Projekt okładki: Katarzyna Konior

Redaktor prowadzący: Małgorzata Burakiewicz

Redakcja techniczna: Andrzej Sobkowski

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

Korekta: Irma Iwaszko

Zdjęcia wykorzystane na okładce:

© Kichigin/Shutterstock

© Keith Tarrier/Shutterstock

© by Sabina Waszut

© for this edition by MUZA SA, Warszawa 2014

ISBN 978-83-7758-876-5

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Warszawa 2014

Wydanie I

FRAGMENT

Mamie, opiekunce wspomnień

Październik 2001

– Może jednak pójdę z tobą, mamo? – pyta Gosia, jednocześnie usiłując wjechać przednimi kołami na wysoki krawężnik.

– Poradzę sobie – odpowiadam stanowczo.

W kółko pyta mnie o to samo, a ja wszelkimi sposobami próbuję ukryć narastające zdenerwowanie. Przecież wie, że nie lubię dzielić się emocjami. Nauczyłam się tego dawno temu. Nie przetrwałabym bez tej umiejętności.

Otwieram drzwi, gdy tylko auto się zatrzymuje.

– Mamo, po co ci to? Tyle nerwów.

W głosie Gośki słyszę błaganie. Powinnam być zadowolona, że troszczy się o mnie. W jej wieku nie miałam w sobie tyle empatii.

– Wiesz, że robię to dla twojej ciotki.

Gosia wzdycha, bo tego argumentu nie przebije.

Kochała moją siostrę. Nie tylko za paczki, które Agnes przysyłała z Reichu przy okazji świąt i urodzin.

To dzięki niej szary komunizm stał się dla moich dzieci bardziej kolorowy. Słodycze, dobra herbata, kakao – tego nie brakowało w naszym domu.

Agnes jako jedyna z nas nie miała dzieci. Zbyt krótko była mężatką, za to najszczęśliwszą, jak zawsze dodawała.

Poświęciła się rozpieszczaniu siostrzenic i siostrzeńców. Choć nigdy tego nie powiedziała, Gosia była jej ulubienicą. Dobrze wiem dlaczego. Moja córka jest bardziej podobna do swojej ciotki niż do mnie. Obie miały w oku ten sam błysk. Obie wybrały tę samą drogę – zostały nauczycielkami, belferkami z pasją.

Gdy Agnes zachorowała i ani prośbą, ani groźbą nie udało nam się jej ściągnąć do Polski, Gosia pojechała do Kolonii. Spędziła tam wiele miesięcy. Przechodziły razem przez kolejne chemioterapie, przez nadzieję i brak nadziei. Opiekowała się Agnes do ostatnich dni. To właśnie wtedy padła ta przedziwna prośba, jak się później okazało, spisana również w liście do nas. Aby jeszcze raz spróbować, aby w nowych czasach jeszcze raz zebrać siły i odzyskać domy. Naszą ojcowiznę.

Nie mogliśmy odmówić, choć nie przypominam sobie, żeby moja siostra była z tym miejscem jakoś szczególnie związana. A przecież pamiętam dobrze dzień, w którym przyszłyśmy tu po raz pierwszy, i ten, w którym po latach ostatni raz przechodziła przez bramę.

To Gosia załatwiła wszystkie dokumenty. Biegała po urzędach, przeszukiwała archiwa.

Ale ten ostatni ruch należy do mnie. I Gośka doskonale o tym wie.

Sięgam po leżącą na tylnym siedzeniu torebkę i dokumenty starannie zamknięte w papierowej teczce.

– Zadzwonię do ciebie, gdy się skończy – mówię.

– A masz naładowany telefon?

Boże, czy ona musi…

Nie chcę wyjść na zrzędzącą staruszkę, więc w odpowiedzi kiwam jedynie głową i uśmiecham się przyjaźnie.

Zatrzaskuję drzwi i czekam, aż czerwona škoda odjedzie. A potem liczę do trzech i odwracam się. Serce wali jak oszalałe. Choć mieszkam dwie dzielnice dalej, stoję tu po raz pierwszy od… Boże, od ponad pół wieku. Jak to możliwe, że przez cały ten czas tak skutecznie udawało mi się omijać tę ulicę.

Wiem, że Władek czasem tu przychodził. Wracał potem do mnie zmieniony, zamyślony. Czułam, że te miejsca wciąż są w nim.

Brakuje mi męża. W takich chwilach – najbardziej. Przed nim nie udawałam. Nie musiałam. Wiedział, kiedy się bałam.

Czy teraz poparłby moją decyzję, czy byłby dumny, że się odważyłam?

Dosyć rozmyślań. Robię pierwszy krok. Ból pleców, który towarzyszy mi od tylu już lat, znika.

Robię drugi. Smród wszędobylskich spalin zamienia się w zapach biedy – zgniłych ziemniaków i koziego mleka.

Robię kolejny. Dotykam dłońmi wilgotnej ściany.

Styczeń 1934

Koła klinują się w szparach nieudolnie ułożonego bruku, grzęzną w pośniegowym błocie. Jestem zmęczona. Nie mam siły pchać wózka i jednocześnie bez przerwy poprawiać zgromadzonego na nim dobytku. Ciężka pierzyna i dwie puchowe poduszki – pozostałość z ausztojeru[1] matki, karbidka i zapakowana w szary papier figurka Matki Boskiej Piekarskiej.

Ojciec idzie przede mną. Niesie dwie walizki. Ktoś wyrwał z nich metalowe zamki, więc teraz zostały przewiązane sznurkiem i paskiem do spodni. Dziewięcioletnia Agnes biegnie obok. Matka, ciężko dysząc, wlecze się w tyle. Trzyma na rękach Helenkę – najmłodszą siostrę. Spod fałdów szerokiej spódnicy wystaje zaokrąglony brzuch. Znów będzie dziecko. Znów powiększy się dorobek życia naszej rodziny.

Rozglądam się uważnie. Wchodzimy w coraz smutniejsze ulice. Z jasnej i szerokiej, gdzie stał dom, w którym mieszkaliśmy, skręcamy w boczną. Ponure familoki rozświetla jedynie czerwień parapetów. Nie ma pięknie rzeźbionych fasad, strzelistej wieży kościoła i witryn sklepów, przed którymi można spędzać całe godziny, prawie czując smak kolorowych cukierków.

Nie wiem tylko, dlaczego ojciec wciąż idzie z tak dumnie uniesioną głową. Nie uwierzyłam w bajkę, którą opowiedział nam dziś rano, gdy opuszczaliśmy mieszkanie. Nie będę księżniczką w pięknym zamku.

A przecież miało być inaczej.

* * *

Pamiętam dzień, w którym „bogobojny” zapukał do nas po raz pierwszy.

Wszedł, nie zważając na to, że w wielkiej balii, osłoniętej jedynie prowizorycznym parawanem, mama właśnie myła mnie i siostry. Jak w każdy sobotni wieczór.

– Szczęść Boże, szczęść Boże – nieznajomy powtarzał pozdrowienie i z każdym krokiem coraz niżej pochylał przed ojcem plecy.

Ten przeraźliwie chudy mężczyzna o nienaturalnie cienkim głosie rozśmieszył mnie. Przypominał aktora z przedstawienia, na które kiedyś zabrano nas ze szkoły. Był tak samo nieprawdziwy. Zasłoniłam ręką usta, ale było już za późno. Mokra ścierka boleśnie przywołała mnie do porządku.

Nim ojciec rozlał przyniesioną przez gościa wódkę, nim wypili pierwszy kieliszek, matka już wypychała nas za drzwi.

– Pobawcie się na placu. Sophie, pilnuj sióstr, niech się nie wymaraszą[2].

Wiedziałam, że musi dziać się coś ważnego. Inaczej nigdy nie wypuściłaby nas z domu po sobotniej kąpieli.

Na niedzielnej mszy trzeba być czystym.

O tym, czego chciał mężczyzna, dowiedziałam się jeszcze tej samej nocy. Łóżko rodziców stało tuż obok naszego. Znałam wszystkie ich sekrety.

– Zobaczysz, w końcu skończy się ta bieda. Kupimy domek, będziesz miała ogródek.

Ojciec nawet nie próbował ściszać głosu.

– Nie ufam mu.

– To porządny człowiek. Wierzący. Przecież słyszałaś, odda.

– Tyle pieniędzy! Wszystkie oszczędności! Franc!

Szelest pościeli zagłuszył odpowiedź ojca. Zresztą znałam ją. To on podejmował decyzje. Matka mogła jęczeć, płakać, ale jak on coś postanowił, nigdy nie zmieniał zdania.

Nie wiem, jaką sumę ojciec pożyczył obcemu człowiekowi. Nie sądziłam, że można mieć jakieś oszczędności, skoro przy śniadaniu trzeba dzielić jedno jajko na pięć części.

Marzeniem ojca był własny domek. Za tą iluzją przyjechał na Śląsk z zapadłej niemieckiej wsi. Gonił to marzenie, gdy huta obcinała zarobki, a za drzwiami naszej izby hejbama[3] pomagała przyjść na świat kolejnym wiecznie głodnym dzieciom.

Od tamtej soboty „bogobojnego” spotykaliśmy prawie codziennie. Nadal śmieszyło mnie jego dziwaczne zachowanie. Ukłony, ściąganie czapki, całowanie matki po rękach. Lubiłam jedynie cukierki, które znajdował dla nas w kieszeniach spodni.

A potem zniknął. Ucieszyłabym się nawet, gdyby nie niepokój, który rósł w oczach ojca. Płacz matki nie przerażał, przyzwyczaiłam się już do jej wiecznego załamywania rąk. Ale bałam się strachu człowieka, który był dla mnie niczym dąb, nie do przewrócenia.

Początkowo nieudolnie próbował ukryć nocne rozmowy, pełne wyrzutów i oskarżeń. Bawił się z nami, nosił na barana piszczącą z radości Helę. Raz zabrał mnie do jadłodajni na ciepłą kiełbaskę z musztardą. Musiał wiedzieć, że zawsze, gdy przechodziłam obok, marzyłam, aby stracił pracę. Bezrobotnym wydawano tam darmowe zupy.

W końcu przestał udawać. Przychodził z pracy. Siadał przy stole i nie tknąwszy obiadu, który podawała mu matka, wpatrywał się w pustą ścianę. Godzinami. Jakby ktoś wyssał z niego życie.

Z tamtych dni pamiętam ciszę. Nawet wieczny szczebiot dziewczynek gdzieś zniknął. Gdy nie spały, a pogoda była zbyt brzydka, aby wyjść na plac, bawiły się w „pociąg” różnokolorowymi guzikami. Bez śmiechów, płaczów, ciągłej bieganiny. Tak jakby rozumiały. Tylko co?

„Bogobojny” wrócił. Po prostu wszedł do naszego mieszkania pewnego grudniowego wieczoru. Nie poznałam go. W podartej koszuli, bez butów i kurtki, choć na dworze tego dnia było przeraźliwie zimno, stanął przed ojcem, trzęsąc się jak osika. Wcisnął mu do ręki pożółkłe papiery. Uklęknął, złożył ręce jak do modlitwy i zaczął o coś błagać. O podpis? Wybaczenie? Wstawienie się za nim?

Matka zamknęła nas w izbie, więc przez grube drewniane drzwi dobiegały nas jedynie strzępy rozmowy.

– Będziecie mieli swoje domy. Są warte więcej niż to, co miałem wam oddać.

– Nie chcę ich, oddaj pieniądze! – ojciec grzmiał, jakby nagle znów wróciły do niego utracone siły.

– Nie mam, oszukali mnie – kajał się mężczyzna, dzięki któremu tak dosadnie poznałam słowo „nienawiść”. Tak, wówczas go nienawidziłam.

– Człowieku, znam tę ulicę.

– Tam jest prąd, tu siedzicie przy karbidce.

– Siedzimy, bo chcemy. Bo za rok mieliśmy być gdzie indziej.

– Będziecie właścicielami.

– Tam mieszkają tylko Polacy. Będę nikim.

Resztę zagłuszył płacz moich sióstr. Tego wieczoru nikt nie dał nam kolacji. Trudno ułożyć do snu głodne dzieci.

* * *

Teraz stoimy przed „spełnionym marzeniem” rodziców. Żadne z nas nie przekracza wejściowej bramy. Czujemy, że przejście przez nią będzie końcem świata, który choć pachniał taką samą biedą, był… nasz. Helenka pierwsza przełamuje niewidzialną granicę. Podbiega do grupki dzieci, które bawią się na placu. Idziemy za nią.

– Ale będziemy mieć światło. – Matka ukradkiem wyciera oczy w skrawek chusty.

Luty 1934

Nasze nowe mieszkanie to duża kuchnia i izba na piętrze „przedniego” domu. Okna wychodzą na podwórko, dlatego mało tu światła. Chyba właśnie słońca brakuje mi najbardziej. Tam, gdzie mieszkaliśmy wcześniej, wdzierało się przez powieszone w oknach zazdrostki już wczesnym popołudniem i zostawało do wieczora. Lubiłam przyglądać się drobinkom kurzu, które tańczyły w jego smugach. Lusterkiem puszczałam zajączki na ścianie. Dziewczynki biegały za nimi jak małe kotki. Tu wszystko wydaje się jednokolorowe – szare.

– Sophie, rusz się. Trzeba skuć lód przed wejściem, jeszcze ktoś nogę złamie i dopiero będzie. A potem pójdziesz do Zającowej. Już miesiąc spóźnia się z czynszem.

Gwałtownie chowam wspomnienia tam, gdzie ich miejsce. Odwracam się od okna, przechodzę przez kuchnię i uchylam drzwi do izby. Matka leży okryta kołdrą. Obok, w drewnianej kołysce, kwili małe zawiniątko. Już dwa tygodnie minęły od narodzin Antka, a ona nadal jest za słaba, aby podnieść się z łóżka. Dziecko długo nie chciało przyjść na świat, w sumie wcale się mu nie dziwię. Mimo to jestem zła na to stworzonko, przez nie cała robota spadła na mnie. Nie mogę chodzić do szkoły, bo przecież ktoś musi zająć się Helenką. Trzeba ugotować obiad, przebrać noworodka, zaprowadzić Agnes na lekcje. Zaspy na ulicach są zbyt duże, aby mogła iść sama. Teraz do szkoły mamy naprawdę daleko. Większość szkół niemieckich zlikwidowano zaraz po plebiscycie. Zostało zaledwie kilka – nasza o pół godziny marszu stąd. Trzeba też zająć się domami. Ojciec nie chce płacić dozorcy, więc szorowanie schodów i porządki na placu są obowiązkiem moim i matki. Teraz tylko moim. Zarzucam na plecy szal. Na gołe stopy wsuwam ciężkie trepy. Są dziurawe, więc i tak zaraz miałabym mokre pończochy. Biorę łopatę i wychodzę do sieni. Natychmiast uderza we mnie zimne powietrze. Wieje przez nieszczelne okna. Zbiegam po schodach. Przez chwilę stoję na ostatnim stopniu. Nie mam odwagi wyjść. Wiem, że zmarznę. Obojętnie jak szybko będę pracowała, palce zaraz i tak skostnieją.

Z ciężkim westchnieniem chwytam za klamkę, popycham drzwi i omal nie robię fikołka na zmrożonych pomyjkach.

Nie ma sensu zastanawiać się, czy któryś z lokatorów celowo wylał je przed drzwiami. Bez względu na to, jaką uzyskałabym odpowiedź, robota nie stanie się przez to lżejsza.

Uderzam łopatą. Odgarniam. Znów uderzam. Odgarniam. Uderzam.

Na podwórku jest zupełnie cicho, słyszę jedynie odgłos kruszonego lodu i własny ciężki oddech. Muszę chwilę odsapnąć. Próbuję wyprostować palce. Bolą.

– Daj, pomogę ci z tym.

Aż podskakuję na dźwięk niespodziewanego głosu. Odwracam się.

Znam go. Jest jednym z naszych lokatorów. Zajmuje wraz z matką izbę w „tylnym” domu. Dokładnie okno w okno z naszym mieszkaniem.

– Nie, nie trzeba – mówię speszona i jednocześnie przyciskam sztyl łopaty do piersi, jak gdybym bała się, że wyrwie mi ten skarb.

A on właśnie to robi.

– Oddaj, matka będzie zła.

– Przecież nie widzi.

– Oddaj!

Macha ręką, na znak, że zupełnie nie zwraca uwagi na moje sprzeciwy. Doskonale wie, że nie będę się z nim szarpała.

Przyglądam się, jak w kilka minut robi to, co mnie zajęłoby pół godziny. Ile może mieć lat? Pewnie ze dwadzieścia. Wiem, że pracuje w drukarni. Jego matka chwaliła się kiedyś kobietom w kolejce po chleb. Jak ma na imię? Waldek? Nie, nie tak… chyba… Władek… Tak o nim mówiła. Władek Zaleski.

– Gotowe!

Władek wbija łopatę w śnieg tuż obok miejsca, w którym stoję.

– A teraz uciekaj do domu, bo się w bałwana zamienisz.

Na szczęście, mróz zdążył już pomalować moje policzki, więc Władek nie dojrzał rumieńców.

Patrzę, jak odchodzi, pogwizdując jedną z tych okropnych powstańczych melodii. Otrzepuje ze śniegu nogawki spodni, potem znika za drzwiami domu.

Biegnę po schodach. Wiem, że powinnam się pospieszyć. Hela i matka czekają na miskę gorącej kartoflanki, która nawet nie zaczęła się gotować, a dziecko pewnie ma już mokro.

Helenka bawi się szmacianką, która kiedyś należała do mnie, potem do Agnes, a teraz jest towarzyszką zabaw kolejnej Trauterówny. Przez uchylone drzwi zerkam do izby. Antek i matka śpią. Już mam się cofnąć do kuchni i zająć obiadem, gdy mój wzrok pada na nieduże lusterko, które stoi na komodzie. Podchodzę na palcach, biorę je i wracam do kuchni.

Siadam przy stole. Niepewnie unoszę zwierciadełko na wysokość oczu. Kiedy patrzyłam w nie ostatnio? Jeszcze w starym mieszkaniu, gdy bolał mnie ząb. Chciałam zobaczyć, jak bardzo spuchłam, bo śmiały się ze mnie koleżanki.

Nigdy nie przyglądałam się sobie tak jak teraz.

Matka zawsze powtarza, że kto podziwia swój wygląd, zamiast własnego odbicia może zobaczyć oblicze diabła. Ona nigdy się nie maluje, nie upina włosów w misterne loczki. Długie spódnice i fartuch szczelnie zasłaniają figurę. Nie wiem, czy jest ładna.

Nieśmiało muskam skórę opuszkami palców.

Mam bardzo szczupłą twarz. Niebieskie oczy wydają się nieproporcjonalnie duże, a nos zbyt zadarty. Dwa mysie warkocze śmiesznie sterczą po bokach głowy.

A gdyby tak…

Zerkam na Helenkę. Na szczęście nie interesuje się tym, co robię.

Szybko rozplatam włosy. Zaskakuje mnie burza blond loków. Nadymam lekko zapadłe policzki. Przygryzam wargi, aby nabrały odrobiny koloru. Patrzę przez chwilę na swoje odbicie. Czy choć trochę przypominam wytworne damy spacerujące z oficerami po miejskim parku? Czy moje usta mają teraz podobną barwę? Nerwowym gestem odkładam lusterko na stół.

Głupia.

Marzec 1934

Kiedyś w szkole czytaliśmy wiersz o wiośnie. Nauczycielka przypięła do tablicy obrazek. Przedstawiał dziewczynę w długiej zielonej sukience. Szła polną drogą. Wokół panowała sroga zima, ale tam, gdzie stanęła, natychmiast rozkwitały mlecze.

Wiosna. Myślę, że ma dar roztapiania lodów nie tylko na ścieżkach, którymi idzie.

To pierwszy naprawdę dobry dzień, od kiedy się tu przenieśliśmy. Siedzę na schodku przed drzwiami domu. Wokół panuje niezwykłe ożywienie. Jak gdyby, dosłownie przed chwilą, wszyscy mieszkańcy naszego domu obudzili się z zimowego snu.

Moje siostry wraz z innymi dziećmi wyprowadziły z chlewika kozy i teraz biegają za nimi, próbując karmić je zeszłorocznym zielskiem. Matka, która zupełnie już wydobrzała, z Antkiem w hacce[4] stoi na środku podwórka, otoczona wianuszkiem kobiet. Wszystkie, jedna przez drugą, doradzają, nakazują, zakazują i zachwycają się urodą chłopczyka. Maleńkie dzieci potrafią zażegnywać konflikty. Również te polsko-niemieckie.

Nawet babka Zającowa w końcu otworzyła okno swojej izdebki i teraz, podparta na poduszce, przygląda się całemu zamieszaniu.

Byłoby idealnie, gdyby nie na pół oskubana kura, która leży na moich kolanach.

Ojciec przyniósł ją wczoraj wieczorem z huty. Dostał od kolegi w zamian za wykucie ozdobnej klamki do furtki. Oczywiście po godzinach.

Jutro będzie „świąteczny” obiad.

Ale robota jakoś nie pali mi się w rękach. Przerywam co chwila. Wycieram w fartuch oblepione pierzem palce, zamykam oczy i łapię pierwsze promienie słońca.

– A ty dokąd znów idziesz, jednej soboty nie możesz posiedzieć w domu?

Z półsnu wyrywa mnie podniesiony kobiecy głos. Bezbłędnie odgaduję, z którego okna dobiega ten lament.

– Jest sobota. Na zalyty[5] idę.

– Na zalyty! Co tydzień do innej. Zobaczysz, baby mnie obgadają, jak syna wychowałam.

– Nie obgadają, jeśli nie będzie matka tak krzyczeć.

Trzask zamykanego okna miesza się ze śmiechem kobiet. W sekundę zrzucam z kolan kurę. Obciągam spódnicę, prostuję plecy. Tylko po co?

Nieruchomo wpatruję się w otwarte na oścież drzwi „tylnego” domu. Nie czekam długo. Widzę, jak zbiega po schodach i z półcienia sieni pewnym krokiem wchodzi na muśnięte słońcem podwórze. W lekkiej kurtce, kaszkiecie nieco na bakier i z miną, która mówi, że nic nie zepsuje mu pierwszego dnia wiosny.

Próbuję odwrócić wzrok, nie widzieć, jak podchodzi do grupki dzieci, głaszcze jedną z kóz, a potem, śmiejąc się, grozi palcem maluchom, które od dłuższej chwili próbują zawiązać na szyi zwierzaka kawałek szmatki. Pewnie ma zastąpić wstążeczkę.

Ale w chwili, gdy przechodzi obok, cała udawana obojętność pryska i niby zupełnym przypadkiem obdarowuję go jednym krótkim spojrzeniem.

A on… puszcza do mnie oko i znika w bramie.

Jak żech chodził do szkoły,

Uczyli mnie rechtory

Piwo pić, w karty grać

I z dziołchami tańcować!

Niesie się za nim przyśpiewka, za którą w szkole leją nas trzcinką po rękach.

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

[1] Ausztojer – wiano.

[2] Wymarasić – wybrudzić.

[3] Hejbama – akuszerka.

[4] Hacka – chusta do noszenia niemowląt.

[5] Zalyty – randka.

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

ul. Marszałkowska 8

00-590 Warszawa

tel. 22 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: 22 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz