Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

Przedmowa

1. Wprowadzenie. Socjologia po Zagładzie

Przypisy

Tytuł oryginału: MODERNITY AND THE HOLOCAUST

Opieka redakcyjna: LUCYNA KOWALIK

Redakcja: WOJCIECH ADAMSKI

Korekta: SYLWIA FROŁOW, MAGDALENA MATYJA-PIETRZYK, LIDIA TIMOFIEJCZYK

Projekt okładki i stron tytułowych: WITOLD SIEMASZKIEWICZ

Ilustracje wykorzystane na okładce: © Getty Images, © Shutterstock

Zdjęcie autora na okładce: Fot. Tomasz Paczos / FOTONOVA

Redaktor techniczny: BOŻENA KORBUT

Skład i łamanie: Infomarket

Copyright © Zygmunt Bauman 1989
© Copyright for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, 2009

The right of Zygmunt Bauman to be identified as author of this work
has been asserted in accordance with the Copyright, Designs and Patents Act 1988

First published in 1989 by Polity Press
in association with Blackwell Publishing Ltd.

This edition is published by arrangement
with Polity Press LTD., Cambridge
All rights reserved

ISBN 978-83-08-05033-0

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 430 00 96
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Janinie i wszystkim tym, którzy ocaleli,
żeby dać świadectwo prawdzie

Podczas gdy piszę te słowa, nad moją głową latają bardzo kulturalni ludzie, którzy próbują mnie zabić.

Nie odczuwają wobec mnie żadnej wrogości, ani ja wobec nich. „Spełniają jedynie swój obowiązek”. Większość z nich to bez wątpienia dobrzy i posłuszni prawu obywatele, którym nie przeszłoby przez myśl, żeby popełnić morderstwo w prywatnym życiu. Jeżeli jednak któremuś z nich uda się rozerwać mnie na strzępy za pomocą celnie zrzuconej bomby, nie będzie przez to spał ani odrobinę gorzej – służy bowiem swojemu krajowi, a ten jest władny oczyścić go z grzechu.

(George Orwell, Lew i jednorożec: socjalizm i duch angielski, 1941, przeł. M. Szuster)

Najbardziej przygnębiająca jest cisza.

(Leo Baeck, przewodniczący Reichsvertretung der deutschen Juden, 1933–1943)

Jest w naszym interesie, aby to wielkie historyczne i społeczne pytanie: [...] jak mogło do tego dojść? [...] zachowało swoją wagę, swoją absolutną nagość, swoją grozę.

(Gershom Scholem, protestując przeciwko egzekucji Eichmanna)

PRZEDMOWA

Opisawszy swoją historię życia w getcie i w ukryciu, Janina dziękowała mnie, swojemu mężowi, za cierpliwe znoszenie jej nieobecności podczas dwóch długich lat pracy nad książką, kiedy zamieszkała ponownie w „obcym [mi] świecie”. Ja sam bowiem zdołałem umknąć z owego świata grozy i bestialstwa, gdy docierał on do najodleglejszych zakątków Europy. A kiedy ów świat zniknął z powierzchni ziemi, podobnie jak wielu moich współczesnych nie próbowałem go poznać, pozwalając mu trwać w udręczonej pamięci i niezagojonych ranach tych, których on okaleczył lub pogrążył w żałobie.

Oczywiście wiedziałem o Zagładzie. Miałem swoje wyobrażenie na temat Zagłady, które dzieliłem z wieloma ludźmi mojego pokolenia i pokoleń młodszych: straszliwa zbrodnia dokonana przez nikczemników na niewinnych ofiarach. Świat podzielony na obłąkanych morderców i bezsilne ofiary oraz rzeszę tych, którzy w miarę możności pomagali ofiarom, choć na ogół nie byli w stanie tego uczynić. W tym świecie mordercy mordowali, ponieważ byli obłąkani, nikczemni i opętani przez obłędną i nikczemną ideę. Ofiary szły na rzeź, ponieważ nie były w stanie przeciwstawić się potężnemu i uzbrojonemu po zęby wrogowi. Reszta świata mogła się tylko przyglądać, w osłupieniu i zgrozie, wiedząc, że dopiero ostateczne zwycięstwo sojuszniczych armii antyhitlerowskiej koalicji położy kres ludzkiemu cierpieniu. Zbudowana na podstawie tej wiedzy moja wizja Zagłady przypominała obraz wiszący na ścianie: jego staranna oprawa miała oddzielać malowidło od tapety i podkreślać, jak bardzo różni się ono od reszty wystroju mieszkania.

Kiedy przeczytałem książkę Janiny, uświadomiłem sobie, o ilu rzeczach nie wiedziałem, a raczej o ilu myślałem w niewłaściwy sposób. Pojąłem, że w istocie nie rozumiałem tego, co zaszło w owym „obcym mi świecie”. To, co się tam zdarzyło, było stanowczo zbyt skomplikowane, by dało się wytłumaczyć w ten prosty i intelektualnie wygodny sposób, który naiwnie uznawałem za zadowalający. Pojąłem, że Zagłada była nie tylko czymś złowrogim i zatrważającym, lecz także czymś, co nie dawało się łatwo pojąć w tradycyjnych kategoriach myślenia. To zdarzenie zostało zapisane szyfrem i aby je zrozumieć, należało najpierw złamać ów szyfr.

Liczyłem na to, że historycy, socjolodzy i psycholodzy dostarczą mi stosownej wiedzy i wyjaśnień. Przewertowałem półki biblioteczne, na które nigdy wcześniej nie zaglądałem, i przekonałem się, że uginają się one pod ciężarem skrupulatnych prac historycznych i głębokich teologicznych traktatów. Było tam także kilka opracowań socjologicznych – rzetelnie udokumentowanych i dobrze napisanych. Świadectwa zebrane przez historyków przytłaczały objętością i treścią. Analizy były przekonujące i wnikliwe. Pokazywały ponad wszelką wątpliwość, że Zagłada była raczej oknem niż obrazem wiszącym na ścianie. Patrząc przez to okno, można dostrzec, w rzadkich momentalnych rozbłyskach, wiele rzeczy niedostrzegalnych w inny sposób. Mają one kluczowe znaczenie nie tylko dla sprawców, ofiar i świadków popełnionej zbrodni, ale dla wszystkich ludzi żyjących dziś i mających żyć jutro. Widok, który ujrzałem przez to okno, nie był wcale przyjemny. Im bardziej jednak stawał się przygnębiający, tym silniejsze było moje przekonanie, że jeśli ktoś odwracał od niego wzrok, mógł za to winić wyłącznie siebie.

A jednak nie spoglądałem przez to okno nigdy wcześniej, w czym nie różniłem się od moich kolegów socjologów. Podobnie jak większość z nich przyjmowałem, że Zagłada była, w najlepszym razie, czymś, na co my, przedstawiciele nauk społecznych, możemy rzucić nieco światła, lecz z pewnością nie czymś, co może rzucić światło na przedmiot naszych obecnych dociekań. Przyjmowałem (raczej automatycznie niż w efekcie racjonalnego namysłu), że Zagłada była wyrwą w naturalnym biegu historii, rakowatą naroślą na ciele cywilizowanego społeczeństwa, chwilowym obłędem, któremu oparła się zdrowa część ludzkości. Dlatego na użytek moich studentów mogłem odmalowywać obraz normalnego, krzepkiego, zdrowego społeczeństwa, pozostawiając historię Zagłady specjalistom od patologii.

Moje dobre samopoczucie, które dzieliłem z innymi socjologami, znajdywało istotne oparcie (choć nie usprawiedliwienie) w sposobach zawłaszczania i wykorzystywania pamięci o Zagładzie. W potocznej świadomości utarło się bowiem przekonanie, że Zagłada była tragedią, która dotknęła Żydów i tylko Żydów, w związku z tym wszyscy inni zobowiązani są co najwyżej do wyrażania żalu, współczucia lub skruchy. Zarówno Żydzi, jak i nie-Żydzi raz po raz ukazywali Zagładę jako zbiorową (i wyłączną) własność Żydów, jako coś, co powinno pozostać zazdrośnie strzeżonym dziedzictwem tych, którzy uniknęli rozstrzelania i zagazowania, oraz potomków tych, których rozstrzelano i zagazowano. W gruncie rzeczy oba punkty widzenia – „zewnętrzny” i „wewnętrzny” – dopełniały się wzajemnie. Niektórzy samozwańczy rzecznicy pomordowanych ofiar przestrzegali nawet przed knowaniami złodziei, próbujących wykraść Zagładę Żydom, „schrystianizować” ją lub zagubić jej wyjątkowy żydowski charakter w opisach cierpień abstrakcyjnej „ludzkości”. Państwo żydowskie próbowało uczynić z tragicznych wspomnień podstawę swojej legitymacji politycznej, rękojmię dla swoich przeszłych i przyszłych działań, a przede wszystkim usprawiedliwienie dla nieprawości, których samo miało się dopuścić. Każde z tych stanowisk, z rozmaitych powodów, przyczyniało się do ugruntowania w powszechnej świadomości obrazu Zagłady jako problemu wyłącznie żydowskiego, mającego niewielkie znaczenie dla ludzi, którym wypadło żyć w epoce nowoczesnej i współtworzyć nowoczesne społeczeństwo (dotyczyło to także samych Żydów jako przedstawicieli rodzaju ludzkiego). Znaczenie Zagłady zredukowano drastycznie i niebezpiecznie do wymiaru prywatnej traumy i żałoby pojedynczego narodu, co uświadomił mi ostatnio pewien mój wykształcony i przenikliwy przyjaciel. Poskarżyłem mu się, że w pracach socjologicznych nie natrafiłem na zbyt wiele wniosków z doświadczenia Zagłady, którym można by przypisać uniwersalne znaczenie. „To dziwne – odparł. – Mamy przecież tylu socjologów pochodzenia żydowskiego”.

O Zagładzie czyta się przy okazji rocznic obchodzonych głównie przez Żydów i uznawanych za wydarzenia z życia społeczności żydowskich. Na uniwersytetach prowadzi się specjalne kursy poświęcone dziejom Zagłady, historii Zagłady naucza się tam jednak w oderwaniu od historii powszechnej. Zagładę definiuje się często jako odrębny temat należący do historii narodu żydowskiego. Zajmują się nim osobni specjaliści, profesjonalni badacze, którzy spotykają się i dyskutują na specjalistycznych konferencjach i sesjach naukowych. Jednak ich imponujący pod względem ilościowym i nadzwyczaj ważny z naukowego punktu widzenia dorobek badawczy rzadko znajduje odzew głównych dyscyplin naukowych i szeroko pojętego życia kulturalnego – podobnie jak większość innych specjalistycznych dociekań w dzisiejszym świecie specjalistów i specjalizacji.

A jeśli nawet przebije się przez barierę obojętności, dociera zwykle do opinii publicznej w postaci okrojonej i uładzonej, działając tym samym ostatecznie demobilizująco i uspokajająco na zbiorową świadomość. Współbrzmiąc przyjemnie z potoczną mitologią, potrafi wprawdzie wytrącić opinię publiczną z obojętności na ludzką tragedię, lecz nie jest w stanie zmącić jej dobrego samopoczucia – jak amerykańska opera mydlana pod tytułem Holocaust, która pokazywała dobrze wychowanych i kulturalnych doktorów oraz ich rodziny (podobne do tych mieszkających dziś w Brooklynie), ludzi prawych, dumnych i nieskazitelnych moralnie, gnanych do komór gazowych przez odrażających nazistowskich zwyrodnialców, którym pomagali prymitywni i żądni krwi słowiańscy prostacy. David G. Roskies, wnikliwy i wrażliwy badacz żydowskich reakcji na apokalipsę, zauważył milczące, lecz nieustanne działanie autocenzury, która „głowy pochylone ku ziemi” z wierszy poetów żydowskiego getta zastępowała w późniejszych edycjach „głowami uniesionymi z wiarą”. „Im bardziej pozbywano się półtonów – konkluduje Roskies – tym bardziej Zagłada, traktowana jako archetyp, nabierała swego specyficznego kształtu. Pomordowani Żydzi byli wcieleniem absolutnej prawości, a naziści i ich poplecznicy uosobieniem absolutnego zła”[1]. Kiedy Hannah Arendt napomknęła, że ofiary nieludzkiego reżimu w drodze na stracenie mogły utracić część swego człowieczeństwa, zakrzyczał ją chór oburzonych osób, które poczuły się urażone tym stwierdzeniem.

Zagłada była faktycznie  t r a g e d i ą  Ż y d ó w.  Bo chociaż Żydzi nie byli jedyną populacją skazaną przez reżim nazistowski na „specjalne traktowanie” (sześć milionów Żydów stanowiło część spośród ponad 20 milionów ludzi unicestwionych z rozkazu Hitlera), to jednak tylko oni zostali przeznaczeni do całkowitej eksterminacji i tylko dla nich nie przewidziano żadnego miejsca w Nowym Ładzie, który zamierzał zaprowadzić Hitler. Mimo to Zagłada nie jest jedynie problemem Żydów  i nie należy wyłącznie do  h i s t o r i i  n a r o d u  ż y d o w s k i e g o.  Z a g ł a d ę  o b m y ś l o n o  i  p r z e p r o w a d z o n o  w  n a s z y m  n o w o c z e s n y m  r a c j o n a l n y m  s p o ł e c z e ń s t w i e,  w  z a a w a n s o w a n y m  s t a d i u m  j e g o  c y w i l i z a c y j n e g o  r o z w o j u,  w  s z c z y t o w e j  f a z i e  r o z k w i t u  n a s z ej  k u l t u r y  i  d l a t e g o  Z a g ł a d a  j e s t  p r o b l e m e m  t e g o  s p o ł e c z e ń s t w a,  t e j  c y w i l i z a c j i  i  t e j  k u l t u r y.  Uśmierzanie pamięci historycznej, które dokonuje się dzisiaj w świadomości nowoczesnego społeczeństwa, jest z tego właśnie powodu czymś więcej niż tylko przejawem lekceważenia, uwłaczającym ofiarom ludobójstwa. Jest ono także oznaką groźnej i potencjalnie samobójczej ślepoty.

Ów proces nie musi wcale oznaczać całkowitego wyparcia ze świadomości pamięci o Zagładzie. Istnieje wiele dowodów świadczących o odwrotnym zjawisku. Marginalne znaczenie mają głosy kilku rewizjonistów podważających prawdziwość owego wydarzenia (głosy te, wywołując reakcję w postaci sensacyjnych nagłówków prasowych, przyczyniają się zresztą mimo woli do wzbogacenia potocznej wiedzy na temat Zagłady). Zasadniczo jednak okrucieństwo Zagłady i wpływ tego okrucieństwa na ofiary (zwłaszcza na ocalonych) wydają się wzbudzać coraz większe i coraz powszechniejsze zainteresowanie. Tematy tego rodzaju stały się niemal obowiązkowymi, a w każdym razie pożądanymi wątkami filmów, przedstawień telewizyjnych i powieści. A przecież nie ulega wątpliwości, że uśmierzanie pamięci postępuje – za sprawą dwóch powiązanych ze sobą procesów.

Pierwszy z nich polega na sprowadzaniu badań nad historią Zagłady do rangi specjalistycznego przedsięwzięcia, które ma funkcjonować w zamkniętym obiegu specjalistycznych instytutów, fundacji i konferencji. Częstym i dobrze znanym efektem wyodrębnienia się nowych dyscyplin badawczych jest rozluźnienie więzi łączących je z głównym obszarem badań naukowych. Główne gałęzie wiedzy pozostają w znacznym stopniu obojętne na problemy i odkrycia nowych specjalności, a w późniejszym okresie także na wypracowany przez nie specyficzny język i metaforykę. Zazwyczaj tworzenie wąskich specjalizacji oznacza, że problemy badawcze przypisane specjalistycznym instytucjom zostają tym samym usunięte z kanonu danej dyscypliny wiedzy. Ulegają, by tak rzec, partykularyzacji i marginalizacji; pozbawia się je w praktyce – choć niekoniecznie w teorii – ogólniejszego znaczenia, w wyniku czego przedstawiciele głównych gałęzi wiedzy czują się zwolnieni z konieczności zajmowania się nimi. Tak oto dochodzi do sytuacji, w której liczba, wnikliwość i naukowa rzetelność specjalistycznych studiów na temat historii Zagłady rośnie w imponującym tempie, a tymczasem w pracach poświęconych nowoczesnej historii powszechnej Zagładzie poświęca się wciąż tyle samo miejsca i uwagi. Jedyna zmiana polega na tym, że łatwiej dziś zwolnić się z obowiązku rzetelnej analizy tej problematyki poprzez zamieszczenie w pracy odpowiednio długiej listy odsyłaczy bibliograficznych.

Drugi proces polega na wspomnianym już „retuszowaniu” obrazu Zagłady obecnego w potocznej świadomości. Informacje na temat tego wydarzenia przekazywane opinii publicznej mają najczęściej związek z rocznicowymi obchodami i podniosłymi przemówieniami, które wygłasza się zwykle przy takich okazjach. Uroczystości tego typu, choć z wielu powodów ważne, pozostawiają niewiele miejsca na głębsze analizy doświadczenia Zagłady, a zwłaszcza jego bardziej skrywanych i niepokojących aspektów. Nieliczne analizy tego rodzaju coraz rzadziej przebijają się do świadomości opinii publicznej, która czerpie swą wiedzę z niespecjalistycznych i powszechnie dostępnych źródeł informacji.

Kiedy opinia publiczna staje przed koniecznością przemyślenia najbardziej niewygodnych pytań – „Jak można było dopuścić do takiej potworności? Jak mogło dojść do czegoś takiego w samym sercu najbardziej cywilizowanej części świata?” – zwykle nie burzy to jej spokoju i równowagi ducha. Dyskusja na temat winy zastępuje bowiem analizę przyczyn. Źródeł tej potworności – powiada się wówczas – należy szukać w obsesji Hitlera, służalczości jego popleczników, okrucieństwie jego zwolenników i moralnym zepsuciu zasianym przez jego idee. Ktoś, kto poszukałby nieco głębiej, odkryłby może także korzenie Zagłady w pewnych szczególnych komplikacjach niemieckiej historii lub w szczególnej obojętności moralnej przeciętnych Niemców, której można się było spodziewać, biorąc pod uwagę ich jawny lub ukryty antysemityzm. W większości przypadków odpowiedzią na apel „o podjęcie próby zrozumienia przyczyn, które umożliwiły dokonanie podobnych rzeczy”, jest litania odkrywczych myśli na temat ohydnego państwa zwanego Trzecią Rzeszą, bestialstwa nazistów lub innych aspektów „niemieckiej choroby”, które, jak wierzymy, zachęcani do tego na każdym kroku, wskazują na coś, co „sprzeciwia się ludzkiej naturze”[2]. Przekonuje się nas także, że dopiero pełna wiedza na temat bestialstwa nazistów i jego przyczyn „pozwoli nam, jeśli nie uleczyć, to przynajmniej zasklepić rany zadane przez nazizm cywilizacji zachodniej”[3]. Jedna z możliwych interpretacji tego rodzaju opinii (niekoniecznie zgodna z intencjami samych autorów) głosi, że kiedy ustali się już moralną i materialną odpowiedzialność Niemiec, Niemców i nazistów, poszukiwanie przyczyn Zagłady można będzie uznać za zakończone. Przyczyny Zagłady, podobnie jak ją samą, zredukowano zatem do zamkniętej, ściśle wydzielonej przestrzeni i ograniczonego (szczęśliwie minionego już) czasu.

Skupianie uwagi na  n i e m i e c k o ś c i  zbrodni jako jedynym źródle jej wyjaśnienia jest jednak równoznaczne z oczyszczaniem z zarzutów wszystkich innych i przymykaniem oczu na  w s z y s t k o  inne. Konsekwencją założenia, że sprawcy Zagłady byli raną lub chorobą naszej cywilizacji – a nie jej straszliwym, lecz pełnoprawnym produktem – jest nie tylko samorozgrzeszenie zapewniające komfort moralny, ale także poważna groźba moralnej i politycznej demobilizacji. To wszystko zdarzyło się „gdzieś tam” – w innym czasie, w innym kraju. Im bardziej winni są „oni”, tym bardziej bezpieczni jesteśmy „my” i tym mniej musimy czynić dla obrony swojego bezpieczeństwa. Kiedy znalezienie winnego uznaje się za tożsame z odkryciem przyczyn zbrodni, nie ma powodów, aby podawać w wątpliwość niewinność i dobroczynny charakter tego sposobu życia, z którego jesteśmy tak dumni.

W ostatecznym efekcie prowadzi to, paradoksalnie, do osłabienia i stępienia pamięci o Zagładzie. Zawarta w tym wydarzeniu przestroga dotycząca naszego dzisiejszego sposobu życia – jakości instytucji, na których opieramy nasze bezpieczeństwo, oraz przydatności kryteriów, za pomocą których oceniamy właściwość naszego postępowania i formy interakcji społecznych przez nas akceptowanych i uznawanych za normalne – ulega wyciszeniu i przechodzi bez echa. Odczytywana przez specjalistów i omawiana w kręgach akademickich, przestroga ta rzadko dociera do opinii publicznej, pozostając dla niej tajemnicą. Nie przeniknęła ona jak dotąd (a w każdym razie nie w poważnej formie) do świadomości współczesnych. A co gorsza, nie wpłynęła na sposób ich działania.

Praca ta pomyślana jest jako niewielki i skromny wkład w coś, co z tej perspektywy wydaje się dalece spóźnionym zadaniem o wyjątkowym znaczeniu kulturowym i politycznym. Zadanie owo polega na wyciągnięciu socjologicznej i politycznej lekcji z doświadczenia Zagłady z pożytkiem dla samoświadomości oraz funkcjonowania instytucji społecznych i poszczególnych członków współczesnego społeczeństwa. Nie prezentuję tu żadnego nowego ujęcia historii Zagłady. Pod tym względem moja praca opiera się całkowicie na imponujących wynikach wcześniejszych specjalistycznych badań, z którymi starałem się zapoznać i wobec których zaciągnąłem dług nie do spłacenia. Dokonuję natomiast istotnych przewartościowań w rozmaitych kluczowych obszarach nauk społecznych (a być może także praktyki społecznej), przekonany o konieczności ich dokonania w świetle procesów, tendencji i ukrytych możliwości, które odsłoniła przed nami Zagłada.  R o z w a ż a n i a  z a w a r t e  w  n i n i e j s z ej  p r a c y  n i e  s ł u ż ą  p o m n o ż e n i u  s p e c j a l i s t y c z n e j  w i e d z y  a n i  p o g ł ę b i e n i u  j a k i c h ś  s o c j o l o g i c z n y c h  d o c i e k a ń  o  m a r g i n a l n y m  z n a c z e n i u.  I c h  c e l e m  j e s t  s p o ż y t k o w a n i e  u s t a l e ń  s p e c j a l i s t ó w  w  r a m a c h  s z e r o k o  p o j ę t e j  w i e d z y  s p o ł e c z n e j,  z i n t e r p r e t o w a n ie  i c h  w  s p o s ó b,  k t ó r y  p o k a ż e  i c h  i s t o t n y  z w i ą z e k  z  g ł ó w n y m i  t e m a t a m i  w s p ó ł c z e s n e j  r e f l e k s j i  s o c j o l o g i c z n e j,  o r a z  p o n o w n e  w ł ą c z e n i e  i c h  w  g ł ó w n y  n u r t  r o z w o j u  n a s z e j  d y s c y p l i n y,  a co za tym idzie, podniesienie ich obecnego marginalnego statusu i umieszczenie w centrum teorii i praktyki społecznej.

W rozdziale pierwszym dokonuję ogólnego przeglądu socjologicznych wyjaśnień (a raczej zdaję sprawę z rażącego braku wyjaśnień) pewnych kluczowych, z teoretycznego i praktycznego punktu widzenia, kwestii podnoszonych w badaniach nad Zagładą. Część owych kwestii analizuję potem osobno i bardziej szczegółowo w następnych rozdziałach. I tak w rozdziałach drugim i trzecim zajmuję się skutkami typowej dla procesu modernizacji skłonności do ustanawiania i wytyczania granic, upadkiem tradycyjnego ładu, umacnianiem się nowoczesnych państw narodowych, związkami zachodzącymi między pewnymi cechami cywilizacji nowoczesnej (pośród których do najistotniejszych zaliczam rolę naukowej retoryki w legitymizowaniu ambicji nowoczesnej inżynierii społecznej), pojawieniem się rasistowskiej formy antagonizmów grupowych oraz związkami między rasizmem a projektami ludobójstwa. Uznawszy, że Zagłada była typowo nowoczesnym zjawiskiem, którego nie da się zrozumieć w oderwaniu od kulturowych tendencji i technicznych osiągnięć nowoczesności, usiłuję w rozdziale czwartym zmierzyć się z problemem prawdziwie dialektycznej kombinacji wyjątkowości i normalności, objawiającej się w statusie, jaki przypada Zagładzie pośród innych nowoczesnych zjawisk. Ostatecznie dochodzę do wniosku, że  Z a g ł a d a  b y ł a  w y n i k i e m  w y j ą t k o w e g o  s p o t k a n i a  c z y n n i k ó w  c a ł k o w i c i e  z w y c z a j n y c h  i  p o w s z e c h n y c h.  M o ż l i w o ś ć  o w e g o  s p o t k a n i a  w i ą ż e  s i ę  w  z n a c z n ej  m i e r z e  z  p r o c e s e m  w y z w a l a n i a  s i ę  p a ń s t w a  p o l i t y c z n e g o  –  p o s i a d a j ą c e g o  m o n o p o l  n a  s t o s o w a n i e  ś r o d k ó w  p r z e m o c y  i  z d r a d z a j ą c e g o  z u c h w a ł e  a m b i c j e  w  d z i e d z i n i e  i n ż y n i e r i i  s p o ł e c z n e j  –  s p o d  k o n t r o l i  s p o ł e c z n e j,  p r o c e s e m  d o k o n u j ą c y m  s i ę  p o p r z e z  s t o p n i o w e  r o z m o n t o w y w a n i e  w s z e l k i c h  n i e p o l i t y c z n y c h  ź r ó d e ł  w ł a d z y  i  i n s t y t u c j i  s a m o r z ą d u  s p o ł e c z n e g o.

W rozdziale piątym podejmuję się niewdzięcznego i bolesnego zadania przeanalizowania tych kwestii, których podejmowania unikamy szczególnie gorliwie, „woląc nie mówić o nich głośno”[4]. Piszę zatem o nowoczesnych mechanizmach, które umożliwiają współpracę ofiar w dziele ich unicestwiania i które, wbrew zapewnieniom o uwznioślających i nobilitujących moralnie skutkach procesów cywilizacyjnych, wspierają skierowane przeciwko człowiekowi działania represyjnej władzy. Tematem rozdziału szóstego, będącego obszernym komentarzem do klasycznych socjopsychologicznych eksperymentów przeprowadzonych przez Milgrama i Zimbardo, jest jeden z „nowoczesnych rysów” Zagłady, jej bliski związek z modelem władzy rozwiniętym do perfekcji przez nowoczesną biurokrację. W rozdziale siódmym, który pełni funkcję swego rodzaju teoretycznego podsumowania wniosków, analizuję dzisiejszy status moralności w czołowych nurtach teorii społecznej oraz opowiadam się za radykalną zmianą punktu widzenia i skupieniem się na analizie praktyk społecznego manipulowania dystansem społecznym (w jego aspekcie psychicznym i duchowym).

Mam nadzieję, że wszystkie rozdziały, mimo wielości poruszanych w nich tematów, prowadzą w tym samym kierunku i potwierdzają jedno naczelne przesłanie:  W s z e l k i e  a r g u m e n t y  p r z e m a w i a j ą  z a  t y m ,  a b y  w ł ą c z y ć  l e k c j ę  Z a g ł a d y  d o  g ł ó w n e g o  n u r t u  n a s z y c h  r o z w a ż a ń  n a d  n o w o c z e s n o ś c i ą  o r a z  n a d  i s t o t ą  i  s k u t k a m i  p r o c e s ó w  c y w i l i z a c y j n y c h.  Opinia ta wynika z przekonania, że doświadczenie Zagłady zawiera w sobie kluczowe informacje na temat społeczeństwa, które dzisiaj tworzymy.

Zagłada była efektem wyjątkowego spotkania starych napięć – zignorowanych, zaniedbanych lub nierozwiązanych przez nowoczesność – z potężnymi instrumentami racjonalnego i skutecznego działania, które nowoczesność wykształciła w trakcie swego rozwoju. Choć samo spotkanie stanowiło coś wyjątkowego i wymagało rzadkiego splotu okoliczności, to jednak składające się na nie czynniki były i są nadal powszechnie obecne i całkowicie „normalne”. Niewiele zrobiono po Zagładzie, by zrozumieć fatalny potencjał tych czynników, a jeszcze mniej, by zapobiec potencjalnie katastrofalnym skutkom ich działania. Wierzę, że w obu tych kwestiach można i należy zrobić znacznie więcej.

Podczas pisania tej książki korzystałem z wielu krytycznych uwag i rad Bryana Cheyette’a, Shmuela Eisenstadta, Ferenca Fehéra, Agnes Heller, Łukasza Hirszowicza i Victora Zaslavsky’ego. Mam nadzieję, że wszyscy oni znajdą na tych stronach wyraźne świadectwa swoich pomysłów i inspiracji. Szczególną wdzięczność winien jestem Anthony’emu Giddensowi za uważną lekturę kolejnych wersji książki, wnikliwą krytykę i wyjątkowo cenne rady. Do Davida Robertsa kieruję wyrazy wdzięczności za redakcyjną pieczę nad tekstem i cierpliwość.

1

WPROWADZENIE.

SOCJOLOGIA PO ZAGŁADZIE[5]

Zagłada jako test nowoczesności

Przed paroma laty pewien dziennikarz „Le Monde” przeprowadzał rozmowy z pasażerami porwanych samolotów. Odkrył wówczas ciekawą prawidłowość w postaci nadzwyczaj wysokiego odsetka rozwodów wśród par, które przeszły wspólnie przez tragiczne doświadczenie niewoli. Zaintrygowany zapytał rozwiedzionych eksmałżonków o powody ich decyzji. Okazało się, że większość pytanych nie myślała o rozwodzie przed uprowadzeniem. Dopiero ów straszliwy epizod „otworzył im oczy” i pozwolił „ujrzeć partnera w nowym świetle”. Zwyczajni, dobrzy mężowie „okazywali się” podłymi egoistami dbającymi tylko o własny żołądek, odważni biznesmeni zmieniali się w podłych tchórzy, zaradni „królowie życia” załamywali się i potrafili tylko lamentować nad zbliżającym się końcem. Dziennikarz zadał sobie pytanie: które z Janusowych oblicz, objawianych przez jego rozmówców, było ich prawdziwą twarzą, a które tylko maską? Doszedł do wniosku, że pytanie zostało źle postawione. Żadne nie było „prawdziwsze”. Oba oblicza cały czas tkwiły potencjalnie w charakterze ofiar: ujawniały się tylko w innym czasie i w innych okolicznościach. „Dobra” twarz wydawała się czymś normalnym jedynie dlatego, że normalne warunki preferowały jej ujawnienie. Druga twarz była jednak stale obecna, choć niewidoczna. Najbardziej fascynujące w tym odkryciu okazało się jednak to, że gdyby nie zuchwały czyn porywaczy, „druga twarz” pozostałaby pewnie ukryta na zawsze. Małżonkowie żyliby nadal w swoich związkach, nie wiedząc nic o nieprzyjemnych cechach, które nieoczekiwane i nadzwyczajne okoliczności mogłyby odsłonić, niwecząc miłą im wiedzę na temat pozornie znanych im osób.

Cytowany wcześniej fragment pracy Nechamy Tec kończy się następującym spostrzeżeniem: „gdyby nie Zagłada, większość tych bohaterskich osób niosących pomoc innym żyłaby pewnie po swojemu; niektórzy angażowaliby się w akcje charytatywne, inni wiedliby zwykłe, skromne życie”. „Dostrzeżenie zawczasu” oznak lub zapowiedzi czyjegoś tchórzostwa lub gotowości do poniesienia ofiary w obliczu przeciwności losu było niemożliwe – głosił jeden z najgruntowniej (i najbardziej przekonująco) uzasadnionych wniosków zawartych w pracy. Innymi słowy, prawdopodobieństwo wystąpienia takich czy innych reakcji było nieprzewidywalne poza kontekstem, który „budził” je lub powoływał do istnienia.

John R. Roth przedstawia identyczną kwestię relacji potencjalnego i faktycznego (gdzie pierwsze jest jeszcze-nieujawnionym wariantem drugiego, a drugie już-zrealizowanym – i dlatego empirycznie dostępnym – wariantem pierwszego) w bezpośrednim związku z zajmującą nas problematyką:

Gdyby naziści zwyciężyli, to oni decydowaliby o tym, co słuszne i dopuszczalne. Stwierdzono by zatem zapewne, że podczas Zagłady nie złamano żadnego z praw naturalnych i nie popełniono żadnej zbrodni przeciwko Bogu i ludzkości. Należałoby jednak rozstrzygnąć, czy obozy pracy niewolniczej należy utrzymać, rozbudować czy zlikwidować. Decyzje w tej sprawie podjęto by na podstawie racjonalnych przesłanek[13].

Niewypowiedziany strach przenikający naszą zbiorową pamięć o Zagładzie (nieprzypadkowo związany z nieodpartym pragnieniem odwracania od niej oczu) nasuwa dręczące podejrzenie, że Zagłada mogła być czymś więcej niż aberracją, czymś więcej niż zejściem z zasadniczo prostej drogi postępu, czymś więcej niż rakowatą naroślą na zasadniczo zdrowym ciele cywilizowanego społeczeństwa, że, mówiąc krótko, Zagłada nie była antytezą nowoczesnej cywilizacji i wszystkiego, co (w naszym przekonaniu) mieści się pod tym pojęciem. Podejrzewamy (nawet jeśli nie chcemy się do tego przyznać), że Zagłada mogła po prostu odsłonić drugą twarz tego samego nowoczesnego społeczeństwa, którego inne, lepiej znane, oblicze tak bardzo podziwiamy. I że obie te twarze doskonale pasują do tego samego ciała. Najbardziej zaś chyba lękamy się tego, że żadna z tych twarzy nie może istnieć bez drugiej, podobnie jak awers monety nie może istnieć bez rewersu.

Często zatrzymujemy się u progu tej porażającej prawdy. Henry Feingold upiera się na przykład, że Zagłada była czymś całkowicie nowym w długiej i w zasadzie niewinnej historii nowoczesnego społeczeństwa, czymś niespodziewanym i niemożliwym do przewidzenia, jak pojawienie się nowego szczepu pozornie unieszkodliwionego wirusa:

Ostateczne Rozwiązanie wyznacza punkt, w którym europejski system przemysłowy sprzeniewierzył się swemu powołaniu. Zamiast podnosić poziom życia, zgodnie z pierwotną oświeceniową ideą, zaczął pożerać sam siebie. Tymczasem to właśnie system przemysłowy i związany z nim etos zapewniły Europie dominację nad światem.

Tak jakby umiejętności potrzebne i wykorzystane do podboju świata różniły się jakościowo od tych, które zapewnić miały skuteczność Ostatecznego Rozwiązania. A jednak Feingold potrafi spojrzeć prawdzie w oczy:

[Auschwitz] był także prozaiczną kontynuacją nowoczesnego systemu przemysłowego. Nie wytwarzał dóbr materialnych, ponieważ surowcem były tam istnienia ludzkie, a docelowym produktem śmierć – tyle a tyle sztuk dziennie odnotowane starannie na kartach produkcyjnych. Kominy, ten wielki symbol nowoczesnego systemu przemysłowego, wypuszczały w niebo gryzący dym ze spalanego ludzkiego mięsa. Znakomicie zorganizowana sieć kolejowa nowoczesnej Europy dowoziła do fabryk wciąż nowe partie surowca. Robiła to równie skutecznie, jak w wypadku każdego innego ładunku. W komorach gazowych ofiary wdychały trujący gaz wytwarzany przez granulki kwasu pruskiego produkowane w wyspecjalizowanych niemieckich zakładach chemicznych. Inżynierowie zaprojektowali krematoria. Urzędnicy opracowali system biurokratyczny pracujący z oddaniem i wydajnością, której mogłaby pozazdrościć większość zacofanych gospodarczo krajów. Nawet ogólny projekt przedsięwzięcia był zdeprawowanym, lecz wiernym odbiciem nowoczesnego ducha nauki. Mieliśmy do czynienia nie z czym innym, jak z zastosowanym na masową skalę projektem inżynierii społecznej...[14]

Prawda jest taka, że każdy ze „składników” Zagłady – każdy z tych drobnych elementów, które uczyniły ją możliwą – był czymś normalnym. Nie chodzi o to, że okazywał się czymś znajomym, jeszcze jedną odmianą gatunkową w wielkiej klasie zjawisk dawno już opisanych, wyjaśnionych i przyswojonych (przeciwnie, doświadczenie Zagłady stanowiło coś nowego i nieznanego), był „normalny” w znaczeniu pełnej zgodności z tym wszystkim, co wiemy na temat naszej cywilizacji, jej przewodniego ducha, jej priorytetów, zawartej w niej wizji świata oraz przyjętych przez nią sposobów dążenia do zapewnienia ludziom szczęścia w ramach idealnego społeczeństwa. Zdaniem Stillmana i Pfaffa:

Między technologią zastosowaną przy fabrycznej linii produkcyjnej, z wpisaną w nią wizją powszechnego materialnego dostatku, a technologią wykorzystywaną w obozach koncentracyjnych, z wpisaną w nią wizją obfitości śmierci, zachodzi coś więcej niż tylko przypadkowy związek. Możemy starać się zaprzeczyć temu związkowi, ale Buchenwald jest wytworem naszej zachodniej cywilizacji w tym samym stopniu co zakłady River Rouge w Detroit. Nie możemy wyprzeć się Buchenwaldu, uznając go za przygodną aberrację w dziejach zasadniczo zdrowego zachodniego świata[15].

Przypomnijmy także wniosek, do którego doszedł Raul Hilberg w zakończeniu swojej niezrównanej, fundamentalnej pracy na temat Zagłady: „Machina zniszczenia pod względem strukturalnym nie różniła się niczym od całości zorganizowanego niemieckiego społeczeństwa. Machina zniszczenia  b y ł a  po prostu jedną z ról odgrywanych przez to społeczeństwo”[16].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] D.G. Roskies, Against the Apocalypse. Response to Catastrophe in Modern Jewish Culture, Cambridge 1984, s. 252.

[2] C. Ozick, Art and Ardour, New York 1984, s. 236.

[3] Por.: S. Beller, Shading Light on the Nazi Darkness, „Jewish Quarterly”, Winter 1988–1989, s. 36.

[4] J. Bauman, Zima o poranku: opowieść dziewczynki z warszawskiego getta, wyd. 2 popr., Poznań 1999.

[5] Pierwotna wersja tego rozdziału ukazała się jako osobny tekst w „The British Journal of Sociology” w grudniu 1988.

[13] J.K. Roth, Holocaust Business, „Annals of AAPSS” 450 (July 1980), s. 70.

[14] H.L. Feingold, How Unique is the Holocaust, s. 399–400.

[15] E. Stillman, W. Pfaff, The Politics of Hysteria, New York 1964, s. 30–31.

[16] R. Hilberg, The Destruction of the European Jews, New York 1985, t. III, s. 994.