też o innych, nowych, które brały się nie wiadomo skąd.

Czyżby brały się z niczego? A może pochodziły właśnie od niego?

– Głuchy jesteś?

– Hmm?

– Ile razy mówiliśmy ci, żebyś odesłał dziewuszkę do domu i nie zostawał z nią sam na sam? Nie widzisz, że cię tu nie chcą?

– Kto?

– Jak to kto, głupku? Nikt. Nikt tu cię nie chce. Tyś zwykły cywilarbajter.

Ze wszystkich towarzyszy niedoli Radosz był najbardziej kłótliwy, bo podczas gdy inni z tęsknoty za rodziną i domem pogrążali się w marazmie, wynikającym z chęci powrotu do tego, co znane i kochane, jemu gotowała się krew. Radosz uważał, że wszystko jest stracone, i był przekonany, że krzywda jest nieodwracalna.

– Nie wiem, po co wy się w ogóle mażecie. Myślicie, że was nie słyszę? Słyszę was każdej nocy po zgaszeniu świateł i widzę, jak na przerwie w południe żujecie ten chleb, co go nie upiekła wasza żona; chleb, co nie smakuje domem. I płaczecie. A nawet jak nie płaczecie, to chcecie płakać. Tylko po co? Po co, skoro wasze żony są tak samo martwe jak moja, skoro wasz chleb nigdy nie będzie smakować Polską? Skoro Polska już nie istnieje, bo jest tak samo martwa jak my, choć nie chcemy o tym myśleć, i choć nie potraficie przyznać, że nasze stopy codziennie łażą po jej truchle.

Józef i Tadeusz znali Radosza już wcześniej. Razem bawili się w dzieciństwie, a w młodości pili pierwszą gorzałkę. Ale po tej przyjaźni nie było nawet śladu, bo nie chcieli ani nie mogli dotrzymywać mu kroku.

– Musisz zrozumieć, że Radosz ma w zwyczaju poprawiać sobie nastrój krupnikiem. A teraz, kiedy go nie ma…

Nie było krupniku, więc i po dobrym nastroju nie było ani śladu.

Janusz nigdy nie próbował tej nalewki, której dodatek miodu i ziół wcale nie odbierały mocy, ale pamiętał, jak matka mówiła, że ojciec wolał porzucić rodzinę, niż z niego zrezygnować. „To trucizna” – twierdziła. – „Zwykła trucizna dla chłopów”. Gdy Niemcy pojmali i wywieźli Radosza, gwałtownie pozbawili go nie tylko rodziny, ale też gorzałki. I nie była to jego decyzja: podjęto ją za niego. Brak rodziny był dla niego bolesny, ale jeszcze bardziej bolesny był brak krupniku.

Powodowany strachem, Radosz zniósł całą podróż i nie dał nic po sobie poznać, ale gdy tylko zostali sami, a żołnierze odjechali pustą ciężarówką, upadł na ziemię, trawiony gorączką, od której dostał dreszczy, majaczył, a nawet płakał.

Przez pierwszych kilka dni wychodził do pracy osłabiony i trząsł się jak osika, ale nie miał innego wyjścia: nie mógł przecież powiedzieć nowym panom swojego życia, że nie ma na to ochoty, że potrzebuje nie tylko chleba, że jego ciało z trudem opiera się tej posusze. Inni pomagali mu udawać, że pracuje, a gdy trzeba było wykopać studnię, kazali mu uderzać kilofem, jakby rozpulchniał ziemię, podczas gdy tak naprawdę robili to za niego pozostali robotnicy. A kiedy nikt ich nie pilnował, Radosz wykorzystywał każdy moment, by rzucić się na ziemię, bez tchu i bez sił.

Z czasem to drżenie zaczęło przechodzić; tak samo jak początkowa desperacja, ale tęsknota i uraza ani trochę nie ustępowały, więc każda noc kończyła się dla polskich rolników dokładnie tak samo: po zgaszeniu świateł i zamknięciu oczu do snu kołysały ich niespokojne wariacje na ten sam temat.

– Mam tylko siebie; albo przynajmniej to, co zostawili ze mnie te przeklęte Niemce: wrak, powłokę, niewolnika. Wstawaj, Radosz; rusz się; zrób to, zrób tamto; nie zaraz, nie jutro: teraz, dziś. Nawet w niedzielę, nawet w twoje imieniny. Ani dnia odpoczynku. Ani jednego. Ani w deszczu, ani w chłodzie, ani w błocie, ani jak krwawią ci odciski. I ani jednego kieliszeczka na koniec dnia; ani jednego, by ogrzać duszę. Wiem, że ta wojna się nigdy nie skończy, że już mnie nie wypuszczą. A jak wypuszczą, to co to da?

Za dnia pracował, zgorzkniały, próbując zarazić swoim nastrojem towarzyszy wygnania, a szczególnie Janusza, który robił wszystko, by pozostać odpornym czy nawet głuchym na słowa Radosza. Im częściej ten do niego mówił, tym bardziej Janusz pogrążał się w swoich opowieściach, tych starych i tych nowych, umilając sobie w ten sposób dni i noce, a także wypędzając Radosza i jego posępne proroctwa z głowy.

Wiedział, czym jest tęsknota; wiedział, co to znaczy tęsknić za matką, czy obawiać się o siostrę. Rozumiał ból, jaki się czuje, gdy straciło się wszystko, i nie sposób o tym zapomnieć. On nie zapomniał. Nigdy. A stracił wszystko już dawno temu. Ale nauczył się cieszyć tym swoim życiem i radować z każdego przeżytego dnia. Był głodny, ale żył i nazajutrz mógł zaspokoić głód. Było mu zimno, ale żył i czekał na nadejście ciepła. Był samotny, ale żył i miał nadzieję, że kiedyś będzie mógł dzielić z kimś czas.

Dla jego towarzyszy niedoli ta strata była świeższa, ale dni mijały, a Janusz nie rozumiał, dlaczego nie potrafią znaleźć najmniejszego nawet powodu do radości: mogli przecież wpaść w ręce Rosjan albo być tak samo martwi jak cała Polska, wedle słów Radosza.

Martwi, by już nigdy się niczym nie cieszyć.

Nie rozumiał, w czym im przeszkadzało, że ktoś w samym środku wojny potrafi odnaleźć spokój; nie rozumiał, dlaczego chcieli mu go odebrać albo przekonać, by się go wyzbył i dzielił z nimi gorycz.

Ostatni czterej Polacy na Ziemi, złączeni frustracją.

– Nikt cię tu nie chce, głupku. – Radosz powtarzał mu to raz po raz, jakby Janusz go nie rozumiał albo nie słyszał.

Mogli nazywać go głupkiem do woli i powtarzać to przy każdej nadarzającej się okazji, ale on wiedział, że wcale nie jest głupi. Słyszał, bo nie miał problemu ze słuchem. Po prostu z własnej woli nie zwracał na to uwagi: nie słuchał, bo nie chciał.

Nie chciał, żeby te słowa dotknęły go do głębi i trafiły do szufladki, w której pomieszkuje gorycz; wiedział, że jeśli na to pozwoli, to zacznie myśleć: „Skoro nikt mnie tu nie chce, to nikt nie zechce mnie już nigdzie”. Bo po latach samotnych poszukiwań było dla niego jasne: w Polsce nie ma drugiej takiej Ilse, a skoro ona jest w Niemczech, to on też chce tam być, bo to właśnie w tym gospodarstwie odnalazł cząstkę rodzinnego domu. Odnalazł kogoś, komu mógł opowiadać swoje historie; dziewczynkę o oczach siostry, której już nie miał; dziewczynkę, która go kochała, choć Radosz upierał się, że tak nie jest.

– Już czas na kolację? – spytał go.

25 marca 1941

7. Hymn dzieci

Wojna toczyła się dalej, jak każdego dnia, i nie dało się temu zaprzeczyć nawet przy najszczerszych chęciach, próbując ukryć to przed dziećmi; nawet mieszkając w najodleglejszej części kraju; nawet nie włączając radia, dopóki te nie pójdą do łóżek, aby spały spokojnie, choć o spokoju nikt nie słyszał już od dawna; nawet rozmawiając podczas kolacji o wszystkim, tylko nie o niej; nawet ubolewając nad tym, że najstarsza córka, Irmgard, przyjeżdża do domu w weekendy po tygodniu spędzonym w internacie ubrana w mundurek Jungmädelbund i śpiewa wyłącznie te pieśni, których nauczyła się na spotkaniach młodzieżówki narodowych socjalistek.

Die Straße frei den braunen Batallionen.

Die Straße frei dem Sturmabteilungsmann!

Es schau’n aufs Hakenkreuz voll Hoffnung schon Millionen.

Der Tag für Freiheit und für Brot bricht an!

Wojna zataczała coraz szersze kręgi, Rzesza stawiała wymagania, a oni robili to, co do nich należało: kiedy mówiono: „Zwiększcie produkcję”, oni pracowali jeszcze ciężej. A kiedy mówiono: „Płodźcie dzieci na chwałę Vaterlandu”, oni oczekiwali już czwartego potomka. Ale nie rozumieli, dlaczego Niemcy wymagają, by dzieci przestały być dziećmi; by zapomniały o zabawie i poddały się wojskowemu drylowi; by zamiast kołysanek nuciły bojową Horst Wessel Lied.

Zróbcie drogę brunatnym batalionom.

Zróbcie drogę ludziom z SA[1]!

Na swastykę z nadzieją patrzą już miliony.

Nadchodzi dzień wolności i chleba!

Z jakiej racji dziesięcioletnia dziewczynka miała śpiewać te wersy? Jaka była z tego korzyść dla kraju? I dlaczego musiała uczyć tej pieśni młodsze rodzeństwo, które – idąc jej śladem – nie nuciło już niczego innego?

Wojna zataczała coraz szersze kręgi, a Hahlbrockowie robili to, czego się od nich wymagało, dawali z siebie wszystko, ale nie rozumieli, dlaczego muszą poświęcić również dzieciństwo swojego potomstwa. Nic jednak nie mówili, bo nie było na to rady.

Hahlbrockowie żyli w niewielkim i odległym zakątku kraju, kluczowym z powodu żyznych ziem, lecz dalekim od pruskiej stolicy i od wszelkich zawirowań społecznych czy politycznych. Od propagandy, że Żydzi są największymi szkodnikami na świecie. Że już Niemcy ich wyplenią. Że Rzesza zajmuje coraz większe terytoria. Że dokonała inwazji na Grecję. Że podbój Francji był łatwizną. Że już niedługo uda się pokonać tych głupich Anglików dzięki nalotom i całkowitej dominacji morskiej. Że Vaterland będzie większy od Cesarstwa Rzymskiego.

Żadna z tych rzeczy nie zmieniała faktu, że krowy nie czekają, aż człowiek przestanie świętować; że należy je wydoić, kiedy tego potrzebują; że trzeba siać i zbierać plony w odpowiednim czasie; że trzeba robić sery i masło, a latem strzyc owce. Że trzeba zajmować się wszystkim: domem, polami, spichlerzem, stajniami, zamkiem. Że trzeba rozliczać się z właścicielem ziemi i oddawać należny udział rządowi, coraz bardziej łapczywemu, a także być w stałej gotowości, aby przyjąć w gabinecie państwowych urzędników.

O nie: wiejskie obowiązki za nic mają autorytety. A nic tak skutecznie nie leczy arogancji, jak porządna zaraza.

Wielka Rzesza. Oni również głośno krzyczeli Sieg Heil! na mityngach i manifestacjach. Seig Heil! Seig Heil! Zwycięstwo było nieuchronne, a wielkość Rzeszy zapewniona.

Nie znosili partyjnych zebrań. Oboje uważali, że mogą lepiej wykorzystać swój czas w domu, poświęcając go na to, co potrafią, i zostawiając politykę w rękach tych, którzy się nią interesowali. Niby logiczne, ale w tamtym okresie absencja na tych zebraniach była odbierana gorzej niż nieobecność w kościele, który dla wielu zszedł na drugi plan. Nieuczestniczenie we mszy było odbierane jako oznaka protestu, jako sprzeciw, ponieważ polityka stała się nową religią, a Adolf Hitler nowym mesjaszem. Z tego powodu ociąganie się z nazistowskim pozdrowieniem było niebezpiecznym aktem zniewagi, ponieważ serdeczni jak dotąd sąsiedzi, kompani z kościelnej ławki, nie zawahaliby się przed nazwaniem zdrajcą każdego, kto nie wykazywałby się podobną żarliwością.

Hahlbrockowie nie rozumieli tej powszechnej paranoi, ale rozumieli, że muszą z nią pokojowo współżyć. Dlatego chodzili na zebrania, posyłali na nie córkę, gdy osiągnęła odpowiedni wiek – zgodnie z obowiązującym dekretem – i nie żalili się przed nikim. Już nawet nie mieli odwagi się skarżyć w zaciszu własnego pokoju z obawy przed tym, że usłyszy ich Irmgard, a ona nie zrozumiałaby obiekcji swoich rodziców co do niektórych aspektów nowego nazistowskiego życia, którego uczono ją miłować w szkole.

I marzyli o dniu, w którym zakończy się wojna, by wszystko wróciło do normalności; by sąsiedzi przestali patrzeć na siebie podejrzliwie; by – wedle słów hymnu, którego mieli już powyżej uszu – nie zabrakło nie tylko chleba, ale też pokoju; pokoju między samymi Niemcami, bo w tym zakątku, tak dalekim od kul i powszechnego zagrożenia, przyszło im doświadczyć takiej właśnie wojny: tej, w której sąsiad występował przeciwko sąsiadowi.

Hahlbrockowie dążyli do wspólnego celu; pracowali, by doczekać nadejścia lepszych dni, lepszych Niemiec. Dlatego jakoś znosili pieśni, które sześcioletnia Ilse musiała powtarzać pod dyktando starszej siostry.

– Naucz się jej porządnie; jak już skończysz dziesięć lat i będziesz mogła chodzić na spotkania, wyjdziesz na najmądrzejszą.

Uczyła ją maszerować. Pokazywała podstawy kalisteniki. Opowiadała jej nowe, mrożące krew w żyłach bajki, których Ilse słuchała od początku do końca w absolutnej ciszy, pouczona przez Irmgard:

– Musisz mieć się na baczności, Ilse, i wiedzieć, co robić, gdy natkniesz się na jedną z tych żmij z żółtą gwiazdą. No już. Powtórz hymn. I tym razem się nie pomyl.

– Później. Już pora kolacji, a przy stole się nie śpiewa.

Wanda wykorzystywała każdą okazję, by zaoszczędzić sobie konieczności wysłuchiwania pieśni, która miała uczynić z jej córek prawdziwe wojowniczki.

– Ale mamo…

– Przy stole nie śpiewamy nawet pieśni kościelnych. Dobrze o tym wiesz, Irmgard.

Schipperowie

22 czerwca 1941

8. Jak liść w rzece

Karl Schipper miał zapamiętać trzecie urodziny Arna do końca życia. „To historyczny dzień!”, powiedział swoim dzieciom. I było w tym wiele racji, bo chociaż co do tego się pomylił – co zwykły stolarz może wiedzieć o historii i przewidywaniach; na pewno nie tyle, by składać podobne deklaracje – to ten dzień wrył się w jego umysł tak głęboko, jak cięcia w jego meblach, robionych na zamówienie ze szlachetnego drewna.

Zróbcie drogę brunatnym batalionom.

Zróbcie drogę ludziom z SA!

Odbijające się od murów Królewca głosy śpiewające Horst Wessel Lied, a nawet mroźne powietrze tamtego wiosennego dnia sprawiły, że upoił się atmosferą powszechnej wspólnoty.

Na swastykę z nadzieją patrzą już miliony.

Nadchodzi dzień wolności i chleba!

Z każdym kolejnym krokiem –sprężystym, mimo że niósł prowiant na cały dzień, a na ramionach siedział mu Arno – stopniowo zapominał o upokorzeniu, jakiego Niemcy doświadczyły w ciągu ostatnich lat.

Już wkrótce ulice ozdobią flagi Hitlera.

A tej niewoli nadejdzie już kres.

Zapomniał o izolacji Prus Wschodnich; o gnębiących ich Polakach, niechętnie pozwalających przekraczać świeżo wytyczone granice Niemcom, którzy przecież dzielili z nimi tę ziemię od zawsze.

– Tato – poskarżył się tego dnia Fritz. – Arno nie zna słów piosenki.

– To nieistotne, Fritz, daj mu śpiewać – odparł z uśmiechem, nie gubiąc rytmu i nie spuszczając wzroku ze wspaniałych czerwono-czarnych flag, które upiększały teraźniejszość i składały obietnice na przyszłość.

Flagi powiewały na każdej ulicy: niewoli nadejdzie już kres. Dzięki tej obietnicy, niemal już spełnionej, zapomniał o niedostatku, jaki cierpiał najpierw jako dziecko w nowej rzeczywistości rozczłonkowanych Niemiec, a później podczas wielkiego kryzysu. Z jego umysłu ulotniły się wszelkie zgryzoty świeżo upieczonego męża i ojca, jakich doświadczał ledwie kilka lat wcześniej, kiedy zawód stolarza na nic się nie zdał, skoro nikt nie miał pieniędzy na naprawę, a tym bardziej na zamawianie nowych mebli, i gdy od głodu ratowało ich jedynie odziedziczone przez żonę maleńkie rodzinne gospodarstwo.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Niem. Sturmabteilung – paramilitarne bojówki Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP), będące głównym narzędziem walki z sympatykami innych ugrupowań politycznych. Odegrały istotną rolę w dojściu nazistów do władzy (wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki). [wróć]