Copyright © by Difin SA

Warszawa 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione.

Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegałpraw, jakie im przysługują. Jej zawartośćmożesz udostępnićnieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudząwłasnośći prawo.

Wydanie pierwsze

Recenzja wydawnicza:

prof. dr hab. inż. Wiesław Kotarba

Redaktor prowadzący:

Tomasz Serafin

Korekta:

Monika Baranowska

Projekt okładki:

Mikołaj Miodowski

ISBN 978-83-7930-056-3

Difin SA

Warszawa 2014

00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1

tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62, fax 22 841 98 91

Księgarnie internetowe Difin:

www.ksiegarnia.difin.pl www.ksiegarniasgh.pl

Skład i łamanie: Edit sp. z o.o. www.editstudio.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wiedza sama w sobie nie ma żadnej wartości.
Cenną czyni ją jej stosowanie. Innymi słowy, świat
nie odpłaca Ci za to, co wiesz. Świat odpłaca Ci za
to, co robisz.

Les Giblin

Wstęp

Wzrastające zainteresowanie problematyką zarządzania i komercjalizacji własności intelektualnej jest przede wszystkim odpowiedzią na wyzwania praktyki rynkowej, która dobra niematerialne postrzega jako istotny składnik w procesie kreowania wartości rynkowej współczesnego przedsiębiorstwa¹. Umiejętne wykorzystanie wiedzy i kompetencji w zakresie wykorzystania własności intelektualnej w przedsiębiorstwach jest często jednym z głównych czynników wpływających na zbudowanie przewagi konkurencyjnej i rozwój przedsiębiorczości technologicznej.

Patenty, znaki towarowe, znaki handlowe, prawa autorskie, sekrety handlowe i inne składniki własności intelektualnej mogą być przedmiotem licencjowania. Jest to jeden z powszechnie stosowanych w praktyce gospodarczej mechanizmów komercjalizacji kreatywnych i innowacyjnych rezultatów działań ludzkich. Strategie licencjonowania są elementem zarządzania własnością intelektualną przedsiębiorstwa. W celu zwiększenia konkurencyjności, uzyskania dochodu i zdobycia rynków, zmierza ono do planowania, pozyskiwania i skomercjalizowania własności intelektualnej. Strategie licencjonowania najczęściej wykorzystuje się w celu wdrożenia technologii na rynku przez sprzedaż, wymianę lub zakup własności intelektualnej. Strategie te służą komercjalizacji nauki i technologii, a w wypadku już skomercjalizowanej technologii są elementem rozwoju zasobów technologicznych, produktu i rynku.

Zamierzeniem autorki jest – na tle rozważań o procesie zarządzania i komercjalizacji własności intelektualnej – przedstawienie umowy licencyjnej jako instrumentu pozwalającego na przekształcanie wiedzy w nowe produkty, technologie i rozwiązania organizacyjne. Wynalazek otwiera nowe możliwości techniczne i sam w sobie jest bezwartościowy, dopóki nie wskażemy potencjalnych możliwości jego zastosowania i efektywności ekonomicznej. Tutaj rozpoczyna się proces komercjalizacji własności intelektualnej, polegający na wnikliwym rozpoznaniu zalet nowego pomysłu, produktu czy technologii oraz ocenie jego potencjału rynkowego.

Książka składa się z pięciu rozdziałów, które układają się w ciąg logiczny. Zawartość pierwszego rozdziału wynika z potrzeby przedstawienia wiedzy jako wyznacznika nowego porządku ekonomicznego. Zadaniem rozdziału jest prezentacja istoty gospodarki opartej na wiedzy oraz znaczenia wiedzy jako zasobu niematerialnego stanowiącego podstawę bogactwa przedsiębiorstw na początku XXI wieku. Ukazano pojęcia wiedzy, cechy wiedzy, sposób jej określania przez teoretyków i praktyków zajmujących się tym obszarem badań oraz podział rodzajów wiedzy. Nakreślona charakterystyka wiedzy pozwoliła na ukazanie jej jako wszechstronnego zasobu, który pozwala przekształcać systemy ekonomiczne i procesy produkcji, tworzyć nowe wartości społeczne i wzorce zachowań.

W rozdziale drugim zaprezentowano problematykę dotyczącą własności intelektualnej. Trudno jest wskazać jedną, powszechnie akceptowaną definicję, precyzyjnie określającą ramy zakresu pojęciowego własności intelektualnej, między innymi dlatego, że ma ona dynamiczny charakter. Istnieje natomiast powszechna zgoda, że pojęcie własności intelektualnej jest związane z procesami tworzenia i praktycznego wykorzystywania wiedzy oraz odnosi się do wszelkich wytworów ludzkiego umysłu: artystycznych, naukowych, wynalazczych oraz do praw korzystania z nich, przy czym mogą one mieć charakter praw osobistych lub praw majątkowych. Używane w pracy pojęcie prawa własności intelektualnej oznacza prawo własności intelektualnej w znaczeniu podmiotowym. To szerokie korzystanie z praw podmiotowych do poszczególnych dóbr niematerialnych oddziałuje na funkcjonowanie rynku. Prawa własności intelektualnej różnią się przedmiotem ochrony, zasadami nabywania, zakresem ochrony, formami materializacji i komercyjnej eksploatacji, ale łączy je jedna cecha wspólna: wszystkie opierają się na tej samej konstrukcji, jaką jest bezwzględne prawo podmiotowe do przedmiotu ochrony². W zakresie określonym przez odpowiednie przepisy prawo to przyznaje określonemu podmiotowi wyłączność posługiwania się konkretnym dobrem niematerialnym. Korelatem tego prawa jest możliwość zakazania wszystkim innym osobom ingerowania w sferę wyłączności. Tak więc uprawniony jest jedynym dysponentem określonego dobra i tylko on może czerpać korzyści z gospodarczej eksploatacji tego dobra, a przez to decydować o warunkach korzystania z niego przez inne podmioty w ich działalności na rynku.

Głównym celem rozdziału trzeciego było przedstawienie problematyki zarządzania wiedzą. W gospodarce w coraz większym stopniu opartej na wiedzy własność intelektualna staje się najcenniejszym składnikiem wartości przedsiębiorstwa. Stanowi część jego majątku i jako taka służy pomnażaniu zysków i podlega procesom zarządzania. Efektywne zarządzanie własnością intelektualną powinno być jednym z podstawowych działań polityki rozwojowej przedsiębiorstwa, które przez innowacyjność i kształtowanie własności intelektualnej nie tylko podnosi swą konkurencyjność na rynku, ale i przyczynia się do ogólnego rozwoju ekonomicznego i ulepszenia dobra ogólnego.

Własnością intelektualną zarządza się na każdym etapie – od momentu jej powstania do momentu komercjalizacji. W momencie powstania własności intelektualnej wybiera się określoną metodę jej ochrony, by zapewnić wyłączność. Ochrona ta stanowi gwarancję pewności obrotu nowymi technologiami, wynalazkami, czy wynikami badań naukowych. Jej celem jest bowiem zabezpieczenie interesów osób uprawnionych do dóbr niematerialnych stanowiących wynik twórczej i poznawczej działalności człowieka. Ochrona obejmuje działania zmierzające lub mające wpływ na dostępność, nabycie, zakres, utrzymanie w mocy, dochodzenie i egzekwowanie oraz korzystanie z praw własności intelektualnej w prawnie dozwolony sposób. Zabezpieczenie tych praw stanowi zatem podstawę skutecznego rozpowszechniania innowacyjnych pomysłów, powstawania nowych towarów i usług.

Dzięki zabezpieczeniu dóbr intelektualnych każdy twórca innowacji ma możliwość swobodnego rozporządzania prawami materialnymi do niej przypisanymi (np. sprzedaż dobra, jego licencjonowanie), a każda osoba/podmiot, biorący udział w jej komercjalizacji, ma możliwość weryfikacji wygenerowanych praw własności, a co za tym idzie, prognozowania rachunku zysków i ewentualnych strat z wdrożenia produktu na rynek.

W rozdziale trzecim opisano również proces komercjalizacji wiedzy, rozumiany jako ukierunkowane przekazywanie wiedzy i umiejętności do procesu produkcyjnego, celem udanego jej urynkowienia w postaci produktu. Warunkiem udanego urynkowienia jest sprawna i skuteczna komercjalizacja własności intelektualnej. Na skuteczność komercjalizacji wpływ mają cechy technologii, która oceniana jest z użyciem kryteriów technicznych i rynkowych oraz sposób komercjalizacji. Wybór sposobu komercjalizacji wiedzy zależy od wielu czynników. Będzie on inny w przypadku, gdy wynik komercjalizacji jest jasno określony, a inny w sytuacji, gdy strony nie są w stanie przewidzieć rezultatów badań. W pierwszym wypadku można powiedzieć, że twórcy sprzedają produkt. W drugim natomiast, że strony po prostu współpracują w nadziei na stworzenie nowej własności intelektualnej. Wybór sposobu komercjalizacji zależy także od złożoności samej technologii, stopnia nasycenia technologii wiedzą niejawną oraz od zdolności technologii do generowania wokół siebie nowych pomysłów i wynalazków. Na wybór sposobu komercjalizacji wpływa również sytuacja konkurencyjna w danej branży, oceniana przez pryzmat siły przetargowej poszczególnych czynników konkurencji (dostawców, odbiorców, substytutów, potencjalnych i aktualnych konkurentów). Im większe natężenie walki konkurencyjnej w branży, tym chętniej twórcy technologii wybierają takie sposoby komercjalizacji, jak sprzedaż praw własności lub licencjonowanie.

W praktyce obrotu gospodarczego powszechnie przyjętymi ścieżkami komercjalizacji są udzielenie licencji na korzystanie z technologii oraz przeniesienie praw do technologii (najczęściej w formie sprzedaży). Źródłem tych czynności prawnych jest umowa.

Ogólne zasady zawierania umów oraz istotę zobowiązań umownych przedstawiono w rozdziale czwartym pracy. Rozdział ten koncentruje się na omówieniu kompleksowych zagadnień dotyczących swobody kontraktowej, sposobów zawierania umów, oraz istoty wykonania zobowiązań umownych.

Wyjaśnienie problematyki zobowiązań umownych stanowiło podstawę dla zaprezentowania w rozdziale piątym umowy licencyjnej jako instrumentu zarządzania i komercjalizacji własności intelektualnej.

Na zawartość tego rozdziału składa się ogólna charakterystyka umowy licencyjnej oraz opis jej funkcji. W rozdziale znajduje się również materiał dotyczący ustawowego modelu licencji, której przedmiotem są dobra niematerialne określane jako własność intelektualna. Zadaniem rozdziału jest prezentacja rodzajów licencji, podstawowych praw i obowiązków stron umowy licencyjnej oraz struktury samej umowy. Starano się nie zawężać zakresu rozważań do umów licencyjnych dla poszczególnych dóbr niematerialnych, choć w zdecydowanie większym stopniu odwoływano się do przykładów licencji w zakresie prawa własności przemysłowej. Swoistym uzupełnieniem rozważanych treści są wzory umów licencyjnych, które zamieszczono w postaci załączników.

Rozdział kończy się przedstawieniem problematyki relacji między prawem konkurencji a prawem własności intelektualnej. Współcześnie akcentuje się zbieżność, a przynajmniej brak kolizji między celami prawa konkurencji i prawa własności intelektualnej. Zarówno w prawie unijnym, jak i prawie krajowym przyjmuje się, że w ograniczonej liczbie przypadków prawo własności intelektualnej może być narzędziem, za pomocą którego uprawniony może ograniczyć konkurencję. Zatem znajomość przepisów prawa konkurencji, zwłaszcza zaś niedozwolonych klauzul umownych, ma konkretne znaczenie praktyczne dla oceny konkurencyjnych skutków zawartego porozumienia mającego za przedmiot dobro niematerialne.

Gospodarka oparta na wiedzy.
Wiedza jako wyznacznik
nowego porządku ekonomicznego

1.1. Wprowadzenie

Każda cywilizacja ma swój model funkcjonowania społeczeństwa i gospodarki. Zmiana paradygmatu cywilizacyjnego wypiera dotychczasowe modele nie tylko gospodarki w ogóle, lecz także zarządzania, inwestowania, handlu, kształcenia, pracy, zatrudnienia, konsumpcji, a nawet rządów i rodziny, które szybko tracą aktualność. Przekształca się większość metod komunikowania się, produkowania i wymiany handlowej³.

Dla społeczeństwa feudalnego charakterystyczna była ugruntowana na podstawie stosunków lennych forma władzy dająca szczególne przywileje posiadaczom ziemskim, czyli szlachcie. Rzadkim dobrem była władza, stanowiąca podstawę ówczesnej infrastruktury społecznej. Głównym czynnikiem produkcji była ziemia, około 70–80% ludności pracowało w gospodarce rolnej. Dopiero Rewolucja Francuska w dziedzinie politycznej i rewolucja przemysłowa w dziedzinie gospodarczej wymusiły przejście z feudalizmu do nowoczesnych systemów gospodarczych. Na początku XIX wieku wykształciło się społeczeństwo industrialne, w którym dominującym sektorem produkcji był przemysł, a głównymi czynnikami wytwórczymi – praca i kapitał. Powstała struktura społeczna, której podstawą był kapitał, a cechami charakterystycznymi społeczeństwa – organizacja podziału władzy i rozdział pieniądza oraz środków produkcji⁴.

Ponad dwieście lat po tym, jak rewolucja przemysłowa radykalnie zmieniła styl życia i metody pracy, współczesne społeczeństwo i organizacje gospodarcze ponownie znalazły się na progu burzliwych przemian powodujących zmianę orientacji działania. Era industrialna dobiegła końca. Nastała era wiedzy i wiedza liczy się coraz bardziej, a dobra materialne coraz mniej⁵. Tradycyjne czynniki produkcji, takie jak ziemia, kapitał i praca, odgrywające nadrzędną rolę w erze produkcyjnej, ustępują miejsca wiedzy stanowiącej główne źródło bogactwa i najważniejszy czynnik produkcji⁶.

1.2. Istota gospodarki opartej na wiedzy

Od strony teoretycznej gospodarka oparta na wiedzy jest nowym zjawiskiem. Rozwój wiedzy następował wraz z kolejnymi fazami rozwoju ludzkości. W historii gospodarczej nie brakuje przykładów roli, jaką pełniła wiedza, np. w średniowieczu wiedza mistrza wyróżniała go z całego grona wytwórców. Tajemnice wytwarzania były przewagą konkurencyjną (np. dla Japonii produkcja jedwabiu)⁷.

Opisując kształtowanie się rozwoju społecznego – Daniel Bell – na podstawie czynników technologicznych, społecznych i ekonomicznych wyróżnił trzy fazy: preagrarną, agrarną oraz industrialną⁸. Pierwsza faza – preagrarna była czasem, w którym ludzie uczyli się wykorzystywać ogień, opanowali produkcję narzędzi z kamienia oraz sposoby użycia broni. Działalność gospodarcza skupiała się na myślistwie, rybołówstwie i zbieractwie. Funkcjonował podstawowy podział pracy: mężczyzna pełnił funkcję myśliwego i wojownika, a kobieta przygotowywała posiłki i wychowywała dzieci. Głównym wyznacznikiem było to, że człowiek wówczas nie stosował technologii do opanowania środowiska naturalnego.

Faza agrarna związana była z przejściem od koczowniczego do osiadłego trybu życia. Zasadniczą rolę zaczęło odgrywać rolnictwo w miejsce myślistwa, wykształcał się podział pracy. Powstawały małe osady, które łączyły się w celach obronnych i handlowych, tworząc miasta-państwa, które z czasem zmieniały się w państwa o charakterze narodowym. Wówczas człowiek odkrył brąz i żelazo, wynalazł koło, zbudował bloczek krążkowy i dźwignię, zaczął wykorzystywać zwierzęta pociągowe, budował statki żaglowe i nauczył się nawigacji. Uprawiał też ziemię, hodował drób i bydło, budował zabezpieczenia przed kataklizmami przyrodniczymi. Podstawowym wynalazkiem dla ludzkości było wynalezienie druku i rozpowszechnienie go na szeroką skalę.

Kolejnym etapem była faza industrialna, a jej wyznacznikiem stało się oddzielenie producenta i konsumenta oraz postępujący rozwój podziału pracy. Powstała klasa robotnicza, co znacznie rozszerzyło wymianę dóbr. Z kolei rozkwit rynku przyczynił się do rozwoju fabryk i najszybszego w dziejach ludzkości wzrostu stopy życiowej. W wyniku tych przemian znaczna liczba chłopów opuściła wieś i znalazła zatrudnienie w fabrykach. Postępujący rozwój przedsiębiorstw pod względem zajmowanego obszaru, liczby hal produkcyjnych oraz liczby zatrudnionych pracowników wymuszał na właścicielach fabryk podjęcie prac nad poprawą organizacji pracy, jednocześnie ciągle doskonalono technikę wytwarzania. Rozwój produkcji i całej gospodarki następował głównie dzięki zastosowaniu większej ilości zaangażowanego kapitału materialnego oraz rosnącej liczbie pracowników. W społeczeństwie pojawiła się nowa, zamożna grupa społeczna obok właścicieli ziemskich, właściciele i zarządcy kapitału, którzy w krótkim czasie zdominowali obszarników.

Zachodzące zmiany w technologii produkcji, aktywności gospodarczej oraz rosnące znaczenie zarządzania zapoczątkowały dynamiczny rozwój miast, powstanie nowego systemu kształcenia, rozpowszechnienie egalitarnych idei demokratycznych oraz wzrost znaczenia związków zawodowych.

Współczesna era to faza postindustrialna będąca kolejną fazą rozwoju, charakteryzującą się tempem i stopniem zaawansowania przemian, gdzie tworzenie wartości odbywa się przede wszystkim dzięki czynnikom niematerialnym, w tym kapitałowi intelektualnemu, którego podstawą są tzw. aktywa wiedzy. P. Drucker nazywa zmiany, jakie zachodzą dzięki czynnikom niematerialnym, procesem transformacji, przemodelowaniem społeczeństwa – jego poglądów i wartości⁹.

Wiedza, jako specyficzny zasób, nadaje znaczenie i kształtuje nową gospodarkę – tzw. gospodarkę opartą na wiedzy (GOW). Jest to gospodarka, w której podstawowym składnikiem jest zarządzanie procesami gospodarczymi i umiejętne kierowanie ludźmi, to struktura, w której zasadniczym problemem jest poznanie i określenie mechanizmów oddziaływania na przemiany i rozwój gospodarki. Zdaniem P. Druckera gospodarka oparta na wiedzy jest porządkiem ekonomicznym, w którym wiedza – a nie praca, surowce lub kapitał – jest kluczowym zasobem; jest porządkiem społecznym, dla którego nierówność społeczna oparta na wiedzy stanowi główne wyzwanie. W społeczeństwie wiedzy wartość jest kreowana w decydującym stopniu nie poprzez alokację kapitału i siły roboczej, ale dzięki produktywności i innowacyjności. Wiodącą grupą społeczną stają się tzw. pracownicy wiedzy, wśród których można wyróżnić: kierowników wiedzy mających umiejętność alokowania wiedzy swojej i innych dla uzyskania produktywności, profesjonalistów posiadających szczególną wiedzę z określonej dziedziny i wreszcie pracowników wykorzystujących ją w codziennej pracy. Według P. Druckera znajdujemy się obecnie w trzeciej fazie ewolucji gospodarki, po rewolucji przemysłowej i produkcyjnej, tzw. rewolucji zarządczej, w której organizacje wykorzystują posiadane umiejętności do kreowania nowej, lepszej wiedzy¹⁰.

Postindustrialna ekonomia, nazywana gospodarką opartą na wiedzy, ma wiele cech charakterystycznych. W odniesieniu do najważniejszych determinantów wartości jest ona, po pierwsze: zdominowana przez wiedzę, w przeciwieństwie do dominacji ziemi w ekonomii agrarnej i kapitału w ekonomii przemysłowej. Po drugie, największe znaczenie mają w niej czynniki niematerialne. W przypadku oferty rynkowej oznacza to zwiększenie znaczenia usług w stosunku do produktów materialnych. W odniesieniu do nakładów znajduje to wyraz w dominacji inwestycji w aktywa niematerialne jako źródła tworzenia wartości nad inwestycjami w aktywa materialne.

W literaturze przedmiotu stosunkowo często spotykamy się z określeniem, że gospodarka oparta na wiedzy jest to taki model współczesnego rozwoju gospodarczego, który bazuje w szczególności na innowacjach¹¹. Takie ujmowanie zagadnienia wydaje się jednak daleko idącym uproszczeniem, nie wspomina bowiem o źródle występujących w gospodarce innowacji. Te ostatnie nie pojawiają się znikąd, są efektem wymiernego wysiłku intelektualnego i finansowego konkretnych podmiotów. Natomiast ich pierwotnym źródłem jest wiedza. To ona jest początkiem procesu i ona go wieńczy w postaci gotowych procesów, rozwiązań, produktów. Gospodarka Oparta na Wiedzy jest więc bez wątpienia doktryną, w której to szeroko rozumiana wiedza staje się motorem zmian społeczno-ekonomicznych, a w konsekwencji bodźcem do wzrostu i rozwoju gospodarczego państw. Umiejętnie przetworzona lub pozyskana stanowi istotę zmian mikro- i makrogospodarczych. Źródłem wiedzy jest natomiast człowiek i związany z nim szeroko ujmowany kapitał ludzki. Tym samym GOW jest modelem, którego „główne postulaty i spostrzeżenia mają charakter kulturowy, dotyczą bowiem kapitału ludzkiego. Kapitał ten budowany jest przez rodzinę, środowisko, wzbogacony przez szkołę i system norm i dopiero w dojrzałej formie dostępny jest gospodarce. Tam może być rozwinięty i wykorzystany, bądź stłamszony i zamordowany”¹².

Trafniej jest definiować GOW w kontekście pierwotnego bodźca prowadzącego do zmian w strukturze gospodarki oraz działających w niej podmiotów. Takie właśnie określenie GOW znajdujemy w definicji zaproponowanej przez OECD, która w swojej pierwotnej postaci stwierdzała, że jest to model gospodarki, która w sposób bezpośredni bazuje na produkcji, dystrybucji oraz wykorzystaniu wiedzy i informacji. Wersja późniejsza, przyjęta w porozumieniu z Bankiem Światowym, nieco ją uszczegóławia, stanowiąc, że jest to ten typ gospodarki, „w której wiedza jest tworzona, przyswajana, przekazywana i wykorzystywana bardziej efektywnie przez przedsiębiorstwa, organizacje, osoby fizyczne i społeczności, sprzyjając szybkiemu rozwojowi gospodarki i społeczeństwa. Definicja, o której mowa, nie koncentruje uwagi wyłącznie na wąskim odcinku przemysłu wysokiej technologii, czy też na technologii informacji i komunikacji. Natomiast ze względu na stopień ogólności, pozwala na analizę całego spektrum opcji w zakresie polityki edukacyjnej oraz polityki w zakresie infrastruktury informacyjnej oraz systemów innowacji, które promują rozwój GOW. Ponadto definicja ta akcentuje rolę lepszej koordynacji pomiędzy działalnością rządu, sektora prywatnego oraz społeczeństwa obywatelskiego – w celu wzmocnienia konkurencyjności oraz przyspieszenia rozwoju gospodarczego i społecznego”¹³.

Dla potrzeb definicyjnych, związanych z koncepcją GOW, wiedza jest więc ujmowana w sposób możliwie szeroki, zarówno jako wiedza jednostkowa wykorzystywana zgodnie z koncepcją niewidzialnej ręki A. Smitha, jak i wiedza jako klamra spinająca poszczególne sektory gospodarki w celu efektywniejszego wykorzystania rzadkich zasobów. Wiedza jest produktem i czynnikiem napędzającym gospodarkę. Wymaga ona jednak ciągłego procesu uczenia się. Po pierwsze – od jednostki, która w ten sposób podnosi szanse na sukces osobisty i firmy, w której jest zatrudniona lub którą tworzy. Po drugie – uczenie się to również umiejętność przetwarzania wiedzy i jej efektywne wykorzystanie¹⁴.

Warto zaznaczyć, że pojęcie gospodarki opartej na wiedzy wiąże się z teorią wzrostu endogenicznego. Teoria ta zakłada, że pewne czynniki produkcji powstają w wyniku procesów nagromadzenia (akumulacji) np. kapitału wiedzy. Postęp techniczny i organizacyjny uzależniony jest od szeroko rozumianej polityki społeczno-gospodarczej oraz zmian mentalności społeczeństwa. Efektywne wykorzystanie czynników produkcji następuje wówczas, gdy istnieją silne ramy prawne regulujące działalność gospodarczą i zabezpieczające prawa własności. Wiedza traktowana jest jako główny endogeniczny czynnik kształtujący strukturę produkcji oraz postęp gospodarczy i społeczny. W myśl tak ujętej teorii można powiedzieć, że wiedza w formie nakładu i stanu staje się ważnym czynnikiem determinującym tempo i poziom rozwoju gospodarczego wraz z nakładami i stanem środków trwałych¹⁵.

Charakteryzując gospodarkę opartą na wiedzy, M. Strojny podaje wiele cech, które stawiają tę gospodarkę w wyraźnej opozycji do gospodarki przemysłowej. Otóż jego zdaniem podstawowym zasobem GOW jest szeroko rozumiana wiedza i poprzedzające ją informacje, a będący jej nośnikiem pracownicy nie są traktowani jako źródło kosztów, lecz opłacalna inwestycja; to oni również w zdecydowanym stopniu wyznaczają wartość rynkową przedsiębiorstwa. W gospodarce opartej na wiedzy odmienny jest styl zarządzania: ma on charakter partycypacyjny (współdecydujący), a nie odgórny (nakazowo-kontrolny). Ponadto status w organizacji nie zależy od zakresu władzy, lecz umiejętności i wiedzy: jesteś wart tyle, ile wiesz. Nowy wymiar zyskuje kultura organizacyjna oparta, na zaufaniu i bodźcach wynagradzających kreatywność oraz umiejętność pracy w grupie. Charakterystyczna jest w tej gospodarce sieciowa struktura organizacyjna, w której główna strategia oparta jest na kooperacji. Odmienny jest też system motywacyjny, który obok tradycyjnych bodźców finansowych preferuje osobistą, zewnętrzną satysfakcję¹⁶.

Według M. Strojnego, w gospodarce opartej na wiedzy obserwujemy rozwój firm międzynarodowych oraz nowych form prowadzenia biznesu, co sprzyja dyfuzji wiedzy i efektywności jej wykorzystania. Dodajmy, że przekształcenia w środowisku zewnętrznym i wewnętrznym traktowane są jako druckerowski pretekst do zmian, a nie zagrożenie¹⁷.

W nowej teorii wzrostu gospodarczego – koncepcji opartej na wiedzy – radykalnie zmienił się sposób postrzegania przedsiębiorstwa. Dzisiaj nie wystarczy określić przedsiębiorstwa mianem jednostki organizacyjnej, posiadającej odrębność ekonomiczną i prawną, prowadzącej działalność produkcyjną, handlową czy usługową. Współczesne przedsiębiorstwo to przede wszystkim mniej lub bardziej skomplikowany system przetwarzania informacji, w którym nakłady poczynione w celu ich pozyskania (ludzie, know-how, patenty, itd.) są wyznacznikiem sukcesu rynkowego. Tym samym współczesne przedsiębiorstwo to podmiot innowacyjny lub co najmniej z owych innowacji korzystający. Jego rozwój nie ma już charakteru liniowego, natomiast często jest spontaniczny, trudny do przewidzenia, lecz adekwatny do rozwoju sytuacji rynkowej podmiotu. We współczesnym przedsiębiorstwie wykorzystywanie nowoczesnej technologii stanowi wyznacznik sukcesu rynkowego i sens jego istnienia

Wiedza, innowacyjność i kreatywności podmiotów to podstawowe cechy Gospodarki Opartej na Wiedzy – zaprzeczenie przemysłowego modelu gospodarki – wzrostu opartego na rutynie.

1.3. Pojęcie i znaczenie wiedzy jako zasobu niematerialnego

Wiedza jest niewątpliwie jednym z najważniejszych pojęć w historii ludzkości i przedmiotem interdyscyplinarnego zainteresowania – od filozofii poczynając (wczesne koncepcje wiedzy Platona i Arystotelesa, przewrót kopernikański Kanta z powołaniem do życia res cogitans, czyli rozumu teoretycznego), przez socjologię (socjologia wiedzy), aż do teorii i praktyki zarządzania (kapitał intelektualny). Nie jest zamiarem autorki prowadzenie historiozoficznych rozważań nad złożoną naturą wiedzy i towarzyszących jej kontekstów społecznych, psychologicznych, a nawet religijnych; dość powiedzieć, że definicja wiedzy zawsze będzie zależała od kontekstu, w którym o niej mówimy. Jednak z uwagi na fakt, że na obecnym etapie rozwoju gospodarki wiedza jest najważniejszym zasobem, warto przedstawić najbardziej reprezentatywne określenia i definicje wiedzy.

Termin wiedza pojawia się już w starożytnym piśmiennictwie¹⁸. Po raz pierwszy definicję wiedzy rozumianej jako „prawdziwe uzasadnione przekonanie” wprowadził Platon. W dialogu Teajteta 201sd czytamy: „wiedza to jest sąd prawdziwy, ściśle ujęty doksa alethes meta logu a sąd nieściśle ujęty nie należy do wiedzy. I czego ściśle ująć nie można, tego i wiedzieć nie można. A tylko to, co się da ściśle ująć, to można wiedzieć”. Odnosząc się krytycznie do prac Platona, Arystoteles twierdził, że nie istnieją idee poza jednostkowymi rzeczami. Uznając, że wiedza zawarta jest w pojęciach ogólnych, wprowadził podział na wiedzę teoretyczną i praktyczną.

Interesującą poznawczo koncepcję wiedzy, nawiązującą do matematyki jako wzorca metodologicznego odnajdujemy w filozofii R. Descartesa Kartezjusza. Otóż według niego wiedza łącząca filozofię i nauki miała mieć strukturę dedukcyjną: podstawą była filozofia pierwsza (metafizyka), zawierająca tak zwane prawdy wieczne ustanowione przez Boga i odkrywane przez ludzki umysł jako niezmienne aksjomaty, z niej miały wynikać logicznie twierdzenia fizyki, medycyny, mechaniki i etyki.

Nowożytność przynosi zmianę paradygmatu myślenia na temat możliwości i źródła poznania, definiowania wiedzy i sposobów jej uzyskiwania. Europejska filozofia nowożytna XVII i XVIII wieku to konfrontacja dwóch wielkich epistemologicznych tendencji. Z jednej strony rozwija się teoriopoznawczy racjonalizm i aprioryzm oparty na przekonaniu, że wiedza pewna i powszechnie ważna leży w zasięgu władz poznawczych człowieka, oraz na teorii natywizmu, głoszącej jakoby wiedza taka możliwa była dzięki poznaniu wrodzonych dyspozycji umysłu, niezależnych od doświadczenia.

Tymczasem w filozofii brytyjskiej dominowało stanowisko przeciwne – empiryzm, nakazujący poszukiwanie źródeł wszelkiej wiedzy w doświadczeniu, dzięki któremu możliwe jest poznanie. Owo doświadczenie jednak winno być prowadzone w ramach określonych reguł, w sposób metodyczny, zorganizowany i krytyczny.

Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli empiryzmu – J. Locke przyjął, że przedmiotem właściwego poznania są idee – nie rozumiane po platońsku, ale jako wrażenia pochodzące ze zmysłów, odbite w umyśle. Wiedza pewna jest możliwa tylko w obrębie tych idei oraz związków pomiędzy nimi. Te bowiem przyjmowane są w sposób bezpośredni, w przeciwieństwie do przedmiotów realnie istniejących, których poznanie leży poza zasięgiem władz podmiotu¹⁹.

Empiryzm Locke’a rozwinął D. Hume uznając, że cała wiedza pochodzi z doświadczenia zmysłowego (impresji) i musi być na nim oparta. Wszelka wiedza jest albo aprioryczna (oparta na definicjach pojęć i tym, co można z nich wywnioskować) albo aposterioryczna (oparta na obserwacjach). D. Hume podkreślał, że wiedza aprioryczna jest wiedzą pewną, lecz nie mówi nic o rzeczywistości, bowiem odnosi się tylko do pojęć, które sami definiujemy; druga nigdy nie będzie pewna.

Racjonalizm cenił rozum, ale nie cenił zmysłów (Parmenides), empiryzm – cenił zmysły, ale nie cenił rozumu (Heraklit). I. Kant ocenił pozytywnie oba źródła. Głosił pogląd, że aby poznać rzecz trzeba najpierw wejść z nią w kontakt zmysłowy, ale trzeba ją też zrozumieć, co można dokonać tylko rozumem. Opowiadając się za syntezą racjonalizmu i empiryzmu podkreślał, że w każdym poznaniu spotykają się te dwa czynniki i oba są niezbędne. Wprawdzie nie możemy wyjść poza nasze przedstawienia i porównać je z rzeczami, ale mamy dwa rodzaje przedstawień, zmysłowe i racjonalne, wyobrażenia i pojęcia, które możemy porównywać; one kontrolują się wzajemnie i przez tę kontrolę dają gwarancję prawdy²⁰.

Do epistemologii przez kolejne lata wracali filozofowie tacy jak G. Hegel czy K. Marks. Stała się ona również istotna dla ekonomistów, którzy zaczęli ją przekładać na praktykę. A. Marshall – jeden z twórców neoklasycznej ekonomii – dostrzegł, że „na kapitał w dużej mierze składają się wiedza i organizacja. (…) Wiedza jest naszym najsilniejszym motorem produkcji. (…) organizacja wspomaga wiedzę”²¹.

W sposób całościowy zagadnienie wiedzy podjął F. Hayek, pisząc, iż wiedza jest to „całość adaptacyjnych zachowań człowieka do środowiska, w których brało udział przeszłe doświadczenie²². „Podkreślał przy tym, iż cechą charakterystyczną społeczeństwa jest to, że wchodząca w jego skład jednostka nie uświadamia sobie ogromu wiedzy, z której korzysta, a która jest wypadkową umiejętności i informacji gromadzonej i wykorzystywanej przez wiele ludzi ową społeczność stanowiących (jest to tzw. koncepcja wiedzy rozproszonej)”²³.

Rolę i znaczenie wiedzy oraz będącej jej pochodną innowacyjności podkreślał wielokrotnie także J. Schumpeter. W opublikowanej w roku 1932 wydaniem polskim Teorii rozwoju gospodarczego, pisał on m.in. o konieczności ciągłego poszukiwania nowych dróg, nowatorskich rozwiązań, o koncepcji wytrącania gospodarki z utartych kolein za pomocą wiedzy i kreatywności podmiotów w owej gospodarce działających.

Współczesne definicje wiedzy w zasadzie nie odbiegają od swych pierwowzorów. Nadal podejmuje się próby znalezienia bezpośredniej odpowiedzi na pytanie: „co to jest wiedza?”, bądź określa się warunki, jakie powinna ona spełniać. Charakterystyczne natomiast jest używanie terminologii informatycznej do definiowania pojęcia wiedzy, zwłaszcza w odniesieniu do kwestii zarządzania wiedzą. I tak formułuje się określenie, że „wiedza jest to zdolność wykorzystywania danych i informacji do konkretnego działania”²⁴, akcentując w ten sposób praktyczny aspekt wiedzy. Opisuje się wiedzę jako „wnioskowanie na temat informacji i danych w celu zwiększenia efektywności, zdolności do rozwiązywania problemów, podejmowania decyzji, nauki i uczenia się” lub mówi się, że „wiedza jest informacją, która została pozyskana i przeanalizowana tak, aby mogła zostać zastosowana do rozwiązania problemu lub podjęcia decyzji”²⁵.

„Wiedza wykracza poza informacje – stwierdza A. Zaliwski – gdyż implikuje zdolność do rozwiązywania problemów, do inteligentnego zachowania się i działania. (…) Tak pojmowaną wiedzę utożsamia się ze zbiorem reguł (bazą wiedzy), podczas gdy informacje utożsamia się z bazą faktów (…) Wiedza to zdolność do rozwiązywania danego zbioru problemów z daną efektywnością”²⁶.

Określając czym jest wiedza można także posłużyć się diagramem przedstawionym na rys. 1.

Rysunek 1. Piramida wiedzy

Źródło: opracowanie na podstawie: Kowalkiewicz M., Zarządzanie wiedzą krok po kroku: Czym jest wiedza? „Gazeta IT” nr 9 (39), 19 października 2005.

Analizując powyższą piramidę wiedzy – pisze Z. Łapniewska – dostrzegamy na najniższym poziomie dane, które są zgromadzone w różnych systemach informatycznych organizacji. Jeśli te dane odpowiednio przetworzymy, umieścimy w jakimś konkretnym kontekście, staną się informacjami. Zgromadzone informacje jeszcze nie stanowią wiedzy, ponownie muszą zostać one przetworzone poprzez umieszczenie ich na odpowiednim tle, czy w kontekście i wtedy dopiero stają się wiedzą. Przykładowo, z danych PZU o panu Kowalskim, wiemy o fakcie jego 60-procentowej zniżki na ubezpieczenie samochodu, z którego możemy pozyskać informację, że klient ten oficjalnie przez przynajmniej 8 lat nie spowodował wypadku drogowego. Jednakże należałoby zebrać większą ilość szczegółowych informacji na temat ubezpieczeń, samochodu Pana Kowalskiego czy jego bezwypadkowej jazdy, które umieszczone w kontekście dałyby nam konkretną wiedzę na temat Pana Kowalskiego²⁷.

Wiedzę charakteryzuje wymiar ludzki, opiera się ona na informacjach, doświadczeniu, ludzkiej intuicji i zrozumieniu. Należy ją odróżniać od mądrości, która jest umiejętnością oraz zdolnością ludzi i organizacji do tworzenia i pozyskiwania wiedzy, a także do uczenia się jej dzięki umiejętności przekształcania danych i informacji²⁸.

Określając wiedzę zwraca się również uwagę na aspekt socjologiczny w definicji opisującej wiedzę jako „zbiór doświadczeń, procedur i przemyśleń, które są właściwe i prawdziwe i z tego powodu są używane przez ludzi do myślenia, zachowania się i komunikowania²⁹.

G. Probst, S. Raub i K. Romhardt definiują wiedzę jako ogół wiadomości i umiejętności wykorzystywanych przez jednostki do rozwiązywania problemów. „Obejmuje ona elementy teoretyczne, praktyczne, a zarazem ogólne zasady i szczegółowe wskazówki postępowania. Podstawą wiedzy są informacje i dane. Jednakże podstawową różnicą między nimi, a wiedzą jest to, że wiedza jest zawsze związana z konkretną osobą. Jest ona dziełem jednostek i reprezentuje ich przekonania dotyczące zależności przyczynowo-skutkowych”³⁰. W tym miejscu należy zaznaczyć wyraźną różnicę między wiedzą a informacją. Wiedza należy do społeczności – jest po to, aby dominować nad lub służyć innym ludziom. Informacja może funkcjonować bez relacji pomiędzy nią a jej właścicielem. Może egzystować poza umysłem człowieka. Wiedza jest związana z ludźmi, należy do wspólnot, przemieszcza się w społecznościach ludzi i nadaje im tożsamość³¹ – gdy mówimy o wiedzy, na myśl przychodzi nam jej posiadacz. Tym, co odróżnia te dwa pojęcia nie jest ich status, lecz ich zakres faktyczny. Informacja „jest specyficznym dobrem niematerialnym, które w miarę postępu gospodarczego oraz rozwoju środków i form komunikowania się społecznego nabiera coraz większego znaczenia, przeobrażając oblicze wielu tradycyjnie zorganizowanych gospodarek świata”³². Natomiast „wiedza wykracza poza informacje, gdyż implikuje zdolność do rozwiązywania problemów, do inteligentnego zachowania się i działania. (…) Tak pojmowaną wiedzę utożsamia się ze zbiorem reguł (bazą wiedzy), podczas gdy informacje utożsamia się z bazą faktów (…) Wiedza to zdolność do rozwiązywania danego zbioru problemów z daną efektywnością”³³.

W literaturze przedmiotu różnicę, a także wzajemną zależność pomiędzy triadą dane – informacje – wiedza wyjaśnia się przy pomocy modelu stworzonego przez D. Tobina i funkcjonującego pod nazwą tzw. hierarchii wiedzy. Model ten został przestawiony na rys. 2. Jako podstawę wyróżnia się tu dane, które stanowią zbiór pojedynczych, obiektywnych faktów o zdarzeniach. Dane są przekształcane w informacje poprzez dodanie wartości w postaci kontekstu, kategoryzacji, poprawek i agregacji. Dane to fakty i liczby, a ich natura jest bezkontekstowa. Dane po prostu istnieją i nie mają żadnego znaczenia poza swoim istnieniem. Natomiast informacje to dane, które nabrały znaczenia przez wprowadzenie kontekstu. Wiedza to informacja połączona ze zrozumieniem i możliwością jej wykorzystania. Wiedza i dodane do niej doświadczenie, intuicja, zasady (moralność), wówczas na szczycie piramidy pojawi się mądrość.

Rysunek 2. Model D.R. Tobina – hierarchia wiedzy

Źródło: opracowane na podstawie: M. Niklewicz-Pijaczyńska, M. Wachowska, Wiedza – kapitał ludzki – Innowacje, Prawnicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa, Wrocław 2012, s. 19.

Przedstawiony wyżej przegląd definicji wiedzy dowodzi, że pojęcie to jest niejednoznaczne. Termin ten oznacza: „w filozofii, zagadnienie wiedzy sprowadza sie do pytania jak poprawnie i wiarygodnie weryfikować zgodność zawartości fenomenów umysłowych (czyli wszelkie struktury informacyjne – głównie spostrzeżenia, teorie i przekonania) z zewnętrzną wobec tego umysłu rzeczywistością. W filozofii europejskiej, dość powszechny jest bowiem sąd, że wiedzą można nazwać tylko te fenomeny umysłowe, które można jakoś zweryfikować z zewnętrzną rzeczywistością choćby i ten sąd bywał krytykowany.

Wiedza teoretyczna – jest to termin, który zawiera w sobie wszelkie fenomeny umysłowe opisujące i porządkujące ogólnie zewnętrzną rzeczywistość (teorie, hipotezy, sądy przekonania, założenia itp.), które tworzy sobie we własnym umyśle każdy człowiek.

Wiedza praktyczna – termin oznaczający posiadanie konkretnych umiejętności, potrzebnych do wykonania danego zadania”³⁴.

Wydaje się, że najbardziej kompletną definicję danych informacji i wiedzy zaprezentowali Davenport i Prusak. Wspomniani autorzy wyraźnie rozróżniają wszystkie trzy pojęcia, przy czym koncentrują się na pojęciu wiedzy, określając ją mianem danych lub informacji w działaniu. Według Davenporta i Prusaka „dane to zbiór dyskretnych, obiektywnych faktów na temat zdarzeń”³⁵. Dane w ujęciu technologicznym są najczęściej przechowywane w postaci zbioru rekordów reprezentujących określone transakcje gospodarcze. Same dane nie posiadają celu ani znaczenia. Z kolei informacja to „dane, które czynią różnicę”. Dane mogą zostać przekształcone w informacje poprzez dodanie do nich wartości. Można tego dokonać poprzez ich kontekstualizację, kategoryzacje, kalkulację, korekcje i kondensację³⁶.

Jak już wspomniano wyżej, autorzy najwięcej uwagi poświęcają wiedzy, którą można otrzymać z informacji poprzez: porównanie sytuacji, konwersacje z odbiorcami, określenie konsekwencji lub połączeń z innymi informacjami. Sama definicja wiedzy według Davneporta i Prusaka przedstawia się następująco: „Wiedza to płynne połączenie ukształtowanego doświadczenia, wartości, informacji kontekstowej i ekspertyzy, które zapewniają model oceny oraz pozwalają wcielić nowe doświadczenia i informacje. Swój początek i odniesienie znajduje w umysłach ludzi posiadających wiedzę. Jest osadzona w dokumentach, repozytoriach, procedurach, procesach, praktykach i normach organizacyjnych”³⁷.

Definicja wiedzy zaproponowana przez Davenporta i Prusaka jest podobna do koncepcji twardej wiedzy zaprezentowanej przez Nonake³⁸. W kontekście organizacyjnym Nonaka wyróżnia dwa rodzaje wiedzy: wiedzę niejawną³⁹ lub ukrytą oraz wiedzę twardą lub konkretną. Podając przykłady wielu japońskich firm stara się dowieść, że właśnie wiedza ukryta, niejawna, czyli ta będąca jedynie w umysłach ludzi jest niezwykle istotna w procesie innowacyjności. Wiedza ta, przez jej wyrażanie i stosowanie, może przekształcić się w wiedzę twardą, czyli jawną, opisaną, zawartą w procedurach i normach. Uważa, że powszechnym zjawiskiem jest niedocenianie wiedzy niejawnej przy jednoczesnym przecenianiu wiedzy twardej, którą utożsamia z danymi i informacją.

Na istotną rolę odbiorcy w procesie przekształcania danych w informacje a następnie w wiedzę uwagę zwraca również P. Senge, który stwierdza: „Kiedy ludzie przedzierają się przez dane ciągle interpretują je jako albo szum (ignorowany i nieznaczący) albo jako informację, ważną w jakimś sensie. Jak tylko dane dotrą do twoich zmysłów, pewnie już przypisujesz im jakieś znaczenie. Pokazuje to jak ważna jest rola człowieka w konwersji danych w informacje. (…) Informacje to dane odnoszące sie do sytuacji odbiorcy”⁴⁰.

Dalej autor za roboczą przyjmuje definicję wiedzy jako potencjału do efektywnego działania. Jednocześnie podkreślając, że: „Wiedza nie może być przekształcona w obiekt i przekazana przez jedną osobę innej. Wiedza przekształca sie jedynie w procesie uczenia sie, gdy człowiek tworzy nowy potencjał by działać efektywnie. Technika informacyjna, kluczowa jeśli chodzi o umożliwienie rozprzestrzeniania informacji, nie może gromadzić i przechowywać wiedzy. Tylko ludzie to potrafią”⁴¹.

Przyjmując takie założenia można stwierdzić, że głównym zadaniem zarządzania wiedzą powinno być dostarczanie ludziom odpowiednich danych. Odpowiednich co do czasu, postaci i istotności. Dane te muszą być dostosowane do istniejącego potencjału odbiorców, tzn. ich obecnej wiedzy, ale także zdolności uczenia się. Tylko w takiej sytuacji dane mogą zostać przekształcone w informacje, a następnie zapamiętane i gromadzone jako wiedza odbiorcy. Twarda wiedza, choć ma charakter obiektywny nie musi zwiększać wiedzy odbiorców, a czasem może wprowadzać chaos nie będąc poprawnie zrozumiana i zinterpretowana.

Podejmując próbę zdefiniowania pojęcia wiedza, należy zwrócić uwagę na specyficzne cechy, odróżniające ją od innych zasobów. Mianowicie, wiedza jest nieuchwytna i trudno ją zmierzyć, ma charakter niematerialny. Zasoby wiedzy mają charakter niestabilny, co oznacza, że w każdym momencie wiedza może się ulotnić. Wiedza nie zużywa się, lecz przybywa jej w trakcie używania. Jest niewyczerpywana. Źródłem tego jest aktywność człowieka, co przyczynia się do pojawiania się wciąż nowych cząstek wiedzy – nowych ocen, nowych opinii, hipotez, przekonań, niematerialnych faktów kulturowych itp. – i tak bez końca. Zasoby wiedzy nieustannie rosną na skutek nie tylko indywidualnej działalności człowieka i gromadzonych doświadczeń, lecz także na skutek aktów komunikacyjnych – wymiany wiedzy w społeczeństwie.

Wiedza jest zasobem wiecznie żywym, dynamicznie odnawiającym się i rozwijającym. Dynamizm ten sprawia to, że wiedza jest obrazem (odbiciem) rzeczywistości, a ta rozwija się dynamicznie i nieustannie się zmienia. Sprawia to, że wiedza jako jej obraz ulega nieustannym przemianom. Dotyczy to zwłaszcza wiedzy faktograficznej, opartej na informacji odwzorowującej stany obiektów, procesów i zjawisk zachodzących w tej rzeczywistości. Niestety wiedza szybko się dezaktualizuje⁴². Nie może być kupiona w każdej chwili i często charakteryzuje się długim okresem gromadzenia. Wiedza może być wykorzystywana w różnych miejscach, przez różnych ludzi w tym samym czasie (symultaniczne występowanie). Ma charakter nieliniowy (nieciągły); ogromna ilość wiedzy może okazać się dla danej jednostki bezużyteczna, a mała ilość wiedzy może mieć w pewnych sytuacjach ogromne znaczenie; ponadto wiedza dla jednego podmiotu może mieć inne znaczenie niż dla drugiego.

Charakteryzując właściwości wiedzy B. Stanowicz zwraca uwagę na możliwość powielania oraz przenoszenia wiedzy w czasie i przestrzeni. Jak słusznie zauważa autor, wiedza jako zasób niematerialny jest podatna na powielanie i przenoszenie w czasie i przestrzeni, ale pod warunkiem że będą powielanie i przenoszone odpowiednie jej nośniki, granule. Dowodem są książki dostarczające wiedzy (jawnej, podanej w postaci odpowiednich zapisów) sformułowanej jeszcze w starożytnym Sumerze, Chinach czy Grecji lub tradycje ludowe i ustne przekazy legend i historii. Przy tym dzięki współczesnym technologiom telekomunikacyjnym wiedza może być błyskawicznie przeniesiona i udostępniona na duże odległości i do różnych odbiorców. Czyni to z niej niezastąpiony zasób we współczesnej gospodarce. Własność ta, którą można nazwać ciekliwością wiedzy, w powiązaniu z własnością jej powielarności i przenaszalności podkreśla wyjątkowość tego zasobu⁴³.

Nie tylko definicja i istota wiedzy jest różnie pojmowana przez różnych autorów. Wypracowano również wiele podziałów wiedzy, które warto przedstawić w krótkim zarysie. Otóż w literaturze przedmiotu często spotyka się podział wiedzy na dwa rodzaje⁴⁴:

1. Wiedza formalna – jawna (ang. explicite knowledge) – jest to tak zwana wiedza uzewnętrzniona, co znaczy, że może być przedstawiona w sposób formalny, na przykład za pomocą słów, liczb, znaków, symboli. Może być przekazywana za pomocą dokumentacji, raportów, danych itp. Ten rodzaj wiedzy często porównywany jest z informacją. Dzięki swojemu charakterowi jest ona łatwa to rozpowszechniania wśród pracowników, na przykład przez wykorzystanie baz danych za pomocą komputerów, dokumentów, instrukcji czy informacji zamieszczonych w internecie.

2. Wiedza cicha – ukryta (ang. tacit knowledge) – jest to wiedza, o której wiemy, że istnieje, wykorzystujemy ją w codziennych działaniach, jednak jest problem z jej sprecyzowaniem. Powoduje to, że wiedza cicha jest trudna do przekazania innym, a ponadto trudno ją magazynować. Wiedza cicha jest połączona z człowiekiem jego intuicją i doświadczeniem. Ze względu na jej niematerialny charakter i to, że stanowi ona około 80% wiedzy w przedsiębiorstwie, niezbędne stało się stworzenie odpowiednich systemów zarządzania tego typu wiedzą. Wiedza ukryta może być ujmowana w dwóch wymiarach: pierwszy – techniczny – obejmuje niesformalizowane i trudne do wykrycia umiejętności i zdolności; drugi – poznawczy – składa się ze schematów, modeli mentalnych, przekonań i spostrzeżeń, które przyjmuje się za oczywiste.

Biorąc pod uwagę kryterium przedmiotowe, wiedzę można podzielić na cztery kategorie⁴⁵:

a) wiedza know-how (wiem, jak) – jest to wiedza operacyjna, która odnosi się do umiejętności ludzi, oznacza zdolność robienia czegoś; jest ona ukryta w umysłach ludzi i związana z nabytym doświadczeniem;

b) wiedza know-what (wiem, co) – również jest zaliczana do wiedzy operacyjnej; jest to wiedza podstawowa, wykorzystywana w codziennym funkcjonowaniu; jej znaczenie jest bardzo bliskie informacji, łatwo jest ją ująć w słowa i przekazywać dalej;

c) wiedza know-why (wiem, dlaczego) – jest to wiedza wyjaśniająca rzeczywistość;

d) wiedza know-who (wiem, kto)– jest to wiedza o tym, kto jest kim i jaką dysponuje wiedzą.

***

W przedstawionych wyżej rozważaniach starano się dokonać przeglądu definicji i określeń odnoszących się do istoty pojęcia wiedzy. W opinii autorki wiedza stanowi nieodłączny niematerialny składnik naszej ludzkiej rzeczywistości. Bez niej nie bylibyśmy w stanie skutecznie funkcjonować. Oczywistość tego stwierdzenia uzasadnia wszelkie próby zmierzenia się z problemem wyjaśnienia, a przynajmniej zwrócenia uwagi na pewne aspekty tego pojęcia.

Wiedza jest dobrem rzadkim, pożądanym i aby ją pozyskać i optymalnie wykorzystać, należy przyswoić metody i techniki, które pozwolą nią efektywnie i skutecznie gospodarować, zarządzać i zapanować nad jej niematerialnym charakterem. Sama w sobie nie przyczynia się do wzrostu gospodarczego, musi bowiem zostać wykorzystana do produkcji towarów i usług⁴⁶.

Wiedza jest czymś więcej niż kolejnym czynnikiem produkcji, jest elementem odtworzenia czynników wytwórczych oraz czynnikiem łączącym pozostałe środki produkcji. Dzięki wiedzy dysponujemy nowymi możliwościami wytwórczymi. Jest ona jednocześnie uwarunkowaniem efektywności innych czynników. Ma specyficzne cechy, jest zasobem ulotnym i trudno definiowalnym. W szerokim ujęciu może być rozumiana jako zbiór informacji, poglądów i wierzeń, którym przypisuje się wartości poznawcze lub praktyczne. Natomiast w węższym znaczeniu pojmuje się ją jako ogół wiarygodnych informacji o rzeczywistości wraz z umiejętnością ich wykorzystania. Owo węższe ujęcie utożsamiane jest z wiedzą naukową.

Podkreślić należy, że dla gospodarki opartej na wiedzy, jako czynniku niematerialnym, coraz większe znaczenie ma wiedza zarówno kodyfikowana (książki, projekty techniczne, opracowania na nośnikach elektronicznych), jak i nieskodyfikowana (wiedza niewypowiedziana istniejąca w umysłach ludzkich).

Zasoby wiedzy zależą od kultury i jej składników (symboli, ideologii, wartości) oraz informacji. Wiedza powinna być ujmowana jako całość złożona z informacji, ale też z emocji, wyobrażeń i przeczuć. A. Toffler nazywa je fundamentem społecznym wiedzy, a I. Nonaka – wiedzą cichą⁴⁷.

Wiedza jest najbardziej wszechstronnym zasobem, który pozwala przekształcać systemy ekonomiczne i procesy produkcji, tworzyć nowe wartości społeczne i wzorce zachowań.

Własność intelektualna
– ogólna charakterystyka

2.1. Własność w ujęciu ekonomicznym, prawnym i ekonomiczno-socjologicznym

Wyjaśnienie pojęcia „własność intelektualna” należy poprzedzić przedstawieniem najdonioślejszej instytucji życia społecznego, jaką jest bez wątpienia własność. Doktryny polityczne i prawne zawsze w większym lub mniejszym stopniu odnosiły się do zagadnienia własności i jej postulowanych form. Jeżeli chodzi o najprostszą definicję, można powiedzieć, że w życiu społecznym posiadać przedmiot na własność, to znaczy mieć prawo do jego używania. Prawo to może polegać na niedopuszczaniu innych ludzi do konsumpcji, na pożyczaniu, zmienianiu, niszczeniu itd. Własność oznacza zatem najpełniejszą władzę użytkowania i dysponowania (ius utendi et abutendi), jaką można mieć nad rzeczami (rozumianymi szeroko, od konkretnych przedmiotów fizycznych, takich jak dom, do tworów intelektu, takich jak utwór literacki czy wzór matematyczny); także sama rzecz, nad którą ma się ową władzę.

Powstało wiele koncepcji własności – od własności prywatnej, przez partycypacyjną, państwową, aż do własności komunalnej, które w założeniu miały pełnić służebną rolę w stosunku do postulowanej idei sprawiedliwości. Warto przy tym zaznaczyć, że w nowoczesnych naukach o społeczeństwie odróżnia się od dawna ekonomiczne i formalno-prawne lub socjologiczne pojmowanie własności. Przyczyniła się do tego książka R. Dahrendorfa o klasie i konflikcie klasowym w społeczeństwie industrialnym⁴⁸.

Własność w znaczeniu ekonomicznym jest stosunkiem pomiędzy ludźmi, który powstaje w związku z faktycznym, a jednocześnie niekoniecznie odzwierciedlonym w przepisach prawa korzystaniem przez ludzi z rezultatów działalności gospodarczej (w tym zwłaszcza produkcji) oraz dysponowaniem czynnikami produkcji. Własność oznacza określone materialne stosunki społeczne zachodzące między ludźmi w procesie wytwarzania. Ekonomiczne pojęcie własności odpowiada na pytanie, kto włada środkami produkcji, w czyich interesach i w jakim celu są one wykorzystywane oraz kto nimi rozporządza. Własność to podstawa wszelkich stosunków gospodarczych, które kształtują określone relacje społeczne: zaufanie, uczciwość, przedsiębiorczość, itp.

Własność może występować w różnych formach. Jednak szczególne znaczenie odgrywa własność czynników wytwórczych – rozmaitych zasobów niezbędnych w realizacji procesu produkcji towarów i świadczenia usług. Sposób i zakres władania tą kategorią zasobów ma bezpośredni wpływ na sposób ich wykorzystania, na zaangażowanie siły roboczej, tj. osoby fizycznej ze wszystkimi jej umiejętnościami i zdolnościami, w procesie wytwórczym oraz na intensywność dokonującej się wymiany. Zatem w aspekcie ekonomicznym, własność to ogół uprawnień przysługujących właścicielowi w stosunku do określonego zasobu (przedmiotu własności), który może występować zarówno w postaci materialnej, jak i niematerialnej. Uprawnienia, o których mowa, pozwalają na faktyczne używanie tego zasobu i przejmowanie dochodów, jakie on przynosi. Ponadto, co ważne, własność daje prawo do zmiany formy i treści tego zasobu (prawo do sprzedaży, do zamiany na inny zasób, do przekazania uprawnień związanych z tym zasobem innym osobom). Prawa te nie są pojmowane jako bezwzględnie wyłączne, niczym nieograniczone. Są one bowiem ograniczone przez normy prawne⁴⁹. Przykładowo w prawie bilansowym definiuje się aktywa, jako „kontrolowane przez jednostkę zasoby majątkowe o wiarygodnie określonej wartości, powstałe w wyniku przeszłych zdarzeń, które spowodują w przyszłości wpływ do jednostki korzyści ekonomicznych. Aktywa tworzą majątek podmiotu gospodarczego, który podzielić można na majątek trwały, tzw. aktywa trwałe i majątek obrotowy, tzw. aktywa obrotowe. Aktywa to zasoby kontrolowane przez podmiot, a podstawą dokonywania tej kontroli jest fakt posiadania tytułu prawnego, jakim jest prawo własności.

W ujęciu ekonomicznym własność to czerpanie korzyści z posiadanych przedmiotów, w tym głównie z czynników produkcji. Odnosi się ono do relacji, jaka powstaje w związku z faktycznym i niekoniecznie odzwierciedlonym w przepisach prawa korzystaniem przez ludzi z rezultatów działalności gospodarczej i dysponowaniem określonymi zasobami.

Własność w znaczeniu ekonomicznym jest pojmowana zwykle jako każda forma władania majątkiem i oznacza prawne formy władania dobrami o wartości ekonomicznej – zarówno materialnymi (np. nieruchomości), jak i niematerialnymi (np. wynalazkami, utworami). Tak rozumiana własność występowała i występuje w każdym systemie i w każdej formacji państwowej (stanowi podstawową instytucję prawną), a jedynie jej instytucjonalny kształt (składające się na nią uprawnienia i granice ich realizacji), a także zróżnicowanie form są zdeterminowane typem panujących stosunków społeczno-ekonomicznych. W gospodarce rynkowej występuje dominacja własności prywatnej; w systemach realizujących model gospodarki nakazowo-rozdzielczej własności podlega ograniczeniu na rzecz zbiorowych form własności, tzw. uspołecznionej i państwowej; zwykle ograniczenia te dotyczą zakresu udzielanej ochrony oraz możliwości nabywania przez określone podmioty własności skonkretyzowanych jej przedmiotów (np. środków produkcji).

W znaczeniu prawnym własność pojmuje się jako prawo osoby do swobodnego i wyłącznego posiadania, korzystania i dysponowania rzeczą. Definiuje się ją też słowami: pełne władztwo prawne osoby nad rzeczą. Własność zostaje wówczas ujęta w kategoriach władzy. Wyraźniej uznaje władzę za najbardziej charakterystyczną cechę własności formuła prawa rzymskiego z epoki cesarza Justyniana (482–565). Powiada ona, że własność to plena in re potetas – pełna władza nad rzeczą. Ta pełna władza ma się jednak m.in. wyrażać w wolności i wyłączności posiadania, korzystania i dysponowania rzeczą⁵⁰. Terminy posiadanie, korzystanie i częściowo dysponowanie wyrażają często majątkowy aspekt własności. Nie dzieje się tak jednak zawsze. Pojęcia władzy nad rzeczą, prawa wyłączania innych z posiadania i korzystania oraz swobodnego urzeczywistniania swojej woli wobec posiadanych rzeczy bywają odnoszone do dominacyjnego, czyli władczego aspektu własności. W formalno-prawnym pojmowaniu własność jest zbiorem stosunków majątkowo-dominacyjnych⁵¹.

Własność to podstawowa forma władania dobrami materialnymi; określenie to występuje w różnych znaczeniach na gruncie uregulowań prawnych (własność konstytucyjna, własność administracyjna, czy też własność jako prawo rzeczowe uregulowane w przepisach prawa cywilnego); ponadto także w języku prawniczym dodatkowo występują dalsze określenia własności, np. własność intelektualna, przemysłowa, które dotyczą zarówno przedmiotów materialnych, jak i różnego rodzaju dóbr niematerialnych. Wynika to z tego, że własność jako – podstawowa instytucja prawnego władania dobrami materialnymi (w tym dobrami przyrody) – ma charakter interdyscyplinarny. Dla prawnego ujęcia własności istotne znaczenie ma zwłaszcza to, że własność jest także kategorią ekonomiczną – jej kształt prawny, wynikający z instytucjonalnego uregulowania, stanowi w znacznej mierze skutek utrwalenia się określonego modelu stosunków społeczno-ekonomicznych w państwie.

Jak pisze J. Hetman⁵², własność jest najszerzej zakreślonym przez ustawodawcę, zbywalnym i podlegającym dziedziczeniu prawem podmiotowym bezwzględnym (skutecznym erga omnes – między wszystkimi). Z kolei prawo podmiotowe to wynikająca ze stosunku prawnego wiązka możliwych do realizacji uprawnień, przysługująca podmiotowi prawnemu (osobie) w stosunku do danego dobra chronionego prawem oraz odpowiadająca tym uprawnieniom treść obowiązków innych osób. Własność stanowi zbiór konkretnie unormowanych uprawnień, jakimi dany właściciel dysponuje w odniesieniu do określonego obiektu własności (przedmiotu, zasobu, dobra), mogącego występować w postaci materialnej bądź niematerialnej.

Własność to najszersze prawo podmiotowe i jednocześnie centralna instytucja całego systemu prawnego. Jest to prawo podmiotowo uniwersalne, które może przysługiwać każdej osobie. Kształtując normatywną treść prawa własności ustawodawca pozytywnie określa uprawnienia właściciela oraz negatywnie określa sytuację osób trzecich jako wyłączonych Konstrukcja ta może być odnoszona zarówno do własności dóbr materialnych, jak i dóbr niematerialnych, np.własności utworu i praw autorskich majątkowych do dzieła, których treść jest określona w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych; dotyczy to także odpowiednio wynalazków i innych kategorii własności intelektualnej.

Własność w języku prawniczym można też odnieść do dóbr prawnych mających charakter masy majątkowej. Takie ujęcie odnieść można np. do własności przedsiębiorstwa rozumianego – zgodnie z treścią art. 551 k.c. – jako zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej. Ze względu na realizowane funkcje wyróżnia się zwykle własność: prywatną, państwową, komunalną; mniejsze znaczenie ma odróżnienie własności osobistej (obejmującej głównie tzw. środki konsumpcji) od własności środków produkcji. Poza ściśle prawną funkcją, własność odgrywa też rolę w innych aspektach: socjologicznych, psychologicznych, np. stymulując podejmowanie przez ludzi aktywności życiowej, w tym gospodarczej, stwarzając także poczucie bezpieczeństwa; z tego powodu powszechny dostęp do własności jest uważany za gwarancję wolności jednostki.

Własność⁵³, jako instytucja prawna, jest niejako zewnętrzną, jurydyczną postacią własności ekonomicznej. W nadbudowie prawnej stanowi centralną instytucję systemu prawnego. W techniczno-prawnym znaczeniu własność stanowi formę prawną korzystania z rzeczy, w systemie polskiego prawa cywilnego określoną w art. 140 k.c. Z jednej strony jest formą pierwotną, najprostszą i bezpośrednią, z drugiej zaś strony formą najbardziej pełną, gdyż tylko w jej ramach osoba uprawniona korzysta z największego zakresu uprawnień względem rzeczy, jakie w danym systemie prawa mogą przysługiwać podmiotowi prawa.

Własność to prawo osoby, to pewnego rodzaju stosunek pomiędzy osobą a rzeczą, który polega na swobodnym i wyłącznym posiadaniu, użytkowaniu i rozporządzaniu rzeczą⁵⁴. Najczęściej prawo własności używane jest w dwóch znaczeniach: w szerszym oraz w węższym. W szerszym ze znaczeń obejmuje wszelkie prawa majątkowe – zarówno cywilne: prawo rzeczowe, wierzytelności, prawa na dobrach niematerialnych jak i niecywilne, np. z zakresu prawa administracyjnego, finansowego itp., które przysługują lub mogą przysługiwać określonemu podmiotowi prawa.

W obszarze prawa cywilnego. odpowiednikiem prawa własności w szerszym znaczeniu (w znaczeniu konstytucyjnym) jest przede wszystkim pojęcie mienia (art. 44 k.c.). Z kolei odnosząc się do węższego zakresu należy powiedzieć, że jedną z gałęzi prawa, która precyzuje bliżej pojęcie własności w znaczeniu węższym, jest prawo cywilne. W prawie cywilnym zakres nazwy prawo własności jest o wiele węższy. Prawo własności, albo krócej własność w znaczeniu cywilistycznym, stanowi prawny wyraz jedynie podstawowej części materialnych stosunków społecznych, jakie zachodzą między ludźmi w procesie produkcji.

Jak już nadmieniano, ogólne pojęcie własności w ujęciu cywilistycznym określa art. 140 k.c. Przepis ten stanowi, że „W granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa, w szczególności może pobierać pożytki i inne dochody z rzeczy. W tych samych granicach może rozporządzać rzeczą”.

Prawo własności w ujęciu cywilistycznym stanowi rdzeń konstytucyjnego pojęcia własności i ma za przedmiot rzeczy w znaczeniu technicznym oraz jest ono prawem bezwzględnym. Wskazane cechy nie są jednak właściwe samemu tylko prawu własności. Charakteryzują one także całą grupę podmiotowych praw majątkowych zwanych prawami rzeczowymi. Istotą prawa własności jest to, że pod względem treści prawo własności jest najszerszym i najpełniejszym pośród wszystkich praw rzeczowych. O ile w innych, poza własnością, prawach rzeczowych tkwi z reguły jakieś określone uprawnienie, to uprawnień wynikających z prawa własności nie da się wyliczyć wyczerpująco. Z prawa własności wynika nie tylko uprawnienie do posiadania, do korzystania, do rozporządzania rzeczą.

Wspomniana tutaj przeze mnie tzw. triada uprawnień właściciela nie wyczerpuje treści prawa własności. Mogą bowiem zaistnieć sytuacje, wprawdzie majątkowe, kiedy właściciel zostaje pozbawiony (czasowo) wszystkich trzech wymienionych uprawnień, a mimo to jego prawo własności nie wygasa, lecz istnieje nadal. Należy jednak pamiętać, że własność jest prawem najpełniejszym w granicach określonych przez ustawy różnych gałęzi prawa oraz przez zasady współżycia społecznego oraz przez społeczno-gospodarcze przeznaczenie tego prawa. Tylko w wymienionych granicach można mówić o uprawnieniach właściciela stanowiących treść jego prawa własności. Co więcej, treść prawa własności przedstawia się w sposób odmienny w zależności od tego, czy chodzi o prawo własności, którego przedmiotem jest nieruchomość, czy też o prawo własności na rzeczy ruchome. Zwłaszcza w pierwszym przypadku zakreślenie granic treści oraz wykonywania prawa własności ma szczególnie doniosłe znaczenie społeczne i gospodarcze. Dlatego też w odniesieniu do prawa własności na nieruchomościach ustawodawca wprowadza wiele reguł szczególnych oddziaływujących na treść i wykonywanie tego prawa. Spośród wielu możliwych uprawnień, które składają się na treść prawa własności, kodeks cywilny w art. 140 wymienia przykładowo tylko dwa z nich, a mianowicie uprawnienie do korzystania z rzeczy i uprawnienie do rozporządzania nią. Korzystanie z rzeczy obejmuje w pierwszym rzędzie możność faktycznego władania rzeczą oraz możność pobierania pożytków i innych dochodów z rzeczy, możność przetwarzania jej, zużycia a nawet zniszczenia. Z kolei rozporządzanie rzeczą oznacza możność dokonywania zarówno czynności prawnych rozporządzających, np. przeniesienie własności, jak i dyspozycji czysto faktycznych.

Warto zaznaczyć, że prawne pojęcie rzeczy jako obiektu własności ma charakter formalny. Abstrahuje bowiem ono od efektywności ekonomicznej i społecznej rzeczy, od miejsca i funkcji rzeczy w gospodarce i pozagospodarczych strukturach społeczeństwa. Ten formalizm prawniczy przezwycięża ekonomiczno-socjologiczna analiza. Dzieli ona obiekty własności na środki bezpośredniej i pośredniej (handel, finanse) produkcji dóbr materialnych, środki pracy przebiegającej w pozaekonomicznych strukturach społeczeństwa oraz środki konsumpcji. Analiza, o której mowa, zakłada naukową teorię gospodarki jako całości i społeczeństwa jako całości. Środki produkcji składają się z przedmiotów pracy: ziemia, woda, bogactwa mineralne, półfabrykaty oraz ze środków pracy. Tylko część środków pracy ma postać rzeczy. Środki pracy to nic innego jak wszystkie te siły i procesy przyrodnicze, które stosuje się w sposób świadomy i celowy w przystosowaniu jakiegoś obszaru przyrody do potrzeb ludzkich, za pomocą których wprowadza się zmiany przyrodnicze do przyrody zastanej lub przekształconej uprzednio przez pracę ludzką, za pomocą których ludzie współtworzą przyrodę.

Obok środków pracy mających postać rzeczy wskazać również należy na intelektualne środki produkcji: projekty architektoniczne, technologie, urządzenia, programy komputerowe, instrukcje obsługi maszyn, przyrządy pomiarowe i kontrolne. Ważną odmianę intelektualnych środków produkcji – według S. Kozyr-Kowalskiego – stanowią metody organizacji pracy ludzkiej oraz stosowane w praktyce normy administracyjne i prawne, które regulują czas i warunki pracy, przyjmowanie i zwalniania z pracy, obowiązki i prawa pracowników. Intelektualne środki produkcji stanowią nie tylko ważny czynnik produkcji, lecz także ważny obiekt własności w sensie ekonomiczno-socjologicznym. Odpowiednikiem materialnych i intelektualnych środków produkcji dóbr materialnych są w instytucjach pozaekonomicznych materialne i intelektualne środki pracy sędziów, wojskowych, policjantów, uczonych, nauczycieli, duchownych i dziennikarzy⁵⁵.

S. Kozyr-Kowalski podkreśla znaczenie pojęcia własności siły roboczej w ekonomiczno-socjologicznej teorii własności. Otóż pod pojęciem siły roboczej (ergodynamis) rozumie on zdolność pracową, zdolność do wykonywania pracy w ogóle lub konkretnej pracy produkcyjnej lub pozaprodukcyjnej, zwłaszcza zaś pracy szczególnie poszukiwanej, wysoko cenionej, zapewniającej przywileje tak materialne jak i duchowe.

Ergodynamis rozumiany jest przez autora jako ogół tych zdolności fizycznych i duchowych, będących częścią osobowości człowieka, które czynią go zdolnym albo niezdolnym do wykonywania pracy w ogóle albo pracy szczególnego rodzaju. Do elementarnych składników siły roboczej, a więc i obiektów własności ekonomiczno-społecznej, należą kwalifikacje, wykształcenie, doświadczenie, wychowanie, zdrowie fizyczne i psychiczne, talent.

S. Kozyr-Kowalski zwraca uwagę na to, że w większości ekonomiczno-socjologicznych koncepcji własności unika się określenia obiektów własności za pomocą formalno-prawnego lub zdroworozsądkowego pojęcia rzeczy⁵⁶.

A. Smith i D. Ricardo⁵⁷ za główne obiekty występującej w gospodarce własności uznali trzy czynniki produkcji: ziemię, kapitał i pracę. Warto w tym miejscu zaznaczyć, ze samo pojęcie kapitału jest u Smitha niejasne. Nie odróżnia on bowiem nieraz przychodu od kapitału. Natomiast odróżnia kapitał społeczny od indywidualnego. Włącza do kapitału pieniądze, z tym, że są one częścią kapitału obrotowego jednostki, lecz nie są produkcyjne, tylko stanowią tytuł do udziału w rozdziale produktu społecznego, nie wchodzą więc w skład kapitału społecznego, dzięki czemu kapitał społeczny jest u Smitha wyłącznie kapitałem rzeczowym.

Max Weber obiektami apropriacji, własności i wolnej własności czyni szanse gospodarcze i pozagospodarcze. Jak słusznie zauważa S. Kozyr-Kowalski, wyrastają one z apropriacji i własności środków zaopatrywania (Beschaffungsmittel), czyli środków produkcji, transportu, handlu i finansów, apropriacji zastosowania siły roboczej i świadczeń dyspozycyjno-kierowniczych. Weber czyni też obiektem własności władzę dyspozycji, władzę polityczną, duchową, władzę reprezentowania, szacunek, rzeczowe środki trudnienia (Betriebsmittel): administrowania, walki, kultu religijnego. Ponadto wśród obiektów własności umieszcza też człowieka, jego kwalifikacje, wykształcenie, wychowanie, rentę ludzką mającą źródło w posiadaniu niewolników i chłopów poddanych⁵⁸.

Przedstawiciele chicagowskiej szkoły praw własności (property rights school): A. Alchian, H. Demsetz, R. Coase, S. Pejovich, E. G. Furubotn, G. Tullock i inni⁵⁹, czynią obiektami własności wszelkie lub tylko rzadkie zasoby (resources). Za zasoby uważają zaś dobra, usługi, własne ciało i rozum, głos, słuch. Pojęciem dobra obejmują wszystko, co przynosi korzyść lub satysfakcję: prawo do informacji, posiadania własnych poglądów, do głosowania, prawa człowieka. Związany ze szkołą praw własności, laureat nagrody Nobla w dziedzinie ekonomiki Gary S. Becker za szczególnie ważny obiekt własności uważa posiadane przez pracownika kwalifikacje, jego wyszkolenie i wykształcenie, zdrowie, jego informacje dotyczące zatrudnienia, emeryturę, które nie nazywa siłą roboczą, lecz kapitałem ludzkim⁶⁰.

2.2. Zasoby niematerialne

Zasoby możemy zdefiniować jako „każdy czynnik wytwórczy znajdujący się w dyspozycji przedsiębiorstwa i wykorzystywany w procesie produkcji, podziału, wymiany i konsumpcji”⁶¹. Tradycyjna ekonomia wyróżniała trzy podstawowe rodzaje zasobów:

– zasoby naturalne (składniki przyrody),

– zasoby ludzkie (ludzie wraz z ich kwalifikacjami),

– zasoby kapitałowe (rzeczowe czynniki produkcji, tj. budynki, maszyny, urządzenia, surowce, materiały, zasoby finansowe)⁶².

W warunkach gospodarki opartej na wiedzy wyłoniły się nowe, istotne dla budowania wartości przedsiębiorstwa grupy aktywów – zasoby niematerialne. Ten czwarty rodzaj zasobów stanowi obecnie jedną z głównych kategorii badawczych w naukach ekonomicznych. Ich charakterystyczną cechą są problemy z jednoznacznym zdefiniowaniem ich natury. Także związana z nimi terminologia jest niejednolita – w użyciu są określenia takie, jak kapitał intelektualny, aktywa niewidzialne, kapitał wiedzy, krytyczne zasoby niematerialne⁶³.

Współczesne badania na temat zasobów niematerialnych koncentrują się na ich cechach, źródłach, rodzajach i ekonomicznych korzyściach, które generują. Do korzyści tych zaliczyć można zwiększone zyski, dochody i wartość rynkową przedsiębiorstwa. Badania te doprowadziły do wniosku, iż zasoby niematerialne, stanowiąc element majątku przedsiębiorstwa, posiadają określoną wartość rynkową, wobec czego wpływają na wartość rynkową całego przedsiębiorstwa.

Zasoby niematerialne można podzielić na aktywa niematerialne (znaki towarowe, własność intelektualną, bazy danych) oraz na umiejętności niematerialne (zdolności, kompetencje). Tak więc zasoby niematerialne (w kategoriach statycznych) to stan lub bieżąca wartość czynnika niematerialnego w danym momencie. Zasoby niematerialne mogą też być rozpatrywane w kategoriach dynamicznych, kiedy przedsiębiorstwa podejmują działania zmierzające do budowy wewnątrz lub do przejęcia z zewnątrz zasobów, poprawy posiadanych zasobów, a także ich mierzenia i monitorowania (szkolenie w celu poprawy kapitału ludzkiego, R&D w celu poprawy zdolności technologicznych, działania rynkowe w celu zdobycia lojalnych klientów).

Pod pojęciem zasoby niematerialne należy rozumieć wszystkie, zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne niematerialne czynniki, do których przedsiębiorstwo ma dostęp i które może wykorzystać w procesie tworzenia wartości.

Aktywa niematerialne (intangible assets) są to niemające fizycznej postaci, unikatowe, oparte na wiedzy, cechujące się zdolnością do generowania potencjalnych korzyści, kontrolowane bądź przynajmniej będące pod wpływem przedsiębiorstwa zasoby, które mogą być uchwycone w jednej z grup. Pierwsza grupa to aktywa niematerialne indywidualnie identyfikowalne, czyli te które posiadają oddzielny byt ekonomiczny i prawny, tzw. twarde zasoby, będące przedmiotem własności intelektualnej, np. wynalazki, wzory użytkowe, oprogramowanie, bazy danych a także inne prawa, np. prawa do częstotliwości radiowych, itp. Druga grupa to pozostałe aktywa niematerialne, które nie mogą być indywidualnie identyfikowalne, w sensie ich wydzielania z przedsiębiorstwa, tzw. miękkie zasoby: aktywa odnoszące się do ludzi, aktywa odnoszące się do procesów, aktywa odnoszące się do relacji⁶⁴. W przyjętych klasyfikacjach aktywa niematerialne (intangible assets) rozumiane są szerzej niż kategoria aktywa w rachunkowości. Obejmują bowiem swoim zakresem zarówno zasoby niematerialne aktywowane w rachunkowości jako wartości niematerialne (tzw. bilansowe aktywa niematerialne), jak te nieaktywowane, które niespełnianą kryteriów, tzw. ukryte (nieujawnione) aktywa niematerialne. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że utożsamianie zasobów niematerialnych z kategorią aktywa niematerialne jest powszechnie stosowane w literaturze.

We współczesnym podejściu do zasobów przedsiębiorstwa zwraca się szczególną uwagę na zasoby o charakterze niematerialnym, często nazywane kapitałem intelektualnym. To właśnie one cechują się dużą elastycznością i są trudne do imitacji przez inne podmioty. Aktywa niematerialne obejmują m.in. kulturę organizacji, zasoby informatyczne, kontakty z klientami, know-how, listy klientów, marki handlowe, prawa autorskie, struktury organizacyjne, wiedzę i umiejętności pracowników, stają się obecnie znaczącym składnikiem portfela zasobów przedsiębiorstw. Determinują realną wartość przedsiębiorstwa, jako partnera rynkowego oraz zdolność do skutecznego konkurowania rynkowego. Mimo rosnącego znaczenia gospodarczego, aktywa niematerialne są jednym z trudniejszych obszarów determinujących funkcjonowanie i rozwój przedsiębiorstwa. Są one zwykle tworzone i akumulowane w długim okresie, co w konsekwencji wywołuje trudności w ich pełnej identyfikacji, pomiarze, czy zarządzaniu nimi. Warunkowane jest to z pewnością ich specyfiką, która m.in. polega na tym, że zasoby niematerialne są trwałe, a tempo deprecjacji niektórych z nich, przy odpowiednim postępowaniu, może być powolne. Zasoby te wyróżniają indywidualne i często niepowtarzalne cechy, zwłaszcza zaś brak materialnej (fizycznej) postaci co oznacza, że nie są możliwe do bezpośredniego obserwowania. Zasoby niematerialne nie są transparentne, co sprawia, że identyfikacja zarówno sposobów tworzenia przez nie wartości, jak i strategii mających na celu ich optymalnego wykorzystanie nie jest jednoznaczna.

Omawiane zasoby charakteryzuje niewyczerpywalność. Aktywa niematerialne oparte na wiedzy w wielu wypadkach nie tylko nie zużywają się, ale wręcz przeciwnie w miarę ich wykorzystania zyskują na wartości. Mogą być wielokrotnie wykorzystywane łącznie z innymi zasobami czy zdolnościami przedsiębiorstwa bez utraty wartości⁶⁵. Uwagę zwraca nieliniowość aktywów niematerialnych, która wynika ze zróżnicowanej ich roli w kształtowaniu wyniku ekonomicznego przedsiębiorstwa. Aktywa niematerialne mają też zdolność do powiększania swojej wartości poprzez interakcje zachodzące między różnymi elementami. Podkreślić należy, że z niewyczerpywalnością i nieliniowością aktywów niematerialnych wiąże się inna istotna ich cecha, jaką jest dominacja. Otóż, że efektywne wykorzystanie aktywów niematerialnych, które przyjmują nadrzędną rolę do pozostałych aktywów w kreowaniu wartości, determinuje pozycję konkurencyjną przedsiębiorstwa. Również unikatowy charakter aktywów niematerialnych będący wynikiem ich rzadkości, warunkuje tę pozycję. Umożliwia bowiem we właściwy sobie sposób wyróżniać przedsiębiorstwo na tle innych, np. nazwą, produktami.

Charakteryzując aktywa niematerialne wskazać można na inne jeszcze cechy, mianowicie aktywa te są oparte na wiedzy, mają wewnętrznie zróżnicowaną strukturę (obejmują składniki o odmiennym charakterze, np. patenty, umiejętności pracowników, kulturę organizacyjną). Wpływają na siebie nawzajem w czasie rzeczywistym i często są ze sobą nierozerwalnie związane. To powoduje, ze inwestycje w jedną wartość niematerialną często wymagają inwestycji w inne takie wartości. Są charakterystyczne dla danego przedsiębiorstwa i powinny go wyróżniać spośród wielu podmiotów funkcjonujących na rynku.

H. Itami i T.W. Roehl przyporządkowują omawianym aktywom następujące cechy: stanowią faktyczne źródło mocy i przewagi konkurencyjnej, są trudne do zgromadzenia, posiadają zdolność wielorakich zastosowań jednocześnie, stanowią zarówno wkład, jak i wynik działań biznesowych, można je wielorako wykorzystywać, nie można ich uzyskiwać wyłącznie za pieniądze, są czasochłonne w procesie ich opracowywania, można je wykorzystywać jednocześnie na wiele sposobów, mogą w tym samym czasie przynosić różnorodne korzyści⁶⁶.

Omawiając naturę zasobów niematerialnych należy zwrócić uwagę na różnorodność terminologii stosowanej w odniesieniu do tej kategorii ekonomicznej. Przykładowo T.A. Stewart, M.S. Malone’a, W. Hudson, P.A. Strassman używają terminu kapitał wiedzy (ang. H. Itami – aktywa niewidzialne (ang. invisible assets), G. Guilding i R. Pike – niematerialne aktywa rynkowe (ang. intangible marketing assets). Inne określenia to: aktywa informacyjne (ang. information assets), krytyczne zasoby niematerialne (ang. critical intangibles) oraz zasoby niematerialne (ang. intangible resources).

Każde ze wskazanych wyżej określeń wprowadza nieco odmienny sposób postrzegania zjawisk empirycznych dotyczących zasobów niematerialnych, co przejawia się w akcentowaniu epistemologicznego charakteru wiedzy, bądź niematerialnego charakteru przedmiotowych zasobów.

***

W gospodarce opartej na wiedzy aktywa niematerialne zyskują nowe znaczenie społeczne (zarówno odnośnie do ich zastosowań dla potrzeb całych społeczności, jak i poszczególnych podmiotów), co związane jest ściśle z postępem cywilizacyjnym i zmianami sposobu życia. Społeczeństwo industrialne, rozwijające się w warunkach dominacji tradycyjnych dziedzin gospodarki produkcyjnej, takich jak przemysł ciężki, czy wydobywczy, wymagających dużego zaangażowania pracy ludzkiej, coraz wyraźniej ustępuje społeczeństwu informacyjnemu, dla którego podstawowym wyznacznikiem rozwoju jest łatwy dostęp do informacji i korzystanie z zaawansowanych technologicznie usług, opartych w swej istocie właśnie na dysponowaniu różnego rodzaju dobrami niematerialnymi.

Współczesna gospodarka nabiera w coraz większym stopniu zupełnie nowego, cyfrowego, sieciowego, elektronicznego (w obecnym kształcie technologicznym) charakteru. Gospodarka ta jest również gospodarką wiedzy, gdyż opiera się na stosowaniu ludzkiego know-how we wszystkich procesach wytwórczych. W nowych realiach ekonomicznych przyrost wartości dodanej jest efektem pracy umysłowej, a nie wytwórczej. Tradycyjne źródła sukcesu, tj. produkt, proces technologiczny, dostęp do zasobów finansowych, tracą na popularności na rzecz niematerialnych zasobów przedsiębiorstwa, które stają się decydującymi z punktu widzenia konkurencyjności⁶⁷. Praktyka wskazuje, że obecnie to aktywa niematerialne stanowią znaczną część wartości przedsiębiorstw.

Dla dóbr niematerialnych o komercyjnym zastosowaniu, takich jak utwory czy wynalazki, motorem rozwoju była gospodarka wolnorynkowa, wymuszająca konkurencję, a tym samym doskonalenie oferowanych produktów. Zachodzące zmiany cywilizacyjne sprawiły, że wartość dóbr niematerialnych, z uwagi na ich społeczną przydatność, wyraźnie wzrosła.

K. Obłój twierdzi, że unikatowy charakter posiadają jedynie zasoby niematerialne, co znajduje potwierdzenie w specyfice ich eksploatacji. Zasoby niematerialne mogą być wykorzystywane w wielu miejscach, np. marka. Podczas racjonalnej eksploatacji zasoby tego rodzaju nie ulegają deprecjacji, lecz ich wartość rośnie, np. wiedza, kompetencje. Zasoby niematerialne tworzą w organizacji unikatową konfigurację, która ukształtowana jest dzięki specyficznemu doborowi członków tej organizacji i interakcjom, jakie zachodzą pomiędzy nimi⁶⁸.

2.3. Pojęcie własności intelektualnej

Nie ulega wątpliwości, że tematyka związana z własnością intelektualną jest złożonym, wielopłaszczyznowym, interdyscyplinarnym problemem badawczym, analizowanym od strony prawnej, a także na gruncie nauk o zarządzaniu. Trudno jest wskazać jedną, powszechnie akceptowaną definicję, precyzyjnie określającą ramy zakresu pojęciowego własności intelektualnej, między innymi, dlatego, że ma ona dynamiczny charakter. Istnieje natomiast powszechna zgoda, że pojęcie własności intelektualnej jest związane z procesami tworzenia i praktycznego wykorzystywania wiedzy oraz odnosi się do wszelkich wytworów ludzkiego umysłu: artystycznych, naukowych, wynalazczych oraz do praw korzystania z nich, przy czym mogą one mieć charakter praw osobistych lub praw majątkowych.

Podejmując próbę wyjaśnienia terminu własność intelektualna (ang. intellectual property), należy uściślić jego zakres i znaczenie. Konwencja o ustanowieniu Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (World Intellectual Property Organization, WIPO), definiuje pojęcie własności intelektualnej jako zbiór praw przynależnych różnorodnym wytworom umysłu człowieka, takim jak: dzieła literackie, artystyczne i naukowe, wynalazki we wszystkich dziedzinach działalności ludzkiej, wzory przemysłowe, znaki towarowe i usługowe, nazwy handlowe i oznaczenia handlowe. Omawiana definicja obejmuje również ochronę przed nieuczciwą konkurencją.

Zazwyczaj pojęcie własności intelektualnej ogranicza się do wytworów, które mają (mogą mieć) wartość komercyjną, wynikającą z możliwości kontroli sposobów wykorzystania obiektów stanowiących własność intelektualną, np. przez odpłatne udzielenie praw do ich użycia. Jeśli nie istnieje możliwość uzyskania opłaty za użytkowanie, kategoria własności może mieć wartość intelektualną, nie posiadając wartości komercyjnej.

Dynamika postępu technologicznego, zwłaszcza zaś informatyzacja działalności gospodarczej, wykształcają nowe dobra, które poszerzają katalog kategorii stanowiących rezultat działalności intelektualnej człowieka. Biorąc to pod uwagę można ze względu na sposób powstania podzielić własność intelektualną na kreatywną (znaki towarowe, prawa autorskie, programy komputerowe), i innowacyjną (patenty, projekty przemysłowe, know-how)⁶⁹. Wyróżnienie owego kryterium ma istotne znaczenie nie tylko teoretyczne, ale także praktyczne. Własność intelektualna jest bowiem ściśle związana z procesami tworzenia, rozwijania i wykorzystywania zdobytej wiedzy, posiadanych doświadczeń i kompetencji. Stanowi ona wynik ludzkiej twórczości, kreatywności, zachowań przedsiębiorczych, pomysłów, inwencji. Trafnie właściwość tę dostrzegli R.D. Blair i T.F. Cotter pisząc, że własność intelektualną wyróżnia to, że można określić jej wartość ekonomiczną i podlega ona ochronie prawnej⁷⁰. W przypadku, gdy zasoby wiedzy stają się przedmiotem praw własności intelektualnej, możliwe jest czerpanie korzyści finansowych z tytułu rozpowszechniania i wykorzystywania tych zasobów – sprzedaży, transferu, komercjalizacji. Mamy wówczas również do czynienia z ochroną prawną przed ich nieuprawnionym używaniem dla celów komercyjnych⁷¹.

Własność intelektualna ma charakter niematerialny i jest zawsze kwalifikowana, jako dobro niematerialne, co radykalnie odróżnia ją od materialnych rzeczy. Niematerialność oznacza, że nie da się własności intelektualnej poznać zmysłami. Odbiór, poznanie własności intelektualnej ma charakter niematerialny (intelektualny). Zmysły jedynie pomagają nam w tym odbiorze i całym procesie poznawczym. Z tego względu należy zdecydowanie oddzielać dobro niematerialne od tego wszystkiego, co jest tylko jego nośnikiem, materialnym przejawem, substratem. Czym innym jest dobro niematerialne, a czym innym postrzegalny zmysłowo materiał, który je ucieleśnia i w którym owo dobre jest inkorporowane.

Pamiętać należy, że prawa do rzeczy, która wyraża własność intelektualną, nie dają automatycznie żadnych praw do tej własności. Rzecz i przez nią określana własność intelektualna (dobro niematerialne) to dwa różne przedmioty ochrony prawnej i rządzą nimi odmienne reżimy prawne. Dobro niematerialne obejmuje prawo własności intelektualnej. Natomiast o ochronie praw do przedmiotów fizycznych traktują inne przepisy, w szczególności prawo rzeczowe (najważniejsze spośród nich to prawo własności), które dotyczy ruchomości oraz nieruchomości. Prawo rzeczowe bezpośrednio nigdy nie reguluje ochrony własności dóbr niematerialnych.

Własność intelektualna obejmuje trzy postacie dóbr niematerialnych: utwory, rozwiązania i oznaczenia. Utwory (w rozumieniu prawa autorskiego i rozwiązania (wynalazki, projekty racjonalizatorskie, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, topografie układów scalonych) są dobrami niematerialnymi stanowiącymi rezultat pracy intelektualnej człowieka. Oznaczenia (oznaczenia przedsiębiorstw, firmy przedsiębiorców, znaki towarowe oraz oznaczenia geograficzne) stanowią pewne wartości polegające na wytworzeniu w świadomości uczestników obrotu określonych skojarzeń.

Podział dóbr niematerialnych na utwory, rozwiązania i oznaczenia nie ma charakteru rozłącznego. Można bowiem wskazać na dobra, które łączą w sobie cechy dwóch lub nawet trzech postaci. Przykładowo, oryginalna grafika zestawienia kilku liter, opracowana w celu wykorzystania jej do oznaczania określonych towarów, stanowi jednocześnie utwór i oznaczenie; oryginalny kształt flakonu perfum, ułatwiający ich dozowanie i pełniący funkcję znaku towarowego wskazującego na pochodzenie od oznaczonego producenta, jest jednocześnie utworem, rozwiązaniem i oznaczeniem⁷².

Status dóbr niematerialnych wyznaczają przepisy prawa. Rozstrzygają one również, które z owych dóbr są przedmiotem stosunków cywilnoprawnych, a w konsekwencji praw podmiotowych i jaka im przysługuje ochrona. Ochrona ta jest zbliżona do ochrony własności rzeczy, stąd tłumaczyć można zbiorczą nazwę stosowaną zwyczajowo dla ich określenia: własność dóbr niematerialnych.

Najogólniej rzecz ujmując – pisze Rafał Golat⁷³ – dobra niematerialne mogą zostać podzielone na dwie podstawowe grupy przedmiotów ochrony, wymagające, z uwagi na swoją odmienność, odrębnego potraktowania. Są to mianowicie z jednej strony dobra osobiste, związane ściśle z każdym człowiekiem i jego prywatnymi interesami, jako zindywidualizowanej osoby ludzkiej albo z innym podmiotem praw (osobą prawną lub jednostką organizacyjną, pozbawioną osobowości prawnej), z drugiej zaś strony dobra niematerialne, stanowiące efekty koncepcyjnej działalności poszczególnych osób, czyli mające wyodrębniony charakter wytwory ludzkiego umysłu. Te właśnie dobra niematerialne stanowią przedmiot rozważań w niniejszej pracy przede wszystkim z uwagi na ich rolę i znaczenie w działalności rynkowej przedsiębiorstw.

Każde dobro niematerialne stanowi odrębny, samodzielny przedmiot ochrony. Natomiast wszystkim dobrom niematerialnym można przypisać dwie wspólne właściwości:

– odrębność w stosunku do innych dóbr, zarówno materialnych, czyli rzeczy, jak i pozostałych dóbr niematerialnych oraz

– niematerialny charakter, czyli niedającą się konkretnie fizycznie wymierzyć wartość każdego dobra niematerialnego, którego istota, jak sama nazwa wskazuje, nie jest związana z przedmiotami namacalnymi, materialnymi, ale sprowadza się do roli i znaczenia, jakie posiada dane dobro niematerialne dla podmiotu z tego tytułu uprawnionego⁷⁴.

Jak zauważa U. Promińska⁷⁵, dobra niematerialne można poddać klasyfikacji według różnych kryteriów. Znaczenie podstawowe ma podział na dobra niematerialne o charakterze intelektualnym i dobra niemające takiego charakteru.

Do dóbr o charakterze intelektualnym zalicza się: utwory rozumiane jako każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalone w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości i przeznaczenia oraz rozwiązania, a więc: wynalazki, wzory użytkowe i przemysłowe, topografie układów scalonych charakteryzujące się nowością i oryginalnością. „Są to intelektualne wytwory umysłu ludzkiego. Wysiłek twórczy (pewien ładunek intelektualny) towarzyszący powstaniu stanowi niezbędną przesłankę dla uznania ich za prawnie chronione dobra niematerialne”⁷⁶.

Drugą grupę stanowią symbole, które są nośnikami określonych informacji, np. o przedsiębiorstwie, przedsiębiorcy, o pochodzeniu towaru lub usługi, o miejscu geograficznego pochodzenia towaru, zdatne do wytworzenia określonych skojarzeń. Nie są one twórczym rezultatem umysłu ludzkiego w tym sensie, jakie nadaje się wyżej wymienionym dobrom. Dla uznania ich za dobra niematerialne stanowiące przedmiot ochrony nie jest konieczna przesłanka nowości i oryginalności. Nie stanowią one aktu kreacji⁷⁷. W tej grupie – zdaniem U. Promińskiej – mieszczą się oznaczenia odróżniające, takie jak: znaki towarowe, firmy przedsiębiorców, oznaczenia przedsiębiorców, oznaczenia geograficzne.

Obok klasyfikacji dóbr niematerialnych ze względu na ładunek intelektualny, można również za kryterium różnicujące przyjąć ich przeznaczenie. I tak wskazać można na dobra będące przedmiotem ochrony niezależnie od ich wartości i przeznaczenia (utwory) oraz pozostałe dobra niematerialne, które stanowią przedmiot ochrony tylko wówczas, gdy wykazują zdolność do przemysłowego stosowania (wynalazki oraz wzory użytkowe i przemysłowe) lub są eksploatowane w związku z działalnością gospodarczą (oznaczenia).

Zakres przedmiotowy własności intelektualnej poszerza się niekiedy o inne jeszcze elementy. Są to najczęściej: nazwy handlowe, marka, reputacja, kapitał ludzki, relacje z klientami, kultura organizacyjna i przywództwo, czy też siła atrakcyjna przedsiębiorstwa (goodwill).

Dynamiczny rozwój nowych technologii, zwłaszcza zaś internetu sprawił, że pojęcie własności intelektualnej rozszerzono, obejmując nim również domeny internetowe, jako elementy odróżniające przedsiębiorców działających w sieci. W tej sytuacji jednoznaczne określenie pojęcia własność intelektualna nastręcza spore trudności. W moim przekonaniu pod pojęciem własności intelektualnej rozumieć należy wszelkie wytwory ludzkiego umysłu posiadające charakter niematerialny. Rezultaty umysłowej twórczości człowieka pojawiają się w różnych dziedzinach życia, takich jak: przemysł, kultura, sztuka, nauka – stąd możemy wyróżnić np. takie rodzaje własności intelektualnej, jak:

– własność przemysłową,

– własność artystyczną,

– własność naukową,

– własność literacką itp.

Generalnie jednak, z przedmiotowego punktu widzenia, własność intelektualna nie ma charakteru jednorodnego, bowiem obejmuje grupę różnorodnych dóbr odmiennych, co do charakteru, postaci i funkcji, a przez to także sposobu ochrony.

W ujęciu normatywnym początki odniesienia pojęcia własności do dóbr niematerialnych sięgają czasów rewolucji francuskiej. Jednak pierwsze regulacje mające na celu ochronę własności intelektualnej powstały w drugiej połowie XIX w. W 1883 r. w Paryżu podpisano międzynarodową konwencję o ochronie własności przemysłowej⁷⁸. Jej zakresem przedmiotowym objęto wynalazki, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki towarowe, znaki usługowe, nazwy handlowe i oznaczenia pochodzenia lub nazwy pochodzenia, jak również zwalczanie nieuczciwej konkurencji (art. 1 ust. 2 Konwencji). Konwencja niejako usankcjonowała tradycyjny, dychotomiczny podział dóbr niematerialnych na własność intelektualną i własność przemysłową.

Jednocześnie w treści art. 1 ust. 3 Konwencji podjęto próbę zdefiniowania zakresu własności przemysłowej wskazując na najszersze jej rozumienie, obejmujące obok przemysłu i handlu w ścisłym znaczeniu, także przemysł rolny i wydobywczy oraz wszystkie produkty wytworzone lub naturalne, „jak na przykład wina, nasiona, liście tytoniu, owoce, zwierzęta, minerały, wody mineralne, piwo, kwiaty, mąkę”⁷⁹. Zatem w ujęciu przepisów Konwencji własność przemysłowa jest zbiorczym pojęciem obejmującym tę grupę dóbr niematerialnych, których rola i znaczenie ujawniają się w szeroko rozumianym przemyśle, a więc we wszystkich dziedzinach działalności gospodarczej, bez względu na to, czy dobra te są wynikiem twórczego wysiłku umysłu ludzkiego, czy też – przenosząc jedynie określone informacje – są instrumentem podboju klienteli. Do dóbr własności przemysłowej zalicza się również – na podstawie art. 1 Konwencji paryskiej – zwalczanie nieuczciwej konkurencji. Podkreślić należy, że budzi to zastrzeżenia teoretyczne, ze względu na niemożliwość wyodrębnienia dobra niematerialnego będącego przedmiotem prawa podmiotowego. Jednak Konwencja nie narzuca ustawodawcom krajowym typu ochrony przed czynami nieuczciwej konkurencji. Dlatego też w niektórych systemach prawnych zwalczanie nieuczciwej konkurencji jest określone w specjalnych ustawach, w innych zaś oparte jest na przepisach prawa cywilnego. W Polsce w omawianej materii obowiązuje ustawa z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji⁸⁰.

Kolejnym aktem prawnym pochodzącym z XIX w., a dotyczącym bezpośrednio własności intelektualnej jest Konwencja Berneńska podpisana 9 września 1886 r. o ochronie dzieł literackich i artystycznych (Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works)⁸¹. Jej celem była ochrona praw autorów do ich dzieł literackich i artystycznych (art. 1), pod którym to pojęciem rozumiano „wszystkie dzieła literackie, naukowe i artystyczne bez względu na sposób lub formę ich wyrażenia, takie jak książki, broszury i inne pisma; odczyty, przemówienia, kazania i inne dzieła tego rodzaju; dzieła dramatyczne lub dramatyczno-muzyczne; dzieła choreograficzne i pantomimy; dzieła muzyczne ze słowami lub bez słów; dzieła filmowe oraz zrównane z nimi dzieła wyrażane w podobny sposób jak film; dzieła rysunkowe, malarstwo, dzieła architektoniczne, rzeźby, dzieła rytownicze i litograficzne; dzieła fotograficzne oraz zrównane z nimi dzieła wyrażane w podobny sposób jak fotografia; dzieła sztuki użytkowej, ilustracje, mapy geograficzne, plany, szkice i dzieła plastyczne dotyczące geografii, topografii, architektury lub innych nauk” (art. 2 ust. 1 Konwencji)⁸².

Jeśli chodzi o historię rozwoju ochrony własności intelektualnej, to warto wskazać, że w 1967 r. został podpisany Akt sztokholmski na podstawie, którego dokonano zmian i rewizji wspomnianych wyżej Konwencji oraz powołano do życia Światową Organizację Własności Intelektualnej (WIPO – Intellectual Property Organization). W 1974 r. stała się ona organizacją wyspecjalizowaną Organizacji Narodów Zjednoczonych. Rezultatem prac WIPO jest uchwalony 20 grudnia 1996 r. w Genewie Traktat Światowej Organizacji Własności Intelektualnej o prawie autorskim⁸³. Jego preambuła stanowi, że strony traktatu: „uznając głęboki wpływ rozwoju technologii informacyjnych i komunikacyjnych oraz ich wzajemnego przenikania na tworzenie i wykorzystanie utworów literackich i artystycznych; podkreślając wyjątkowe znaczenie ochrony prawa autorskiego, jako zachęty do twórczości literackiej i artystycznej; uznając potrzebę utrzymania równowagi między prawami autorów i ogólnym interesem publicznym, zwłaszcza w dziedzinie nauczania, badań naukowych i dostępu do informacji”, objęły zakresem ochrony prawa autorskiego formę wyrażenia, a nie idee, procedury, metody działania czy też pojęcia matematyczne jako takie (art. 2 traktatu). Jednocześnie zakres stosowania traktatu został rozciągnięty na programy komputerowe (art. 4) oraz zbiory danych (art. 5). Zauważmy, że rozumienie pojęcia własności intelektualnej przedstawione w omówionych wyżej konwencjach pozostaje nadal aktualne.

Podstawowymi kategoriami własności intelektualnej są: prawo autorskie oraz własność przemysłowa. Trzecia kategoria, w postaci know-how jest często wyodrębniana ze względu na swoją odmienność konstrukcyjną (jest to chroniony stan faktyczny), niekiedy jednak jest wymieniana jako część własności przemysłowej.

Konwencja o ustanowieniu Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO)⁸⁴ określa, że własność intelektualna oznacza prawa odnoszące się do dzieł literackich, artystycznych i naukowych, interpretacji artystów interpretatorów oraz do wykonań artystów wykonawców, do fonogramów i do programów radiowych i telewizyjnych, wynalazków we wszystkich dziedzinach działalności ludzkiej, odkryć naukowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych i usługowych, jak również do nazw handlowych i oznaczeń handlowych, ochrony przed nieuczciwą konkurencją oraz wszelkie inne prawa dotyczące działalności intelektualnej w dziedzinie przemysłowej, naukowej, literackiej i artystycznej.

Według Światowej Organizacji Handlu (WTO), prawa własności intelektualnej są to prawa nadawane osobom na wytwory ich umysłów. Zazwyczaj przysługują one twórcom jako prawa wyłączne na stosowanie tych wytworów przez pewien określony czas; podział zaś zwyczajowy polega na wskazaniu praw autorskich wraz z prawami pokrewnymi obok własności przemysłowej. Natomiast dla potrzeb Porozumienia w Sprawie Handlowych Aspektów Prawa Własności Intelektualnej (TRIPS) z 15 kwietnia 1994 r., stanowiącego załącznik do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), pojęcie własność intelektualna odnosi się do wszystkich kategorii, stanowiących przedmiot uregulowań drugiej części tego porozumienia (sekcja 1–7). Wskazano tam prawa autorskie i prawa pokrewne, znaki towarowe, oznaczenia geograficzne, wzory przemysłowe, patenty, topografie układów scalonych (wzory masek) i wreszcie pojęcie własności intelektualnej porozumienie TRIPS inkorporuje do ochrony informacji nieujawnionej.

***

Własność intelektualna jest ściśle związana z procesami tworzenia, rozwijania i wykorzystywania zdobytej wiedzy, posiadanych doświadczeń i kompetencji. Stanowi ona wynik ludzkiej twórczości, kreatywności, pomysłów, inwencji, zachowań przedsiębiorczych. Najczęściej pojęcie twórczości jest ujmowane w trzech aspektach, odnosząc się do: ludzkich wytworów materialnych i niematerialnych, czyli do cech dzieł; do procesu ich wytwarzania (np. procesu myślenia prowadzącego do opracowania oryginalnych idei); wreszcie do cech osoby (np. tzw. twórcza osobowość).

Twórczość⁸⁵ to wytwarzanie czegoś, zdolność tworzenia z wyobraźnią. Twórca to człowiek wyrabiający coś nowego z tego, co istnieje. Proces twórczy nie jest przypadkowy, lecz przebiega według pewnego schematu, który składa się z kilku etapów. Etapy te pozwalają dostrzec i uświadomić sobie problem, poprzez gromadzenie informacji, aż do tworzenia pierwszych rozwiązań. Rozwiązania te poddaje się sprawdzeniu i jeżeli są dobre, to w ostatnim etapie są wdrażane.

Nie bez znaczenia dla twórczości są określone warunki lub ich brak. I tak, o twórczości decyduje podłoże niektórych dyspozycji, zwłaszcza o charakterze poznawczym; właściwością osobowości twórczych jest silne ego. Jego miarą jest elastyczność intelektualna, trzeźwość umysłu, zdolność do samodzielnego realizowania celów, samoakceptacja, umiejętność współżycia społecznego oraz zdolność do osiągania wysokiej pozycji. Zwraca się uwagę na to, że jednostki twórcze charakteryzują się niezależnością i nonkonformizmem, potrafią działać samotnie, bez potrzeby akceptacji społecznej⁸⁶.

Jednak powyższe określenia nie wyjaśniają, co możemy uznać za twórcze, jakie są kryteria tego, co twórcze? Podejmując próbę odpowiedzi na te pytania, zapewne akcentowalibyśmy, że twórcze jest to, co nowe, oryginalne i cenne (wartościowe), ewentualnie społecznie użyteczne. Kryteria te można bezpośrednio odnieść do wytworów, które uznamy jako twórcze, jeśli cechują się koniunkcją właśnie tych dwóch cech: nowości i wartości. Zgodnie z tym, wytwory wartościowe, ale nie nowe oraz wytwory nowe, ale nie wartościowe nie można zaliczyć do twórczych⁸⁷.

Natomiast odnosząc twórczość do procesu, w istocie pytamy o twórczy proces prowadzący do powstania nowych, użytecznych rozwiązań czy idei. Jak zauważa E. Nęcka, osobowość twórcza dotyczy człowieka, który łatwo lub często wytwarza nowe wartościowe dzieła czy idee⁸⁸.

Sądzę, że niezależnie od przyjętych definicji i określeń, twórczość może mieć miejsce w robieniu także zwyczajnych rzeczy w niezwyczajny sposób wszędzie tam, gdzie zmierzamy do stworzenia nowych, oryginalnych i wartościowych (to znaczy zdrowych, pięknych i dobrych) pomysłów, do zmiany lub ulepszenia czegoś w naszym życiu, do rozwiązywania złożonego problemu na coraz to wyższym poziomie.

2.4. Przegląd kategorii własności intelektualnej

2.4.1. Prawo autorskie – pojęcie utworu

Jak już nadmieniano, termin własność intelektualna jest pojęciem bardzo szerokim, odnoszącym się do różnych aspektów twórczej działalności człowieka. Własność intelektualna może być postrzegana w wielu płaszczyznach, w tym m.in. przez pryzmat prawodawstwa lub stosunków ekonomicznych. Są to dwie podstawowe kategorie, które nie tylko definiują, ale także uzasadniają potrzebę ochrony własności intelektualnej. Własność intelektualna kojarzona jest zatem z różnorodnością dóbr niematerialnych, stanowiących zarówno przedmiot regulacji prawa autorskiego i praw pokrewnych, jak i prawa własności przemysłowej. Niekiedy zalicza się tu także problematykę zwalczania nieuczciwej konkurencji i przeciwdziałania praktykom monopolistycznym. Stworzenie prawnych ram pozwalających chronić wytworzone dobra przyczyniło się do wyodrębnienia głównych elementów, które składają się na własność intelektualną:

– prawo autorskie

– własność przemysłowa

– know-how.

Prawo autorskie stanowi obszerny dział prawa własności intelektualnej. Przewiduje ono ochronę rozmaitych praw autorskich i określa jej zakres. Przedmiotem prawa autorskiego jest utwór, zaliczany do kategorii niematerialnych dóbr prawnych, które egzystują niezależnie od przedmiotów materialnych, tj. nośników, na których zostały utrwalone (corpus mechanicum) dóbr niematerialnych. Materialny nośnik utworu jest z reguły przedmiotem własności lub innych praw rzeczowych czy też praw względnych i w stosunku do niego będą miały zastosowanie ogólne zasady prawa cywilnego⁸⁹.

Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych⁹⁰, utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Opisowa definicja utworu sformułowana przez ustawodawcę, daje możliwość objęcia ochroną z tytułu prawa autorskiego bardzo szerokiego zakresu przejawów ludzkiej kreatywności intelektualnej. Stąd dla ułatwienia stwierdzania twórczego i indywidualnego charakteru poszczególnych dzieł, w art. 1 ust. 2 ustawy zawarto przykładowy katalog utworów: wyrażonych słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe), plastycznych, fotograficznych, lutniczych, wzornictwa przemysłowego, architektonicznych, architektoniczno-urbanistycznych, urbanistycznych, muzycznych, słowno-muzycznych, choreograficznych, pantomimicznych, audiowizualnych (w tym wizualne i audialne).

Podkreślić należy, że wyliczenie kategorii utworów ma jedynie charakter przykładowy i w żadnym wypadku nie jest wyczerpujące. Natomiast pozwala na zaliczanie różnych wytworów intelektu do dzieł istotnych z punktu widzenia przysługiwania im praw autorskich. Z tym, że nie może się to dokonywać automatycznie. Nie można np. ograniczyć się do stwierdzenia, iż dobro niematerialne wyrażone zostało symbolami matematycznymi i znakami graficznymi i na tej tylko podstawie przyjmować, że mamy do czynienia z utworem. Zgodnie bowiem z treścią art. 1 ust. 21 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych utworami nie są odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne. Natomiast jako utwory traktuje się z reguły dzieła naukowe, zawierające m.in. odpowiednio uzasadnione odkrycia, twierdzenia i teorie, prezentowane z wykorzystaniem słowno-graficznych środków wyrazu. W ramach działalności gospodarczej szczególnie istotną rolę mogą pełnić, będące utworami: wzory przemysłowe (np. projekty opakowań, wygląd wytwarzanych wyrobów), oznaczenia firmowe i towarowe, projekty plastyczne i graficzne (foldery, wizytówki, informatory, ulotki i ogłoszenia reklamowe), utwory fotograficzne, programy komputerowe, projekty kartograficzne, architektoniczne, budowlane i wystrój wnętrz, opracowania i opinie naukowo-badawcze, regulaminy, instrukcje itp.

Ustawodawca dokonał pomocniczego uporządkowania przedmiotów praw autorskich, wskazując, że jedynie twórcze dzieła można uznać za utwór, a nie jakikolwiek przejaw działalności intelektualnej człowieka. Istotną cechą jest zatem występowanie elementów twórczych, tzn. utwór stanowić ma uzewnętrzniony rezultat działalności o charakterze kreacyjnym i musi mieć indywidualny charakter. Natomiast bez znaczenia są: okoliczności dotyczące osoby twórcy (jego wiek, wykształcenie, stan zdrowia psychicznego itp.), istnienie zamiaru stworzenia utworu jako przedmiotu praw autorskich, przeznaczenie i użyteczność dzieła, jego wartość artystyczna, rozmiar, postać i jakość utworu, źródło inspiracji, zakres wysiłku intelektualnego i czas, w jakim powstało dzieło, obiektywna wartość materialna⁹¹. W przypadku drugiej podstawowej przesłanki uznawania dóbr niematerialnych za utwory – indywidualnego ich charakteru nie chodzi o stwierdzenie istnienia w utworze określonych, kreatywnych wartości. Natomiast istotne jest tutaj zindywidualizowanie tych wartości poprzez możliwość wychwycenia przy ich analizowaniu cech charakterystycznych dla twórczości konkretnej osoby⁹². Indywidualny charakter dzieła jest przesłanką zorientowaną podmiotowo, uwzględniającą nadawanie utworowi osobistego piętna przez autora. Utwór jest przejawem pewnego procesu, który tym się różni od innych podejmowanych przez ludzi działań, że cechuje go twórczość (rozumiana niekiedy jako oryginalność) i indywidualność. Cechy te przenoszone są na efekt tej działalności w postaci utworu.

Wyróżnia się szczególne rodzaje utworów chronionych prawami autorskimi takie jak: utwory zależne, zbiory, utwory zbiorowe. Utworem zależnym określa się utwory będące opracowaniem cudzego utworu (tłumaczenia, przeróbki, adaptacje, streszczenia, itp.). W przypadku takich utworów wykonywanie praw autorskich w pewnym zakresie jest uzależnione od zgody uprawnionego do praw autorskich utworu opracowanego. Zbiory (np. antologie, wybory, bazy danych) mogą podlegać prawnoautorskiej ochronie jako utwór, jeśli ich dobór (układ, zestawienie) ma twórczy charakter. Utwory zbiorowe to rozmaite encyklopedie i publikacje periodyczne, a także niektóre dzieła multimedialne.

W myśl przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych ochronie podlega każdy przejaw twórczości. Dlatego też określenie to należy łączyć nie tylko z samym utworem, lecz także z działalnością twórczą, która może przybierać rozmaite formy, skutkować różnymi rezultatami i w różny sposób się przejawiać. W szczególności twórczy charakter może posiadać działanie polegające na doborze, układzie lub zestawieniu utworów lub ich fragmentów. W takim przypadku podstawę ochrony stanowi w istocie pewna idea, pomysł, a zatem twórcza kreacja przejawia się w specyficzny sposób, odbiegający od typowych reguł, w zasadzie wyłączających spod ochrony idee (art. 1 ust. 21 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

Z praktycznego punktu widzenia ważne jest (szczególnie dla przedsiębiorcy), że jako utwory ochronę uzyskają dobra nawet o znikomej ilości elementów twórczych (np. formularze, ankiety, katalogi, wzory, regulaminy) i bez względu na swoje przeznaczenie (dokumentacje techniczne, wzornictwo przemysłowe, opinie naukowe).

Biorąc pod uwagę trzy podstawowe elementy utworu, tj. jego treść, sposób przedstawienia tej treści (forma wyrażenia) oraz nośnik materialny, na którym utwór jest ustalony, tylko forma wyrażenia utworu podlega ochronie, z pewnymi wyjątkami, np. w utworach naukowych ochronie podlegać może także treść utworu (łącznie z formą). Dla powstania ochrony z tytułu prawa autorskiego nie jest istotna okoliczność, czy utwór został ukończony. Ochronie prawnej, jako utwór podlega wstępny szkic, czy nieukończony obraz lub projekt, nieoddający jeszcze w pełni artystycznego zamysłu autora. Co więcej, w piśmiennictwie rozważa się problem ochrony części utworu już ukończonego. Dotyczy to elementów struktury tworzących utwór, przy czym potencjalnie może to dotyczyć nawet bardzo małych fragmentów dzieła, jeżeli spełniają wymogi objęcia ich ochroną ustawową (np. poszczególnych zwrotów)⁹³.

Zatem kryterium decydującym o tym, czy dany utwór podlegać będzie ochronie, jest obecność cechy twórczości rozumianej jako oryginalne i niepowtarzalne piętno twórcy zaznaczone podczas procesu powstawania utworu. Programy komputerowe podlegają ochronie w zasadzie jak utwory literackie. Elementami chronionymi w programie komputerowym są kod programu i jego forma. Natomiast nie podlegają ochronie same idee i zasady, reguły logiczne i matematyczne zastosowane w programie, pomysły, metody i procedury stanowiące podstawę algorytmów i języków programowania, jak również sposoby postępowania i formuły rozwiązywania określonych zagadnień (w tym algorytmy matematyczne). Ochronie prawnoautorskiej podlegają też opracowania cudzych utworów, pod warunkiem twórczego wykorzystania wartości estetycznych i intelektualnych dzieła pierwotnego.

Utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili jego ustalenia przez twórcę, tj. nadania mu postaci, w której istnieje możliwość zapoznania się z nim choćby przez jednego odbiorcę, poza autorem. Ustalenie⁹⁴ wyznacza czasowy zakres ochrony, a tym samym bytu prawnego utworu. Dodać należy, że ustalenie utworu może nastąpić w dowolnej postaci, chociażby nietrwałej, jednakże na tyle stabilnej, żeby cechy i treść utworu wyrażały efekt artystyczny.

Kwalifikowaną formą ustalenia jest utrwalenie, czyli zapisanie, przeniesienie utworu na materialny nośnik, dzięki czemu może się z nim zapoznać dowolny krąg odbiorców w dowolnym czasie. Utrwalenie jest dominującą w praktyce postacią ustalenia, choć uzewnętrznienie przedmiotu praw autorskich może się bez niego obejść, np. w przypadku recytacji wiersza, nieuwiecznionego wcześniej na papierze przez poetę podczas wieczoru poetyckiego. Ochrona prawna przysługująca twórcy nie jest uzależniona od spełnienia dodatkowych formalności, np. zamieszczenia noty copyright, rejestracji utworu czy też wnoszenia jakichkolwiek opłat. Od tej zasady nie ma wyjątku.

Przepisy prawa autorskiego odnoszą się nie tylko do praw autorskich, ale także do praw pokrewnych. Te ostatnie nie mają charakteru praw autorskich, ale regulowane są przez przepisy prawa autorskiego ze względu na ich podobieństwo (sąsiedztwo) względem właśnie praw autorskich. Prawo polskie zna następujące postacie praw pokrewnych: prawa do artystycznych wykonań, prawa do fonogramów i wideogramów, prawa do nadań programów stacji radiowych i telewizyjnych, prawa do pierwszych wydań oraz wydań naukowych i krytycznych.

2.4.2. Prawa autorskie i ich zakres

Prawa autorskie stanowią uporządkowany zbiór uprawnień, które określają sferę wyłączności podmiotu dysponującego nimi. Podkreślić należy, że są to prawa bezwzględnie obowiązujące, skuteczne erga omnes. Podmiot tych praw chroniony jest z ich tytułu bez względu na to, czy z osobą naruszającą jego ustawowe uprawnienia wiąże go konkretny stosunek prawny, np. umowny, czy też naruszyciel eksploatuje chronione dobro niematerialne bezpodstawnie⁹⁵. W nauce prawa autorskiego wyróżnia się dwie podstawowe koncepcje praw autorskich – jako praw podmiotowych – monistycznych i dualistycznych. Według koncepcji monistycznej prawo autorskie ma charakter jednolity i mieszany – chroni zarazem interesy osobiste i majątkowe oraz jest niezbywalne. Natomiast zgodnie z koncepcją dualistyczną na treść prawa autorskiego (oraz praw pokrewnych) składają się dwie odrębne grupy uprawnień, tworzące odrębne prawa podmiotowe: prawa osobiste i prawa majątkowe. Pierwsze z nich są ściśle związane z osobą twórcy i w efekcie niezbywalne (według koncepcji residuum ich trwanie jest nieograniczone czasowo), natomiast autorskie prawa majątkowe są zbywalne i mają ograniczony czas trwania. Konstrukcja normatywna polskiej ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wskazuje na realizowanie koncepcji dualistycznej, choć zdecydowanie bardziej rozbudowane są regulacje normujące prawa majątkowe. Jednak fakt ów nie budzi zastrzeżeń, zważywszy na rolę i znaczenie rynkowe tych praw.

Jeśli chodzi o autorskie prawa osobiste, to mają one charakter niemajątkowy. Powstają w chwili ustalenia utworu, bez względu na to, czy jest on już ukończony, czy też nie. Są ściśle związane z osobą twórcy, a czas ich trwania jest nieograniczony. Uprawnienia, które składają się na autorskie prawa osobiste, wynikają wprost z osobistego zaangażowania się autora w powstanie (ustalenie) utworu, ze swoistej emocjonalnej więzi, która łączy twórcę z jego dziełem. Dlatego nikt inny, a jedynie autor może decydować o sposobie oznaczania autorstwa utworu (oznaczania go swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo udostępniania go anonimowo).

Poza tym jest on również jedyną osobą, która decyduje o zmianach i modyfikacjach utworu swojego autorstwa, bowiem tylko on świadom jest walorów stworzonego przez siebie dzieła. Decyduje też o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności i nadzoruje sposób korzystania z utworu.

Autorskie prawa majątkowe skonstruowane zostały na innych zasadach niż prawa osobiste. Dotyczy to zarówno ich treści, jak i ograniczeń w dysponowaniu nimi, przede wszystkim czasowych, gdyż prawa te po upływie określonego ustawowo terminu wygasają. Podstawą kształtowania treści autorskich praw majątkowych jest metoda własnościowa (prawo własności rzeczy). Otóż zgodnie z przepisem art. 17 ustawy, jeżeli ta ostatnia nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

Metodą specyfikacji wskazanych wyżej uprawnień jest wyodrębnienie pól eksploatacji utworów. Pojęcie to nie jest wprost definiowane, jednak na ogół przyjmuje się, że pole eksploatacji to wyraźnie wyodrębniony pod względem technicznym lub ekonomicznym sposób korzystania z utworu. Przykładowe, odrębne pola eksploatacji utworów wymienia przepis art. 50 ustawy:

1) w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową,

2) w zakresie obrotu oryginałem lub egzemplarzami, na których utwór utrwalono – wprowadzenie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy,

3) w zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w punkcie 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Rozważając treść art. 17 ustawy należy zwrócić uwagę na to, że w ustawowej konstrukcji praw autorskich zasadnicze znaczenie ma prawo do rozporządzania utworem. Jest to prawo nadrzędne w stosunku do prawa korzystania z niego. Oznacza to, iż rozporządzając definitywnie utworem (przenosząc prawa majątkowe do niego) podmiot uprawniony pozbywa się nie tylko dalszego nim rozporządzania, ale także bieżącej eksploatacji danego utworu (możliwości korzystania z niego), ponieważ w takiej sytuacji, chcąc skorzystać z przysługującego mu wcześniej na zasadach wyłączności utworu, będzie musiał uzyskać na to zgodę nabywcy praw majątkowych do niego⁹⁶.

Podkreślić należy, że termin rozporządzenie utworem jest terminem zbiorczym, które obejmuje zarówno zbycie majątkowych praw autorskich, czyli sprzedaż utworu, taką samą, jak sprzedaż rzeczy, np. nieruchomości (zbycia prawa własności do niej), jak i udzielenie licencji na korzystanie z utworu. Toteż rozporządzenie utworem nie musi oznaczać tylko przeniesienia majątkowych praw autorskich na inny podmiot.

Prawo do korzystania z utworu oznacza, że podmiot uprawniony, np. twórca, może swój utwór w różny sposób używać, czerpiąc z tego tytułu określone pożytki. Jeżeli udostępni przysługujący mu utwór innej osobie, czyli udzieli licencji na korzystanie z niego, nie oznacza to, iż sam dalej nie będzie mógł z tego utworu korzystać.

Prawo wyłączne (majątkowe prawo autorskie) do korzystania z utworu dotyczy eksploatacji dzieła przez podmiot wyłącznie uprawniony (dysponenta majątkowych praw autorskich). Inny jest natomiast tytuł prawny do korzystania z utworu przez licencjobiorcę. Ten ostatni nie posiada praw majątkowych, a jedynie względne uprawnienie do korzystania z utworu, na podstawie umownego upoważnienia, udzielonego przez podmiot praw wyłącznych.

Treść autorskich praw majątkowych w praktyce postrzegać należy przede wszystkim jako możliwość korzystania z utworu. Z kolei rozporządzanie nim służy jedynie jako swoisty instrument, pozwalający na poszerzenie podmiotowego zakresu tego korzystania.

Korzystanie z utworu określa się jako jego eksploatację. Zatem pola eksploatacji to po prostu zakresy korzystania z przedmiotu ochrony, składające się na treść majątkowych praw autorskich. Autorskie prawa majątkowe wchodzą w skład majątku podmiotu, który nimi dysponuje, np. w skład masy majątkowej przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym (por. art. 551 k.c.), czy też masy spadkowej. Prawa te tworzą składnik aktywny, czyli stanowią mienie jako inne oprócz własności prawa majątkowe (art. 44 k.c.).

Podkreślić należy, że autorskie prawa majątkowe mogą być przedmiotem wkładu niepieniężnego(aportu) do spółek⁹⁷. Ponadto prawa te można traktować w ujęciu rachunkowym, jako aktywa. W układzie bilansu zaliczane są one jako aktywa do majątku trwałego, ściśle zaś ujmując do tzw. wartości niematerialnych i prawnych. Zapisuje się je w bilansie pod pozycją inne wartości niematerialne i prawne, gdyż nie są one szczegółowo wyodrębnione, tak jak np. jest to w przypadku wartości firmy.

Majątkowe prawa autorskie zasadniczo trwają przez okres życia twórcy i siedemdziesiąt lat po jego śmierci. Faktycznie czas ich trwania zależy od momentu zajścia określonych okoliczności, wyznaczających początek biegu owego siedemdziesięcioletniego okresu ochrony. „Nie da się dokładnie stwierdzić, jaki jest maksymalny czas funkcjonowania majątkowych praw autorskich. Zależy on od tego, jak długi jest okres między momentem powstania praw a momentem, który wyznacza początek przewidzianego przez ustawę 70-letniego okresu ich trwania. Tym momentem może być śmierć twórcy (współtwórcy) albo pierwsze rozpowszechnienie utworu. Okres ten może trwać zarówno kilka dni, jak i kilkadziesiąt lat”⁹⁸. Zaznaczyć należy, że w przypadku, gdy twórca pozostaje anonimowy oraz gdy prawa majątkowe przysługują innemu podmiotowi (np. producentowi utworu zbiorowego), okres ochrony tych praw liczony jest od momentu ustalenia lub ewentualnie rozpowszechniania utworu. Po upływie okresu siedemdziesięciu lat autorskie prawa majątkowe do utworu wygasają. Oznacza to, że utwory, znajdujące się wcześniej w dyspozycji określonych podmiotów, z chwilą wygaśnięcia praw majątkowych przechodzą do domeny publicznej. Nie ma zatem przeszkód, w korzystaniu z nich przez osoby zainteresowane eksploatacją takich utworów⁹⁹.

Regulacje z zakresu prawa autorskiego gwarantują uprawnionym z tytułu majątkowych praw autorskich, że bez ich zgody w okresie trwania tych praw nie można swobodnie korzystać z chronionych utworów. Przewidziane są jednak sytuacje, gdy zgoda ta nie jest potrzebna. Określa się je mianem dozwolonego użytku chronionych utworów. W praktyce istotne znaczenie ma dozwolony użytek osobisty. Odnosi się on do utworów już rozpowszechnionych i obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów przez krąg osób pozostających w takim związku osobistym, jak pokrewieństwo, powinowactwo lub stosunek towarzyski. W kilku jednak przypadkach nawet taki osobisty użytek będzie wymagał zezwolenia uprawnionego, co w konsekwencji może oznaczać konieczność odpłatności za korzystanie z chronionego utworu. Tak będzie w przypadku korzystania z prawnoautorsko chronionego projektu architektonicznego, jeśli korzystanie to polegać będzie na budowaniu według tego projektu. Podkreślić należy, że dozwolony użytek osobisty wyłączony jest również w przypadku programów komputerowych oraz elektronicznych baz danych. W tym zakresie obowiązują szczególne regulacje. Pozyskanie zezwolenia uprawnionego z tytułu majątkowych praw autorskich na eksploatację chronionego utworu zwykle następuje albo poprzez nabycie w drodze umowy majątkowych praw autorskich, albo poprzez uzyskanie – również w drodze umowy – licencji. Zarówno w przypadku umowy przenoszącej prawa, jak i umowy licencyjnej, trzeba wyraźnie określić pola eksploatacji chronionego utworu, do których dana umowa ma się odnosić. Pod rygorem nieważności umowy takie powinny być zawarte w formie pisemnej, a zatem w formie oświadczeń własnoręcznie podpisanych przez strony umowy. Zachowanie formy pisemnej w sferze obrotu prawami własności intelektualnej zawsze jest zalecane dla celów postępowania dowodowego. W praktyce często majątkowymi prawami autorskimi zarządzają organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi.

2.5. Bazy danych

Oprogramowanie komputerowe i bazy danych uważane są za podstawowe elementy społeczeństwa informacyjnego. Istotna jest zarówno ochrona obydwu tych dóbr informacyjnych, jak i podstawy umów licencyjnych mających za przedmiot bazy danych.

Potrzeba ochrony tej kategorii własności intelektualnej znalazła swój wyraz w uchwalonej w 1996 r. Dyrektywie 96/9/WE w sprawie ochrony baz danych, wdrożonej już do porządków prawnych państw członkowskich¹⁰⁰. Jej celem była harmonizacja prawa krajowego w tej dziedzinie. Dyrektywa wprowadziła dwustopniowy system ochrony, który obejmuje prawo autorskie, z jednej strony, i ochronę sui generis, skierowaną na ochronę inwestycji, z drugiej strony.

W polskim porządku prawnym rekomendacje dyrektywy znajdują swoje odzwierciedlenie w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz w Ustawie z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych¹⁰¹. Przyjęta koncepcja ochrony zakłada, że bazy danych podlegają ochronie określonej w ustawie niezależnie od ochrony przyznanej na podstawie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, bazom danych spełniającym cechy utworu. Określa to przepis art. 3, stanowiąc m.in.: „(…) bazy danych spełniające cechy utworu są przedmiotem prawa autorskiego, nawet jeżeli zawierają nieuchronione materiały, o ile przyjęty w nich dobór, układ lub zestawienie ma twórczy charakter (…)”. Również w przypadku baz danych spełniających cechy utworów jest konieczne zezwolenie twórcy na sporządzenie opracowania (art. 2 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

Baza danych oznacza zbiór danych lub jakichkolwiek innych materiałów i elementów zgromadzonych według określonej systematyki lub metody, indywidualnie dostępnych w jakikolwiek sposób, w tym środkami elektronicznymi, wymagający istotnego, co do jakości lub ilości nakładu inwestycyjnego w celu sporządzenia, weryfikacji lub prezentacji jego zawartości. Przykładami takich baz danych mogą być zbiory książek w bibliotece, zbiory numerów telefonicznych zebrane w książkach telefonicznych, zbiory kontrahentów czy klientów przedsiębiorcy.

Domniemywa się, że producentem jest osoba, której nazwisko lub firmę (nazwę) w takim właśnie charakterze uwidoczniono na egzemplarzach bazy danych lub której nazwisko lub firmę (nazwę) podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnieniem bazy danych.

Zatem, podmiotem, któremu przysługuje ochrona jest producent bazy danych, tj. osoba, która ponosi ryzyko nakładu inwestycyjnego przy tworzeniu bazy danych oraz jej następcy prawni. Zauważmy, że ochrona ta nie jest związana z twórczym wysiłkiem intelektualnym, lecz z nakładami ekonomicznymi (finansowym, technicznym, organizacyjnym) ponoszonymi na stworzenie bazy. Warunkiem ochrony jest posiadanie obywatelstwa UE lub krajów członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym handlu, jak również prowadzenie działalności gospodarczej. Producentowi bazy danych przysługuje wyłączne i zbywalne prawo pobierania danych i wtórnego ich wykorzystania w całości lub w istotnej części, co do jakości lub ilości.

Pod pojęciem pobierania danych rozumie się stałe lub czasowe przejęcie lub przeniesienie całości lub istotnej – co do jakości lub ilości – części zawartości bazy danych na inny nośnik, bez względu na sposób lub formę tego przejęcia lub przeniesienia. Inny istotny termin to wtórne wykorzystanie. Oznacza ono publiczne udostępnienie bazy danych w dowolnej formie, a w szczególności poprzez rozpowszechnianie, bezpośrednie przekazywanie lub najem egzemplarza.

Prawo producenta obejmuje zatem wszelkie techniczne sposoby utrwalania i kopiowania bazy (sposób ręczny, kserograficzny, fotograficzny, magnetyczny, laserowy; tradycyjny i cyfrowy; czasowy i trwały, także tzw. browsing – przeglądanie i downloading – ściąganie na twardy dysk) oraz jej rozpowszechnianie (przekaz ustny, nadanie, wyświetlenie, wystawienie, umieszczenie w internecie (tzw. usługa on demand), przekaz on line (nadawanie w sieci), sprzedaż i najem nośników; komercyjne i niekomercyjne; stałe i czasowe).

Ochrona powstaje od momentu stworzenia bazy bez konieczności dokonywania jakichkolwiek formalności, takich jak zgłoszenie, rejestracja, czy zamieszczenie zastrzeżeń. Prawo producenta ma swoje ustawowo określone granice. Po pierwsze, nie obejmuje nieistotnej, co do jakości lub ilości, części zawartości takiej bazy danych, która została udostępniona publicznie w jakikolwiek sposób. Oznacza to, że użytkownik korzystający zgodnie z prawem z tego rodzaju bazy jest uprawniony do pobierania lub wtórnego wykorzystania jej nieistotnej części w jakimkolwiek celu.

Po drugie, prawo producenta nie obejmuje przeglądania bazy danych, indywidualnego jej uzupełniania i modyfikowania oraz innego rodzaju używania bez jednak pobierania danych i wtórnego ich wykorzystania. Po dokonaniu przez uprawnionego lub za jego zgodą pierwszej sprzedaży kopii bazy danych, prawo do kontrolowania dalszych jej odsprzedaży wyczerpuje się. Zatem dalsza sprzedaż takich nośników jest dozwolona.

Podkreślić należy, że prawo producenta jest ograniczone czasowo, bowiem trwa przez okres piętnastu lat następujących po roku, w którym baza danych została sporządzona. Przy czym ochrona ta odnawia się w przypadku jakiejkolwiek istotnej zmiany treści bazy danych. Dlatego też w niektórych przypadkach możemy mieć do czynienia z ochroną bezterminową, czy wręcz permanentną (ciągłą).

Sądzić wolno, że ze względu na istotne przyczyny praktyczne i społeczne, w koncepcji ochrony baz danych przyjęto założenie o tzw. dozwolonym użytku osobistym i dozwolonym użytku publicznym korzystania z bazy, który może jednak dotyczyć tylko już rozpowszechnionej bazy danych i tylko istotnej, co do jakości lub ilości, jej części – a więc nie całości.

W ramach użytku osobistego (treść i zakres tej instytucji analogiczne, jak w prawie autorskim) wolno korzystać tylko z zawartości nieelektronicznej (tradycyjnej, papierowej) bazy. Natomiast określony przez ustawodawcę dozwolony użytek publiczny obejmuje dwa przypadki:

1) Wykorzystanie bazy w charakterze:

– ilustracji (tzw. prawo cytatu) oraz

– w celach dydaktycznych lub badawczych, ze wskazaniem źródła (tj. producenta, nazwy bazy, miejsca i daty udostępnienia oraz pobrania), jeżeli takie korzystanie jest uzasadnione niekomercyjnym celem, dla którego wykorzystano bazę;

2) Korzystanie z bazy dla celów bezpieczeństwa wewnętrznego, postępowania sądowego lub administracyjnego.

2.6. Własność przemysłowa

Wskazywano już, że własność intelektualna swoim zakresem pojęciowym obejmuje wszelkie wytwory ludzkiego umysłu posiadające charakter niematerialny. Rezultaty umysłowej twórczości człowieka pojawiają się w różnych dziedzinach życia, takich jak: przemysł, kultura, sztuka czy nauka. W każdym czasie człowiek tworzy określone dzieła, rozwijając swoje umiejętności wytwórcze. Zespolenie twórczych zdolności człowieka i zdolności produkcyjnych prowadzi do powstania oryginalnych, nowych i dotychczas niespotykanych dóbr. Służą one zaspokojeniu potrzeb społecznych i warunkują dalszy rozwój szeroko rozumianego postępu technicznego. Dobra, będące efektem twórczych i kreatywnych umiejętności człowieka przynoszą konkretne korzyści. W celu zapobieżenia bezprawnemu wykorzystaniu tych dóbr, przyznano im instytucjonalną ochronę prawną. Decydujący wpływ na rozwój tej ochrony miał rozwój przemysłu, materializujący twórcze pomysły¹⁰².

We współczesnych realiach obrotu gospodarczego, poznanie reguł i zasad rządzących intelektualną własnością przemysłową stanowi jeden z ważniejszych warunków prowadzenia efektywnej działalności gospodarczej. Przede wszystkim wiedza taka może – jak pisze G. Michniewicz¹⁰³ – pomóc w niedopuszczaniu konkurentów do powielania lub dokładnego kopiowania produktów. Umożliwia unikanie nieekonomicznych inwestycji badawczo-rozwojowych i marketingowych. Ponadto jest instrumentem pozwalającym na kreowanie wizerunku przedsiębiorstwa (np. przy użyciu znaku towarowego ) oraz tworzenia strategii jego rozwoju.

Szczególny wymiar praktyczny wiedza o własności przemysłowej nabiera w przypadku negocjowania licencji, koncesjonowania lub zawierania innych umów w oparciu o tę własność. Służy ona także zwiększaniu wartości rynkowej przedsiębiorstwa. Ponadto umożliwia zdobywanie łączonego kapitału, ułatwia dostęp do finansów i uzyskiwanie dostępu do nowych rynków¹⁰⁴.

Wiedza, o której mowa, jest umiejętnością wyboru formy ochrony dorobku intelektualnego twórców i przedsiębiorców. Wybór ten powinien uwzględniać przedmiot i specyfikę opracowanego rozwiązania, a także perspektywy jego komercjalizacji. W tym kontekście istotne jest zapoznanie się z uwarunkowaniami instytucjonalnymi przyznanymi przez państwo, które określają możliwości wykorzystywania rozwiązań w działalności zawodowej i poznanie skutków ujawnienia rozwiązania konkurentom i kwestii dowodowych związanych z dochodzeniem roszczeń wobec osób trzecich naruszających patent lub prawo ochronne, czy prawo z rejestracji. Zgłoszenie wynalazku lub wzoru użytkowego jest, co do zasady, udostępniane do wiadomości publicznej przez Urząd Patentowy w toku postępowania zgłoszeniowego. To rozwiązanie pozwala na zgłaszanie przez zainteresowane osoby uwag co do zdolności patentowej zgłoszonych rozwiązań. Jednocześnie umożliwia ono konkurentom zorientowanie się co do kierunków działań gospodarczych zgłaszającego przedsiębiorcy i podjęcie własnej działalności innowacyjnej w celu uniknięcia skutków przewagi technologicznej wynikającej ze zgłoszonego do ochrony rozwiązana technicznego. Kwestia, o której mowa, ma doniosłe znaczenie praktyczne, bowiem np. w odniesieniu do niektórych sposobów wytwarzania jest niezwykle trudno udowodnić przedsiębiorcy, że przy wytwarzaniu produktu wykorzystał technologię stanowiącą własność podmiotu uprawnionego.

Zasadniczy zakres przedmiotowy intelektualnej własności przemysłowej wskazała Konwencja Paryska o ochronie własności przemysłowej z 20 marca 1883 roku. W ujęciu jej przepisów własność przemysłowa jest zbiorczym pojęciem obejmującym tę grupę dóbr niematerialnych, których rola i znaczenie ujawniają się w szeroko rozumianym przemyśle, a więc we wszystkich dziedzinach działalności gospodarczej, bez względu na to, czy dobra te są wynikiem twórczego wysiłku umysłu ludzkiego, czy też – przenosząc jedynie określone informacje – są instrumentem podboju klienteli. Przepis art. 1 Konwencji paryskiej wymienia jako dobra własności przemysłowej: patenty na wynalazki, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki towarowe, nazwy handlowe, oznaczenia geograficzne, jak również zwalczanie nieuczciwej konkurencji.

Dobra niematerialne zaliczane do własności przemysłowej mają określoną wartość majątkową i ważne znaczenie gospodarcze. Stąd od początku starano się w ustawodawstwach poszczególnych państw zbudować model skutecznej ochrony tych dóbr. Mimo pewnych odmienności, generalnie model ten oparty jest na konstrukcji bezwzględnego i wyłącznego prawa podmiotowego, dla którego wzorcem było prawo własności rzeczy¹⁰⁵. Prawa do dóbr własności przemysłowej ujmuje się jako odrębną grupę praw na dobrach niematerialnych, które zapewniają ochronę typu prawnorzeczowego. Wśród dóbr własności przemysłowej chronią one: wynalazki, wzory użytkowe i przemysłowe, zarejestrowane znaki towarowe i usługowe, zarejestrowane oznaczenia geograficzne i topografie układów scalonych. Są to prawa wyłączne i bezwzględne o charakterze majątkowym, które powstają na mocy decyzji administracyjnej organu państwowego.

Źródłem praw podmiotowych do dóbr intelektualnej własności przemysłowej jest decyzja administracyjna. Ubiegający się o ochronę patentową, prawo ochronne czy prawo z rejestracji powinien rozważyć celowość uzyskania rzeczonych praw w Polsce i za granicą. Pamiętać przy tym należy, że niezależnie od pozostającej do wyboru procedury krajowej, europejskiej (regionalnej) lub międzynarodowej, patent, prawo ochronne czy prawo z rejestracji jest terytorialnie ograniczone do jednego albo też grupy wybranych państw. W naszym kraju organem uprawnionym do wydawania decyzji w przedmiocie nabycia prawa i jego unieważnienia lub wygaśnięcia jest Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (UPRP). Decyzje te są podstawą do wpisu prawa do rejestru lub jego wykreślenia. Wydanie decyzji następuje na wniosek podmiotu zainteresowanego nabyciem ochrony. Wydanie decyzji poprzedzone jest postępowaniem rejestracyjnym. Postępowanie to polega na badaniu merytorycznym istoty określonego dobra, np. wynalazku, wzoru użytkowego i przemysłowego, znaku towarowego. Jedynie w odniesieniu do topografii układów scalonych postępowanie rejestracyjne ma postać formalnego sprawdzenia zgłoszenia.

Rejestracji w Urzędzie Patentowym można dokonać pisemnie (liczy się data wpływu do urzędu) lub poprzez nadanie telefaksem, którego oryginał musi być potwierdzony pisemnie w terminie 30 dni od daty wpływu dokonanego telefaksem. Rejestracja może być dokonana w innym państwie na podstawie obowiązujących umów międzynarodowych, ale dodatkowo musi być ona dokonana w Urzędzie Patentowym w terminie dwunastu miesięcy od daty rejestracji za granicą w przypadku wynalazków i wzorów użytkowych lub sześciu miesięcy w przypadku wzorów przemysłowych. Europejskie zgłoszenie patentowe, z wyjątkiem europejskich zgłoszeń wydzielonych, może być dokonane w Urzędzie patentowym (art. 3 ust. 1 ustawy o dokonywaniu europejskich zgłoszeń patentowych oraz skutkach patentu europejskiego w Rzeczypospolitej Polskiej)¹⁰⁶.

Obowiązujące przepisy prawne sytuują również dodatkową możliwość zgłoszenia (pierwszeństwo) wynalazku, wzoru użytkowego lub przemysłowego. Datę pierwszeństwa można ustalić poprzez wystawienie dzieł, o których mowa wyżej, na wystawie międzynarodowej oficjalnej lub też uznanej za oficjalną w kraju lub za granicą, jeżeli możliwość taka wynika z przepisów międzynarodowych, a dodatkowo w terminie sześciu miesięcy od daty wystawienia dokona się rejestracji w Urzędzie Patentowym. W naszym kraju decyzja odnośnie wskazania, która wystawa daje takie możliwości, należy do Prezesa Urzędu Patentowego. Publikuje on wykaz obwieszczeń Prezesa Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej o wskazaniu wystaw publicznych dających pierwszeństwo do uzyskania patentu, prawa ochronnego albo prawa z rejestracji, w przypadku wystawienia na nich wynalazku, wzoru użytkowego, wzoru przemysłowego lub towaru oznaczonego znakiem towarowym (wydanych na podstawie art. 15 i 125 ustawy Prawo własności przemysłowej). Tytułem przykładu wskazać można obwieszczenie Prezesa Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskie z 11 września 2007 r. uznające Międzynarodowe Targi Poznańskie Sp. z o.o. za wystawę dającą prawo pierwszeństwa (M.P. nr 66, poz. 739) oraz obwieszczenie Prezesa Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskie z 5 października 2007 r. uznające Międzynarodowe Targi Gdańskie S.A. za wystawę dającą pierwszeństwo (M.P. nr 74, poz. 801).

Wystawy krajowe dają pierwszeństwo tylko na terytorium naszego kraju. Nie jest możliwe skorzystanie z tego prawa w przypadku dochodzenia praw z zasady pierwszeństwa za granicą. Do tego służą uznane wystawy międzynarodowe posiadające takie uprawnienia. Wystaw takich jest niewiele. Informację na ten temat zamieścił Prezes Urzędu Patentowego, wskazując, iż skorzystanie z przywileju pierwszeństwa z wystawy w zakresie nowości wynalazków, wzorów użytkowych i wzorów przemysłowych oraz w zakresie cech odróżniających towar oznaczony znakiem towarowym będzie miało skutek jedynie przy ubieganiu się o udzielenie ochrony na terytorium Polski¹⁰⁷.

W przypadku ubiegania się o ochronę za granicą powołanie się na pierwszeństwo z wystawy będzie skuteczne, jeżeli jest to wystawa uznana za wystawę międzynarodową oficjalną lub oficjalnie uznaną w rozumieniu przepisów Konwencji o wystawach międzynarodowych podpisaną w Paryżu 22 listopada 1928 r. i Protokołu zmieniającego tę Konwencję, podpisanego w Paryżu 10 maja 1948 r.¹⁰⁸ oraz art. 11 Konwencji Paryskiej o ochronie własności przemysłowej¹⁰⁹. Jeżeli dwie osoby dokonały zgłoszenia niezależnie od siebie i zgłoszenie takie nosi tę samą datę, wówczas prawo do uzyskania patentu, prawa ochronnego lub prawa z rejestracji przysługuje każdej z nich. Pierwszeństwo, wynikające z rejestracji lub z uczestnictwa w wystawie, jest zbywalne na podstawie pisemnej umowy. Nabycie praw do określonej kategorii własności przemysłowej stwierdza wydanie stosownego dokumentu: dokumentu patentowego – dla patentu na wynalazki, świadectwa ochronnego – dla prawa ochronnego na wzór użytkowy, świadectwa rejestracji – dla prawa z rejestracji wzoru przemysłowego, świadectwa ochronnego – dla prawa ochronnego na znak towarowy.

Na podstawie art. 43 ust. 1, art. 100 oraz art. 143 ustawy Prawo własności przemysłowej oraz rozporządzeń wydanych na podstawie art. 93 ust. 1, art. 101 ust. 2 oraz art. 152 tejże ustawy¹¹⁰, Urząd Patentowy dokonuje ogłoszenia w Biuletynie Urzędu Patentowego o zgłoszonych wynalazkach, wzorach użytkowych i znakach towarowych. We wspomnianym Biuletynie ogłasza się również informacje o międzynarodowych zgłoszeniach wynalazków i wzorów użytkowych, w zakresie których podjęto postępowanie przed Urzędem Patentowym, działającym jako Urząd wyznaczony i wybrany, oraz zamieszcza informacje o dokonaniu przez Światową Organizację Własności Intelektualnej publikacji międzynarodowych zgłoszeń wynalazków, w których zgłaszający ubiega się o uzyskanie ochrony w Polsce, jak również informacje o złożeniu tłumaczenia na język polski zastrzeżeń patentowych europejskiego zgłoszenia patentowego i o notyfikowanych międzynarodowych rejestracjach znaków towarowych dokonanych w trybie Porozumienia madryckiego z wyznaczeniem w Polsce¹¹¹.

Większość praw wyłącznych udzielanych jest na zasadzie pierwszeństwa, tzn. przyznanie ochrony na wynalazek czy wzór użytkowy następuje na rzecz tego podmiotu, który pierwszy dokonał zgłoszenia do ochrony (data pierwszeństwa). Prawa własności przemysłowej nabyte w odpowiedniej procedurze mają określony ustawowo czas trwania ochrony. Przed jego upływem może zostać wydana decyzja o unieważnieniu udzielonego prawa. Taka decyzja lub decyzja o wygaśnięciu prawa pozostaje jedynie w gestii Urzędu Patentowego.

Treść uprawnień, składających się na prawa wyłączne do poszczególnych dóbr własności przemysłowej, jest określona dla każdego z nich odrębnie. Innymi słowy, zakres wyłączności jest określony właściwościami chronionego dobra. Jednakowoż w odniesieniu do wszystkich owych dóbr, miernikiem wyłączności jest kryterium zarobkowego lub zawodowego korzystania z tych dóbr. Dla określenia treści praw wyłącznych ustawa z 30 marca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej¹¹² – posługuje się terminem wyłącznego korzystania (używania) w sposób zarobkowy lub zawodowy z chronionego dobra. Cechą wspólną wszystkich dóbr intelektualnej własności przemysłowej jest brak szczegółowego wyliczenia uprawnień składających się na treść prawa (wyjątek stanowi regulacja treści prawa ochronnego na znak towarowy i oznaczenia geograficznego, które zawiera przykładowy katalog uprawnień).

Ponadto w odniesieniu do wszystkich omawianych dóbr, mówić można o odpowiednim uszczupleniu zasięgu praw wyłącznych. Jest ono regulowane oddzielnie dla każdego dobra, z uwzględnieniem słusznych interesów innych uczestników obrotu. Natomiast ze względu na konflikt między wszystkimi prawami wyłącznymi w obszarze własności przemysłowej z zasadą swobody przepływu towarów i usług w przypadku każdego z tych praw ograniczeniem monopolu jest tzw. wyczerpanie prawa¹¹³. Pod pojęciem tym rozumieć należy sytuację, w której, mimo powstania wyłączności na rzecz podmiotu uprawnionego z tytułu prawa na dobrach własności przemysłowej, dalszy obrót nośnikami materialnymi (wytworami wytworzonymi według wynalazku lub wzoru, towarami opatrzonymi znakiem towarowym) jest swobodny, o ile wytwory lub towary zostały wprowadzone do obrotu przez uprawnionego lub za jego zgodą. Wyłączność wynikająca z praw własności przemysłowej istnieje zatem do momentu wprowadzenia wytworu lub towaru do obrotu. Z tą chwilą prawo ulega wyczerpaniu, co oznacza, że wprowadzone wytwory lub towary bez przeszkód ze strony uprawnionego mogą być przedmiotem dalszego obrotu. Wyczerpanie prawa odbywa się nie tylko w zasięgu krajowym, ale i międzynarodowym, chociaż ta ostatnia zasada ograniczona jest zasięgiem regionalnym (obszar Unii Europejskiej), a stosowana w szerszym zakresie, jedynie wobec państw, z którymi Rzeczypospolita Polska podpisała stosowne umowy.

Bezwzględny charakter praw intelektualnej własności przemysłowej zapewnia uprawnionym podmiotom wyłączność w zakresie gospodarczej eksploatacji dobra oraz uprawnienia zakazowe, które pozwalają na skuteczne ściganie wszelkich naruszeń. Jak już wskazywano, prawa podmiotowe na dobrach własności przemysłowej mają charakter majątkowy i jako takie są przedmiotem obrotu gospodarczego. Podstawą tego obrotu są umowy o przeniesienie praw lub umowy upoważniające do korzystania z określonego dobra. Dodać też należy, że rozporządzanie prawami wyłącznymi poddane jest regułom ogólnym. Natomiast pewne ograniczenia w zakresie swobody przeniesienia dotyczą jedynie prawa ochronnego na znak towarowy.

Dobra własności przemysłowej są przedmiotem ochrony prawa cywilnego i karnego. Niekiedy ochrona ta jest realizowana z użyciem środków administracyjnoprawnych. Bez względu na to, czy dochodzi do naruszenia praw podmiotowych własności przemysłowej, czy do dokonania czynu nieuczciwej konkurencji, uprawnionym przysługują roszczenia niemajątkowe: o zaniechanie naruszenia (niedozwolonego działania) i o usunięcie ich skutków oraz roszczenia majątkowe: o odszkodowanie, o wydanie bezpodstawnie uzyskanych korzyści. Ponadto uprawnionym przysługuje również roszczenie niemajątkowe o złożenie oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, które w zasadzie właściwe jest dla ochrony dóbr osobistych, jednak stanowi również instrument służący ochronie majątkowych praw własności przemysłowej oraz interesów chronionych ustawą o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

2.6.1. Wynalazek

W potocznym rozumieniu za wynalazki uznaje się różnego rodzaju rozwiązania, począwszy od pomysłów – nawet najbardziej abstrakcyjnych – po konkretne, nowe i oryginalne rozwiązania mieszczące się w różnych obszarach ludzkiej działalności. Jednakże tylko część z nich podlega prawnej ochronie, bowiem muszą one spełniać określone przepisami prawa przesłanki świadczące o istnieniu zdolności patentowej.

Wynalazek, na który może być udzielona ochrona, musi dotyczyć techniki i spełniać łącznie trzy kryteria: musi być nowy, posiadać poziom wynalazczy i nadawać się do przemysłowego stosowania, bez względu na dziedzinę techniki¹¹⁴ (art. 24 ustawy Prawo własności przemysłowej). Nowość wynalazku oznacza, że nie należy on do dotychczasowego stanu techniki. Poziom wynalazczy ma ten wynalazek, który nie wynika w sposób oczywisty z takiego stanu techniki. Precyzyjne definicje przesłanek patentowalności wynalazku zawierają przepisy prawa.

Przedmiot zgłoszonego wynalazku powinien dotyczyć wytworu materialnego nadającego się do wykorzystania, określonego za pomocą cech technicznych odnoszących się do jego budowy lub składu¹¹⁵.

W zależności od przedmiotu rozwiązania wyróżnia się cztery kategorie wynalazków:

1) sposoby,

2) urządzenia,

3) produkty i

4) zastosowania.

Sposoby są opisywane przez podanie czynności, operacji, procesów oraz ich kolejności i warunków, w jakich się odbywają, a także określenie użytych surowców, ewentualnie narzędzi, urządzeń, sprawdzianów, naczyń. Natomiast urządzenia (aparaty, maszyny itp.) są charakteryzowane przez ich cechy konstrukcyjne, umiejscowienie poszczególnych elementów względem siebie oraz ich wzajemne powiązanie. Do opisywanej kategorii zalicza się także układy, które są charakteryzowane poprzez wzajemne połączenie poszczególnych podzespołów i elementów, przy czym mogą być też charakteryzowane obiegiem sygnału.

Produkty opisuje się przez podanie składników danej substancji, a więc jej skład jakościowy, z określeniem granicznych zawartości składników w uzyskanym produkcie (tj. jego skład ilościowy). Zastrzegany związek chemiczny jest charakteryzowany formułą (wzorem strukturalnym). Z kolei zastosowania formułowane są w kategorii sposobu. W szczególnych przypadkach istnieje możliwość uzyskania ochrony wytworu poprzez ochronę sposobu jego wytwarzania, tzw. produkt – przez – sposób, gdzie wytwór nie będzie w pełni określany (opisany) przez cechy techniczne odpowiednie dla kategorii wytworu, ale przez cechy określające sposób jego wytworzenia.

Obowiązujące przepisy prawa wyłączają zdolność patentową niektórych wynalazków. Przykładowo wskazać należy, że patentów nie udziela się na wynalazki sprzeczne z dobrymi obyczajami lub porządkiem publicznym. Wyłączona jest także patentowalność sposobu leczenia ludzi i zwierząt, co nie oznacza, że nie jest możliwe patentowanie rozmaitych produktów farmaceutycznych, w tym leków. Za wynalazek może być uznany określony produkt (wytwór, przedmiot) albo sposób otrzymywania produktu. W Polsce, a także – co do zasady – w całej Unii Europejskiej za wynalazki nie uważa się między innymi: odkryć, teorii naukowych, planów, metod działalności umysłowej lub biznesowej oraz programów komputerowych. Uważa się, że takie wytwory ludzkiego umysłu nie mają charakteru technicznego. Kontrowersje wywołuje niemożliwość uznawania za wynalazki programów komputerowych. Wskutek tego programy komputerowe nie podlegają bezpośredniej ochronie patentowej. Jednak pamiętać należy, że programy komputerowe podlegają ochronie jako kategoria prawa autorskiego.

Opatentowanie wynalazku oznacza uzyskanie przez uprawnionego patentu na wynalazek. Patent jest prawem podmiotowym o charakterze wyłącznym, ograniczonym czasowo, przedmiotowo i terytorialnie oraz udzielanym przez odpowiedni organ po spełnieniu prawnie przewidzianych wymogów. Zapewnia on prawo do wyłączności (monopol) korzystania przez uprawnionego na danym terytorium z rozwiązania będącego przedmiotem wynalazku. Wyłączność, o której mowa, dotyczy wszystkich form korzystania z wynalazku zarówno w celach zarobkowych, jak i zawodowych. Istotą monopolu patentowego jest możliwość zakazania przez właściciela patentu korzystania z chronionego wynalazku przez inne osoby. Wyróżnić można dwie grupy zakazów w zależności od tego, czy wynalazek dotyczy produktu, czy też sposobu jego wytwarzania. I tak, w przypadku produktu zakaz dotyczy: wytwarzania, używania, oferowania, wprowadzania do obrotu lub importowania dla tych celów produktu będącego przedmiotem wynalazku. Natomiast w przypadku sposobu wytwarzania zakazane jest: stosowanie sposobu będącego przedmiotem wynalazku, jak też: używanie, oferowanie, wprowadzanie do obrotu lub importowanie dla tych celów produktów otrzymanych bezpośrednio takim sposobem. Korzystanie z wynalazku przez inne (niż uprawniony) osoby, możliwe jest wyłącznie za zgodą uprawnionego. Czas trwania patentu wynosi dwadzieścia lat od daty dokonania zgłoszenia wynalazku w Urzędzie Patentowym (art. 63 ust. 3 ustawy Prawo własności przemysłowej).