O książce

PIERWSZA PEŁNA BIOGRAFIA KURTA VONNEGUTA

Człowieka, który miał łatwość nawiązywania kontaktów z ludźmi, ale przez całe życie był samotny.

Sprzedał miliony egzemplarzy książek, ale nie czuł się doceniany.

Był przyjacielem ludzi, ale walczył z ludzkością.

Vonnegut z dziecięcą dezynwolturą niszczył rozmaite wyobrażenia na temat poważnej literatury (…) Powieść z obrazkami? Proszę bardzo. Rozdziały na trzy linijki tekstu? Voila. Bóbr — ten bóbr — w towarzystwie amerykańskiej flagi? Jasne. Czerstwe dowcipasy zmiksowane z encyklopedią? (…) Bierzcie i jedzcie z tego wszyscy. Kurt Vonnegut na spółkę ze Stanisławem Lemem i Jaroslavem Haśkiem nieodwracalnie zepsuł mój mózg.

Piotr Kofta

Głównie [Vonnegut] jednak palił pall malle bez filtra i pił whisky, trawki raczej nie palił, wolał mięso od dań wegetariańskich i nabijał się z modnej medytacji transcendentalnej i guru Maharishiego, który uwiódł Beatlesów. Uważał, że największe, co Ameryka dała światu, to idea Anonimowych Alkoholików, bo adepci AA znajdują nową rodzinę, która bierze ich w opiekę. On z rodziną miał nieustanne problemy i nigdy do końca nie umiał się w niej odnaleźć.

„Gazeta Wyborcza”

Charles J. Shields

Z zawodu dziennikarz radiowy i prasowy, pisał książki dla młodzieży. Rozgłos przyniosła mu bestsellerowa biografia Harper Lee, autorki powieści Zabić drozda.

Tytuł oryginału:
AND SO IT GOES. KURT VONNEGUT: A LIFE

Copyright © Charles J. Shields 2011
All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c. 2015

Polish translation copyright © Rafał Lisowski 2015

Redakcja: Ewa Pawłowska

Zdjęcia na okładce: © Gil Friedberg/The LIFE Images Collection/Getty Images,
Oliver Morris/Hulton Archive Getty Images, Mike Slaughter/Toronto Star/Getty Images

Projekt graficzny okładki: Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c.

ISBN 978-83-7985-180-5

Wydawca
WYDAWNICTWO ALBATROS ANDZRZEJ KURYŁOWICZ S.C.
Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa
www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Przygotowanie wydania elektronicznego: Magdalena Wojtas, 88em

Knoxowi Burgerowi
Dajcie mu Złoty Medal

Kurt będzie miał ostatnie słowo — nawet jeśli nie będzie śmiał się ostatni. I jakże zatęsknimy za tym śmiechem! Tym nieopisanym, ciężkim od dymu, sardonicznie radosnym śmiechem, którym wypełniał i okraszał każdą rozmowę. Śmiechem, który nieraz zdawał się całkiem nie na miejscu, gdy następował tuż po opowieści o najstraszniejszych wydarzeniach dwudziestego wieku. Ten śmiech był jego mentalnym murem chroniącym przed szaleństwem wojny, którego doświadczył.

Scott Vonnegut, bratanek,
uroczystość żałobna Kurta Vonneguta,
Hotel Algonquin
Nowy Jork, 21 kwietnia 2007

Nieustannie tracę i odzyskuję równowagę, na tym właśnie opiera się podstawowy wątek fabularny całej literatury popularnej. I sam jestem dziełem fikcji.

Kurt Vonnegut, Wampetery, foma i granfalony (1974)1*

Wstęp

Pisanie tej książki było jak rozmowa z pustym krzesłem. Ponieważ Kurt Vonnegut — żeby posłużyć się językiem slapsticku, jego ulubionej formy humoru — dał nogę i zostawił mnie na lodzie. Kiedy zmarł, byliśmy w trakcie wspólnej pracy. Po raz ostatni rozmawiałem z nim zaledwie kilka godzin przed wypadkiem, który stał się przyczyną jego śmierci.

Nasza znajomość zaczęła się latem 2006 roku, gdy zaproponowałem, że napiszę jego biografię. Ponoć irytowało go, że takowa nie istnieje. Miał to być kolejny dowód na to, że „oni” — czyli głównie krytycy i wydawcy — nie traktują go wystarczająco poważnie. W swym pierwszym liście opowiedziałem się po jego stronie. „Miliony czytelników uznałyby Pana za jednego z najbardziej wpływowych twórców dwudziestego wieku. Pozwolę sobie na pewną prognozę: wkrótce znów zwiększy się zainteresowanie Pańskimi dziełami jako pisarza i krytyka społecznego. Wojna w Iraku, gwałtowne pogarszanie się stanu środowiska, korupcja na poziomie korporacji i rządów oraz natywizm wyznawany przez religijnych i politycznych konserwatystów spowodują nadejście nowej ery aktywizmu. Pańskie powieści, pełne ciętego dowcipu oraz antyautorytarnych uszczypliwości, wejdą do literatury dającej impuls i natchnienie nowej epoce spoglądającej w przyszłość”.

Może trochę przesadziłem z pochwałami. Odpowiedź była chłodna. Po tygodniu otrzymałem dużą kopertę zawierającą szkic jego portretu, na którym pali papierosa. „Moja pełna szacunku odmowa — informował podpis wykonany fioletowym atramentem — doskonałemu autorowi Charlesowi J. Shieldsowi, który zaproponował, że napisze moją biografię”. Postawiłem rysunek na kominku i długo mu się przyglądałem. Słowo „odmowa” nie brzmiało aż tak stanowczo jak „absolutnie wykluczone” albo, co gorsza, list od osoby trzeciej — na przykład ostrzeżenie od prawnika.

„Dziękuję za szkic — rozpocząłem drugi list. — Jest dowcipny i kąśliwy. Pański portret spoczywa u nas na kominku, wpatrzony smętnie w największego wroga wszystkich miłośników książek: telewizor. Jeśli Pan pozwoli, chciałbym spróbować jeszcze raz. Zacząć od nowa. Tym razem na początek pragnę powiedzieć Panu coś o sobie”.

I to właśnie zrobiłem, wymieniając wszystkie dowody zbieżności kolei naszych losów. Pochodziłem ze Środkowego Zachodu, wychowałem się w Indianapolis. Mój ojciec był weteranem drugiej wojny światowej i pracował w dziale public relations dużej korporacji, ja również. Na pewne podobieństwo trafiłem nawet przypadkiem: moja rodzina uczęszczała na zebrania kwakrów, począwszy od Spotkania Przyjaciół w pobliżu Swarthmore College. Jane, pierwsza żona Vonneguta, wychowała się jako kwakierka i ukończyła Swarthmore.

Zakończyłem akapitem, który miał zrobić na pisarzu bombowe wrażenie. „Wszystkie te wyjaśnienia są wstępem do ponownego przedstawienia moich racji: ktoś inny mógłby sklecić znośną opowieść o Pańskim życiu, ograniczając się do przekopania zbiorów bibliotecznych i plików elektronicznych. I sądzę, że wkrótce do tego dojdzie. Ale ja jestem odpowiednim facetem do tej roboty — żeby wykonać ją właściwie, ma się rozumieć”. Nieskromnie dodałem: „Poza tym jestem cholernie dobrym badaczem i autorem”.

Czekałem na odpowiedź, w głębi duszy spodziewając się, że w ogóle nie nadejdzie.

A potem dostałem pocztówkę. Na odwrocie autor znów naszkicował swój autoportret z papierosem w ustach. Na górze było jedno słowo: „OK”.

„O, świękny dniu! Wycz hu! Wycz hej!2* — odpisałem. — Pan Vonnegut powiedział OK”.

· · ·

Uprzedziłem żonę, żeby przygotowała się na życie z Vonnegutami przez najbliższe kilka lat. Mieliśmy poznać Kurta i jego liczną rodzinę lepiej niż większość własnych krewnych, ale ona już się tego spodziewała ze względu na moją dotychczasową pracę. Biografowie osób żyjących lub też takich, których najbliżsi wciąż żyją, są gośćmi u obcych ludzi, muszą dbać o to, aby być mile widzianymi, godnymi zaufania i wyrażać wdzięczność za serdeczne traktowanie (nawet jeśli wcale go nie doświadczają). W przeciwnym razie mogą stracić szansę na to, żeby wystarczająco zbliżyć się do życia ludzi, które próbują pojąć.

Biografowie szukają prawidłowości w zachowaniu. Vonnegut od samego początku wykazywał kilka takich, które zwróciły moją uwagę. Na przykład, kiedy już zgodził się na współpracę, miał zwyczaj dzwonić późno w nocy i dudnić: „Mówi Kurt Vonnegut. Jak idzie praca nad moją biografią?”. Zwykle zadowalało go streszczenie moich postępów. Wydawał z siebie kilka dźwięków oznaczających aprobatę, a następnie przechodził do smutnych wspominków o krewnych i przyjaciołach, którzy od dawna nie żyją. Osiemdziesięciotrzylatek, który dzwoni do kogoś w środku nocy, żeby pogadać, zapewne jest samotny. Zastanawiałem się, skąd bierze się takie uczucie u bohatera mojej książki, słynnego i z pewnością mającego wielu przyjaciół.

Przez wiele miesięcy prowadziliśmy korespondencję, aż w końcu, w połowie grudnia 2006 roku, umówiłem się z nim na pierwsze spotkanie. Nie potrafiłem jednak wyciągnąć od niego konkretnej godziny ani nawet dnia. Powtarzał tylko: „Najpierw zadzwoń”.

Na szczęście, kiedy przybyłem na Manhattan, Vonnegut miał czas nazajutrz rano. Wysiadłem z taksówki przed jego domem z bukietem kwiatów i po raz pierwszy zobaczyłem osiemdziesięciolatka, z którym umówiłem się na lunch. Czekał na mnie w drzwiach ubrany w białe tenisówki, jasnoszare dżinsy oraz bluzę od dresu z napisem „Xavier”. Miał wymizerowaną twarz, poszarzałą skórę i mętne spojrzenie dużych orzechowych oczu. Jego włosy miały barwę nikotyny i bibułki papierosowej. Wręczyłem mu kwiaty. Przyjął je z zadowoleniem, a potem zwrócił się do swej gosposi Marii: „Wstaw je do wody i powiedz Jill, kto mi je przyniósł”. Przez głowę przemknęła mi myśl, że nie wiedzieć czemu zależy mu na tym, żeby żona wiedziała, od kogo dostał kwiaty.

Zaproponował mi przyjaźń tak, jak od niepamiętnych czasów robią to chłopcy. „Chcesz zobaczyć mój pokój?” — zapytał.

Weszliśmy na górę, żeby obejrzeć pomieszczenie pełniące również funkcję gabinetu. Miało kształt litery L o wymiarach mniej więcej trzy i pół na cztery i pół metra. Można tam było spędzać sporo czasu samotnie, jeśli tylko się chciało. W pokoju stało podwójne łóżko, a na ścianach wisiały oprawione litografie. Pod ścianą nieopodal kominka znajdował się stojak z około pięćdziesięcioma kolejnymi. Za biurko służył stolik, który byłby zbyt niski, gdyby nie to, że siedzenie przystawionego doń fotela Eamesa znajdowało się zaledwie trzydzieści centymetrów nad podłogą. Na blacie Vonnegut miał notebooka Macintosha, ale jak na luddystę przystało, wyjaśnił: „Umiem używać tylko edytora tekstu”. Usiadł na kanapie i bacznie mi się przyglądał, kiedy chodziłem tam i z powrotem, niczego nie dotykając. Okazywałem zainteresowanie, zupełnie jakbym też chciał mieć taki świetny pokój. Uśmiechał się i kiwał głową. Potem znów zeszliśmy na dół, ale nie zaproponował, że oprowadzi mnie po reszcie domu. Najwyraźniej pokój na piętrze był jego schronieniem, właśnie tym miejscem w całej trzykondygnacyjnej kamienicy z brunatnego piaskowca, gdzie czuł się naprawdę u siebie. Dlaczego?

Chociaż dzień był zimny i siąpił deszcz, Vonnegut od razu chętnie ruszył piechotą do swej ulubionej włoskiej knajpki. Po drodze gawędziliśmy o tym i owym. O niczym ważnym. Wydawało się, że bardzo stara się podtrzymać rozmowę, zupełnie jakby się obawiał, że przestanie mnie interesować.

Potem, podczas lunchu, stało się coś zaskakującego. Większość osób w trakcie pierwszego spotkania mówi o sobie to, co ich zdaniem powinien o nich wiedzieć rozmówca, co ich definiuje. To pierwsza strona osobistej narracji. Ważne dla nich są wzmianki o służbie wojskowej, o dzieciach, wykształceniu, pracy. Chcą, abyś docenił ich drogę życiową i w świetle tych wszystkich faktów zrozumiał, kim są. Kurt zaskoczył mnie, mówiąc długo i ze złością o swoim dzieciństwie.

— Mogę robić notatki? — zapytałem.

— Nie krępuj się.

Kolejno okładał ojca, matkę, a zwłaszcza starszego brata, naukowca. Po upływie niemal trzech czwartych stulecia wciąż obwiniał ich o emocjonalny ból. Był bezsilny wobec nich oraz łańcucha zdarzeń, które wprawili w ruch. „Padłem ofiarą ciągu przypadków, jak każdy” — mówi jego bohater Malachiasz Constant w Syrenach z Tytana3*. Vonnegut chciał jednak, abym wiedział, że część zdarzeń z jego życia miała źródło w dzieciństwie i można ich było uniknąć, gdyby lepiej o niego dbano.

Kiedy żegnaliśmy się na progu jego domu, miałem wrażenie, że Kurt Vonnegut, w swych powieściach humanista i orędownik życia rodzinnego, jest samotnym, rozczarowanym człowiekiem. Jakie mogły być tego przyczyny?

· · ·

W marcu 2007 roku ponownie spotkaliśmy się u niego na dwa dni. Wydawał się chory i wyczerpany. W styczniu nabawił się infekcji dróg oddechowych, teraz więc każdemu oddechowi towarzyszył cichy gwizd. Drugiego dnia był zbyt zmęczony, żeby wstać z kanapy. Leżał z rękami spuszczonymi wzdłuż ciała i wierzchami dłoni zwróconymi ku górze. Nie podnosił głowy. Temat zlekceważenia objął również jego karierę. Wskazawszy opasły słownik, który przyniósł z gabinetu, pisarz kazał znaleźć w nim swoje nazwisko.

Przekartkowałem sekcję, gdzie powinno znajdować się hasło „Vonnegut Kurt”.

— Nie widzę.

— A teraz zajrzyj pod „Kerouac Jack”.

Ten wpis znalazłem.

Vonnegut zmarszczył czoło.

— No i co ty na to?

Otworzyły się drzwi frontowe i do przedpokoju weszła jego żona Jill Krementz. Przystanęła na widok gościa w salonie.

— Wiem, że chciał pan zrobić ze mną wywiad — powiedziała — ale w tej chwili mam za dużo na głowie.

Następnie znikła w głębi korytarza.

Rozmawiałem z Vonnegutem przez dwie godziny, lecz gdy nadeszło południe, nie mógł już mówić dalej. Zaproponowałem, że wrócę nazajutrz o tej samej porze.

Vonnegut nie był z tych, którzy podają rękę na pożegnanie. Powiedział tylko: „Do widzenia”. Kilka godzin po moim wyjściu potknął się, schodząc po schodkach przed swoją kamienicą. Leżał w śpiączce przez miesiąc, po czym zmarł, nie odzyskawszy przytomności. Po jego śmierci, telefonicznie oraz za pośrednictwem poczty, wielokrotnie próbowałem porozmawiać z panią Krementz o jej mężu, ale nie chciała się ze mną skontaktować. Co więcej, Mark Vonnegut, jako współwykonawca testamentu Vonneguta, zabronił mi cytować któregokolwiek z dwustu pięćdziesięciu ośmiu listów ojca, które otrzymałem od osób, z którymi korespondował. Większość tych tekstów nigdy nie ujrzała światła dziennego. Mimo wszystko informacje zawarte w listach znalazły się w niniejszej biografii.

· · ·

Za życia Vonneguta niektóre słowniki nie zawierały wpisu na jego temat. W Dictionary of Literary Biography napisano jednak: „Wkład Kurta Vonneguta juniora w amerykańską literaturę jest dwojaki: dzięki swemu kunsztowi (oraz wytrwałości) pomógł wynieść popularny gatunek science fiction na poziom zasługujący na uznanie krytyki, z kolei jego filozofia stanowi mieszankę rzewnego humanizmu i cynicznego egzystencjalizmu proponującą zupełnie inny sposób radzenia sobie ze współczesną rzeczywistością niż prezentowany przez większość amerykańskich pisarzy”.

Starałem się odtworzyć jego życie jako syna, męża, ojca i kolegi, lecz przede wszystkim jako pisarza, którego rozbrajający głos — jak napisał do mnie John Updike krótko przed swoją śmiercią — „maskował ból wzruszeniem ramion”. To, co teraz przeczytacie, jest jak dotąd najbliższe kompletnej biografii tego niezwykłego człowieka.

Prolog: Niedrukowany i wystraszony

Kurt Vonnegut w nowej pracy wykładowcy na Uniwersytecie Iowa zamierzał dać z siebie wszystko. Kiedy na początku września 1965 roku mknął przez Środkowy Wschód w nowym volkswagenie garbusie syna — prawie dwumetrowy mężczyzna z głową przyciśniętą do podsufitki — zdawało się, że niepowodzenie ciągnie się za nim jak puszki przywiązane do zderzaka. Popielniczka była pełna zgniecionych petów pall malli, a przednia szyba brązowa od nalotu nikotyny z papierosów odpalanych jeden po drugim. Nie brakowało mu tematów do rozmyślań, a podczas liczącej dwa tysiące kilometrów podróży z domu na Cape Cod do Iowa City w stanie Iowa miał na to wystarczająco dużo czasu.

Znudziło go trwające dwadzieścia lat małżeństwo z jego pierwszą miłością, Jane Cox, z którą ożenił się zaledwie pięć miesięcy od wyjścia z obozu dla jeńców wojennych po zakończeniu drugiej wojny światowej. Przez ostatnie lato starał się w Nowym Jorku nawiązać romans z pewną o dwadzieścia lat młodszą kobietą, która z kolei czekała, aż pisarz William Price Fox weźmie rozwód, aby mogli się pobrać. Gdy okazało się, że prowadzenie zajęć w ramach cieszących się uznaniem warsztatów pisarskich w Iowa mu nie odpowiada, Kurt zamierzał wyjechać i wynagrodzić sobie wysiłek, ostro przystawiając się do Sarah¹. Z drugiej strony planował jej przypomnieć, że jest starym kochliwym moczymordą, a ona zwykłą dziewczyną, a do tego ma tyle lat, że mógłby być jej ojcem. Potrzebowała go równie mocno jak półpaśca².

Rzeczywiście miał córkę prawie w jej wieku, a także pięcioro innych dzieci — troje własnych oraz troje przygarniętych po śmierci siostry i szwagra. Pieniędzy wystarczyło mu tylko na samotną podróż do Iowa City. Nie miał ochoty tam jechać, lecz najwyraźniej wszyscy uważali, że to świetny pomysł³. Miller Harris, jego kumpel z uniwersyteckiej gazetki „Daily Sun” na uczelni Cornella, dowiedziawszy się o zaproszeniu, napisał do niego: „Na litość boską, jedź, ale miej świadomość, że na Twoje zajęcia przyjdą wyłącznie ciemniaki. Będą wśród nich ładne dziewczęta, młode, świeże i urocze, a wiele z nich się w Tobie zakocha. Ale to tak czy siak ciemniaki… Co tam — może z ich kiepskich wypracowań zbierzesz przynajmniej trochę śmiesznego materiału”⁴. Poza tym Kurt jak zwykle potrzebował pieniędzy, zwłaszcza że troje dzieci już studiowało. Przyjął więc zaproszenie Johna C. Gerbera, dziekana Wydziału Anglistyki w Iowa, pisząc, że to dla niego zaszczyt⁵.

Z pewnością potrzebował odmiany⁶. Ostatnio temperament dawał mu się we znaki. Kurt był rozdrażniony nadmiarem alkoholu oraz ciągłym strachem, że na zawsze zostanie nieudacznikiem. Mniej więcej miesiąc wcześniej, zanim wyjechał do Iowa, jego najstarsza córka, piętnastoletnia Edie, grała Cygankę w dziecięcej inscenizacji Wyspy Skarbów w Cape Cod Playhouse. Podczas gdy rozdawała autografy — między innymi oczarowanej siedmioletniej Caroline Kennedy — jakiś stojący obok Vonneguta cwaniak rzucił wulgarną uwagę na jej temat. Kurt wyprowadził gościa na parking, żeby to powtórzył, po czym dał mu w mordę pomiędzy samochodami. Tamten, oszołomiony, ale wciąż niezniechęcony, wstał i znów coś odpysknął, więc Vonnegut jeszcze raz go trzepnął⁷. Na Cape Cod wieści o takich sprawach szybko się rozchodziły.

Może nie tyle sam komentarz tak go dotknął, co świadomość tego, że jest nikim. Oczywiście tamten gość nie miał pojęcia, z kim ma do czynienia — nie wiedział nawet, że to ojciec Edie. Sąsiedzi nie czytali powieści Vonneguta, w ogóle niezbyt interesowali się książkami, Kurt miał więc poczucie, że nic nie znaczy⁸.

Nie znaczy to wcale, że na Wydziale Anglistyki w Iowa wiedziano o nim dużo. Szczerze mówiąc, on sam lepiej orientował się w programie tamtejszego kursu pisarstwa kreatywnego niż tamtejsi uczeni w jego twórczości. Artykuł na temat warsztatów ukazał się w magazynie „Look” zaledwie kilka tygodni, zanim Vonnegut dostał zaproszenie od doktora Gerbera⁹. Kurt wiedział za to z całą pewnością, że kierownik programu, Paul Engle, „nie znał mnie i chyba nigdy o mnie nie słyszał. Nie czytywał takich bzdetów. Ale czytywał je tu ktoś inny i zapewnił go, iż faktycznie jestem pisarzem, tyle że spłukanym, z gromadą dzieci, zupełnie niedrukowanym i śmiertelnie wystraszonym”¹⁰. Gdy w ostatniej chwili wycofał się poeta Robert Lowell, Engle uratował Vonneguta, oferując stałą pracę.

Prawda była taka, że pomimo opublikowania czterech powieści oraz całej masy opowiadań w czasopismach, jakie zwykle widuje się w poczekalniach u lekarzy, kariera pisarska Kurta Vonneguta od lat tkwiła w martwym punkcie. Na Uniwersytecie Cornella pisywał do gazetki felietony satyryczne, artykuły informacyjne oraz publicystyczne, ale w 1943 roku, po dwóch latach studiów, rzucił uczelnię z powodu złych ocen i zaciągnął się do wojska. Po wojnie dzięki G.I. Bill — ustawie zapewniającej wsparcie zdemobilizowanym żołnierzom, między innymi poprzez finansowanie edukacji — studiował antropologię na Uniwersytecie Chicagowskim, ale nigdy nie ukończył pracy dyplomowej. Teraz przekroczył już czterdziestkę, a jedynym papierem dokumentującym jego wykształcenie było świadectwo ukończenia Shortridge High School w Indianapolis. W volkswagenie wiózł również notatki do nowej pracy dyplomowej na Uniwersytet Chicagowski — zbieraninę pomysłów łączących fikcję literacką z antropologią. Marzył o dokończeniu jej w Iowa City w ciągu miesiąca. Chciał również popracować nad rozpoczętym scenariuszem na podstawie swej ostatniej powieści, Niech pana Bóg błogosławi, panie Rosewater. Poza tym miał z sobą także szkice do wojennej powieści o bombardowaniu Drezna. Odkąd skończył służbę, kilkakrotnie bez powodzenia podchodził do tego projektu. Znalezienie czasu na wszystkie trzy przedsięwzięcia zależało od tego, czy plan zajęć na uczelni nie okaże się „morderczo intensywny”¹¹.

Piętnaście kilometrów przed Iowa City volkswagen zaczął znosić na boki i turkotać. Vonnegut zjechał na żwirowe pobocze i wysiadł, „otoczony milionami hektarów gleby”, zupełnie jak na polach uprawnych pod Indianapolis, „płaskiej jak stół do bilardu i tłustej jak ciasto czekoladowe”¹². Złapał gumę. Było cicho, w upale hałasowały tylko świerszcze i cykady. Rozejrzał się wkoło, ważąc swe decyzje.

1: Byłeś wypadkiem przy pracy
1922—1940

Ślub rodziców Kurta Vonneguta, Edith Sophii Lieber i Kurta Vonneguta seniora, 22 listopada 1913 roku w Indianapolis był spektakularny.

Ojciec Edith, Albert, właściciel olbrzymiego browaru cieszący się reputacją jednego z najbogatszych ludzi w mieście, zorganizował gigantyczne wesele w hotelu Claypool na północno-zachodnim rogu ulic Washington i Illinois. Lokal uchodził za najlepszy na całym Środkowym Zachodzie. Na uroczystości było sześciuset gości, a ci, których nie przywieziono automobilami, przybyli powozami o brzęczących mosiężnych uprzężach — całe pokolenie edwardiańskich bogaczy w jedwabnych kapeluszach lub też skromnie przesłoniętych parasolami, w większości wychowanych w Indianapolis przy rezydencjach na Meridian Street¹. Albert Lieber wiedział, czego oczekują goście, i nie zawiódł ich. Zastali dwudziestometrowy bufet, najlepsze mięsa, szampana oraz tańce w sali balowej przy akompaniamencie orkiestry aż do szóstej rano.

Ku zadowoleniu gości krążyło również mnóstwo plotek. Panna młoda ukończyła szkołę dla dziewcząt panny Shipley w Bryn Mawr pod Filadelfią w samą porę, aby pokazać się w Londynie w sezonie 1908. Oświadczył jej się pierwszy poważny zalotnik, Kenneth Doulton, którego rodzina miała słynną na cały świat fabrykę porcelany Royal Doulton. Obiecał, że ojciec kupi im dom w Mayfair, i zasugerował, że mogliby żyć bardzo dostatnio, gdyby tylko od swojego ojca dostała pokaźny posag. Ona jednak podejrzewała, że to próżniak z wyższych sfer, którego interesuje synekura, a nie odpowiedzialność związana z odziedziczeniem olbrzymiego browaru w Indianapolis. Zerwała zaręczyny.

Potem przeprawiła się przez kanał La Manche, żeby zamieszkać w zamku swego dziadka Petera Liebera w Düsseldorfie. Tam wpadła w oko dwóm niemieckim oficerom kawalerii, którzy rywalizowali o jej względy. Zaręczyła się z posiadającym wyższy stopień Prusakiem, kapitanem Ottonem Voigtem, który z szablą, wysokimi butami i mundurem z mosiężnymi guzikami prezentował się wielce szykownie. Niestety, podobnie jak angielskiego poprzednika, jego również nie interesowało odziedziczenie browaru Lieberów. Te zaręczyny także zerwała.

Wróciła do Vellamada, majątku ojca pod Indianapolis, gdzie zbudował dla niej domek na pagórku z widokiem na White River. Umeblował go zgodnie z jej gustem. W salonie umieścił kominek oraz fortepian. Wiele dni spędzała na samotnych spacerach po włościach Lieberów².

Nikt dokładnie nie pamiętał, jak to się stało, że Edith oraz o cztery lata starszego pana młodego, Kurta Vonneguta seniora, którzy znali się od dziecka, połączyło uczucie. Ich rodziny należały do koterii zamożnych Amerykanów niemieckiego pochodzenia obracających się wokół Das Deutsche Haus, centrum kultury niemieckiej w Indianapolis. Naturalnie obie rodziny miały na względzie pieniądze oraz stosowne pochodzenie narzeczonych.

Kurt senior, obiecujący architekt w drugim pokoleniu, zdążył już sobie zaskarbić poważanie starszych ludzi sukcesu, którzy zaprosili go do ekskluzywnego University Club. Ukończył architekturę w Instytucie Technologicznym Massachusetts (MIT), a następnie, tak jak jego ojciec Bernard, obronił pracę podyplomową na Politechnice Hanowerskiej w Niemczech. Dwa lata po śmierci ojca w 1908 roku Kurt wrócił do kraju, aby zostać partnerem w jego dawnej firmie architektonicznej, Vonnegut & Bohn. Był atrakcyjnym, choć niewysokim mężczyzną o niebieskich oczach, kręconych blond włosach oraz smukłych dłoniach o długich palcach, jego wybranka zaś — śliczną kobietą o jasnej karnacji, niebieskozielonych oczach i kasztanowych włosach. Przed ołtarzem Pierwszego Kościoła Unitariańskiego tworzyli piękną parę, co wiadomo z opowieści członków rodziny, ponieważ na samą ceremonię zaproszono tylko najbliższych krewnych. Ponoć wybrano kościół unitariański, bo Vonnegutowie od pokoleń byli wolnomyślicielami, natomiast Lieberowie — protestantami. Spotkali się zatem na neutralnym gruncie.

Przyjęcie w hotelu Claypool stanowiło przypieczętowanie unii dwóch znanych rodzin należących do miejscowej elity. Pod ciężarem niezmierzonej szczodrości milionera Alberta Liebera, jeśli chodzi o jedzenie i picie, zawaliły się filary moralności establishmentu Indianapolis. „Nigdy wcześniej ani później tak wielu skądinąd szacownych i na wskroś konserwatywnych obywateli tej nudnej społeczności tak szybko nie spiło się do nieprzytomności” — napisał historyk rodziny³. Jeszcze dwa dni później dziesiątki gości wciąż z trudem dochodziły do siebie w specjalnie na tę okazję wynajętych pokojach.

Wkrótce po ślubie Kurt z panną młodą pojechali nowiutkim oldsmobilem na tor wyścigowy Indianapolis Speedway, gdzie jeździli w kółko odurzeni szczęściem⁴. To był początek ich wspólnego życia. Tak się szczęśliwie złożyło, że cała wyprawa Edith nosiła już monogram „L-V” od czasu zaręczyn z pruskim kapitanem Ottonem Voigtem⁵.

· · ·

Wesele było godne początku kariery młodych, zamożnych bywalców salonów. Jako kawaler Kurt senior uczył liternictwa artystycznego w John Herron Art Institute i odtąd przyjaźnił się z twórcami amatorami. Edith należała do Indianapolis Propylaeum, elitarnego klubu literacko-towarzyskiego dla kobiet.

Jednakże ślub katapultował wręcz Vonnegutów w sfery zwykle dostępne tylko dla najbardziej wpływowych par. Ich największym osiągnięciem było otrzymanie zaproszenia do Portfolio Club założonego niegdyś przez Theodore’a Clementa Steele’a, artystę z Hoosier Group, oraz jego zmarłą żonę Mary Elizabeth. Należeli do niego wyłącznie artyści, pisarze i malarze ze Środkowego Zachodu wspierający ruch Arts and Crafts. Członkowie grupy odbywali comiesięczne dyskusje podczas uroczystego obiadu i, jak skomentował pewien obserwator, „uważali się za strażników estetycznego sumienia całej społeczności”⁶. W trakcie obiadu w styczniu 1917 roku Edith, jako nowicjuszce w klubie, w rycerskim (i humorystycznym) geście wręczono ogon pieczonej świni⁷.

Vonnegutowie odwdzięczali się, przyjmując znajomych w swym domu przy Central Avenue 1334, położonym w jednej z najlepszych okolic w mieście. Czasem przychodził na kolację dyrektor Orkiestry Symfonicznej Indianapolis, innym razem znajomi pisarze, malarze czy architekci, koledzy Kurta seniora⁸. Proszone obiady Edith były pamiętne choćby ze względu na scenografię, odbywały się bowiem wśród skarbów odziedziczonych po trzech pokoleniach Lieberów: porcelan, sreber, płócien i kryształów.

Przy tak intensywnym kalendarzu towarzyskim jedynym sposobem na utrzymanie porządku w domu było zatrudnienie służącej mieszkającej przy rodzinie, zwłaszcza gdy Vonnegutom zaczęły się rodzić dzieci⁹.

· · ·

Bernard Vonnegut, noszący imię po dziadku ze strony ojca, przyszedł na świat 29 sierpnia 1914 roku. Był poważnym chłopcem, co widać nawet na jego niepozowanych fotografiach. Najwcześniejsza anegdota na jego temat wskazuje na to, że już od małego miał zadatki na fascynata nauką i techniką. Kiedy był jeszcze szkrabem, rodzice zostawili go pod opieką niani. Wrócili dopiero późnym wieczorem, gdy już od dawna spał. Nazajutrz zauważyli, że „był podniecony i wydawał nietypowe dźwięki”. Tajemnica wyjaśniła się po kilku dniach, gdy przyjaciel rodziny wspomniał o tym, że widział Bernarda w ramionach opiekunki na Union Station. Zabrała go na dworzec — znajdujący się w odległości półgodzinnego spaceru od domu — żeby zobaczyć się na peronie z narzeczonym. „Nietypowe dźwięki” okazały się odgłosami lokomotyw¹⁰. Oczywiście wiele małych dzieci uwielbia pociągi, lecz Bernard, gdy tylko wystarczająco dorósł, urządził w piwnicy laboratorium, żeby lepiej zrozumieć działanie pary i elektryczności.

Następna była jedyna córka Vonnegutów, Alice, urodzona 18 listopada 1917 roku. W niemowlęctwie poważnie zachorowała na zapalenie płuc i omal nie zabiła jej wysoka gorączka¹¹. Kurt junior uważał później, że wskutek choroby była lekko opóźniona w rozwoju¹². Nie tolerowała niczego, co mogłoby ją zdenerwować. Stroniła od książek, wolała fantazjować. Na widok ciężarówki wiozącej kury na targ wpadała w histerię i mogły ją uspokoić tylko zapewnienia rodziców, że ptaki jadą na nową farmę¹³. Podczas choroby stale była obiektem troski, być może więc znalazła dobry sposób koncentrowania uwagi na sobie. Skoro zaś Bernard rościł sobie pretensje do bycia tym łebskim, dlaczego ona nie miała być tą emocjonalną? Każde dziecko musi znaleźć sobie w rodzinie jakąś specjalność.

· · ·

Najmłodsze dziecko Vonnegutów, Kurt junior („piękny chłopczyk o kręconych włosach — doprawdy wyjątkowo śliczne dziecko”, jak powiedziała siostra jego ojca, ciocia Irma), urodził się w Indianapolis 11 listopada 1922 roku, czyli w rocznicę zakończenia pierwszej wojny światowej¹⁴. Jako dorosły czuł się dumny z tego, że przyszedł na świat w dniu związanym z pokojem¹⁵.

Rodzice mieszkali już wtedy w nowym, większym domu przy North Illinois Street 4401, położonym w dzielnicy dużych rezydencji z cegły i wapienia po północnej stronie miasta, w pobliżu Uniwersytetu Butlera. Budynek powstał z pieniędzy Edith, chociaż początek prohibicji w 1921 roku spowodował gwałtowną zapaść browarnianej fortuny jej ojca. Po pierwszej wojnie światowej nastąpił za to boom budowlany, Kurt senior spodziewał się więc stałego przypływu zleceń, które miały zapewnić rodzinie finansową stabilność.

Trzykondygnacyjny dom z sześcioma sypialniami, stojący do dziś w głębi zalesionej działki o powierzchni ćwierci hektara, jest obrócony bokiem, przez co wydaje się nieco niegościnny. Jego dłuższa krawędź zwrócona jest do ulicy, a przez drzwi frontowe wychodzi się na wąskie boczne podwórko. Wybudowano go w stylu Arts and Crafts. Na witrażowym oknie głównych drzwi widnieją litery K, E oraz V oznaczające Kurta i Edith Vonnegutów. Pod tym oknem znajduje się nietypowa kołatka w postaci okolonej wieńcem z liści głowy kobiety o rzymskiej twarzy. Zza jej uszu zwisają dwie palmowe girlandy, które spotykają się, połączone broszą, tworząc uchwyt służący do stukania w drzwi.

Przez całe życie Kurt junior utrzymywał, że budynek powstał według projektu jego ojca. W rzeczywistości wykonał go urodzony w Indianapolis architekt William Osler. Kilka innych rezydencji jego autorstwa stoi w tym mieście do dziś i przypomina stylem dom Vonnegutów. Ojciec Kurta miał niewielki wkład w ostateczny kształt budowli, a sam fakt, że zlecił projekt komuś innemu, wiele mówi o jego talencie lub też zainteresowaniach¹⁶.

W ocenie kolegów Kurt senior był architektem o nieszczególnych zdolnościach¹⁷. Źródłem środków utrzymania były handlowe inwestycje, takie jak apteki sieci Hook’s Drugstores czy też budynki firmy Indiana Bell Telephone. W miarę jak budowle zamawiane przez klientów stawały się coraz wyższe, szersze, bardziej wielofunkcyjne i nijakie, dochód przynosiła mu wiedza techniczna, a nie dbałość o styl.

Z kolei jego ojciec Bernard poprawił wizerunek Indianapolis dziesiątkami charakterystycznych budynków, takich jak John Herron Art Institute, hotel Severin czy też olbrzymi Das Deutsche Haus z ogródkiem piwnym i ogrodem, wykonany w stylu niemieckiego neorenesansu¹⁸. Zaprojektowana przez Bernarda Pembroke Arcade w centrum Illinois, inspirowana architekturą Wystawy Światowej zorganizowanej w Chicago w 1893 roku, to prekursorka dzisiejszych centrów handlowych. Współczesny Bernardowi historyk z Indianapolis napisał o nim: „Wszystkie jego dzieła cechuje dbałość o szczegóły. To świadectwo naukowych zainteresowań tego architekta, a także nieprzeciętnych zdolności technicznych”¹⁹.

Do dziś nie zachowały się za to żadne ważne budowle, które wyszły spod ręki Kurta seniora, żadne „pomniki geniuszu”, jak określono niegdyś jego dzieła²⁰. Uczniowi brakowało niezbędnej wiary we własny talent artystyczny, żeby prześcignąć mistrza. Lubił po dyletancku eksperymentować z kaligrafią, malarstwem i garncarstwem, zwłaszcza w miarę upływu lat. Jako architekt dysponował wyćwiczonym wyczuciem stylu. Jednakże jego najmłodszy syn, Kurt junior, nigdy nie miał pewności, czy „ojciec chciał być architektem. Po prostu był najstarszym synem, kazano mu więc nim zostać”²¹. Nie słyszał, żeby Kurt senior kiedykolwiek wspominał dziadka Bernarda. Jak przypuszczał, przyczyną milczenia była świadomość, że w porównaniu z nim jest miernotą²².

Mimo to dochód ze zleceń Kurta seniora oraz inwestycji żony pozwalał nadać ich życiu kosztowną oprawę. Gdy mieli mnóstwo pieniędzy, podróżowali i przyjmowali gości. Typowym przykładem był rejs z Nowego Jorku do Hamburga w lipcu 1924 roku. Wybierali się na ślub siostry Kurta seniora, Irmy, która wychodziła za Niemca, Kurta Lindenera, właściciela plantacji w Hondurasie. Alice miała wtedy siedem lat, a Bernard dziesięć. Dziewiętnastomiesięcznego Kurta juniora oddano pod opiekę bezdzietnemu wujowi ze strony ojca, Alexowi, i jego żonie Raye. (Znacznie później, kiedy Kurt miał już tyle lat, by to zrozumieć, uznał, że matka postąpiła tak, ponieważ sprawiałby kłopot²³). Rodzina co roku jeździła również latem na wakacje do nadmorskiego miasteczka Chatham na południowo-wschodnim krańcu Cape Cod, gdzie dzieci mogły się bawić w berka z falami²⁴. Jeżeli Vonnegutowie potrzebowali pieniędzy, pożyczali je lub sprzedawali papiery wartościowe²⁵.

Rozumiało się samo przez się, że dzieci otrzymają prywatne wykształcenie. Gdy tylko Kurt junior osiągnął odpowiedni wiek, rodzice zapisali go do Orchard School, mieszczącej się w Indianapolis przy West Forty-second Street. Była to postępowa szkoła prywatna obejmująca przedszkole oraz klasy od pierwszej do ósmej. Wcześniej tę placówkę ukończył Bernard, po czym przeniósł się do Park School, niewielkiej prywatnej szkoły średniej dla chłopców. Kiedy jesienią 1928 roku Kurt junior zaczął uczęszczać do Orchard jako przedszkolak, Alice również chodziła tam do jednej ze środkowych klas.

Działanie Orchard School opierało się na przekonaniu teoretyka oświaty Johna Deweya, że uczniowie powinni tworzyć małą społeczność ludzi czynu. Były tam ogrody, zajęcia garncarskie, kursy muzyki, fikcyjne konta bankowe, warsztaty, lekcje biologii na świeżym powietrzu, plastyka i tańce ludowe. Każde dziecko było za coś odpowiedzialne. Duży wpływ na Vonneguta wywarł Hillis Howie, nauczyciel, który później został dyrektorem szkoły. Wiele lat później pisarz powiedział: „Systemu wartości, jakimi staram się kierować wobec zwierząt, roślin, ziemi oraz ludzi wywodzących się z kultury innej niż moja, nauczyłem się od niego. Są nas tysiące — osób, które miały szczęście znaleźć się pod jego wpływem — i przypuszczam, że lepiej czujemy się na tej planecie i bardziej ją szanujemy niż większość naszych bliźnich”²⁶.

Ta edukacyjna cieplarnia sprzyjała szybkiemu rozwojowi Kurta juniora. Jeden z nauczycieli chwalił go za umiejętność czytania²⁷. W domu Kurt ukradkiem studiował wielki słownik z obszernej biblioteki rodziców, ponieważ „przypuszczał, że są tam brzydkie słowa” i w osłupieniu przyglądał się rysunkom „drygawicy, arbalety i diugonia”²⁸. Później, gdy wystarczająco dorósł, pochłonęła go kolekcja dzieł Roberta Louisa Stevensona, Bernarda Shawa, Arthura Conan Doyle’a oraz przepiękne wydanie Lizystraty, które — jak twierdził — przeczytał jako jedenastolatek²⁹.

Odkrył, że łatwo zwrócić na siebie uwagę nauczycieli, za to z rodzicami było już zupełnie inaczej. Kurt senior, dystyngowany i pełen rezerwy, ponoć przypominał swego ojca³⁰. Dzieci traktował oschle. Jego rozmowy z młodszym synem bywały zwykle „zasadnicze i pełne rezerwy”³¹. Najwidoczniej nie interesowało go również przekazanie potomkowi różnych umiejętności — to także wiadomo od Kurta juniora, który nigdy mu tego nie zapomniał. „Nikt mnie niczego nie uczył — jak jeździć na wrotkach, a nawet na rowerze”³².

Ojciec bywał dowcipny, ale w tak cierpki sposób, iż trudno było stwierdzić, czy żartuje. Obowiązujące w domu poczucie humoru to bardzo germańskie Schadenfreude — czerpanie przyjemności z nieszczęścia innych ludzi. Pewnego popołudnia, słuchając czwartego aktu Aidy, Kurt senior stwierdził skonsternowany, że kochankowie zamurowani w świątyni znacznie dłużej by pożyli, gdyby tyle nie śpiewali³³.

Dzieci również lubowały się w Schadenfreude, co objawiało się upodobaniem do oglądania, jak ktoś się przewraca. Na przykład Alice, usłyszawszy serię łomotów, pomyślała, że to młodszy brat zleciał ze schodów, pobiegła więc się z niego pośmiać. Okazało się, że to gazownik spadł do piwnicy. Zarechotała więc jeszcze głośniej. Innego razu zobaczyła, jak jakaś kobieta wypada z autobusu — poziomo, zupełnie jak deska do prasowania. Alice dosłownie zwijała się ze śmiechu³⁴.

Również Kurta juniora przez całe życie cechował osobliwy (i nieraz wprawiający innych w zakłopotanie) zwyczaj nagłego wybuchania śmiechem, kiedy opowiadał o czymś nieprzyjemnym. Niełatwo było ocenić, czy to wyraz zdenerwowania, czy raczej rozbawienia absurdalnością sytuacji. W dorosłym życiu do jego ulubionych anegdot należała ta o koledze ze studenckiej korporacji, który właśnie brał prysznic, gdy usłyszał o ataku na Pearl Harbor. Kiedy Vonnegut docierał do puenty — facet doznał takiego szoku, że wywinął w wannie orła i się zabił! — musiał tłumić świszczący, na wpół wstydliwy chichot³⁵.

Edith Vonnegut zachowywała się tak, jakby była gościem w życiu własnych dzieci. W jej przekonaniu rodzicielstwo należało do zajęć domowych, za które, jako zamożna kobieta, mogła płacić innym. „Matka — powiedział Kurt junior — nie gotowała”³⁶. Nie przyszywała również guzików, nie sadziła roślin w ogródku (zajmował się tym dozorca), ani — jak wspominał jej syn — za często z nim nie rozmawiała³⁷. Lubiła natomiast przebierać dzieci w eleganckie stroje, które wybierała w najlepszym domu towarowym w mieście, L.S. Ayres (również zaprojektowanym przez jej teścia), a także jadać lunche z przyjaciółkami w wyłożonej orzechową boazerią wiktoriańskiej herbaciarni. Na rodzinnych filmach nakręconych w latach dwudziestych radośnie macha, aby powiadomić nas o swej obecności, ale nigdy nie tuli dzieci na znak, że są radością jej życia.

Jedyna oznaka rodzinnej czułości — nie licząc plażowych harców na Cape Cod, również uwiecznionych na filmach — pojawia się między Kurtem juniorem a Alice, która prowadzi przed kamerą swego młodszego braciszka, uśmiechniętego od ucha do ucha i patrzącego na świat szeroko otwartymi oczami, czule trzymając go za rękę. W innej scenie, gdy siedzą obok siebie w zabawkowym wozie, chłopiec opiera twarz na jej ramieniu.

Jednakże siostra starsza o zaledwie pięć lat nie jest adekwatnym substytutem matki. „Ludzkiej i mądrej” osoby, która wysłucha jego paplaniny, odpowie na pytania i poczyta mu książki, szukał gdzie indziej³⁸.

· · ·

Na szczęście w domu znalazł się ktoś taki, kucharka i gosposia, Ida Young.

Gdy pani Young pracowała u Vonnegutów na pół etatu, była w średnim wieku. Czarnoskóra kobieta urodziła się w Kentucky w 1883 roku. Wyszła za swego męża Owena, robotnika magazynowego, jako osiemnastolatka. Mieli dom przy Yandes Street 1940, dwadzieścia minut trolejbusem od rezydencji Vonnegutów. W 1926 roku musiała szukać pracy przy białej rodzinie, ponieważ mąż zmarł i została sama. Po kilku latach zamieszkał z nią jeden z synów, sprowadzając siódemkę wnucząt. Od tej pory życie Idy polegało głównie na pracy oraz opiece nad dziećmi. Gotowała i sprzątała u Vonnegutów przez pięć dni w tygodniu, a w czwartek i niedzielę miała wolne³⁹.

Nie pozwalano jej wychowywać ich dzieci tak, jak wychowywała własne⁴⁰. Vonnegutowie przeważnie dyscyplinowali je biernie, „okazując im niezadowolenie”, jak określił to Kurt junior⁴¹. Był jednak bardzo młody, łatwo ulegający wpływom, a przede wszystkim samotny. „Rozmawiała ze mną częściej niż matka i spędzała ze mną więcej czasu”⁴². Ida opowiadała o nim wnukom i nie ulegało wątpliwości, że bardzo go lubi⁴³. Pozytywną reakcją na jego potrzebę uczucia ze strony dorosłych podbiła serce Kurta i sprawiła, że bacznie słuchał, co ma do powiedzenia na temat życzliwości, uczciwości i przyzwoitego zachowania.

Była metodystką, a Ewangelia stanowiła dla niej podręcznik życia rodzinnego⁴⁴. „Znała na pamięć Biblię i znalazła w niej źródło pociechy oraz mądrości” — napisał później Kurt junior⁴⁵. Vonnegutowie bywali na nabożeństwach w kościele unitariańskim tylko dwa razy w roku — w Wigilię i na Wielkanoc. Odmawiali modlitwę przed posiłkiem, ale z perspektywy czasu pisarz uznał to za „popis teatralny”⁴⁶.

Szukając czegoś, co mogłaby mu czytać, Ida znalazła w bibliotece Vonnegutów popularną antologię opowiadań, wierszy, sentencji i esejów pod tytułem More Heart Throbs (Nowe drgania serca), drugi tom zbioru inspirujących fragmentów. Wiele wierszy było anonimowych, ale zamieszczono tam również rytmiczne, łatwe w lekturze utwory Ralpha Walda Emersona, Christiny Rossetti, Emily Dickinson, Roberta Louisa Stevensona i Jamesa Whitcomba Rileya⁴⁷. Na frontyspisie widnieje kobieta w długiej białej sukni, która czyta, spacerując na tle wiosennego krajobrazu. Podpis brzmi: „Te małe troski, które mnie dręczyły,/Zgubiłam je wczoraj/Na polach z Panem Bogiem”4*.

Po latach Vonnegut w ogóle nie pamiętał nauk religijnych Idy, stwierdził jednak: „Jestem pewien, że mówiła o Bogu, a ja słuchałem z zainteresowaniem”⁴⁸. Pilnie studiowali ów tomik, a całe to doświadczenie, spotęgowane faktem, że wreszcie troskliwy dorosły okazał mu zainteresowanie, odcisnęło na nim piętno do końca życia. „We wszystkim, co piszę, kryje się wręcz nieznośny sentymentalizm. Narzekają na to brytyjscy krytycy. A Robert Scholes, amerykański krytyk, powiedział kiedyś, że chowam słodkie pigułki pod gorzką osłonką. Za późno już na zmianę. Ale przynajmniej wiem, skąd się wywodzę: z wielkiego, ceglanego domu zupełnie jak ze snu, zbudowanego wedle projektu mojego ojca, architekta, gdzie przez długi czas byłem tylko ja i Ida Young”⁴⁹.

· · ·

Podczas gdy pod koniec lat dwudziestych Kurt junior był jeszcze uczniem szkoły podstawowej odczuwającym, jak wspominał, skutki zaniedbania w domu rodzinnym, Bernard, licealista, wyrabiał sobie naukową reputację, która napawała rodziców dumą. Nauczyciele w prestiżowej Park School zgadzali się z oceną jego ciotecznego dziadka Carla Barusa, założyciela Amerykańskiego Stowarzyszenia Fizycznego, który twierdził, że chłopak wykazuje „wyjątkowe uzdolnienia, przestrzegając metod naukowych w figlarnych eksperymentach przy użyciu zwyczajnych materiałów znalezionych w zasięgu ręki”⁵⁰. Nawet kiedy bolcem przebił strop parteru podczas jednego z tych eksperymentów, a innym razem jego telegraf zagłuszył wszystkie stacje radiowe w Indianapolis w promieniu pięciu kilometrów, państwo Vonnegutowie byli zachwyceni osiągnięciami syna. Później Kurt junior miał mu za złe tę niezachwianą pozycję w rodzinie: „Był oczkiem w głowie moich rodziców, co jest chyba normalne w przypadku pierworodnych”⁵¹.

Może w oczach rodziców oraz nauczycieli miał zadatki na drugiego Edisona, ale jego brata i siostrę irytowało, że traktował ich z góry. Kurt junior próbował grać rolę asystenta i pomagał mu podczas eksperymentów, ilekroć Bernard go o to prosił. Poczuł się jednak dotknięty rzekomą wyższością tego „śmiesznego pawiana”⁵². W świecie starszego brata liczyła się tylko nauka. Jedynie papierek lakmusowy, suwak logarytmiczny i anemometr dawały prawdziwe odpowiedzi — wszystko inne było wyłącznie kwestią opinii. Czasem, w dziecinnym napadzie frustracji, Kurt junior rzucał się na Bernarda, który trzymał go wtedy na odległość wyciągniętego ramienia i chichotał⁵³. „Był nudnym draniem. Nigdy mnie nie uderzył, za to gadał o nauce, aż z siostrą sraliśmy z nudów”⁵⁴.

Pewnego dnia z zazdrością obserwował, jak ojciec i brat robili coś, co przypominało alchemię. Mając na rękach grube gumowe rękawice ochronne, wrzucili kilka dziesięciocentówek do plastikowego wiadra z kwasem azotowym. Dodali jeszcze kilka składników i oto na samym dnie zalśniły kawałki czystego srebra. Inny eksperyment polegał na podpaleniu czarnego tlenku żelaza oraz sproszkowanego aluminium w wysokiej temperaturze, aby otrzymać ciekły tlenek glinu. Bernard użył paru kropli do zlepienia gwoździ w kolczastą kulę, tak że można je było rozdzielić tylko przy użyciu piłki do metalu. Jego potęga była zdumiewająca!⁵⁵.

Porównując się z bratem, Kurt junior czuł do siebie silne obrzydzenie. Prowadził dziecinny pamiętnik. Chociaż „nic mi się nie przytrafiało, (…) pisałem stronę za stroną”⁵⁶. Nikt go nie zachęcał, pokazując mu eksperymenty. Ojciec był wyczulony na intelekt, a nie na emocje. „Bernard ewidentnie miał dar, zupełnie jakby nagle pojawił się wybitny szachista, muzyk albo ktoś w tym stylu. Miał w sobie coś z cudownego dziecka, przynajmniej jeśli chodzi o entuzjazm do nauki. Od początku nie ulegało wątpliwości, że zostanie naukowcem, a gdy ja tego próbowałem, okazało się, że nie mam takiego drygu jak on, więc wchodzi tu w grę coś genetycznego”⁵⁷.

Co więcej, oznaki geniuszu dawały Bernardowi w rodzinie pozycję, która wykraczała poza honorowe miejsce należne zwykle najstarszemu dziecku. W jego świecie faktów i rezultatów wrażliwość była czymś od rzeczy. Alice prędko zaczęła wykazywać talent do rzeźbienia w glinie, ale nie robiło to na nim wrażenia. „Sztuka — zwykł mówić — jest czysto dekoracyjna”. Kiedy wraz z rodziną odwiedził miejscową galerię, szydził: „Patrzcie na te obrazy! Tylko tu wiszą!”⁵⁸. Co za tym idzie, profesja jego ojca — ponieważ architekturę można uznać za przedłużenie sztuki — była równie marna.

Jako nastolatek Bernard zaczął postrzegać rodzinę jako element swego laboratorium. Wykazywał skinnerowskie zainteresowanie tym, co robili jego bliscy, jak się zachowywali i dlaczego. Gdy miał szesnaście lat, a Kurt junior siedem, ciekawość dotycząca relacji seksualnych jego rodziców zaowocowała eksperymentem. Umieścił mikrofon pod ich łóżkiem, wyprowadził przewód przez kratkę wentylacyjną i podłączył do magnetofonu. Wkrótce dysponował materiałem na temat seksu między dorosłymi i chętnie podzielił się nim z bratem⁵⁹.

Jechali razem samochodem, kiedy Bernard odezwał się do niego: „Byłeś wypadkiem przy pracy”. Kurt junior pamiętał, że poczuł wtedy strach i niepewność. „Nie miałem pojęcia, co to znaczy być wypadkiem przy pracy, ale wiedziałem, że wypadki to nic dobrego”⁶⁰.

· · ·

W październiku 1929 roku, po krachu na Wall Street, wytworne życie Vonnegutów znalazło się na skraju finansowej katastrofy. Tonęli w długach, większość pieniędzy szła na utrzymanie domu, uwielbiali jednak komfort i luksusy. Fale kryzysu ekonomicznego rozbijały się również o karierę zawodową Kurta seniora, powodując erozję zamówień. Zdesperowani dali się wciągnąć w piramidę finansową, inwestując spadek pozostawiony im przez babkę Nannette Vonnegut, która zmarła w grudniu 1929 roku⁶¹. Stracili wszystko. Żeby nie wypaść z gry, sprzedali papiery wartościowe i zapożyczyli się, gdzie tylko się dało⁶². To wciąż nie wystarczyło. W efekcie Edith Vonnegut, jedna z najbogatszych kobiet w mieście, powoli — jak twierdził jej syn Kurt — zaczynała być „podłamana”⁶³.

Na szczęście w 1930 roku przed Kurtem seniorem pojawiła się perspektywa nietypowego projektu, który pozwolił rodzinie przetrwać finansowo przez jakiś czas. Co ważniejsze, ojciec pisarza wykazał się biegłością, która dowodziła, iż — jak przypuszczał później Kurt junior — został architektem z automatu. Jego prawdziwy talent wiązał się z techniką.

W siedzibie Indiana Bell Building w centrum Indianapolis mieścił się cały sprzęt telefoniczny i telegraficzny obsługujący środkową Indianę. Rada nadzorcza chciała tam dodać przestrzeń biurową, lecz brakowało terenu. Rozważywszy kilka niezadowalających propozycji rozbudowy, szefowie byli bliscy pogodzenia się z tym, że ośmiokondygnacyjną konstrukcję o masie jedenastu tysięcy ton trzeba będzie wyburzyć.

Wtedy jednak Kurt senior przedłożył niezwykły plan. Jego rozwiązanie polegało na obróceniu całego budynku. Można było tego dokonać bez szkody dla obiektu, a podczas całej procedury na wszystkich piętrach miała trwać praca — nic nie zakłóciłoby dziesiątek tysięcy połączeń przekierowywanych co dnia przez centralę. Nie byłoby również przerwy w dostawie gazu, prądu ani ogrzewania, a nawet wciąż jeździłyby windy. Budynek należało przesunąć o szesnaście metrów naprzód, następnie obrócić o dziewięćdziesiąt stopni i wreszcie cofnąć na szynach o trzydzieści metrów. Osiadłszy na nowych fundamentach, Indiana Bell Building — ze wszystkimi pracownikami w środku — zmieniłby adres z Meridian Street na New York Street, a na tyłach miałby mnóstwo miejsca na rozbudowę.

Rada nadzorcza wyraziła zgodę, może dlatego że Vonnegut był tak przekonujący, a może z czystej ciekawości, czy taki niezwykły wyczyn jest w ogóle możliwy.

Przed rozpoczęciem operacji doprowadzono media olbrzymimi wężami, tak aby nic nie przerwało dopływu gazu, wody i ogrzewania. Następnie Vonnegut umieścił pod budynkiem osiemnaście podnośników, z których każdy ważył sto ton. Czternastego października zaczęło się obracanie betonowego kolosa. Inżynierowie z całego kraju, a także kilku z zagranicy, przybyli, żeby zobaczyć, co się stanie. Na sygnał wszyscy robotnicy obsługujący podnośniki wykonali sześć pełnych ruchów dźwignią w górę i w dół. Budynek uniósł się o ułamek centymetra. Mężczyźni odpoczęli. Następnie wykonali sześć kolejnych ruchów i znów odpoczęli. Analogiczna procedura trwała do czasu, aż cała konstrukcja znajdowała się trzydzieści centymetrów nad ziemią. Podłożono pod nią bloczki i tymczasowe podnośniki, a następnie przemieszczono je tak, aby stopniowo przesunąć budowlę na szyny. Osiemnastu ludzi pracowało nadal w synkopowym rytmie.

Co dnia pracownicy i klienci docierali do wejścia przez zakrzywiony pasaż, który stale przedłużano, w miarę jak obracały się drzwi frontowe. Wewnątrz dzwoniły telefony, operatorki łączyły rozmowy, odbywały się spotkania, lecz pracownicy Bell Building nie mogli się powstrzymać i od czasu do czasu wyglądali przez okno, aby sprawdzić, jak zmienia się widok. Na pamiątkę tego historycznego wydarzenia kierownicy robót rozdawali gapiom jednocentówki rozgniecione na szynach. Jedną z nich dostał również Kurt junior, który miał wtedy osiem lat. Wreszcie, w połowie listopada 1930 roku, gmach spoczął na nowych fundamentach.

Na świecie nigdy dotąd nie przesunięto tak dużego budynku.

Przez całe życie Kurt junior wspominał o historycznym osiągnięciu inżynieryjnym ojca tylko mimochodem. Na temat operacji pisały ogólnokrajowe czasopisma, a prośby o udostępnienie technicznych szczegółów przedsięwzięcia przychodziły do Indiana Bell jeszcze czterdzieści sześć lat po tym wydarzeniu⁶⁴. Mimo to syn tytana odpowiedzialnego za ów czyn wolał mówić, że pochodzi z rodziny artystów. „Oto zarabiam na życie sztuką i nie jest to skutek buntu. To zupełnie tak, jakbym przejął rodzinną stację benzynową. Wszyscy moi przodkowie parali się sztuką, więc kontynuuję tradycję rodzinną”⁶⁵. Upierając się, że Vonnegutowie mają we krwi zamiłowanie do sztuki, a nie techniki, dawał do zrozumienia, że to on jest prawdziwym spadkobiercą rodzinnych marzeń, a nie jego starszy brat Bernard.

· · ·

Pomimo oszałamiającego sukcesu, jakim było przesunięcie Indiana Bell Building, firma Vonnegut, Bohn & Mueller, ponieważ tak się wtedy nazywała, musiała zostać rozwiązana. Kurt senior urządził biuro w domu i przyjmował zlecenia, nad którymi — jak napisał później jego syn — „usnęliby (…) licealiści uczący się rysunku technicznego”⁶⁶.

Nie ulegało wątpliwości, że wielkiego domu przy Illinois Street nie da się utrzymać. Został wystawiony na sprzedaż w 1932 roku, ale przez lata nie zgłaszał się żaden kupiec. Półrezydencja z pomieszczeniami dla służby była kulą u nogi w erze włóczęgów, garkuchni i burz pyłowych na Wielkich Równinach. Krok po kroku Vonnegutowie podupadali finansowo. Zaczęli wyprzedawać dobra, dzięki którym niegdyś zakotwiczyli w świecie wyższych sfer: porcelanę, biżuterię oraz dzieła sztuki. Zwolniono służących, w tym Idę Young, choć państwo Vonnegutowie nadal obdarowywali jej rodzinę ubraniami i innymi rzeczami⁶⁷.

Edith zapewniała najmłodszego syna, że kiedyś ich rodzina wróci na szczyt, a on odzyska „godne miejsce w społeczeństwie”, gdy miną złe czasy, i znów będzie „pływał z członkami innych wpływowych rodzin w Indianapolis Athletic Club, grał z nimi w tenisa i golfa w Woodstock Golf and Country Club”⁶⁸. Tymczasem jednak musiał opuścić Orchard School i pójść do czwartej klasy szkoły publicznej — było to „roztropne rozporządzanie środkami”, jak gorzko skomentował w dojrzałym wieku⁶⁹. Alice miała ukończyć prywatną Tudor Hall School dla dziewcząt, a Bernard — Park School.

Gwałtowny upadek ze szczytów społecznej piramidy odbił się na zdrowiu psychicznym Edith. Kurt junior porównał to do objawów głodu narkotycznego. „Moja matka była uzależniona od bogactwa, służby i nieograniczonych kredytów, organizowania wystawnych przyjęć, częstych podróży pierwszą klasą do Europy”⁷⁰. Teraz, dysponując skromnymi przychodami, mąż nie był w stanie zapewnić jej tego wszystkiego, co niegdyś czyniło jej życie przyjemnym niczym garden party.

Rozwścieczona zwracała się przeciwko niemu. Kurt junior, zaledwie dziewięcio- czy dziesięcioletni, patrzył szeroko otwartymi oczami, jak matka atakuje ojca⁷¹. „Późną nocą, zawsze tylko w ciszy domowego ogniska, nigdy przy gościach, dawała upust nienawiści do ojca, nienawiści żrącej jak kwas fluorowodorowy”⁷². Obrzucała go wyzwiskami jak popadło, ale zawsze na jeden temat: jako mężczyzna był nieudacznikiem. Mówiła, że ją zdradza, że jego sztuczna szczęka jest tania i obrzydliwa, że zarabia tak mało, bo boi się podjąć jakiekolwiek ryzyko⁷³.

Lekarz przepisał jej amytal sodu, barbituran o działaniu uspokajająco-hipnotycznym, który spowodował wypaczenie osobowości⁷⁴. W środku nocy Edith włóczyła się po domu w narkotycznej mgle, szarpała klamkami i brzęczała talerzami niczym poltergeist. Rodzina starała się utrzymać to nocne szaleństwo w tajemnicy⁷⁵. Niektóre zachowania miały charakter teatralny — kobieta padała na ziemię, ilekroć ktoś chciał zrobić jej zdjęcie — ale zdaniem Kurta juniora „nienawiść i pogarda, którą obrzucała ojca, jednego z najłagodniejszych i najniewinniejszych mężczyzn, jacy kiedykolwiek chodzili po ziemi, wydawały się bezgraniczne i czyste, nieskażone myśleniem czy konkretnymi powodami”⁷⁶.

Aby uciec przed napadami złości żony, Kurt senior krył się w atelier urządzonym na górnym piętrze w opuszczonej sypialni dawniej zajmowanej przez służącego. Tam — jak opisywał jego syn — zmieniał się w „marzycielskiego artystę”⁷⁷. Malował portrety rodziny i przyjaciół, a także wiele autoportretów. W tych ostatnich było jednak coś dziwnego, co wskazywało, że sam się już nie poznaje. Na kolejnych płótnach pozostawiał niedokończony szkic własnej twarzy, jakby nie umiał podjąć decyzji, jak wygląda albo jak chce się prezentować⁷⁸.

Oczywiście nieszczęście rodziców odcisnęło piętno na Kurcie juniorze, co znalazło odzwierciedlenie w jego wynikach w nauce. W siódmej klasie pewnego dnia został wezwany do dyrektora. „Zapytał mnie, co się dzieje, bo oblewam, co się da, i pewnie będę musiał powtórzyć rok. A ja nie wiedziałem, co się dzieje. Pewnie będę musiał powtórzyć rok!”⁷⁹.

Jak się okazało, jednak nie zawalił roku i w czerwcu 1936 roku ukończył ósmą klasę razem z resztą kolegów. Podczas ceremonii każdy z uczniów odbierał dyplom od dyrektora, po czym ogłaszał publice swoje plany na przyszłość. Gdy przyszła kolej Kurta juniora, powiedział coś, co na pewno usatysfakcjonowało zarówno rodziców, jak i publiczność. „Oznajmiłem, że wyleczę raka za pomocą środków chemicznych, pracując w Eli Lilly Company”⁸⁰.

Innymi słowy, kiedy dorośnie, chciał być taki sam jak Bernard.

· · ·

Z nastaniem lata wszystko zawsze stawało się lepsze. Vonnegutowie mieli drugi dom, gdzie słońce rumieniło im twarze, a woda do pływania była czysta jak deszczówka. Nazwa tego miejsca w języku Indian Potawatomi, którzy niegdyś zamieszkiwali te okolice, oznaczała „jasność” lub „przejrzystość”: Maxinkuckee. Jezioro Maxinkuckee „było dla mnie zaczarowanym zbiornikiem wodnym — wspominał wiele lat później Kurt junior — moim Morzem Egejskim, idealnym pod każdym względem”⁸¹.

Basen został wyżłobiony w piaszczystej glebie przez lodowiec i stale napływa tam woda źródlana. Jezioro ma cztery kilometry szerokości oraz dwa i pół kilometra długości, a kamieniste plaże ciągnące się na dwudziestu jeden kilometrach linii brzegowej są okolone lasami pełnymi dębów, buków i klonów. Miasteczko Culver leży na północno-wschodnim skraju.

Vonnegutowie oraz ich krewni — zwłaszcza Schnullowie i Glossbrennerowie — spędzali lato w pięciu domach obłożonych cedrem („będących wspólną i często sporną własnością”, gdy przychodziło do płacenia podatków) na najatrakcyjniejszym, nasłonecznionym wschodnim brzegu jeziora. Inna gałąź rodziny zarządzała Hollyhock Farm z dwunastohektarowym sadem pełnym jonatanów, grimesów i wagenerów⁸². Cała posiadłość stanowiła więc słodkowodne lenno rodziny Amerykanów niemieckiego pochodzenia sięgającej siedmiu pokoleń wstecz.

Exodus Vonnegutów nad jezioro Maxinkuckee następował pod koniec maja tuż po Dniu Pamięci. Ruszali Meridian Street, która przechodziła w płaską jednopasmową szosę, drogę numer 31. Przez sto czterdzieści kilometrów wiodła ich wprost na północ przez krajobraz Indiany. Po przerwie na lunch docierali do domku przy East Shore Drive 782 wczesnym popołudniem. Potem miała miejsce ceremonia otwarcia okiennic oraz okien, aby po raz pierwszy od wielu miesięcy wpuścić do pokojów światło i świeże powietrze. Na koniec otwierano hangar na łodzie, skąd wyciągano kajaki oraz przeciekającą łódź wiosłową, którą Kurt junior nazwał „Beralikur” — łącząc imiona Bernard, Alice i Kurt. O zmierzchu wszyscy pałaszowali nad jeziorem pierwszą kolację przy świetle lamp naftowych⁸³.

Wieczory upływały na lekturze — do ulubionych autorów należeli Tennyson, Poe, Dickens, Hawthorne, Stevenson, Emerson i James Whitcomb Riley — albo grze w Czarnego Piotrusia, binokla i parcheesi. O zachodzie słońca w akademii wojskowej w Culver strzelano z armaty. Słysząc ten dźwięk, Kurt junior miał nadzieję, że nikt nigdy „nie będzie na niego krzyczał i nie każe mu nosić munduru”⁸⁴. Przed pójściem spać zbiegał po molo zbudowanym przez ojca i skakał do wody z kostką mydła kąpielowego w dłoni.

· · ·

Nad jeziorem celebrowano niemieckość. Dorośli zwykli posługiwać się językiem niemieckim, żeby nie wyjść z wprawy⁸⁵. Kurt junior miał żal do rodziców, kiedy w ten sposób wyłączali go z rozmowy⁸⁶. Ojciec, który na wakacjach zawsze miał lepszy humor, czasem przykładał dłonie do ust i żartobliwie wołał: „Epta-mejen-hoj?”, co brzmi jak jakiś indiański język, ale tak naprawdę znaczy po niemiecku „Czy opaci koszą siano?”. Wtedy jedno z dzieci — których czasem było nawet pół tuzina — musiało odpowiedzieć: „Ja, epta-mejen-hoj” („Tak, opaci koszą siano!”)⁸⁷.

W późniejszych latach Kurt junior narzekał, że tak mało wiedział o niemieckiej kulturze. Porównał swą sytuację do tytułu opery Richarda Straussa. Die Frau ohne Schatten — Kobieta bez cienia. „Ja byłem dzieckiem bez cienia, cienia przynależności etnicznej. Rodzice mogli mnie nauczyć mówić po niemiecku, ale tego nie zrobili. Całkowicie brakowało mi świadomości etnicznej”⁸⁸. Obciążał odpowiedzialnością ojca i matkę — po raz kolejny powraca tu ten sam refren: „Nikt mnie niczego nie uczył”. Winił jednak również antygermanizm podczas pierwszej wojny światowej, który „tak zawstydził i przeraził moich rodziców, że postanowili nie zaznajamiać mnie z językiem, literaturą, muzyką i ustnymi podaniami rodzinnymi, które tak kochali moi przodkowie. W dowód swego patriotyzmu zrobili ze mnie ignoranta i pozbawili korzeni”⁸⁹.

Ze strachu przed Hunami (a także zazdroszcząc Amerykanom niemieckiego pochodzenia tak dużego znaczenia w biznesie) dziennik „Indianapolis Star” opublikował listę nazwisk i adresów ośmiuset nienaturalizowanych imigrantów z Niemiec. Ktoś obrzucił żółtą farbą Das Deutsche Haus, miejscowe centrum kultury niemieckiej, które członkowie postanowili przemianować na Athenaeum⁹⁰. Pewnego dnia Kurt senior znalazł w skrzynce pocztowej anonimowy list: „Przestań uczyć dzieci tej szwabskiej mowy”⁹¹. Oczywiście jak na ironię ani Alice, ani Bernarda (Kurta juniora jeszcze wtedy nie było na świecie) nie uczono mówić po niemiecku. Matka Kurta seniora, Nannette, również przeżyła kiedyś traumatyczne wydarzenie. Szofer, którego zatrudniła, człowiek dobrze wykształcony, „okazał się szpiegiem. Chciał się przekonać, czy aby nie jesteśmy nielojalni” — opowiadała siostra Kurta seniora, Irma⁹². Kłam takim uprzedzeniom zadawał fakt, że ośmiu mężczyzn z rodziny Vonnegutów, włącznie z Kurtem seniorem, zgłosiło się do poboru⁹³.

Mieszkający w Indianapolis Amerykanie niemieckiego pochodzenia mieli wiele powodów, aby się złościć, czuć się znieważanymi i przyjmować postawę obronną. Zachowanie rodziców Kurta juniora nie pasuje jednak do jego przekonania, że się wstydzili. Częste rejsy do Niemiec nie ustawały przez całe lata dwudzieste i na początku trzydziestych. Kurt senior popłynął nawet do Hamburga najnowszym luksusowym liniowcem Deutschland dwa tygodnie po krachu na giełdzie⁹⁴. Vonnegutowie, Lieberowie oraz ich krewni byli dumni ze swego dziedzictwa, lecz postrzegali je w kategoriach lirycznych i kulturalnych, a nie politycznych. W Indianapolis na każdym kroku spotykało się owoce starań Amerykanów niemieckiego pochodzenia na rzecz ulepszenia miasta: Szkolne Stowarzyszenie Niemiecko-Angielskie, Musikverein, Niemiecko-Amerykańskie Stowarzyszenie Weteranów, Niemiecki Klub Literacki, Stowarzyszenie Wolnomyślicieli, a także niebosiężny pomnik Żołnierzy i Marynarzy Indiany, zaprojektowany przez architekta z Berlina. Później, w trakcie drugiej wojny światowej, w domu Vonnegutów krążyło powiedzenie, że jedyny problem z Niemcami jest taki, że mieszkają w Niemczech⁹⁵.

Co więcej, intelektualne tradycje niemieckiego racjonalizmu i liberalizmu nie pozwalały rodzinom takim jak Vonnegutowie dać się zastraszyć natywistom czy bigotom. Jak po wielu latach mówił sam Kurt junior, „dla nich ten kraj rzeczywiście opierał się na świętych pismach: Deklaracji niepodległości i Karcie praw”⁹⁶. Przetrwali ostrzał fanatyków i żyli dalej.

Tak czy siak, największa korzyść, jaką Kurt junior odniósł z pobytów nad jeziorem, nie miała charakteru kulturalnego. Chodziło o względy, jakimi się cieszył dzięki udziałowi w sadze klanu Vonnegutów nad jeziorem Maxinkuckee. Sama jego obecność — pływanie, wycieczki kajakiem, odpalanie fajerwerków na Dzień Niepodległości — wzbogacała rodzinną historię sięgającą trzech pokoleń wstecz. W późniejszych latach nabrał przekonania, że w idealnym świecie każde dziecko skłócone z rodzicami — czy to dlatego, że dorośli są zbyt oziębli, czy zbyt wymagający — powinno mieć wyrozumiałego krewnego, do którego mogłoby się zwrócić⁹⁷. Ta osoba powinna asekurować w trudnych chwilach albo po prostu umieć słuchać ze współczuciem. W rodzinie Kurta znalazł się ktoś taki — ktoś, „wrażliwy, zabawny i szczodry, był moim idealnym dorosłym przyjacielem” — stryj Alex Vonnegut⁹⁸.

Stryj Alex był towarzyskim młodszym bratem Kurta seniora. Ukończył Uniwersytet Harvarda i pracował jako agent ubezpieczeniowy w Provident Mutual Life Insurance Company. Jak mówił Kurt junior, jego trzy ulubione słowa brzmiały: „czek w załączniku”⁹⁹. Później przyznał, iż czuł się rozczarowany, że nie sprostał jego oczekiwaniom¹⁰⁰. Sprzedawanie ubezpieczeń było zbyt łatwe, więc Alex się nudził. Mimo to „kipiał humorem”, jak wspominał kuzyn Kurta juniora Walter Vonnegut, a przy tym kochał dzieci¹⁰¹. Pewnego razu w liście do przyjaciela Alex oznajmił żartobliwie: „Jestem w kwiecie starości”¹⁰².

Wszystkie dzieci nad jeziorem Maxinkuckee rywalizowały o jego względy. Obskakiwały go, łapały za rękę i wyciągały na ganek któregoś z domków. Błagały go o opowiadanie Edgara Allana Poego albo prosiły, żeby wykonał swoją najsłynniejszą sztuczkę, kocią kołyskę ze sznurka, co wiele lat później z pewnością posłużyło za inspirację do tytułu jednej z powieści Kurta juniora¹⁰³. Alex ożenił się w 1915 roku, ale wraz z żoną Raye nie mieli dzieci i nigdy nie mogli ich mieć. Przyczyną — przynajmniej tą, którą oficjalnie podawał krewnym — była choroba weneryczna, jakiej nabawił się po studiach podczas wielkiego tournée po Europie, przez co nie był w stanie spłodzić potomka. Ponieważ przegapił swą okazję, energicznie wcielał się w rolę ojca zastępczego dla wielu dzieci z rodziny.

Z pewnością właśnie dlatego, że miał dryg do dzieci, dostrzegł, iż Kurta juniora coś trapi. Nikt go nie słuchał. „Kiedy Kay był dzieckiem — powiedział później Alex, posługując się rodzinnym przydomkiem pisarza — narzekał, że nikt nigdy nie pozwala mu czegoś powiedzieć i że ciągle mu przerywają”¹⁰⁴.