Tytuł oryginału
Der Herr. Uber Leben und Person Jesu Christi

Projekt okładki i stron tytułowych
Monika Lipiec

Tłumaczenie
Juliusz Zychowicz

Redakcja i korekta
Agnieszka Pawlik-Regulska

Dyrektor projektów wydawniczych
Maciej Marchewicz

Skład i łamanie
TEKST Projekt

ISBN 978-83-8079-356-9

Copyright © for the Polish translation by Juliusz Zychowicz
Copyright © for the Polish edition by Fronda PL Sp. z o.o., Warszawa 2018

Wydawca
Fronda PL, Sp. z o.o.
ul. Łopuszańska 32
02-220 Warszawa
tel. 22 836 54 44, 877 37 35
faks 22 877 37 34
e-mail: kontakt@wydawnictwofronda.pl

www.wydawnictwofronda.pl
www.facebook.com/FrondaWydawnictwo
www.twitter.com/Wyd_Fronda

Przedmowa

Ten, kto chce mówić o osobie i życiu Jezusa Chrystusa, powinien zdać sobie jasno sprawę z tego, co właściwie zamierza i na jakie granice napotyka tutaj wszelkie zamierzenie.

Idąc za trendem naszych czasów, mógłby on się pokusić o ukazanie psychologii Jezusa – tyle że takowa nie istnieje. Można mówić o psychologii na przykład św. Franciszka z Asyżu – jakkolwiek już w nim, który był tylko człowiekiem, zaczyna się to coś, co jest ponad człowiekiem, ale przez co dopiero prawdziwy człowiek w intencji Bożej jest konstytuowany i co ma na myśli św. Paweł, kiedy mówi, że „człowiek duchowy” nie może podlegać osądowi (por. 1 Kor 2,15). Niemniej jednak można by zapytać – i byłoby to wdzięcznym zadaniem – w czym tkwią źródła tej przedziwnej postaci; jak to się dzieje, że zderzają się w niej tak na pozór sprzeczne siły, które jednak tworzą wyrazistą jedność – i tak dalej. W odniesieniu do Jezusa Chrystusa jest to niemożliwe, a w każdym razie nie można tu wyjść poza pewną, bardzo bliską granicę. Jeśli się pomimo to próbuje, niszczy się Jego obraz. W samej głębi Jego osoby zawiera się bowiem tajemnica Syna Bożego i anuluje wszelką „psychologię” – owa tajemnica, której z łaski płynącym odblaskiem jest to, że chrześcijanin nie podlega osądowi. W gruncie rzeczy można zrobić tylko jedno: ukazywać z coraz to nowych punktów widzenia, jak wszystkie znamiona i istotne rysy tej postaci uchodzą w sferę niepojętości; niepojętości, która jest wszakże pełna nieskończonej obietnicy. Albo też można by się pokusić o „żywot Jezusa”, jaki przecież już niejednokrotnie próbowano napisać. Jednak i coś takiego, ściśle biorąc, również nie istnieje. Żywot św. Franciszka z Asyżu można przedstawić – w mierze, w jakiej i tutaj tajemnica ponownych narodzin oraz działania łaski nie przeciwstawia się wszelkiemu „dlaczego” i „skąd”. W każdym razie można spróbować dostrzec, jak jest on usytuowany w swojej epoce, jak ona go kształtuje i jak on na nią wpływa; jak przyciąga do siebie wszystkie moce tej epoki, staje się całkowitym wyrazem jej życia, a przecież pozostaje w pełni sobą; w jaki sposób poszukuje tego czegoś jednego, w czym może się spełnić; jakie manowce, jakie przełomowe przeżycia, jakie rozmaite stadia spełnienia pisane były tym poszukiwaniom – i tak dalej. Również to możliwe jest w odniesieniu do Jezusa, jakkolwiek w bardzo ograniczonym zakresie. Pozostaje On przecież w pewnym określonym historycznym kontekście i poznanie sił, jakie tam działały, pozwala lepiej zrozumieć Jego samego. Jednakże ani Jego istoty, ani Jego działalności nie można wytłumaczyć na podstawie przesłanek historycznych, przybywa On bowiem z tajemnicy Boga i po pobycie u nas tam powraca (por. Dz 1,22). Można oczywiście stwierdzić w Jego życiu pewne wydarzenia o bardzo istotnym znaczeniu, można rozpoznać w nich pewne zamierzone ukierunkowanie i dostrzec, jak zamysł ten się spełnia; nie sposób jednak wykazać jakiejś „ewolucji” we właściwym sensie tego słowa. Podobnie nie można toku Jego losu i sposobu, w jaki realizuje On swe zadanie, sprowadzić do jakichś „motywów”; ostateczne „dlaczego” pochodzi bowiem z niezgłębioności tego, co nazywa On „wolą Ojca”, i wymyka się wszelkim historycznym wyjaśnieniom. To, co można uczynić, wskazały Ewangelie: ze słów takich jak te, że „Jezus zaś czynił postępy w mądrości, w latach i w łasce u Boga i u ludzi” (Łk 2,52), że w pewnym momencie dziejowym „nadeszła [dla Niego – R.G.] pełnia czasu” (Ga 4,4), że zatem wyrósł On z dokładnie znanej chwili historycznej, można mianowicie powziąć przekonanie, że istnieje tu głęboki związek między postacią a historią – i zrezygnować z wyjaśnienia i opisu tego związku sposobem praktykowanym normalnie w historiografii; raczej zatrzymać się w obliczu danego wydarzenia, danych słów, danego czynu, nasłuchując, ucząc się, adorując i okazując posłuszeństwo.

Niniejsze „rozważania” nie roszczą sobie pretensji do wyczerpania tematu. Nie próbują przedstawiać spójnie życia Jezusa, lecz wybierają z niego poszczególne słowa i wydarzenia. Nie zamierzają ukazywać z logiczną konsekwencją Jego postaci, lecz rysują to tę, to inną jej cechę – w miarę tego, jak nabierają one żywego charakteru. Nie jest to rozprawa naukowa z dziedziny historii czy teologii, lecz konferencje duchowe, wygłaszane w ciągu czterech lat podczas niedzielnej liturgii, które nie mają na celu nic innego jak tylko pełnienie wedle swej możności misji zleconej przez samego Pana: głoszenie Jego, Jego orędzia i Jego dzieł.

Autor pragnie wyraźnie powiedzieć, że nie zamierza dawać nic „nowego”: ani jakiegoś nowatorskiego podejścia do osoby Chrystusa, ani jakiejś lepszej teorii chrystologicznej. Nie chodzi tu więc o coś nowego, lecz o to, co wieczne. Gdyby wszakże mijającemu, naszemu czasowi przeciwstawione zostało to, co wieczne, byłoby to prawdziwie coś „nowego”, czystego, płodnego – coś, co ściera pył przyzwyczajenia. Niekiedy Czytelnik natrafi tu być może na pewne myśli, do jakich nie przywykł. Nie mają one żadnych szczególnych ambicji, a jedynie pragną mu pomóc lepiej zastanowić się nad tajemnicą Boga – tą tajemnicą, która

ukryta od wieków i pokoleń, teraz została objawiona Jego świętym, którym Bóg zechciał oznajmić, jak wielkie jest bogactwo chwały tej tajemnicy pośród pogan. Jest nią Chrystus pośród was – nadzieja chwały (Kol 1,26–27).

Wobec niej ludzkie myśli niewiele znaczą. Można z nich skorzystać, można je odłożyć na bok. Istotne jest poznanie, jakie daje sam Chrystus, kiedy „wykłada Pismo, a w nas zaczyna pałać serce” (por. Łk 24,27.32).

W tym miejscu Autor pragnie wskazać na swoją pracę Das Wesen des Christentums (Würzburg, 1958), która rozwija szerzej kategorie istotne dla niniejszego dzieła; ponadto na swoje prace: Die menschliche Wirklichkeit des Herrn (Würzburg, 1958); Die Mutter des Herrn (Würzburg, 1956); Religion und Offenbarung (Würzburg, 1958); Die letzten Dinge (Würzburg, 1956) i Das Bild von Jesus dem Christus im Neuen Testament (Würzburg, 1953); Das Christusbild des Paulus und Johannes (Würzburg, 1961) oraz Wunder und Zeichen (Würzburg, 1959).

WSTĘP

To miłość sprawia takie rzeczy,
czyli Chrześcijański światopogląd
Romano Guardiniego

Teologia dzisiaj – słyszę niekiedy – znajduje się w dosyć słabej kondycji, nie tylko ze względu na roszczenia współczesnej nauki, czy trwały napór procesów sekularyzacyjnych, ale głównie z racji swej wewnętrznej niespójności oraz braku harmonii postulowanych, zwłaszcza o dogmatycznym wymiarze, tez. Jej status jako dyscypliny poprawnie interpretującej treści chrześcijańskiego Objawienia wydaje się pozbawiony metodologicznych podstaw. Powyższe przekonanie nie jest zbyt trudne do odparcia, między innymi dlatego, że dokonania takich heroldów XX-wiecznej teologii, jak Karl Rahner, Edward Schillebeeckx, Hans von Balthasar, Jean Daniélou, Jan Paweł II czy Benedykt XVI, najzwyczajniej temu przeczą.

Do ich grona przynależy również Romano Guardini, którego pisarsko-duszpasterskie dzieło wyrasta z wielowarstwowego pnia, zbudowanego z doświadczeń filozoficznych, literackich, społecznych, a nawet politycznych. Uczestniczył on z widoczną troską we wszystkich ważnych debatach swoich czasów, zwłaszcza dotyczących sprzeciwu wobec totalitarnych wizji rzeczywistości, konieczności zachowania chrześcijańskiego kośćca w modelu poszukującej właściwego oblicza Europy, której włodarze powinni zachować szacunek dla światopoglądu chrześcijańskiego, niesprowadzalnego przecież do niczego, co do tej pory pojawiło się na Ziemi, a promującego ze szczególną siłą wrażliwość na osobowe wymiary życia i żywą więź człowieka z Chrystusem. W Nim znajdują spełnienie wszystkie pluralizmy i różnorodności, tkające krajobrazy ludzkiego istnienia i kultury.

I

Romano Guardini urodził się 17 lutego 1885 roku w Weronie. Niebawem jego ojciec, przyjąwszy stanowisko konsula Włoch, przeniósł się do Moguncji. Tutaj Guardini rozpoczął naukę w gimnazjum humanistycznym; następnie studiował chemię i ekonomię polityczną, by ostatecznie (po pewnych wahaniach i niepokojach duchowych) zdecydować się na studia teologiczne, zakończone przyjęciem święceń kapłańskich. Przeszedł kanoniczną drogę posługi parafialnej, zaangażowany w pracę z młodzieżą, przede wszystkim akademicką, jak i pochłonięty narastającą w Kościele potrzebą odnowy liturgicznej. W tych latach nie zaprzestał studiów, zdobywając kolejne stopnie naukowe. Na podstawie rozprawy poświęconej teologii Bonawentury otrzymał habilitację i został prywatnym docentem na Wydziale Teologii Katolickiej w Bonn. Z powodzeniem łączył wykłady – jako profesor gościnny – na różnych uczelniach ze stałym zaangażowaniem w kwestie duszpasterskie, czego gorliwy wyraz odnajdujemy w jego publicystyce, kaznodziejstwie, pracy wydawniczej, redakcyjnej i ściśle naukowej.

Nie należał do typowo akademickich postaci, lecz prezentował się jako pisarz, teolog, publicysta żywo reagujący na aporie i dramaty współczesności, rozumiejąc, że ochrona i popularyzacja chrześcijańskiego dziedzictwa stanowi niezbywalny wymóg jego pokoleniowej formacji intelektualnej. Chciał nie tyle propagować określony system filozoficzny, ile raczej włączać, przede wszystkim platońsko-augustyński styl myślenia, podbudowany fenomenologią i filozofią wartości, w zbiorowy etos środowisk, którym towarzyszył jako duszpasterz.

Literatura stała się dla niego „narzędziem” umożliwiającym odsłanianie fundamentalnych rysów ludzkiej kondycji, uwikłanej w dramat wolności i odpowiedzialności. Analizy utworów Dantego, Hölderlina, Dostojewskiego, Rilkego dowodzą, że starał się z chrześcijańskiej perspektywy interpretować podstawowe fakty człowieczej egzystencji, w niej właśnie odkrywane i opisywane. Widział w literackim myśleniu jedno z istotnych „miejsc teologicznych”, zasadnie przyjmując, że teologia powinna żyć przed wszystkim w wymiarze codziennej praktyki, otwarta na proces coraz głębszego rozumienia wiary i dzielenia się jej owocami z innymi ludźmi, ale też ma dostrzegać przebłyski sekularyzacji, widoczne coraz bardziej w epoce postchrześcijańskiej. Poezja Rilkego potwierdza tę intuicję, gdyż autor Sonetów do Orfeusza odarł z wymiaru transcendentnego treści chrześcijańskiego Objawienia, sprowadził przeżycie religijne do poziomu terrystycznego (od terra – ziemia) ogołocił je z osobowych relacji z Bogiem, utożsamił ze sobą to, co religijne i to, co estetyczne, niszcząc relacyjną strukturę miłości. Ta swego rodzaju nieuczciwość Rilkego wobec chrześcijaństwa, zdaniem Guardiniego, wypływała z ducha czasów nowożytnych, szczycących się kategorią autonomii odniesionej do natury, podmiotu i całej kultury. Dlatego niemiecki myśliciel podjął intelektualny i duszpasterski dialog z tymi, którzy takiej wizji świata przyklasnęli, a która właściwie zmierzała już ku upadkowi, otwierając bramy ponowożytności.

W latach 30. ubiegłego wieku, kiedy w Niemczech zaczęły dochodzić do głosu idee narodowego socjalizmu, Guardini nie mógł już oficjalnie nauczać; mimo to wykładał prywatnie, gromadząc wokół siebie znaczą część ówczesnych intelektualistów katolickich, sprzeciwiających się nazistowskiej ideologii, poszukujących przeciwwagi w zasadach budujących religijny obraz świata. Lecz w obliczu nasilającej się wrogości, postanowił wyjechać na prowincję, gdzie przebywał do końca wojny. Po kilku latach powrócił do obowiązków nauczycielskich, obejmując pod koniec życia katedrę filozofii chrześcijańskiej na uniwersytecie w Monachium. Doceniany przez wiele środowisk, tak świeckich, jak i kościelnych (papież Paweł VI zachęcał go do przyjęcia godności kardynalskiej, której jednakże nie odebrał), pozostał myślicielem osobnym, głęboko związanym z katolicką wykładnią światopoglądową, próbującym, także w osobistym życiu, naśladować ewangeliczny styl bycia. Zmarł 1 października 1968 roku.