© Copyright

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2015

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Anna Haberko

Redakcja:

Dariusz Marszałek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-515-2

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Wstęp
Działania zbrojne od czasów antycznych

I - Antyczna Grecja

II – Armie rzymskie

III – Przewaga kawalerii. Średniowiecze

IV – Broń palna. Arkebuzy i muszkiety

V – Pojawienie się karabinu i bagnetu

Rozdział I
Wiek XVIII, aż po wojnę siedmioletnią

I – Wojna o sukcesję hiszpańską

II – Manewry (1715-1753)

III – Szyk linearny i kolumnowy (1715-1753)

IV – Strzelcy i tyraliery (1715-1753)

V – Taktyka w roku 1755

VI – Legion Rostainga

VII – Projekt francuskiego szyku taktycznego Mesnil-Duranda

VIII – Rozwój taktyki w pierwszej połowie XVIII wieku

Rozdział II
Wojna siedmioletnia

I – Francuska taktyka w czasie wojny

II – Instrukcje marszałka de Broglie

III – Rozporządzenie z 1764 roku

IV – Krytyka rozporządzenia z 1764 roku

V – Ordynacja z 1766 roku

VI – Kolumny Guiberta

VII – Instrukcja z 1769 roku dla oddziałów lekkich

VIII – Taktyka francuska w 1770 roku

IX -Esej o taktyce Guiberta

Rozdział III
Wpływy pruskie

I – Taktyka pruska

II – Piechota pruska w walce

III – „Punkty widzenia” Pircha

IV – Instrukcje z lat 1774 i 1775

V – Krytyka systemu Pircha oraz ordynacji z lat 1774-1775

VI – Ordynacja z roku 1776

VII – Krytyka rozporządzenia z roku 1776

VIII – Strzelcy i tyraliery

Rozdział IV
Spór o szyk linearny i kolumnowy

I – Zwolennicy szyku kolumnowego: La Noue, Boussanelle, Silva, Maizeroy

II – Elementy taktyki Mesnil-Duranda

III – Krytyka szyku linearnego autorstwa Mesnil-Duranda

IV – Obóz w Vaussieux

V – Szyk kolumnowy w oparciu o doświadczenia z roku 1778

VI – Szyk kolumnowy w ówczesnej opinii

Rozdział V
Taktyka przed Rewolucją

I – Odrzucenie skrajnych postaw

II – Tymczasowa instrukcja z 20 maja 1788 roku

III – Instrukcja „Pana de Noailles”

IV – Ordynacja z 1 sierpnia 1791 roku

V – Doktryny taktyczne w XVIII wieku

Mapy i szkice

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

WSTĘP
DZIAŁANIA ZBROJNE
OD CZASÓW ANTYCZNYCH

I – ANTYCZNA GRECJA

Studiując metody prowadzenia działań zbrojnych, i posiłkując się jedynie oficjalnymi dokumentami, tudzież ogólnymi relacjami z bitew, ryzykujemy zafałszowanie ich prawdziwego charakteru. Dla przykładu, w historii wojen tyralierzy często odgrywali kluczową rolę, a mimo to niezmiernie rzadko można natknąć się na jakąkolwiek wzmiankę o ich obecności. Także i zarządzenia dotyczące manewrów należałoby tłumaczyć w specyficznym kontekście, którego ślady trudno już dziś odnaleźć. Jedynym więc sposobem na zaprezentowanie historii taktyki taką, jaka naprawdę była, jest odwołanie się do niezliczonych dokumentów o drugorzędnej wadze, często niepublikowanych i nieznanych szerszej publiczności. Archiwa wojenne są w stanie dostarczyć nam ich w dostatecznej ilości, aby móc pokusić się o zainaugurowanie historii francuskiej taktyki począwszy od wieku XVIII.

Oczywistym błędem byłoby ograniczenie się do jednego tylko źródła: nie można ani oceniać, ani tłumaczyć przemian, jakie zachodziły w naszej taktyce nie przyrównując jej do działań armii państw ościennych oraz nie przywołując, w mniejszym lub większym stopniu, teorii, metod oraz czynów wojennych, które wywarły znaczący wpływ na nasze idee oraz sposób prowadzenia działań zbrojnych. Nasze rozważania straciłyby również wiele na swej ważkości, gdybyśmy, w głównych chociażby punktach, nie przedstawili rozwoju taktyki, począwszy od jej źródeł, oraz nie wytłumaczyli sensu przemian, jakie dokonały się na przestrzeni ubiegłego wieku i znaczenia, jakie miały one dla całości. Tylko taki sposób podejścia do zagadnienia pozwala współczesnym taktykom na racjonalne dyskusje na temat kierunku, jaki powinna obrać taktyka u progu XX wieku. Nie ulega również wątpliwości, że to właśnie tutaj tkwi praktyczny cel działań historyka.

Chcąc gruntownie przestudiować współczesne doktryny, warto cofnąć się do dużo wcześniejszych epok. Wspomnieliśmy już o sposobie prowadzenia działań zbrojnych w starożytności, pojawiającym się w nie zamkniętych wciąż jeszcze dyskusjach, w których współcześni nam badacze zajmują pełne pasji stanowiska. Aby móc śledzić owe debaty oraz wypowiadać się w pełnej znajomości tematu, należy powrócić do źródeł, do tego, co wiemy na temat sztuki wojennej starożytnych. Żeby była jednak jasność: to nie wystarczy. Ów powrót do czasów antycznych niesie za sobą również i inne korzyści: warunki materialne i moralne działań zbrojnych były wtedy dużo mniej skomplikowane, ich analiza łatwiejsza, a wnioski nasuwały się w sposób bardziej oczywisty. Czyż to właśnie nie do czasów antycznych nawiązał Ardant du Picq[1], będący przecież człowiekiem czynu i praktyki, kiedy chciał ustalić zasady współczesnego stylu staczania bitew? „Odnieśmy owe studia (pisał) najpierw nie tyle do działań współczesnych, zbyt skomplikowanych, aby można było je pojąć od razu, ale do antycznych działań wojennych, łatwiejszych, a przede wszystkim bardziej przejrzystych”[2].

Zmiany w taktyce spowodowane są różnorakimi czynnikami: sytuacja polityczna i społeczna narodów wywiera silny wpływ na organizację militarną oraz metody walki. Morale, energia, poczucie dyscypliny oraz stan fizyczny oddziałują nań nawet jeszcze mocniej. W największym jednak stopniu tym, co ogólnie rzecz biorąc determinuje zmiany w taktyce, jest nieustanny postęp w dziedzinie broni i jej zastosowania.

Broń biała nie podlega znacznym zmianom. To raczej broń miotająca z każdym wiekiem zyskuje na znaczeniu, zwiększając swą przewagę nad bronią białą, której rola będzie się zmniejszać. Walka z dystansu wypierać będzie walkę w zwarciu. To właśnie określa charakter zmian w taktyce i będzie stanowić przedmiot naszych studiów.

Przez długie lata łuk, proca i oszczep były jedynymi broniami miotającymi. Wśród ludów z Dalekiego Wschodu oraz pierwotnej Grecji cieszyły się one wielkim uznaniem i używali ich nawet wodzowie. Szybko jednak popadły w niełaskę, a republiki greckie za jedyne uzbrojenie godne wolnego obywatela uznały włócznię i miecz. Łukiem i procą mogli posługiwać się ludzie o niższym statusie społecznym.

Nie wiemy jakie były przyczyny oraz okoliczności tej przemiany, która dokonała się definitywnie w epoce wojen perskich. Ograniczmy się tutaj jedynie do stwierdzenia faktów. Około VI wieku p.n.e. obywatel-wojownik greckich miast był uzbrojony we włócznię i wyposażony w rynsztunek obronny zbyt ciężki, aby móc dysponować jeszcze pociskami. Był więc zmuszony do walki w zwarciu. Włócznia hoplitów greckich była bardzo poręczna: miała tylko 2 do 3 metrów długości. Każdy wojownik miał około metra wolnej przestrzeni z każdej strony, co zapewniało mu niezbędną spójność oraz swobodę ruchów. Osiem szeregów, czasem dwanaście, rzadko więcej, tworzyło falangę. Nadawała się ona równie dobrze do frontalnego ataku jak i do obrony. Mogliśmy zaobserwować jej użycie pod Maratonem, kiedy to rzuciła się do ataku nie bojąc się rozbicia i bez problemu pokonała Azjatów, których rynsztunek był niewystarczający, a ubranie nazbyt krępujące ruchy[3].

W pierwotnej falandze greckiej, najważniejszą rolę odgrywały indywidualne umiejętności oraz zręczność każdego z wojowników. Elitarne oddziały, takie jak wojska tebańskie pod Leuktrami (371 przed Chr.) czy Mantineą (362 przed Chr.), były zdolne uczynić wyłom we wrogich szeregach. Jeśli nie było wielkiej różnicy w poziomie przeciwników, walka mogła się przeciągać. Jedynie dwa pierwsze szeregi brały w niej udział, reszta dostarczała zmienników za zabitych i rannych. Ogólnie rzecz biorąc, Grecy nie bardzo skłaniali się ku formacjom rozbudowanym w głąb. Oto jak Ksenofont wkłada w usta Cyrusa krytykę pod adresem lidyjskiego wodza po bitwie pod Tymbrą (546 przed Chr.): „Sądzisz, że bataliony, których głębokość sprawia, że większość wojowników nie może dosięgnąć bronią wroga, mogą być przydatne i wyrządzić wielkie szkody stronie przeciwnej? Wolałbym, aby egipscy pikinierzy ustawiali się w grupach głębokich na dziesiątki tysięcy zamiast na setki: mielibyśmy do czynienia ze znacznie mniejszą liczbą przeciwnika”. Wyjątek stanowili mieszkańcy Beocji: ich falanga składała się często z 24, lub więcej szeregów. Epaminondas pod Leuktrami i Mantineą usiłował wzmocnić stosunkowo szczupłe szeregi Spartan głęboką na 50 szeregów kolumną, „niczym ostrze na dziobie okrętu”. Masa ta okazała się jednak być zbędna: licząca osiem do dziesięciu szeregów falanga Lacedemończyków bez problemu powstrzymała napór Teban, których jedynie dwa pierwsze szeregi brały czynny udział w bitwie. Aby wyrwać wrogowi zwycięstwo, Epaminondas musiał osobiście zapłacić wysoką cenę: zgromadził dookoła siebie najdzielniejszych rodaków, złotą grupę Pelopidasa i, pospołu z tą elitą, rzucił się energicznie do walki przeciw Spartanom. Pod Leuktrami, po długim i krwawym wysiłku dopiął swego. Pod Mantineą został śmiertelnie ugodzony zanim osiągnął zwycięstwo[4]. Wydaje się więc, że atak w głębokiej kolumnie nie był najlepszym sposobem do osiągnięcia pewnego i szybkiego sukcesu. W epoce antycznej Grecji niewiele znajdziemy jednakże przykładów manewrów czy ruchów oskrzydlających. Nie pozwalało na nie sztywne ustawienie.

Boki falangi były najbardziej wrażliwą jej częścią. Najdrobniejszy ich uszczerbek mógł zakończyć się tragicznie. Żywym na to przykładem jest stoczona w 373 roku przed Chr. bitwa pod Korkyrą: wzięta od flanki lacedemońska falanga, starała się przyjąć pozycję z załamanymi skrzydłami. Ten prosty manewr jednakże sprawił, iż na froncie stworzyła się wyrwa, co doprowadziło do jej zguby. Rezerwy na skrzydle, nawet bardzo słabe, stanowiły jedyny skuteczny sposób na obronę. Do tych celów wykorzystywano często kawalerię.

Aby nie mnożyć flanek, falanga nie podlegała podziałom. Z tej samej przyczyny nie mogła jednakże swobodnie się przemieszczać, maszerować w dowolnym terenie, manewrować, nacierać, czy rzucać się w pościg. Długo z podziwem wypowiadano się o zmianie frontu dokonanej przez falangę lacedemońską w całej swej masie: w istocie był to jedyny manewr, jakiego można by od niej oczekiwać na polu bitwy.

Niepodzielność falangi nie pozwalała jej na szybkie przemieszczanie się niezależnie od ukształtowania terenu oraz sprawiała, iż wojna była prowadzona powoli i zgodnie z ogólnie przyjętą zmianą frontu, z czym spotkamy się ponownie w XVIII wieku. Aby starły się ze sobą dwie falangi potrzeba było, aby obydwie były na to stanowczo zdecydowane: musiały stanąć oko w oko na sprzyjającym terenie. Pomimo dosyć ograniczonej areny operacji, rzadko zdarzało się, żeby jakiś generał zdołał w bitwie przyprzeć do muru przeciwne wojska. Nie ma praktycznie przykładów na osiągnięte w ten sposób miażdżące zwycięstwa czy nawet próby pościgów.

Te same przyczyny sprawiały, że falanga nie mogła w pełni wykorzystać lekkiej piechoty, traktując ją jedynie, jako zwykłe wsparcie. Kiedy jednak ta ostatnia pozbawiona była innych obciążeń, zyskiwała niebywałą przewagę. Łucznik czy procarz nie mógł sobie pozwolić na zbliżenie się do opancerzonego i uzbrojonego we włócznię wojownika. Musiał walczyć z dystansu, czyli przemieszczać się za każdym razem, kiedy przeciwnik się zbliżał. Tym niemniej, broń miotająca niosła za sobą korzyści nieosiągalne dla wojujących bronią białą: mogła zadać przeciwnikowi znaczne straty, i to pomimo, iż był odziany w pancerz czy zbroję, unicestwić go lub pojmać. Dało się to zauważyć w Grecji, od kiedy niektóre, mniej czułe na punkcie honoru niż Spartanie narody, wystawiły przeciwko falangom liczne oddziały najemników: peltastów[5], łuczników, czy procarzy przy skromnym wsparciu bardzo mobilnych, opancerzonych i uzbrojonych we włócznie hoplitów.

Niezwykle trudno prześledzić historię łuczników oraz procarzy w starożytności, ponieważ ze świecą można by szukać jakiejkolwiek wzmianki na temat broni miotającej i jej zastosowania w walce. Tym niemniej, im głębiej zabrniemy w analizę faktów, tym mocniej przekonamy się, iż ten typ lekkiej piechoty musiał odgrywać dosyć znaczącą rolę. Nadeszła w końcu epoka, w której jej przewaga była już tak wyraźna, że przestało się to ukrywać. „Podczas wojny peloponeskiej, zauważa Droysen[6], często mieliśmy okazję stwierdzić przydatność lekkich oddziałów oraz ich przewagę nad hoplitami. Już w 429 roku przed Chr. peltaści, pospołu z kawalerią, dosięgli i dali się we znaki ateńskiej armii pod Spartolos, a w 426 przed Chr. etolscy oszczepnicy silnie poturbowali ateńskich hoplitów. Ponadto, najznakomitszą militarną akcją wojny spod Archidamos było pojmanie Lacedemończyków pod Sfakterią, możliwe dzięki dyspozycjom powziętym przez Demostenesa, a polegającym na zmyślnym połączeniu sił ateńskich hoplitów i meseńskiej lekkiej piechoty: Spartanie przymierzali się do szarży na hoplitów ateńskich, kiedy zostali zaatakowani od flanki i od tyłu przez lekkie oddziały i ponieśli dotkliwe straty. Nękani przez wroga wycofali się na północny kraniec wyspy. Ateńscy hoplici rzucili się w pogoń, nie mogąc jednakże ich dosięgnąć. Dopiero lekkim oddziałom udało się ich okrążyć, prześlizgując się przez skały i przyczyniając się tym samym do ich zagłady. Trzydzieści lat później, w 392 roku przed Chr., Ifikrates zadał śmiertelny cios Spartanom pod Lechajon dzięki swym peltastom, którym ateńscy hoplici służyli za odwód. Owa bitwa, podobnie jak ta pod Sfakterią, stanowi kolejny dowód na nieudolność zwykłej falangi w starciu z mieszanymi oddziałami piechoty”.

Nie można nie zauważyć, że w obu przypadkach lekka piechota zdołała rozbić lub zupełnie otoczyć wrogie oddziały. Falandze hoplitów nie udało się nigdy osiągnąć podobnych rezultatów: cechowała ją zbyt mała mobilność i elastyczność. W armiach, w których to falanga była kluczowa, a lekkie oddziały służyły jedynie wsparciem, te ostatnie były sparaliżowane, traciły wszelkie swe atuty i odgrywały mało znaczącą rolę w początkowych fazach starcia.

Armia i falanga macedońska z gruntu różnią się od greckich: podczas gdy grecka kawaleria, zarówno pod względem ilości jak i jakości, nie odgrywa znaczącej roli, kawalerzyści macedońscy byli liczni i zwinni. Podobnie rzecz się miała w sąsiednich regionach. Falanga została tam uzbrojona i zorganizowana w taki sposób, aby skutecznie wspierać ataki konnicy. Jej włócznie (zwane sarissami) miały od 6 do 7 metrów długości i do użytku wymagały obu rąk. Szeregi były zwarte, szyk głęboki na 16 szeregów. Falanga przeciwstawia się kawalerii zwartą, najeżoną włóczniami masą. Tym niemniej, wojownik traci przez to jakąkolwiek możliwość ruchu, czy inicjatywy. Ciężka machina nie nadaje się do ataku: jej rola została zredukowana do defensywy. To konnica, przy wsparciu lekkiej piechoty, odgrywała znaczącą rolę i to na jej barkach spoczywały zadania ofensywne. Oddziały kawalerii oraz lekkiej piechoty ochraniały boki falangi, która służyła za wsparcie i rezerwę w razie konieczności odparcia wrogiej szarży.

Przykładowo pod Gaugamelą (w 331 roku przed Chr.), Aleksander Wielki przeprowadził decydujący atak wraz ze swą liczną kawalerią, którą wspomogli łucznicy i procarze. Owemu natarciu towarzyszyły i stanowiły ochranę prawej flanki oddziały lekkiej piechoty i konnicy. Z lewej, w kierunku środka armii, wspomagały go i osłaniały mieszane oddziały piechoty (wyposażone we włócznie, ale uzbrojone lżej od hoplitów) oraz hoplici ustawieni w eszelonie. Na tyłach znalazła się silna rezerwa. Lewe skrzydło, które nie uczestniczyło w ataku i osłaniało boki falangi, tworzyła konnica.

Taka taktyka doskonale sprawdzała się w starciach przeciwko ludom azjatyckim, których uzbrojenie nie było w wystarczający sposób przystosowane do obrony. Uległo ono jednak modyfikacjom, kiedy spadkobiercom Aleksandra Wielkiego przyszło walczyć przeciwko sobie. Zwycięska kawaleria zderzyła się z falangą, której nie potrafiła rozbić, a której wytrzymałość dawała czas lekkim oddziałom na ponowne zebranie się. Podsumowując więc, to falangi obu armii decydowały o zwycięstwie. Odzyskały główną rolę w starciu w momencie, kiedy znalazły się naprzeciw legionów rzymskich.

II – ARMIE RZYMSKIE

Podobnie jak Grecy, Rzymianie dysponują piechotą liniową i oddziałami lekkimi, oraz, również podobnie jak Grecy rzadko uciekali się do tych ostatnich, niewiele o nich wspominając w swych kronikach[7]. Początkowo szyk bojowy oraz uzbrojenie ciężkiej piechoty było takie samo we Włoszech jak i w Grecji. Z czasem jednak, Rzymianie poszli w zupełnie innym kierunku. W czasie wojen z Samnitami i z Galami rozczłonkowali swoje falangi na liczące po 200 ludzi manipuły. Decydując się na walkę w zwarciu, odrzucili włócznie, uzbrajając się jedynie w pilum i miecz, odwołując się tym samym coraz mocniej do indywidualnych zdolności wojownika. W czasie tworzenia formacji taktycznych przyświecała im podobna idea: ich głębokość nie przekraczała 10 szeregów, w wielu kampaniach sięgając tylko 8, a legiony zostały zorganizowane w taki sposób, aby zachowały elastyczność i mobilność. Podczas gdy jednostki tworzące falangę ściśle do siebie przylegały, manipuły, aż do momentu zbliżenia się do wroga, oddzielał od siebie spory dystans. Kierunek ich marszu oraz jego zmiany były regulowane zupełnie oddzielnie. W ten sposób legion mógł poruszać się i walczyć nawet na nierównym terenie, oraz bez przerywania szyku dostosować się do każdych warunków. Ponadto, dzięki swemu uzbrojeniu, zyskał także zalety lekkiej piechoty. Za pomocą wyrzucanego na odległość 10 kroków i wbijającego się we wrogi puklerz pilum, rzymski wojownik mógł uczynić wyłom w falandze. To właśnie pilum, używane jako broń miotana raczej niż ręczna, zapewniło legionom zdolność do ofensywy, jakiej brakowało piechocie liniowej z Grecji czy Macedonii.

Taktyka zdawała egzamin dopóki Rzymianie mieli do czynienia z ludami włoskimi. Poległa jednak w starciu z manewrami Hannibala. Rzymscy generałowie odczuli potrzebę kierowania swymi oddziałami w większej masie niż manipuły, utworzyli więc liczące 600 ludzi kohorty, które stanowiły odtąd jednostkę taktyczną. Legiony zawdzięczają manipułom elastyczność, kohortom większą manewrowość. Dzięki hierarchicznemu eszelonowi, generał mógł z łatwością modyfikować rozmieszczenie swych sił.

Początkowo najczęściej stosowanym szykiem bojowym były dwie linie składające się z pięciu kohort, został on jednak szybko zarzucony na rzecz formacji liczącej trzy, bądź nawet cztery linie. Pierwsze dwie zdawały się być nierozdzielne. Czy kohorty z drugiej linii wypełniały luki z pierwszej, czy też służyły jedynie za wsparcie dla kohort z pierwszej linii, które rozciągały się w taki sposób, aby tworzyć jeden nieprzerwany front? Żadna z tych hipotez nie została obalona, a trudno dziś utrzymywać, że legiony walczyły w szeregach, w których występowały regularne luki. Być może front uzupełniali łucznicy i procarze.

Prawdę mówiąc nie wiemy, jakie było ustawienie oddziałów rzymskich w momencie, kiedy zbliżały się one do wroga. Trzeci i czwarty szereg, o ile istniał, był do dyspozycji wodza: do celów manewrowych bądź jako rezerwa.

Legionom, podobnie jak falandze, towarzyszyły z reguły oddziały lekkie. Jakie było ich znaczenie tego już się pewnie nie dowiemy, ponieważ łacińscy historycy nie czynią na ich temat niemal żadnej wzmianki.

„Lekkie oddziały (wspomina Schneider[8]) nie zajmują znaczącej pozycji w pismach Cezara. Niezbyt zorientowany w sytuacji militarnej Rzymian czytelnik mógłby przebrnąć przez wiele stron Komentarzy, nie zorientowawszy się, że w skład armii Cezara zawsze wchodziła pokaźna ilość lekkich oddziałów, aż do momentu, w którym ujrzałby je w akcji, a wtedy nie wiedziałby wcale skąd się wzięły. To zresztą domena nie tylko samego Cezara: Rzymianie w ogóle nie mieli w zwyczaju zaliczać do swych głównych sił oddziałów pomocniczych, zwykle lekko uzbrojonych (…). Co za tym idzie, milczenie kronikarza w żadnym razie nie stanowi dowodu na nieobecność lekkich oddziałów w tym czy innym starciu. Należy wystrzegać się wyciągania takich wniosków, nawet w przypadku najbardziej szczegółowych opisów, jeśli przekonanie nasze nie jest poparte innymi dowodami (…)”.

Przykładowo, w niezwykle szczegółowym opisie spod Farsalos autorstwa Cezara, lekkie oddziały nie są wspomniane ani w opisie samej bitwy, ani w opisie szyku bojowego, a przecież wiemy, że były obecne. Podkreśla to Appien (Bell. Civ., II, 70): „Cezar dysponował kontyngentem kawalerzystów galijskich i Galów transalpejskich w dosyć sporej liczbie, a także, podobnie jak Grecy, miał przy sobie Dolopów, Akarnańczyków i Etolczyków”. Owe oddziały pomocnicze walnie przyczyniły się do sukcesu armii, czego dowód znajdziemy w relacji Stoffela: „Cezar wspomina, że po ucieczce kawalerii Pompejusza, procarze oraz łucznicy zostali pozbawieni wsparcia i rozbici w pył (B.C., III, 93), a z lektury wynika, że dokonało tego sześć kohort samej tylko rezerwy. Trzeba wiedzieć, że procarzy i łuczników było ponad 4 tysiące, a sześć kohort rezerwy nie liczyło więcej jak 1,8 tysiąca legionistów. Aby wytłumaczyć wspomniany w Komentarzach incydent, należy więc przyznać, że oddziały pomocnicze Cezara towarzyszyły rezerwie w działaniach ofensywnych”.

Oddziały lekkie, kontynuuje Schneider, z pewnością były wykorzystane w czasie bitwy, a przynajmniej tak określa to Appien (B.C., II, 75):

„Zarówno Cezar jak i Pompejusz dysponowali oddziałami rzymskimi na froncie, w trzech nieco oddalonych od siebie grupach. Oboje umiejscowili kawalerię na skrzydłach. Łucznicy oraz procarze zostali wmieszani w szeregi. Obydwaj generałowie pokładali całe swoje zaufanie w takim ustawieniu legionów. Co do oddziałów sojuszniczych, to zostały one zepchnięte na boki, tak jakby znajdowały się na miejscu jedynie na pokaz”.

Zarówno w Rzymie jak i w Grecji rola, jaką odgrywali łucznicy i procarze rosła z każdym dniem. Za czasów Imperium stanowili oni pokaźną część armii, w której jednocześnie rósł również udział artylerii polowej. Organizacja oraz taktyka legionów zostały poddane głębokim reformom. Mówiło się o zepsuciu, o dekadencji: są to jednak zbyt szybkie i lekko rzucane osądy: trzeba pamiętać, że mamy do czynienia z armią, którą wciąż dowodzili pełni wigoru i sprytu ludzie.

III – PRZEWAGA KAWALERII. ŚREDNIOWIECZE

Jak niegdyś w Macedonii, zmiany, jakie zaszły w organizacji i taktyce, spowodowane były w głównej mierze przewagą wypracowaną przez kawalerię. Już od najbardziej zamierzchłych czasów, każda, nawet przeciętna konnica potrafiła przerwać szeregi piechoty, pozwalała też na swobodne manewrowanie na flankach oraz na tyłach wroga. Grekom z Sycylii, Macedończykom i Kartagińczykom kawaleria służyła za podstawowy środek ofensywny oraz manewrowy. W tym kontekście, należy wspomnieć o zwycięstwie konnicy Hannibala pod Kannami (216 rok przed Chr.).

Poziom kawalerii rzymskiej aż do podboju Galii utrzymywał się znacznie poniżej przeciętnej. Zresztą, poza nielicznymi wyjątkami, nie miała ona okazji walczyć ze zbyt licznymi, ani energicznymi jeźdźcami, a przed epoką Antoninów, legiony stawały na wysokości zadania korzystając ze wsparcia konnicy galijskiej bądź germańskiej. Sytuacja zmieni się w III wieku. Germanie, Hunowie i Parci stali się regularnymi wrogami Rzymu i zmusili go tym samym do zmian w organizacji militarnej[9].

Najważniejsi i najgroźniejsi przeciwnicy, z jakimi przyszło zmierzyć się wojskom rzymskim, dysponowali niezrównaną kawalerią. Poza tym, armia rzymska musiała szybko przemieszczać się między regionami, aby móc odpierać ataki najeźdźców. W ten sposób kawaleria powoli stała się najważniejszą formacją wojskową i, jak za czasów Aleksandra Wielkiego, przejęła rolę ofensywną. Aby móc się jej oprzeć, piechota liniowa została zmuszona do odejścia od systemu manipularnego: począwszy od 136 roku Arrien powrócił do falangi, podobnie Karakalla i Aleksander Sewer. Ostatnim sukcesem rzymskiej piechoty było zwycięstwo spod Strasburga w 357 roku, ale i tutaj falanga, formując się w testudo, dzięki swym tarczom przyjęła na siebie i odparła szarżę kawalerii germańskiej, umożliwiając tym samym licznej konnicy rzymskiej przeformowanie się i odzyskanie przewagi. Rola piechoty liniowej sprowadza się więc jedynie do defensywy. Mająca miejsce dwadzieścia lat później (rok 378) bitwa pod Adrianopolem poświęciła piechotę kosztem przewagi kawalerii, a u progu V wieku, w momencie, kiedy Imperium Zachodnie upadło pod ciosami barbarzyńców, kawaleria była zdecydowanie dominującą formacją wojskową: piechota służyła jej jedynie za wsparcie. Przeprowadzona w 380 roku przez Teodozjusza I Wielkiego reforma wojsk Imperium szła właśnie w tym kierunku.

Równocześnie z konnicą rosło znaczenie lekkiej piechoty, i to zarówno ze względu na jej mobilność, jak i możliwość prowadzenia przez nią ostrzału. Walczący z dystansu łucznicy musieli dostosować swoje działania do działań opancerzonej kawalerii, aby móc przejść do ofensywy i wykonać manewry, jakim nie podołałaby piechota liniowa. Jeśli chodzi o tą ostatnią, to począwszy od Urbicjusza (około roku 500) była już ona wykorzystywana jedynie w falandze w celach defensywnych, bądź też wcale.

W VII wieku wojska Justyniana pozwoliły wrogiej kawalerii wejść w kontakt z piechotą, która przywitała ich gradem strzał. W tym samym momencie szarża jazdy bizantyjskiej zadecydowała o zwycięstwie. Zwycięstwo nad barbarzyńcami było wynikiem tego, że nie potrafili oni skoordynować działań dwóch formacji.

Frankowie, którzy niejako zaadoptowali uzbrojenie byłych legionów, nie byli przystosowani do walki pieszo i w zwarciu. Nie byli w stanie oprzeć się szwadronom Gotów czy Bizancjum. Sami dopiero pod koniec VI wieku zaczęli przeobrażać się w jeźdźców. Ich rozwój w tym kierunku postępował jednak zbyt wolno, aby mogli walczyć konno przeciwko Saracenom w 732 roku, więc ograniczyli się do przyjęcia szarży niewiernych falangą. Odparłszy atak, zadowoleni, zaniechali pościgu, bojąc się, aby ich sukces nie przerodził się w klęskę.

W pierwszych wiekach feudalizmu, ta taktyka nie uległa głębszym zmianom: rosnące znaczenie zbroi w naturalny sposób podkreśla przewagę kawalerii. Zarówno pod Hastings, jak i pod Bouvines (rok 1066 i 1214) piechota została rozbita przez zbrojnych. Powoli jednakże oddziały piesze będą zyskiwać na znaczeniu, tym niemniej, jak w ostatnich wiekach Imperium Rzymskiego, jedynie pod warunkiem ograniczenia się do roli defensywnej.

Anglicy pod Crecy (rok 1346), obrali silną pozycję defensywną. Mający przewagę liczebną Francuzi, nie ryzykowali skomplikowanych manewrów i przypuścili frontalny atak. Jeźdźcy, którym akcję utrudniał grad strzał, nie byli w stanie przełamać oporu wrogiej falangi. Pod Courtrai (rok 1302) nasi kusznicy wyrządzili ogromne straty Flamandom: udało im się doń zbliżyć i bez problemu odnieśliby sukces, gdyby nasi zbrojni nie wprowadzili zamieszania wśród piechoty, kontynuując obleganie wroga od frontu zamiast przenieść swe wysiłki na flanki. W międzyczasie Flamandowie wycofali się za mokradła, co zniweczyło nasz atak. Ich pikinierzy napadli na naszą konnicę, która zdążyła ugrzęznąć w błocie i urządzili jej prawdziwą masakrę. Pod Cocherel (rok 1364), podobnie jak pod Crécy, Anglicy zajęli silnie obronną pozycję, lecz Guesclin zwabił ich udając przyspieszony odwrót zaraz po przypuszczeniu pierwszego ataku: nasi zbrojni, pieszo i w zgodnym szyku zrobili nagły w tył zwrot, zaatakowali wroga i pokonali go, ponieważ strzały angielskich łuczników na nic zdały się przeciwko temu typowi opancerzonej piechoty. Flamandowie pod Rosebeeke (rok 1382) sformowali się w bardzo zbitą falangę, za pomocą której podjęli działania ofensywne. Nasi kusznicy zdołali zadać im dotkliwe straty, a w momencie, kiedy uciekający ranni oraz padający zabici wprowadzili nieład w ich zwartą masę, nasi zbrojni rzucili się z szarżą na flanki. Z 50 tysięcy Flamandów jedna trzecia zaledwie zdołała ujść z życiem.

Można z tego wysnuć wniosek, że w owej epoce, ani kawaleria, ani piechota nie odnosiły sukcesów we frontalnym ataku: piechota dlatego, że jej ociężałość przeszkadzała w przypuszczaniu szarży, kawaleria ponieważ jej zapał wstrzymywały rzędy pik piechoty. Zwycięstwo należało do tego, kto zdołał przyjąć i odeprzeć atak wroga, a następnie samemu go zaatakować, w momencie, gdy jego szeregi zostały rozbite. Było ono tym bardziej pewne (choć to akurat sprawdza się w każdej epoce) jeśli którejś ze stron udało się natrzeć z zaskoczenia na flanki lub tyły wroga.

Równolegle z flandryjską burżuazją, także i szwajcarscy górale przywrócili do łask falangę, aby za jej pomocą stawiać opór niemieckiej szlachcie. Jako pierwsi ustalili reguły dyspozycji dla piechoty, która służyła jako wsparcie dla niezwykle skromnej kawalerii. Kusznicy stanowili mniej więcej jedną piątą, a na każdych 13 halabardników przypadało 5 pikinierów. Halabardnicy tworzyli trzon oddziału, a charakteryzowało ich to, że byli wyposażeni w krótką i poręczną broń, halabardę bądź oszczep. Natomiast piki miały długość od 5 do 6 metrów. W liczącym 20 szeregów oddziale przypadało 6 halabardników na jednego pikiniera. Pikinierzy umiejscowieni byli na skrzydłach, na czele oraz na tyłach. Wszyscy kusznicy zgromadzeni zostali na przedzie i to oni rozpoczynali starcie. Na chronionych z każdej strony przez pikinierów halabardnikach spoczywał ciężar prowadzenia głównej walki. Podobnie jak to było w przypadku spartańskich hoplitów, ich atutem był zapał i energia.

Tak przedstawiała się szwajcarska falanga w epoce ich wojen o niepodległość. Z takim uzbrojeniem i w takim uformowaniu udało im się odepchnąć niemiecką i burgundzką kawalerię. Jednakże z początkiem XVI wieku porzucili halabardy na rzecz pik i jako ciężka, niezdolna do jakichkolwiek manewrów masa, stanowili część armii francuskiej we Włoszech.

Ich sukces przyczynił się do powstania naśladowców takiego ustawienia i taktyki: nasza piechota, która za czasów Ludwika XI formowała się w czworoboki liczące 500 ludzi, z pikinierami w centrum i łucznikami na obrzeżach, za Ludwika XII przyjęła dyspozycje analogiczne do szwajcarskich: grupa licząca 1000 ludzi, w tym 200 pikinierów i 50 kuszników na przedzie, 400 pikinierów i 100 kuszników „bitewnych” oraz 200 pikinierów i 50 kuszników na tyłach.

W momencie starcia czoło tworzyło prawą flankę, oddziały bitewne centrum, a tyły lewą flankę. Pikinierzy, sformowani w czworoboki, znajdowali się we wszystkich trzech grupach. Kusznicy, zamiast osłaniać wszystkie boki, ustawieni byli po 24 (po 6 w 4 szeregach) w rogach. Armia składała się z kilku grup, z których każda tworzyła czworobok pikinierów z ustawionymi na rogach kusznikami.

Tym niemniej, sukcesy Szwajcarów, Lancknechtów oraz zorganizowanej na ich modłę piechoty, stały się dużo rzadsze odkąd, zamiast szarżującej w nieładzie kawalerii, musieli stawić czoła armiom w regularnym szyku. Pod Ravenne (rok 1512), to kawaleria została zdecydowanie królową pola bitwy.

IV – BROŃ PALNA. ARKEBUZY I MUSZKIETY

Póki co, nie wspomnieliśmy jeszcze o broni palnej, działach czy arkebuzach, ponieważ ich skuteczność nie przekraczała w znaczący sposób celności ówczesnej broni miotającej i nie miała ona wielkiego wpływu na formacje taktyczne oraz rozstrzygnięcie losów bitwy. Pojawienie się broni palnej datuje się na ostatnie lata XV wieku, a dopiero podczas wojen włoskich jej zastosowanie przynosi znaczące rezultaty, które zrewolucjonizowały taktykę piechoty.

Zwycięstwo spod Maringan (rok 1515) zostało osiągnięte po części za sprawą ostrzału artyleryjskiego, który wprowadził w szwajcarskie czworoboki wystarczający nieład, aby ułatwić naszym zbrojnym szarżę. Tym niemniej, arkebuzerzy wciąż pełnili rolę drugoplanową[10]. Wpływ broni palnej był dużo bardziej widoczny pod Pawią (rok 1525). Podczas tej bitwy wystarczyła nasza artyleria, aby zasiać zamęt w szeregach cesarskiej piechoty i kawalerii, oraz zmusić je do wycofania się. Kiedy jednakże nasi zbrojni szarżowali, a nasze działa zamilkły, wróg odżył. Na arenę wkroczyła jego artyleria. Pescaire początkowo użył przeciwko nam 200 arkebuzerów, później 400. Ich kule rozdarły zbroje naszych rycerzy, co znacznie ich osłabiło i pozwoliło kawalerii cesarskiej na wykorzystanie odpowiedniego momentu, przypuszczenie szarży i odebranie nam zwycięstwa.

Data ta jest jedną z najważniejszych w historii taktyki: zobaczyliśmy już, jakie trudności napotykała przez wieki ofensywa w zderzeniu z uzbrojoną w piki falangą, jeśli tylko jej flanki również były uzbrojone. Od tego momentu, dzięki broni palnej, połączenie baterii bądź grupy arkebuzerów z atakującym oddziałem, pozwoliło na przełamanie batalionów pikinierów.

Powyższa zmiana była z korzyścią dla ofensywy: można było ją teraz przeprowadzać jeszcze szybciej ze względu na pomnożenie ilości broni miotającej oraz jej udoskonalenie. Pod koniec XV wieku w oddziałach szwajcarskich spotkalibyśmy pięciu pikinierów czy halabardników na jednego kusznika, sto lat później proporcje się odwróciły. Od połowy XVI wieku, na jednego pikiniera przypadało mniej więcej dwóch muszkieterów lub arkebuzerów.

Inną konsekwencją, która na pierwszy rzut oka może wydać się drugorzędna, lecz która stała się zaczątkiem nowoczesnego okresu w taktyce piechoty, było to, że obszerne i masywne czworoboki stopniowo ustąpiły miejsca wydłużonym równolegle do frontu batalionom. Odtąd rozwój broni palnej będzie szedł w parze z uszczuplaniem batalionów: w kilka lat liczba szeregów spadnie z 20 do 10, później stopniowo do 8, 6, 4, 3 i 2, aby w końcu, pozostawić jeden tylko szereg tyralierów.

W połowie XVI wieku, pikinierzy wciąż formowali się głównie w „bataliony” liczące 2 tysiące ludzi, głębokie na 20 do 25 szeregów. Arkebuzerzy dostarczali 500 „straceńców”, w grupach po 20 przed linią frontu oraz w dwóch „rękawach”[11] po 200, w pięciu szeregach na skrzydłach batalionu. Zwykle do bardziej aktywnych zadań przeznaczona była mała rezerwa arkebuzerów.

W czasie wojen religijnych dynamika zmian w składzie oraz taktyce piechoty znacznie wzrosła. Bataliony liczyły nie więcej niż 12, 10, a czasem nawet i 4 szeregi, jak to miało miejsce w 1567 roku w armii Kondeusza. Liczba arkebuzerów zaczęła znacznie przewyższać liczbę pikinierów i nieraz nie wahali się oni, jak w 1568 roku pod Jasménil, walczyć samotnie bez wsparcia pikinierów. Istniały dwie, równoważne taktyki: arkebuzerzy armii królewskiej rozpraszali się w tyraliery i z sukcesem stawiali czoła pułkowi arkebuzerów protestanckich, sformowanych w szyku kolumnowym.

Pod koniec wieku, coraz mniej liczne bataliony pikinierów (40 do 50 rzędów na 10 szeregów) nie brały wcale udziału w ataku: to kawaleria decydowała o zwycięstwie, które było najczęściej wynikiem ognia arkebuzerów. Przykładowo, w czasie bitwy pod Coutras (rok 1578), dwie armie powzięły podobne dyspozycje: kawaleria ustawiła się na środku przy wsparciu około 250 arkebuzerów w pięciu szeregach, piechota sformowała skrzydła: arkebuzerzy w tyralierach, pikinierzy w pewnej odległości, na drugiej linii. Po stronie protestantów, których piechota zajęła pozycje defensywne, arkebuzerzy umiejscowili się w zaroślach oraz na obrzeżach lasu. Ich ogień zatrzymał królewską piechotę, która wycofała się w nieładzie, ale to przecież kawaleria zadecydowała o zwycięstwie. Konnica protestantów, której sukces został przygotowany przez plutony arkebuzerów, rozpędziła królewską kawalerię, a następnie rzucając się na skrzydła wroga, skończyła bitwę do szczętu rozbijając piechotę.

Głównym zmartwieniem generałów stało się więc wzmocnienie piechoty, stanowiącej najliczniejszy element wojska, przez odpowiednie połączenie użycia pik oraz broni palnej. Maksymalny zasięg muszkietu lontowego, który w owej epoce wyparł arkebuz kołowy, wynosił 300 kroków. Aby móc skrzyżować ogień z muszkietów w sporej odległości przed oddziałem pikinierów, należało skrócić ich linię frontu. Maurycy Orański podzielił swą piechotę na półpułki, liczące po 500 ludzi, w tym 250 pikinierów ustawionych w 10 szeregach, oflankowanych z prawa i z lewa przez dwa rękawy po 124 muszkieterów. Sześć jednostek rozmieścił w następujący sposób: pierwsza linia sformowana przez dwie połączone połówki pułku, następnie 12 rzędów muszkieterów, 25 pikinierów, 25 muszkieterów, 25 pikinierów i 12 muszkieterów. 100 metrów w tyle, poza frontem, zostały umiejscowione dwa półpułki. Wreszcie 200 metrów dalej, trzecia linia, sformowana została na wzór pierwszej. W ten sposób, czy to wzdłuż, czy w szerz, poszczególne frakcje były w stanie wzajemnie i skutecznie się wspierać. Niemożliwością było zbliżyć się do pikinierów nie przyjmując na siebie ognia muszkieterów, czy przypuścić na nich szarżę, nie narażając się na kontratak pikinierów.

Nieco skomplikowany szyk kolumnowy został uproszczony w czasie wojny trzydziestoletniej. „Brygada” Gustawa Adolfa, w sile 1,2 tysiąca ludzi, składała się jedynie z dwóch pierwszych eszelonów opisanej powyżej formacji, dystans między nimi został zredukowany do 15 kroków, a linia frontu niemal podwojona: grupa składała się z sześciu szeregów[12]. Sformowana w ten sposób piechota z powodzeniem stawiła czoła silnym batalionom Ligi Katolickiej w bitwie pod Breitenfeld (rok 1631), nie zyskały jednak decydującej przewagi. O zwycięstwie po raz kolejny zadecydowała kawaleria, która wmieszawszy się w plutony muszkieterów i dzięki ostrzałowi tych ostatnich, pobiła kawalerię Ligi, a następnie rzuciła się na piechotę. Wyczyny piechoty szwedzkiej pod Litzen (rok 1632) są bardziej doniosłe. Strona Ligi rozstawiła swych muszkieterów wzdłuż rowu dosyć daleko przed pikinierami, sformowanymi jak zwykle w zwarte oddziały. Mieszana linia niewielkich batalionów szwedzkich puściła się najpierw z szarżą na wrogich muszkieterów, których bez trudu rozbija, a następnie skierowała się w stronę ustawionych w czworoboki pikinierów i dzięki powstałym pod ostrzałem wyrwom, udało jej się rozbić ich szyk. Wsparcie, jakie otrzymała w tym momencie piechota Ligi zmusiło Szwedów do wycofania się, ale zdobyli oni ostateczną przewagę w trzecim i ostatnim ataku.

W bitwie tej formacja mieszana zyskała przewagę nad oddzielnymi grupami muszkieterów i pikinierów. Francuscy generałowie, uczniowie Gustawa Adolfa, stosowali się do tej metody, upraszczając ją, choć nie zawsze z jednakim powodzeniem. Piechota hiszpańska była zbyt silna, aby jej czworoboki dało się przełamać jak te Ligi: starcie piechoty spod Rocroi (rok 1643) pozostało nierozstrzygnięte i kolejny raz, jak pod Breitenfeld i innych bitwach XVI wieku, o zwycięstwie zadecydowała szarża kawalerii, która przepędziwszy najpierw wrogie szwadrony, rzuciła się na czworoboki piechoty i zakończyła bitwę rozbijając je w pył.

W epoce tej porzucono zwyczaj mieszania ze sobą plutonów muszkieterów z kawalerią, która częściowo pozbawiona ciężkiej zbroi, poprzedzała szarżę salwą z pistoletów.

Po długim okresie nieustannych wojen, oddziały stały się bardziej elastyczne i mobilne. Dla generałów, zwłaszcza dla generała Turenne (Tureniusza), kierowanie nimi stało się swego rodzaju sztuką, a wydawane dyspozycje były coraz bardziej urozmaicone. Doskonałym na to przykładem są bitwy z 1674 i 1675 roku.

Utarło się, aby z pułków liczących po 50 pikinierów wyłaniać przyszłe bataliony tyralierów, formujących się oddzielnie od reszty armii, przed nią, bądź z osobna, bądź też raczej w oddziałach liczących po kilkuset ludzi. Były one przeznaczone do misji specjalnych, zdobywania strategicznych punktów oraz przygotowywania swoim ostrzałem gruntu pod działania głównych sił. Pułki dragonów, walczących zazwyczaj bez koni, najczęściej odgrywały rolę tyralierów rozstawionych w długich szeregach.

Siła obu armii pod Sinsheim (rok 1674)[13] leżała głównie w kawalerii, choć wróg znacznie nas w tej mierze przewyższał. Tureniusz jednakże, dysponując większą ilością piechoty, zdołał wypracować sobie przewagę. Za pomocą 400 dragonów i 1,5 tysiąca ludzi z poszczególnych pułków, przy wsparciu pikinierów i grenadierów z La Ferté, wyparł 1,2 tysiąca piechurów z Sinsheim. Zdobywszy miasto, generał zajął się przygotowaniem natarcia kawalerii na płaskowyż, co było nader delikatną operacją, możliwą do przeprowadzenia jedynie przez bardzo wąskie gardło. Nasi dragoni oraz oddziały piechoty ulokowały się w winnicach, za zaroślami oraz w opactwie. Pozostała część piechoty zajęła różne punkty, w korpusach, bądź oddziałach, w zależności od czynników terenowych, tak aby nie przeszkadzać kawalerii kiedy rzuci się ona do walki, a także służyć jej za wsparcie, kiedy sama będzie odpierać wrogie szarże. Grenadierzy z la Ferté oraz dragoni zostali wysunięci na środek pola, niemal nieosłonięci i w zasięgu rażenia wroga, z którym co rusz to staczali potyczki. Tureniusz, chcąc zacząć wypełniać pole bitwy, rozwinął na nim trzy pułki piechoty. Kawaleria natarła od strony miasta i przypuściła szarżę. Konnica cesarska zrazu zdobyła przewagę, lecz ogień naszych tyralierów rychło zatrzymał ją w miejscu. Po trzech przeprowadzonych w identycznych okolicznościach szarżach, zdziesiątkowane wojska wroga wycofały się w nieładzie. Nasi jeźdźcy podjęli działania ofensywne i odnieśli zwycięstwo.

Pod Enztheim (rok 1674)[14], Tureniusz wysyła pieszo dwa pułki dragonów, aby odbiły z rąk wrogiej piechoty las, który stanowić mógł dla armii, która go zdobędzie, doskonały punkt oparcia. Dragonom, w miarę potrzeby, w sukurs poszły coraz to nowe bataliony, walka przeciągała się, a nasi nie potrafili wykorzystać swej przewagi. Tureniusz, kiedy jego flankom zaczęła zagrażać wroga konnica, zarządził wykonanie częścią szwadronów szarżę na skraj lasu. Po szczęśliwie przeprowadzonej akcji, ci nie mogąc jednakże utrzymać się na polanie, gdzie dosięgał ich zbyt dotkliwie ogień wroga, wycofali się i sformowali na samym skraju lasu.

Kiedy las definitywnie znalazł się w naszych rękach, nasza piechota mogła wreszcie zbliżyć się „aż do pierwszej zasłony, lecz tam musiała się zatrzymać i nie mogliśmy przepędzić wojsk cesarskich z wioski. Aby tego dokonać, trzeba było zaatakować trzy ziemne wzniesienia o stokowym kształcie”[15]. To ostatnie wyrażenie podkreśla istotną rolę, jaką odegrał ogień piechoty.

W czasie bitwy pod Turckheim (rok 1675)[16], Tureniusz rozlokował pierwsze oddziały z brygady z Szampanii w winnicach, na lewo i na prawo od miasta. Za to jego prawe skrzydło rozciągało się na równinie. Jako że znajdujący się nieopodal miasta młyn został zajęty przez wroga w sile 200 ludzi, Tureniusz wysłał tam 300 osobowy oddział, aby przy dodatkowym wsparciu dwóch batalionów odbił go. Po zajęciu młyna „korpusom tym jednak nie wiodło się w walce. Wróg był zbyt liczny, a ponadto ulokował się na dogodnym dla artylerii terenie, podczas gdy naszym w winnicach zawadzały tyczki oraz grube żerdzie, tak, że z największym trudem mogli dobywać i używać broni”[17]. W związku z tym, generał porucznik Foucault nakazał im zejść niżej w kierunku łąki, posuwając się wzdłuż stanowiącego doskonałą osłonę strumienia. W ten sposób warunki terenowe stały się porównywalne dla obu stron. W końcu, Tureniusz popchnął naprzód resztę swej piechoty i tworząc szerszą od wroga linię frontu, zaatakował od flanek, zmuszając go tym samym do odwrotu. Niestety, kawaleria nie zdążyła przybyć na czas, przez co sukces nie był ostateczny.

Z powyższych przykładów wynika, że w połowie XVII wieku broń palna nie posiadała jeszcze wystarczającej mocy, aby pozbawić kawalerii decydującej roli. Nie jest to wcale takie dziwne, jeśli uświadomimy sobie, że muszkieter mógł wystrzelić maksymalnie siedem razy w czasie bitwy i że muszkiet był na tyle trudny w obsłudze, że znajdujący się w winnicach żołnierz mógł mieć spore problemy z jego użyciem. Z drugiej jednak strony, bataliony pikinierów-muszkieterów były już w stanie razić ogniem na tyle skutecznie, aby zatrzymać szarżę kawalerii wyprowadzoną przeciw nim samym, bądź też przeciw sąsiedniemu oddziałowi. Strona, która nie zapewniła sobie odpowiedniej przewagi w czasie starcia ogniowego, niemal traciła szansę na zwycięstwo w całej potyczce. To najbardziej charakterystyczna różnica w stosunku do tego, co działo się jeszcze sto lat wcześniej, kiedy to muszkieterowie wyrządzali wrogowi dotkliwe szkody, przyczyniając się nieraz do częściowego sukcesu, mając jednakże co najwyżej drugorzędny wpływ na losy bitwy. Rozwój ten mógł się dokonać dzięki odciążeniu i udoskonaleniu muszkietów.

V – POJAWIENIE SIĘ KARABINU I BAGNETU

Dopiero po pokoju w Nimègue (rok 1679) wymiana ognia stała się najbardziej znaczącym elementem bitwy[18]. Muszkiet w naszej armii powoli ustępował miejsca karabinowi. W Niemczech proces ten zaszedł dużo bardziej gwałtownie, a karabin przyjął się w 1689 roku. Zniknęły niedogodności związane z lontem, wzrosła znacznie szybkość wystrzału: zużycie amunicji było na tyle duże, że trzeba było ją racjonować na polu bitwy. W końcu, pojawienie się w 1689 roku bagnetu, zwiastowało rychłe wycofanie pikinierów.

Ich liczba szybko się zmniejszała: według oficjalnych danych, nie było już ich więcej niż setka na batalion. W praktyce, nie było ich prawie wcale, ponieważ stali się zbędni. Cóż mogliby zdziałać, jako oddziały atakujące czy rezerwowe, sformowani w skromne korpusy liczące piętnaście do dwudziestu rzędów w czterech szeregach? Żołnierze porzucają więc piki, aby chwycić za broń palną.

Skuteczność karabinów wywołała w epoce nieustannych wojen takie wrażenie, że zdominował on wszelkie dyspozycje taktyczne z pól bitewnych. Użycie broni białej tak dalece straciło na znaczeniu, że oddziały formowane były tylko i wyłącznie pod kątem walki bronią palną. Głębokość formacji regulowana była w taki sposób, aby zapewnić ciągłość ostrzału: nie przekraczała w zasadzie pięciu szeregów, a kiedy w czasie danej kampanii spadła liczebność batalionów, zamiast ograniczać linię frontu, formowano się już tylko w czterech szeregach. Jako że piechota zajmowała teraz większą część pola bitwy, odchodziło się od zastosowania skromnych oddziałów, jakie Tureniusz rozdzielał na tyraliery, w celu opanowania pola dla działania kawalerii. Luxembourg pod Fleurus (rok 1690) otoczył i odrzucił liczną kawalerię wroga, a następnie wykonał manewr obrotu: umiejscawiając dwa bataliony na każdej z flanek i dwa w centrum. Na pozostałej części frontu, nieprzerwany szereg piechoty prowadził w kierunku wroga silny ogień.

W kolejnym wieku takie właśnie, linearne, ustawienie stało się charakterystyczne, co nie pozostało bez wpływu na sposób kierowania armią. Oddziały były mało manewrowe, a operacja ustawienia ich na polu bitwy trwała zazwyczaj bardzo długo. Spore odległości między szeregami i rzędami, zachowane po to, aby ułatwić posługiwanie się muszkietem nie pozwalały na wykonywanie precyzyjnych ruchów i potrzeba było kolejnego półwiecza, zanim praktyka ta odeszła do lamusa wraz z zastąpieniem muszkietu karabinem. Do tej pory oddziały były prawdopodobnie cięższe i mniej zwrotne nawet od legionów rzymskich.

Na początku kampanii batalion liczył sześć szeregów, później pięć lub cztery[19], każdy w odległości czterech kroków, co dawało w sumie głębokość około dwudziestu kroków. Jeśli chciano złamać szyk na lewo lub na prawo za pomocą pół-rękawa liczącego dwadzieścia rzędów, długość linii frontu każdego z elementów była równa jego głębokości i uzyskiwano w ten sposób nieprzerwaną kolumnę. Jeśli zaś przerwano szyk rękawem o czterdziestu rzędach, pomiędzy dwoma rękawami pozostawał dystans dwudziestu kroków. Gdyby jednakże chciano sformować kolumnę za pomocą ćwierć-rękawa (10 ludzi na froncie), głębokość każdego z elementów byłaby dwa razy większa od jego frontu, więc przerwanie mogłoby się dokonać jedynie za pomocą zmiany frontu: należało więc przenieść pierwszy ćwierć-rękaw na przód, a następnie wysunąć po kolei każdy następny. Co prawda nie trudno było w takim przypadku o przerwanie szyku, ale rzecz miała się zgoła inaczej, kiedy przychodziło do rozwinięcia kolumny. Niemal niemożliwością było zachowanie w czasie marszu tak trudnego do pilnowania dystansu i, nawet w przypadku kolumn utworzonych przez rękaw lub pół-rękaw, zmiana kierunku danego elementu na lewo lub prawo nie skutkowała od razu utworzeniem batalionu rozwiniętego w linii. Rozwinięcie kolumny złożonej z kilku batalionów wymagało utworzenia bardzo długiego szeregu. Rozwinięcie kolumny przez ćwierć-rękaw, gdzie czoła elementów następowały po sobie w odległości dwudziestu kroków, a ich front wynosił kroków dziesięć, stawało się bardzo długą i trudną do przeprowadzenia na polu bitwy operacją.

Marsz stawał się powolny i trudny, ponieważ każda zmiana kierunku dokonywała się wokół sztywnej osi: każdy element musiał się zatrzymać i poczekać, aż poprzedni zakończy swój manewr.

Nie było oczywiście mowy o zwinięciu bądź rozwinięciu oddziału na jeden z jego subdywizjon[20] czołem do przodu.

Aby móc maszerować w kolumnie, o co najmniej dwudziestu rzędach, trzeba było unikać dróg i przemieszczać się polami, wzdłuż wytyczonych wcześniej szlaków. Skutkowało to oczywiście bardzo powolnym tempem marszu armii. Czas niezbędny do rozwinięcia, czy tym bardziej jakiejkolwiek modyfikacji szyku bitewnego, sprawiało, że niezwykle trudno było narzucić wrogowi czas i miejsce bitwy. Z wszystkich tych przyczyn, wojny toczyły się powoli, a strategia obierała bardzo formalny charakter, którego nie pozbyła się przez kolejne sto lat.

Aby móc walczyć, piechota formowała się w długie, coraz to cieńsze, linie. Ostrzał wroga trwał tak długo, aż doznane straty, bądź jakiekolwiek inne wydarzenie zaistniałe na flankach nie doprowadziło do pokonania jednego z przeciwników.

Dla potrzeb szarży, odległość między szeregami została ograniczona do dwóch kroków (instrukcje Catinata z 1690 roku[21]).

Część oddziału wysuwała się więc naprzód, i powoli, ostrożnie przystępowała do szarży. Niezwykle ważne było, aby nie zostać pozbawionym ognia w momencie wejścia w kontakt z wrogiem, ponieważ doświadczenie poprzednich wojen wpoiło w umysły przekonanie, że aż do momentu zwarcia się z wrogiem, ogień był jedynym czynnikiem, którego należało się naprawdę obawiać. Wszyscy generałowie byli zgodni co do tego, że oddział maszerujący w kierunku wroga musiał wstrzymywać ogień. „Będzie się wpajać żołnierzom, aby nie strzelali i przeczekali ogień wroga (pisze Catinat) ponieważ wróg, który wystrzelił, zostanie pokonany w momencie, kiedy przyjmiemy cały jego ogień. Dobrze jest zaszczepić takie przekonanie w umysłach żołnierzy i sierżantów, aby wzajemnie się w tym utwierdzali. W ten sposób, kiedy nadejdzie odpowiedni moment, są nań przygotowani. Rozkaz ten odnosi się jednakże tylko do bitew, a w innych okazjach należy starać się prowadzić silniejszy od wroga ostrzał”. Zasada ta pozostawała aktualna aż do XIX wieku, lecz z powodu nie doprecyzowania odległości, z jakiej wolno było strzelać i nacierać na wroga, narażano się na tragiczne w skutkach pomyłki. Zresztą instynkt żołnierza często sprzeciwiał się tego typu praktykom, i nawet oddziały Catinata pod Marsylią otwarły ogień zanim jeszcze ustał ostrzał prowadzony przez nieprzyjaciela.

Rozróżniamy trzy rodzaje ognia: ogień w szeregu, w rzędzie i w dywizjonie. Ogień w szeregu prowadzono w czasie posuwania się naprzód lub wycofywania się. Pierwszy szereg wysuwał się o trzy kroki naprzód, strzelał, a następnie robił w tył zwrot, przechodził między rzędami pozostałych szeregów i ponownie nabijał broń. Każdy z szeregów, po kolei, robił to samo. Manewr wyglądał mniej więcej tak samo, czy to w czasie posuwania się naprzód, czy cofania się, a sukcesywne ruchy poszczególnych szeregów, które przechodziły między rzędami wprowadzały nieład. Próbowano nakazać strzelać całemu rękawowi jednocześnie (w takiej sytuacji pierwszy szereg zmuszony był przyklęknąć), zrezygnowano jednak z takiego pomysłu ze względu na zbyt długi czas przeładowania broni: batalion w tym czasie był pozbawiony możliwości wystrzału.

Ogień w rzędach można było przeprowadzać jedynie w miejscu. Prowadzono go w grupach po dwa rzędy, które występowały o sześć kroków przed linię frontu, rozwijały w szereg, strzelały, a następnie wracały na swoje miejsce.

Ogień w dywizjonach prowadzono dywizjonami liczącymi cztery lub sześć szeregów. Jeden, dwa, lub trzy rzędy występowały naprzód i rozwijały się w dwa lub trzy szeregi. Ogień ten miał zastosowanie głównie wtedy, gdy czoło batalionu chronione było przez jakąś przeszkodę: zarośla, strumień, czy umocnienia ziemne.

Wojna z Ligą Augsburską była ostatnią, w której piechota była uzbrojona w muszkiety. Niemcy zaczęli korzystać z karabinów począwszy od 1689 roku, a w bitwie pod Steinkerque w 1692 roku[22] nasza piechota srogo ucierpiała od znacznie szybszego ognia nieprzyjaciela. Jedynym sposobem na uniknięcie go, było przypuszczenie szarży, ze szpadą w ręku. Zarządzenie z 15 grudnia 1699 roku definitywnie pieczętowało przyjęcie karabinu z bagnetem oraz wycofanie muszkietów.

Szybkość ostrzału w 1700 roku wynosiła, mniej więcej, jeden wystrzał na minutę i szybko rosła. Sam karabin z 1699 roku, aż do połowy XIX wieku uległ jednakże tylko kosmetycznym zmianom. To, co nastąpiło później, było już jedynie historią kolejnych ulepszeń, wprowadzanych w celach taktycznych, aby jak najefektywniej wykorzystywać karabin oraz artylerię gładkolufową.

[1]    Autor książki Studjum o walce.

[2]    Etudes sur le combat, wydanie 2, s. 2.

[3]    Odnośnie historii taktyki w Grecji można znaleźć informacje w następujących dziełach: J. von Müller, Handbuch der klassischen Altertumswissenschaft, herausg; A. Bauer, Die griechischen Altertüme, wydanie 2, Monachium 1893; H. Droysen, Hermann’s Lehrbuch des Griechischen Antiquitäten, IIer Band; 2. Abteilung; Fribourg-en-Brigsau, Die griechischen Kriegsaltertümer, 1888; R. Schneider, Legion und Phalanx, taktische Untersuchungen, Berlin 1893; H. Delbrück, Geschichte des Kriegskunst im Rahmen der politischen Geschichte, Berlin 1900-1902; W. Rüstow, Geschichte des Infanterie, Gotha 1857; B. Renard, Précis de l’histoire militaire de l’antiquité, Paris 1875; M. Jæhns, Handbuch einer Geschichte des Kriegswesens von des Urzeit bis sur Renaissance, Lepzig 1880; M. Jæhns, Geschichte des Kriegswissenschaften, vornehmlich in Deutschland, München-Lepzig 1890; E. de la Barre-Duparq, Histoire de l’art de la guerre, Paris 1860; Dzieła Tukidydesa, Ksenofonta, Diodora, Polibiusza; J. Krometer, Antike Schlachtfelder in Griechenland, Berlin 1903.

[4]    Diodor Sycylijski, LXV, 85-87.

[5]    Wojownicy uzbrojeni we włócznie i oszczepy, lżej jednakże uzbrojeni od hoplitów. Oszczepnicy stanowili podobnego rodzaju lekką piechotę.

[6]    H. Droysen, op. cit., s. 96.

[7]    Odnośnie historii taktyki rzymskiej można znaleźć informacje w następujących dziełach:

Schneider, Delbrück, Rüstow, Renard, Jæhns, op. cit.; H. Delbrück, Triarer und Leichtbewaffnete, [w:] Historische Zeitschrift, Sybel, t. LX, München-Lepzig 1888; Mommsen Marquardt, Manuel des antiquités romaines, t. XI, Marquardt, De l’organisation militaire chez les Romains, w przekładzie Brissauda, Paris 1891; F. Fröhlich, Das Kriegswesen Cæsars, Zurich 1891; Kraner, L’Armée romaine au temps de César, w przekładzie Raldy’ego i Larroumeta, Paris 1884.

[8]    R. Schneider, op. cit., s. 139.

[9]    Odnośnie tej części, oprócz cytowanych już utworów Rüstowa, Jæhnsa i Delbrücka, zobacz także: Ch. Oman, A history oh the Art of War: the Middle ages from the fourth to the fourteenth century, wydanie 2, London 1905; E. Hardy, Origines de la tactique française, 1881; Delbrück, Geschichte der Kriegs’cunst in Rahmen der politischen Geschichte, Berlin 1907.

[10]    Odnośnie niniejszej części, oprócz dzieł Rüstowa, Jæhnsa i Hardy’ego, zobacz także: Belhomme, Histoire de l’infanterie en France, Paris, bez daty; Griebheim, Vorlesungen über die Taktik, wydanie 3, Berlin 1872; M. Meter, Manuel historique de la technologie des armes à feu, tłumaczenie Rieffel, Paris 1837; D.M. Amsterdam, Histoire de Gustave-Adolphe, roi de Suède, 1764; J. Mauvillon, Essai historique sur l’art de la guerre pendant la guerre de Trente ans, Cassel 1784; Ramsat, Histoire de vicomte de Turenne, Paris 1735; Deschamps, Mémoires de deux dernières campagnes de M. de Turenne, Paris 1678; książę d’Aumale, Histoire des princes de Condé, Paris 1896; Hardy de Perini, Batailles françaises, Paris, bez daty; de la Vallière, Pratique et Maximes de la guerre, 1675; M. de Lamont, Les Fonctions de tous les officiers de l’infanterie, Paris 1675.

[11]    W oryginale manches. Szyk w czasach nowożytnych składał się z centrum złożonego z pikinierów i flanek złożonych z arkebuzerów tzw. „rękawów”, zwanych również skrzydłami [D.M.].

[12]    Montecuculli, w swych Wspomnieniach, wyraźnie popiera przyjęte w połowie XVII wieku dyspozycje:

„Sami muszkieterzy, bez pikinierów nie są w stanie utworzyć organizmu zdolnego do oparcia się nacierającej na nią gwałtownie kawalerii, czy też do przetrzymania ataku i starcia z pikinierami (…). Muszkieterzy nie powinni formować zbyt szerokiego frontu (na 70, 80, czy 100 ludzi), ponieważ w przypadku, jeśli przypuściłaby na nich szarżę wroga kawaleria lub napadli pikinierzy i w konieczności odwrotu pozostawiliby po sobie wielką wyrwę, przez którą wróg mógłby przedostać się i zaatakować od flanki i rozbić inne oddziały. Aby nie dopuścić do takiej sytuacji, nie wolno ustawiać 500 muszkieterów skrzydłowych na jednej tylko linii (…).

Muszkieterzy powinni formować się w 6 rzędach, ponieważ w ten sposób, pierwszy szereg zdąży ponownie nabić broń w momencie, kiedy ostatni wystrzeli, oraz samemu natychmiast wystrzelić, tak, aby wróg musiał zmagać się z nieprzerwanym ogniem”.

Montecuculli ustawiał wojowników bądź to w otwartych szeregach, aby mogli działać nie przeszkadzając sobie wzajemnie swoim uzbrojeniem, bądź w zwartym szyku, pozostawiając im miejsce jedynie na swobodny ruch ramienia. Taki szyk był oczywiście niemożliwy do zastosowania w przypadku muszkieterów, między którymi utrzymywano odstęp 4 do 5 stóp.

[13]    Patrz mapa na stronie 207.

[14]    Patrz mapa na stronie 208.

[15]    Deschamps, s. 96.

[16]    Patrz mapa na stronie 209.

[17]    Ibidem, s. 166.

[18]    Odnośnie tego okresu zobacz: Vaultier, Journal des marches, campements, batailles, etc. depuis 1690 jusqu’à présent, Paris 1695; Quincy, Histoire militaire du règne de Louis le Grand, Paris 1725; Beaurain, Histoire militaire des Flandres, Paris 1784; Puységur, Art de la guerre, Paris 1749.

[19]    Oficjalna ordynacja z 1693 roku ogranicza głębokość batalionu do pięciu szeregów, co pozwala przypuszczać, że rozwiązanie takie było stosowane już w poprzednich latach.

[20]    Czyli pluton [D.M.].

[21]    Belhomme, t. II, s. 307.

[22]    W bitwie tej armia Ludwika XIV pokonała wojska Ligi Augsburskiej.

ROZDZIAŁ I
WIEK XVIII, AŻ PO WOJNĘ SIEDMIOLETNIĄ

I – WOJNA O SUKCESJĘ HISZPAŃSKĄ

Pomimo znacznych różnic między muszkietem, a karabinem, zarówno w kwestii poręczności, jak i szybkości strzału, powszechne zastosowanie karabinu nie od razu miało wpływ na zmianę dotychczasowego stylu prowadzenia walki oraz powszechnych przekonań. W czasie wojny o sukcesję hiszpańską odnajdziemy wciąż te same formacje, te same powolne i ociężałe manewry, ten sam sposób ostrzału w rzędach, szeregach i dywizjonach[1]. Rozporządzenie z 2 marca 1703 roku, po którym nastąpiło wycofanie pik, ustaliło liczbę szeregów na pięć. W toku wojny, liczba ta spadła do czterech, później do trzech. Aż do połowy XVIII wieku, zwyczajowo, ich liczba wynosiła cztery. Normalna odległość między szeregami wynosiła 4 metry, głębokość formacji liczyła więc około 20 metrów. Kolumny w rękawie, pół-rękawie i ćwierć-rękawie formowały się i rozwijały jak wcześniej.

Wiele państw europejskich mocno zaangażowała się w bieżącą wojnę, a jako że trudno było znacząco zwiększyć liczebność kawalerii, kluczowa stała się liczba batalionów. Z tego powodu, jak również ze względu na skuteczność ostrzału, piechota zyskała na znaczeniu. W kilku potyczkach, jak na przykład pod Spire (rok 1705) i Denain (rok 1712), odegrała ona kluczową rolę. Z drugiej jednak strony, pod Höchstädt (rok 1703) i Malplaquet (rok 1709), wynik starcia wciąż zależał od kawalerii.

Pod Malplaquet (rok 1709)[2] siła rażenia ognia była ogromna: po naszej lewej, daleki zasięg ostrzału pułków z Bretanii, Prowansji, La Sarre, Charost i Roi wyrządził znaczne szkody w szeregach przeciwnika. Wszyscy pułkownicy, podpułkownicy i majorowie wrogich pułków zostali zabici lub ranni, a w niektórych batalionach ostało się po dwóch-trzech oficerów. Po naszej stronie, połowa ludzi została wykluczona z walki. Wrogowi, dzięki przewadze liczebnej, udało się rozbić nasze szańce, ale na tym skończyły się jego postępy. Irlandczycy oraz brygada z Szampanii ruszyli z kontratakiem, który usadził przeciwnika w miejscu. Szarża naszej kawalerii, będąca odpowiedzą na szarżę wojsk sprzymierzonych na naszej lewej flance, położyła kres wszelkim inicjatywom drugiej strony.

Wróg natarł na nasze linie w centralnym ich punkcie. Ledwie jednak wysunął naprzód swą kawalerię, kiedy nasza, pod wodzą Boufflersa, puściła się z szarżą i zatrzymała jego szwadrony. „Sześć razy wróg przejmował ofensywę i sześć razy huragan naszej kawalerii zmiatał go z pola bitwy”. Podobnie jak wojska sprzymierzone, nie mogliśmy jednak zdobyć decydującej przewagi, ponieważ po każdej ich szarży, nasze szwadrony „musiały zatrzymywać się przed ogniem prowadzonym z okopów oraz wycofywać się, pokonane nie tyle przez kawalerię przeciwnika, co przez jego piechotę”.

Na naszym prawym skrzydle, wroga piechota ginęła od ognia prowadzonego z okopów. Przed naszymi fortyfikacjami jej trup słał się gęsto. „Nie będąc w stanie po raz kolejny podjąć wysiłku, który kosztował ją już tyle sił, poprzestaje na prowadzeniu ostrzału z bezpiecznej odległości”. Wydaje się, że nigdy wcześniej ostrzał nie przyniósł jeszcze takiego rezultatu. „W tym momencie nasi żołnierze odczuli, że bitwa jest wygrana i że wystarczy jeden ofensywny ruch na naszej prawej flance, aby ostatecznie pokonać bataliony, zdziesiątkowane już przez ich ogień”. Idea wielkiego zwycięstwa odniesionego dzięki szarży piechoty, wciąż wydawała się jednak obca.

W ten sposób, szkody wyrządzone przez ogień piechoty oraz rozmiar materialnych strat były nieporównywalnie większe niż w epoce muszkietu, choć rola odgrywana przez obie formacje nie zmieniła się zbytnio od czasów bitew z 1674 i 1675 roku. Podobnie jak pod Sinsheim, tak i tutaj, kawaleria stanowiła ofensywny element armii. Piechota działała głównie za pomocą ostrzału, którym starała się ostudzić zapał kawalerii. Teraz jednakże była bardziej świadoma swej mocy, domagała się szarży, bezpośredniego starcia z wrogiem i wydaje się, że na jej drodze stały jedynie ogólnie przyjęte przekonania. Pod Denain, jak i pod Spire[3] to piechota właśnie szarżowała w kolumnie, decydując o zwycięstwie, i to poprzez atak, nie ostrzał. Co prawda, w obu potyczkach działała z zaskoczenia i nie były to stricte regularne bitwy.

Musimy tutaj ograniczyć się do kilku zaledwie charakterystycznych wydarzeń, które posłużą nam za przykład. Analizując szczegółowo wojny za czasów Ludwika XIV, jak zwykle rzecz jasna napotkamy ze zmieszaniem na cały szereg sprzecznych zjawisk, z których na pierwszy rzut oka trudno wyciągnąć spójne wnioski. Tak czy inaczej, kilka faktów o kluczowym znaczeniu jawi się w sposób tak wyraźny, że nie mogą umknąć naszej uwadze. Przede wszystkim sukcesywnie dokonywane siłą rzeczy wycofywanie pik, będące wynikiem woli ogółu, zanim zostało oficjalnie usankcjonowane rozporządzeniem. Następnie uprzywilejowanie walki bronią palną, jakie postępowało już od ponad wieku, począwszy od wzrostu liczby muszkietów kosztem pik, aż do niemal zupełnego wycofania tych ostatnich i to zanim jeszcze ktoś pomyślał o zastąpieniu pik bagnetami. Uprzywilejowanie to przejawiało się także w odchudzeniu formacji. Podobnie jak to, że pikinierzy naturalną koleją rzeczy i z woli ogółu byli z każdą kolejną wojną coraz mniej obecni, tak i w każdej kolejnej kampanii, formacje były coraz skromniejsze, mimo, iż wedle obowiązujących zarządzeń, ich głębokość powinna niezmiennie wynosić pięć szeregów. Niezwykle charakterystyczne dla dokonanych w ten sposób za Ludwika XIV transformacji, co będziemy powtarzać do znudzenia, jest to, że nie były one dziełem ministra, czy generała; wręcz przeciwnie, ich pomysł pochodził z samych armii, narodził się na polu bitwy, pod presją wydarzeń. Ich wartość była więc niezrównana.

Ostatnim w końcu istotnym faktem z toczonych w latach 1689-1715 wojen było zdecydowane ograniczenie, powiedzielibyśmy nawet, że niemal zanik, tyralier. Ani pod Fleurus, Höchstädt czy Malplaquet nie widać owych hord dragonów czy pikinierów, oddziałów, które tak mocno przydawały elastyczności i różnorodności manewrom Tureniusza[4]. Dragoni, będąc przede wszystkim konną piechotą, byli nieco zbliżeni do kawalerii. W ich uznaniu konna szarża była szlachetniejsza niż piesza tyraliera.

Pikinierzy w liczbie 50 ludzi na batalion wciąż byli spotykani, lecz w regularnych bitwach o wydłużonej i równej linii frontu, nie używało się już ich poza szeregiem, a raczej do usług pocztowych czy polowych. Wiele kompanii utrzymywało się na granicach, ale przez większość czasu pozostawały one z dala od armii, krążąc nieopodal fortec bądź posterunków, gdzie korzystały z niemal nieograniczonej swobody.

II – MANEWRY (1715-1753)[5]

Wspominaliśmy już, jak ociężałe i mało manewrowe były wojska w 1715 roku na skutek formowania się w czterech bądź pięciu znacznie od siebie oddalonych szeregach. Zobaczmy teraz, jakiego potrzeba było wysiłku, aby móc panować nad ewolucjami. Najłatwiejszą z nich, polegającą na przerwaniu linii w kolumnie o równych odstępach na prawo lub na lewo, przez zmianę frontu wszystkich plutonów, udało się przeprowadzić z łatwością dopiero około roku 1760. W pewnym sensie, to właśnie jej historią się teraz zajmiemy.

W latach po wojnie o sukcesję hiszpańską dokonał się co prawda śmiały postęp, lecz jedynie w kwestii zastosowania oddziałów, ponieważ każdy pułk trzymał się własnych przekonań, nie czekając na ich uregulowanie nowym rozporządzeniem. Dosyć szybko zdano sobie sprawę z niedogodności zwykłej formacji, w której odległości między szeregami wynosiły 4 metry i większość manewrów wykonywano w zwartych szeregach.

„Dzisiaj, aby maszerować w kolumnie (pisze Puységur) zaczynamy od zwierania szeregów, wykonujemy zmianę frontu, a następnie, w marszu, powracamy do poprzednich odległości między szeregami”. Wydaje się to być kolejną komplikacją, lecz wykonanie manewru było w istocie bardzo łatwe. Rozwinięcie do szyku bojowego pozostało jednak wciąż tak samo podatne na wszelkie, sygnalizowane już przez nas, niedogodności[6].

„Nieważne, czy armie maszerują jedna obok drugiej (pisze Puységur) czy też jedna wychodzi drugiej naprzeciw albo jedna z dwóch dołącza to tej, która już zaangażowała się w bitwę, jedynym stosownym rodzajem marszu jest taki, w którym bataliony i szwadrony nie zajmują więcej miejsca niż w szyku bojowym. W ten sposób, jeśli wroga armia będzie kroczyć równo z wami i będziecie zmuszeni obrócić się, aby ją zaatakować, każdy batalion i każdy szwadron wykona tylko ćwierć obrotu (bądź to całością batalionu i szwadronu, bądź też w dywizjonach) i armia naturalnie ustawi się w szyku bojowym”. Unikano również maszerowania w kolumnie liczącej mniej niż 20 szeregów i to stąd właśnie wziął się, tak charakterystycznych dla epoki, którą się zajmujemy, problem ruchów przez pola i niezwykle uciążliwych marszrut, które trzeba było wytyczać i przygotowywać z wyprzedzeniem. Były one bardzo niewygodne i stanowiły dla armii znaczne obciążenie, ale tylko w ten sposób armia była w stanie przyjąć szyk bojowy w kilka godzin.

W kilka godzin, ponieważ nie można było oczywiście nawet marzyć o sprawnym rozwinięciu kolumny. Odległości 4 metrów pomiędzy szeregami, oraz odległości dzielące poszczególne plutony były niezwykle trudne do utrzymania. Nie znano jeszcze także praktycznych reguł pozwalających na utrzymanie kierunku i odległości, więc w momencie rozwinięcia często okazywało się, że nic nie było na swoim miejscu i potrzeba było długich godzin, aby ustawić poszczególne plutony w jednej linii. Dopiero w 1774 roku przejęliśmy tradycje pruskie, które pozwoliły nam sprawnie rozwijać kolumny marszowe.

Sytuacja taka, bez większych zmian, utrzymała się aż do wydania instrukcji w 1754 roku. Przez 40 lat, jakie upłynęły od czasów wojny o sukcesję hiszpańską, wprowadziliśmy jedynie kilka szczegółowych ulepszeń, które stały się bazą dla ostatecznych reform, a którym wciąż jednakże brakowało podstawowego czynnika, który Maurycy Saski nazwie „wyczuciem”, to jest jednorodności, doskonałego zsynchronizowania ruchów oraz maszerowania „ramię w ramię” w zwartych szeregach. W Niemczech, już od XVII wieku, przemarsze oddziałów dokonywały się w sposób regularny i rytmiczny. Ze względu na marszowe pieśni, które dotarły w końcu i do nas, wszystkie europejskie armie maszerowały powoli, a jednak nasza piechota aż do 1754 roku nie była przyzwyczajona do miarowego marszu i zachowywała między szeregami tak wielkie odległości, że nie dało się upilnować utrzymania szyku oraz kierunku. Trzeba będzie poczekać aż do 1754 roku, aby dokonał się znaczący postęp w tym kierunku[7].

Lubowano się w iście barokowych posunięciach, co działało ze szkodą dla naprawdę użytecznych manewrów. „Formowano bataliony w okręgi, trójkąty, czworoboki, bastiony. Pan de Chevert wspominał, że adiutant majora pułku de Beauce był obiektem podziwu, ponieważ pod koniec musztry, jaką prowadził przed inspektorem, sformował pułk w słowa: Niech żyje król, a następnie nakazał tym żywym literom strzelać na wiwat”[8].

Ze względu na brak generała o na tyle silnej reputacji, aby narzucić jednolite reguły, kluczowe elementy musztry zostały nieco zaniedbane i pozostawione inicjatywie samych pułków. Nawet w 1750 roku, jedyne co ośmielono się narzucić to ordynacja dotycząca kierowania armią. W większości korpusów musztrę przeprowadzało się rzadko i niedbale. Jak zauważył D’Argenson w okólniku z 14 listopada 1743 roku, musztra była w oddziałach niejednokrotnie przerywana, a braki w jej opanowaniu bardzo dotkliwie dały o sobie znać przy różnorakich okazjach. Polecił więc pułkownikom, aby korzystali z wszelkich nadarzających się okazji, do jej ćwiczenia. Oto słowa pewnego oficera wypowiedziane około roku 1740:

„We Francji w ogóle nie przywiązuje się wagi do przeprowadzania manewrów w oddziałach. Zazwyczaj poprzestaje się na zarządzaniu całą armią i pilnowaniu zgodnego przemarszu żołnierzy. I bardzo dobrze, tylko że to nie wystarcza, itd.”.

„We Francji (mówił inny) rekrut nie zdąży jeszcze się ubrać, kiedy musi stawić się na warcie i zdany jest na łaskę sierżanta czy kaprala. Żaden oficer się do tego nie miesza. Ledwie potrafi posługiwać się karabinem, kiedy nakazuje mu się wykonywać manewry z pozostałymi, podczas których jedynie przeszkadza innym (…). Musimy w końcu przyjrzeć się przewadze, jaką mają nad innymi oddziały pruskie. Zawdzięczają ją one nieustannym ćwiczeniom musztrowym, które praktykują już od dawna”[9].

Nasze niedociągnięcia widoczne były zwłaszcza w materii prowadzenia ognia. Co prawda, każdy żołnierz mógł wystrzelić z karabinu 40 razy w ciągu roku, ale nie istniała żadna instrukcja regulująca technikę strzału: ani indywidualna, ani kolektywna. Pod, źle zresztą umotywowanym, pretekstem, że żołnierz francuski był przeznaczony tylko i wyłącznie do walki bronią białą, broń palna pozostawała niejako na marginesie. Tymczasem, należałoby się nią zająć, nawet jeśli miałaby mieć drugorzędne tylko znaczenie. Zamiast tego, ze spokojem podchodzono do maksymy, według której wróg „ma nad nami nieskończoną przewagę ilekroć to ogień decyduje o zwycięstwie”, i wciąż zaniedbywano tę formę walki[10].

„Ich piechota jest starannie przyzwyczajana do strzelania plutonami w taki sposób, że trzy szeregi są zwarte na ostrze tasaka[11]. Pierwszy klęka, drugi schyla się, trzeci stoi wyprostowany. Rzędy strzelają po kolei i w ten sposób są w stanie prowadzić nieprzerwany ogień, podczas gdy Francuzi ledwie posiedli sztukę mocowania bagnetu na końcu karabinu, przez co skazują się na walkę na nieskończenie gorszej pozycji za każdym razem, kiedy ukształtowanie terenu nie pozwala na walkę w zwarciu”.

Manewry w roku 1750 nie były wcale częstsze niż w roku 1703. Poważny postęp dokonał się dopiero wtedy, kiedy pozwoliło na to ujednolicenie uzbrojenia: kompanie, pod nazwą sekcji, stały się naturalnymi podjednostkami batalionów. Instrukcja polowa z 1733 roku przypieczętowała takie uproszczenie, które znajdowało się odtąd w każdym rozporządzeniu. Dwie kompanie bądź sekcje tworzyły pluton. Dwa plutony, rękaw, wyraz zachowany ze starego języka, kiedy to oznaczał jedną trzecią batalionu. Pół-rząd liczył 6 bądź 8 kompanii, w zależności od tego, czy batalion liczył ich 12 czy 16.

Za ostatnich lat panowania Ludwika XVI zaczęto zwierać szeregi przed każdą zmianą frontu. Powoli naturalnym stawało się zwieranie ich przy każdych manewrach. Próbowano także różnych rozwiązań dla ułatwienia szybkiego rozwinięcia kolumny. Przyjęta z 1753 roku procedura polegała na zmianie odległości między szeregami zależnie od szerokości kolumny, tak, aby każdy element był szerszy niż głębszy. Ordynacja z 1753 roku ustaliła dystans między dwoma następującymi po sobie szeregami na 4 stopy (1,3 metra) w kolumnie złożonej z sekcji i plutonów, na 8 stóp w kolumnie złożonej z rękawa, czy pół-rzędu oraz na 12 stóp w kolumnie złożonej z batalionów. Różnorakie kolumny marszowe stały się więc odtąd kolumnami o równych odstępach, w pełnym tego słowa znaczeniu, a utrzymanie dystansu stało się łatwiejsze do upilnowania, z braku jednak odpowiedniej instrukcji nie zawsze się to udawało.

Oficjalnie nie istniały inne formacje niż linia rozwinięta na cztery szeregi oraz kolumna marszowa złożona z sekcji, plutonu, rękawa, pół-rzędu czy batalionu. Inne ustawienia przyjmowały nazwy w zależności od inwencji twórczej dowódców korpusów, a zwłaszcza majorów i różniły się praktycznie z pułku na pułk. Głównym zmartwieniem stało się znalezienie łatwiejszej w dowodzeniu oraz robiącej wrażenie mniej kruchej formacji niż rozwinięta linia.

III – SZYK LINEARNY I KOLUMNOWY (1715-1753)

Jedyną formacją używaną w regularnej walce pod koniec panowania Ludwika XIV była linia rozwinięta w 5, 4, czasami 3 szeregach. W czasie wojen minionego wieku, głębokość linii piechoty zmniejszała się stopniowo z 10 do 8, później do 6, 5 lub 4 szeregów, i to zarówno, jeśli chodziło o muszkieterów jak i pikinierów. Nie odczuwano także potrzeby powrotu do bardziej zbitych formacji dla prowadzenia szarży. Wraz z definitywnym zniknięciem pik oraz zaopatrzeniem całej armii w broń palną, myśl o szyku kolumnowym stała się jeszcze rzadsza: w przeciągu ostatniego wieku piechota odnosiła największe sukcesy uciekając się do prowadzenia ognia raczej niż do wyprowadzania ataków, nikt więc nie myślał o zmianach w wytworzonych przez doświadczenie procedurach. W kilku szczególnych okolicznościach, jak pod Spire, czy Denain, nasi piechurzy puszczali się z szarżą w kolumnach, ale i wtedy poprzestano na sformowaniu owych kolumn przy pomocy zwykłej procedury przerwania szyku, jaką stosowano w czasie marszu[12].

Formacja linearna zaczęła jednakże wiązać się z pewnymi niedogodnościami, w szczególności taką, że nie bardzo nadawała się do działań ofensywnych. „W czasie akcji trzeba uprzedzić wroga i puścić się na niego z szarżą, jeśli to możliwe zanim jeszcze rozpocznie się regularna bitwa (mawiali taktycy). Oddziały powinny kroczyć wolno, acz pewnie. Oddział nie powinien otwierać ognia, zanim wróg nie wystrzeli, chyba że może to zrobić z bardzo bliskiej odległości. W tym momencie powinien przyspieszyć kroku, może nawet biec, aby powalić wroga, ponieważ atak w biegu sieje największe spustoszenie”. Jednakże długie i cienkie linie trudno było ruszyć i popchnąć naprzód w żywym tempie.

„W rzeczywistości marsz bitewny rzadko podporządkowywał się regułom o charakterze czysto ofensywnym, zalecanym przez znaczną większość oficerów (…). Oddziały formowały się w nadmiernie wydłużone, kruche, trudne do ruszenia i kierowania oraz nieprzystosowane do przyjmowania na siebie tudzież wyprowadzania brutalnych ataków linie. Istniała więc prawdziwa sprzeczność między zaleceniami przypuszczania żywiołowego ataku na wroga bez tracenia czasu na otwieranie ognia, a zwyczajowym uformowaniem, które zdawało się faworyzować wyłączne użycie broni palnej”[13].

To Folard prawdopodobnie jako pierwszy zaproponował użycie kolumn w celu zwiększenia siły zarówno ofensywnej jak i defensywnej, a także uzyskania większej mobilności i elastyczności oddziałów na polu bitwy. Swoje Nowe odkrycia na temat wojny[14] napisał w roku 1724, Polybe w roku 1727.

„Sposób w jaki walczymy (pisze Folard) pełen jest zasadniczych błędów. Nasze bataliony nie potrafią atakować ani bronić się samodzielnie, ponieważ ich szyk jest na tyle płytki, że zbyt łatwo go przerwać, co jest sprzeczne z regułami wojennymi. Prawdziwa siła korpusu leży w jego grubości oraz liczebności szeregów, ich zgraniu i zwarciu, które powinno być podobne jak w rzędach. Grubość ta sprawia, że flanki są tak samo, lub niemalże tak samo, silne jak linia frontu. Tym sposobem batalion jest w stanie odpierać ataki, przerwać szyki każdego innego batalionu, który nie zastosuje się do powyższych reguł oraz poruszać się z większą łatwością i lekkością od innych. I przeciwnie: batalion, który walczy na rozwlekłym froncie, ale bez odpowiedniej głębokości, ma problemy z manewrowaniem i nie jest w stanie uniknąć rozchwiania będącego naturalnym zjawiskiem w korpusach rozciągających się na zbyt długim froncie (…). W czasie wojny, grubość szeregów stanowi remedium na wszystko, zwiększając siłę i prędkość ataku, który przecież jest kluczowy w każdym starciu. Jak mantrę powinniśmy powtarzać, że każdy atakujący batalion, sformowany bardziej w głąb niż wszerz, niechybnie przezwycięży i rozbije inny, choćby i liczniejszy od niego, ale sformowany w klasyczny sposób, nawet jeśli ten okrąży go swymi skrzydłami. Prowadząc walkę w ten sposób, cała siła batalionu tkwi w nim samym, a jego porażka nie wpływa na bataliony sąsiednie”.

To co mówił Folard odnośnie łatwości i lekkości ruchu kolumny w porównaniu z linią jest słuszne. Po stu latach doświadczeń oraz dyskusji, kolumny wreszcie zyskały taką przewagę. Jak jednak można zauważyć, dla taktyka z 1720 roku miało to drugorzędne znaczenie. Najważniejsza dla niego była ofensywna i defensywna siła kolumny. Naturalną koleją rzeczy Folard sprzeciwiając się skrajnej sytuacji, w której w użyciu była tylko broń palna, sam wpadł w przeciwną skrajność. Zupełnie zapominał o tym, czego powinny nauczyć go poprzednie wojny: o wadze ognia oraz kluczowej roli, jaką zyskał. Folard chciał powrotu do pik, których zniknięcie nie było przecież efektem kaprysu któregoś z ministrów, a wynikiem jednogłośnej woli oddziałów oraz naturalnej kolei rzeczy. Przywołał w końcu przykład starożytnej sztuki wojennej, choć gdyby dokładniej zagłębił się w temat zorientowałby się, że stanowi on raczej zaprzeczenie jego tezy. „Grecy (pisze) jako pierwsi wprowadzili ten szyk bitewny. Pierwszym, który zastosował kolumny był Epaminondas, największy znawca piechoty, jaki kiedykolwiek istniał. Temu odkryciu zawdzięcza zwycięstwa spod Leuktr i Mantineji”.

Jak wiemy jest to oczywista nieprawda. Głębokie kolumny Epaminondasa, które miały rozgromić wroga niczym ostrze na dziobie okrętu, zostały zatrzymane już w pierwszym kontakcie z przeciwnikiem, a walka skupiła się jedynie na ich froncie. Przykład ten wydał się tak dalece nieprzekonywający, że nikt więcej nie poszedł tym tropem. Greckie falangi, ogólnie rzecz biorąc, nie były głębsze niż 8 do 12 szeregów. Falangi Aleksandra, liczące 16 szeregów siłą rzeczy odgrywały bierną rolę.

Legiony Republiki Rzymskiej, których Folard nie może się nachwalić, nie przekroczyły nigdy głębokości 8 do 10 szeregów, a swoje sukcesy zawdzięczały mobilności i elastyczności ustawienia w szachownicę. Ich zadaniem było rozpropagowanie użycia skromnych kolumn, jako formacji manewrowych, a nie ciężkich mas, głębokich na 30 do 180 szeregów, jak te z projektów Folarda.

Co by na ten temat nie powiedzieć, wielkim problemem na początku XVIII wieku było ustalenie składu kolumny: brak było jakiegokolwiek manewru, który pozwoliłby przejść z szyku linearnego w szyk kolumnowy.

Folard utworzył swoją kolumnę ze zmiennej ilości batalionów, od jednego do sześciu, ustawionych jeden za drugim. Każdy z nich liczył 16 rzędów i 30 do 36 szeregów. Na brzegach kolumny znajdowali się grenadierzy. Folard nie wspominał nic o rozłożeniu kompanii, z których składał się batalion, ani za pomocą jakich manewrów miały one zająć miejsce w kolumnie.

Ta ciężka, trudna do sformowania machina, którą jeszcze trudniej rozbić, miała rację bytu jedynie wtedy, jeśli, zgodnie z jej autorem, pragnęlibyśmy utworzenia jednej formacji marszowej i bitewnej, pomijając wszystkie inne. Tak radykalne rozwiązania rzadko jednakże zyskiwały sobie wielu zwolenników. Kolumna przeznaczona do ataku, taka jak ją przedstawił Folard, pozostała na etapie planów. Z drugiej strony, jego pomysły zyskały na popularności, albo raczej przystawały do tych, jakie spora ilość wojskowych snuła już od czasu poprzednich wojen. We wszystkich pułkach szukano odpowiedniego rodzaju kolumny i tworzono nieraz prawdziwe monstra. W armii, która w ogóle nie wiedziała co oznaczają manewry, powstawały plany kolumn tak zwartych i w których naturalnie tworzące je jednostki były ze sobą tak splątane, że niemożliwością było ich rozwinięcie jakimkolwiek standardowym sposobem.

Tym niemniej sporo, może nawet większość oficerów nie zapomniała lekcji spod Spire oraz Denain i nie starała się znaleźć innej kolumny do ataku niż zwykła kolumna marszowa, czasem być może nieco zwierając jej plutony: „Nie ma oddanego wojnie oficera (pisze w 1753 roku Saint-Pern) który nie wiedziałby, że kiedy przychodzi do atakowania okopów, wioski bądź do przerwania w odpowiednim miejscu linii wrogiej armii, najlepszą metodą na powodzenie jest posyłanie dywizjonów dwójkami, zwłaszcza kiedy otrzymuje rozkaz sformowania swego pułku bądź batalionu w jedną lub kilka kolumn do ataku”.

Pośród wielu projektów formowania kolumn do ataku, znajdziemy między innymi projekt z 1738 roku, wypróbowany przez Panów de Nangis i de Maupeou pod Landau:

„Każdy batalion podwoił liczbę swych szeregów. Na sygnał, batalion podzielił się na pół-ćwierci rzędu (pluton) i ruszył w kolumnie jakby chciał przypuścić atak na okopy. Pilnowano, aby szeregi w dywizjonach maszerowały w zwarciu, na ostrzu tasaka, pozostawiając między poszczególnymi dywizjonami połowę odstępu”[15]. Po opublikowaniu ordynacji z 1753 roku, Pan de Crémilles skierował do ministra takie słowa: „Nie przyznaję rangi kolumny formacji, którą można sformować dublując, jeden na drugim, trzy rękawy batalionu, ponieważ jest ona identyczna dywizjom sformowanym w kolumnę marszową. Jest jednakże najprostsza z wszystkich i może zostać użyta w każdej sytuacji i okolicznościach (…). Po dokładnym zastanowieniu, przyznaję jej pierwszeństwo ze względu na jej prostotę, oraz łatwość, z jaką można z niej wyłączyć poszczególne oddziały, bez stwarzania zamętu czy niebezpieczeństwa”.

Inni generałowie, z których wypowiedziami się zetknęliśmy, a już na pewno Chevert i Brézé, wyrażali się w podobnym tonie przedkładając kolumnę marszową, o mniej lub bardziej rozluźnionym szyku, nad masywną kolumnę z wyobrażeń Folarda.

„Wszyscy wiedzą (czytamy w jednym z raportów), że jeśli oddział maszeruje w zwartym i głębokim szyku, ostatnie szeregi maszerują źle. Żołnierz, to zatrzymuje się i drepcze w miejscu, kiedy wpada na obcasy poprzednika, to podbiega, żeby go dogonić i tak w kółko, co męczy go okrutnie. Przez to stałe rozchwianie, szeregi nie kroczą równo i o nieporządek wcale nietrudno. Powyższe niedogodności wzrastają wraz z tempem marszu, sądzę więc, że grupie 40 mężczyzn nie uda się na dłuższą metę maszerować przyspieszonym krokiem w zgodnym i zwartym szyku. Sztuka ta może się udać kilku pułkom, które poświęciły dużo czasu na ćwiczenia, lecz trudność ta nie zniknie, zwłaszcza w czasie wojny, którą trudno przecież należycie przećwiczyć. Z łatwością można ominąć tę przeszkodę i przydać kolumnie więcej lekkości, której tak bardzo potrzebuje, dzieląc ją na głębokość na kilka części i nakazując utrzymać 2 do 4 kroków odstępu między poszczególnymi dywizjonami”[16].

Po tym jak masywna kolumna Folarda[17] znalazła swe miejsce w rozporządzeniach z 1753 i 1754 roku, Puységur wysunął przeciwko niej następujące zarzuty:

„1. Tworzy ona masę, w której mieszają się ze sobą dywizje, więc oficerowie mają problemy z nadzorem nad przynależną im częścią, czy to aby przyspieszyć lub zwolnić kroku, czy też przywrócić porządek w razie potrzeby;

2. Taka kolumna, za wyjątkiem czołowej dywizji, maszeruje w szeregach, które w razie ataku ustawiają się jeden za drugim, bez odstępów. W momencie jednak, kiedy czoło kolumny zaczyna przyspieszać kroku, jej środkowi oraz tyłom niezwykle trudno jest, zwłaszcza na nierównym terenie, utrzymać tempo zachowując przy tym na tyle ostrożności, aby nie przerwać szyku. Niszczy się w ten sposób jednorodność korpusu, oraz cierpi na tym znacznie siła ataku. Ponadto szeregi, które stopniowo dołączają, wprowadzają zamęt wśród poprzedzających je;

…………………………………………………………………………

4. Wydaje mi się w końcu, że proponowana kolumna nie nadaje się ani do ataku, ani do odwrotu, ponieważ ze względu na swą masę jest niezdolna do żadnego ruchu czy manewru, który wymagałby od niej zwinności i lekkości. Ponadto ukształtowanie terenu nader często działałoby na jej niekorzyść.

Sądzę, że lepiej byłoby gdyby jedno lub dwu batalionowa kolumna składała się z pewnej ilości, kroczących jeden za drugim, dywizjonów, a jej front niech będzie proporcjonalny do planowanego frontu ataku oraz do liczby żołnierzy, jaką chcemy w dany manewr zaangażować. Kolumna taka, którą wykorzystywało się w wielu pułkach, jeszcze przed pojawieniem się odpowiednich ku temu instrukcji, wolna jest od wyszczególnionych już przeze mnie błędów, ponieważ:

1. Utworzoną w ten sposób kolumnę można byłoby podzielić na różne sposoby podobnie jak batalion. W ten sposób nawet, jeśli natknie się na przemarsz innych wojsk, nie będzie to dla niej przeszkodą, ponieważ zawsze będzie mogła je wyminąć, nie naruszając swego szyku;

2. Każdy dywizjon maszeruje w odstępie jednego kroku aż nadejdzie moment podjęcia wysiłku lub przyjęcia ataku. Znajdujący się na czele oficer zorientuje się z wyprzedzeniem i, zamiast zostać porwanym przez maszerujące szeregi, będzie w stanie zatrzymać je i wydać im rozkazy;

3. Jako że każda dywizja jest niezależna, szeregi każdej z nich mogą zwierać się bez trudu i zbędnego bałaganu, co uczyni atak bardziej energicznym, a co więcej w przypadku załamania się pierwszej dywizji nie wprowadzi to najprawdopodobniej stałego zamieszania w szeregach kolejnych, ponieważ nie będą ze sobą wymieszane;

4. Powyższa metoda stanowi doskonałe remedium na nierówności, jakie napotykamy zwykle wśród plutonów. Obie flanki kolumny będzie tworzyła zawsze taka sama ilość ludzi. Ci z boków za prowadzących szereg wezmą żołnierzy z flanek dywizjonów czołowych. Wolna przestrzeń, jaka nieraz powstaje w wyniku nierównych rozmiarów plutonów, zostanie przesunięta na środek kolumny, gdzie nie będzie stanowić uszczerbku dla jej siły. Co więcej, znajdujący się tam oficerowie zyskają większą swobodę dla obserwacji i dowodzenia żołnierzami ze swych dywizjonów. Wydaje mi się nawet, że w celu lepszego zaznaczenia owej przestrzeni dobrze byłoby, aby dywizjony z czoła i z tyłów kolumny liczyły o dwa, trzy szeregi więcej niż dywizjony tworzące kolumnę;

5. Formując tego typu kolumnę jesteśmy w stanie utworzyć linię frontu proporcjonalną do jej głębokości oraz rodzaju planowanego ataku, a to za pomocą łamania jej na poszczególne dywizje. Dywizje mogą różnić się między sobą nie tylko ilością składających się nań batalionów, ale i ich siłą, a nie należy zapominać, że w czasie trwania kampanii, liczba batalionów spada nieraz o ponad połowę. Na czele i na tyłach kolumny muszą znaleźć się grenadierzy i pikinierzy, w ich ustawieniu należy jednakże zawsze brać pod uwagę ukształtowanie terenu (…).

Takie ustawienie, oprócz wspomnianych już zalet, ma także i tę, że można je przyjąć i modyfikować nadzwyczaj szybko oraz skierować do kilku innych zadań”[18].

Obserwacje na temat instrukcji odnoście ćwiczeń piechoty z 29 czerwca 1753 roku zawierają analogiczne sformułowania:

„Oddział, który formuje się w kolumnę, aby zaatakować umocnienia ziemne bądź wyłom, doskonale panuje nad swoimi ruchami. Jakie ma znaczenie, w sposób w jaki by tego dokonała, skoro po przełamaniu kolumny i tak mogłaby się bez problemu rozwinąć? Oto wada kolumny zalecanej w Instrukcji. Po zdobyciu okopów koniecznie musi ona posunąć się naprzód o całą swą głębokość, aby móc się rozwinąć, a to nazbyt często jest po prostu niemożliwe, ze względu na milion okoliczności, których nie warto tutaj wymieniać. Jeśli nawet pokonała wyłom, jakże mogłaby się sformować na nasypie, mającym nie więcej niż 5 do 6 sążni szerokości? Dodajmy także, iż kolumna, w której poszczególne części nie są ze sobą połączone, miała by ogromne trudności w poruszaniu się, a jeśli w jej szeregi wkradnie się zamęt będzie on nie do opanowania (…).

Wolałbym sformować kolumnę do ataku tak, jak w momencie przemarszu naprzód: tak zbudowana kolumna może z łatwością i w każdym momencie się rozwinąć, a to dlatego, że jej części składowe mają pełną swobodę ruchów. Nawet jeśli pierwszy dywizjon zostanie rozbity, nie wprowadzi to nieporządek w szeregi kolejnych”[19].

Ludzie, których uwag właśnie wysłuchaliśmy, Chevert, Brézé, Crémilles, Puységur, Saint-Pern, byli najbardziej doświadczonymi, poważnymi i inteligentnymi ludźmi, jakich rady mógł zasięgnąć król. Trzeba więc przyznać, że w oczach elity naszych oficerów, zwarta kolumna, sformowana wzdłuż z przyklejonych do siebie jednostek, taka jaką zaproponował Folard, aż roiła się od uchybień. Zamiast niej, woleli prostą, zbudowaną z plutonów, rękawów lub pół-rzędów, które następowały po sobie zawsze z jakimś dystansem, choćby i zredukowanym. Praktyka podsuwała to jako jedyne możliwe rozwiązanie. Tym niemniej ordynacje z 1753 i 1754 roku były autorstwa zwolennika Folarda, przez co obydwie narzucały masowe kolumny.

Według ordynacji z 1753 roku, kolumna do ataku powinna formować się z batalionów[20], podzielonych na trzy rękawy w czterech szeregach w następujący sposób: każdy z batalionów był zwrócony tyłem do kierunku ataku, następnie każdy z rękawów dokonywał zmianę frontu: pierwszy i drugi tak, aby patrzeć na siebie, trzeci naśladując ruchy drugiego oraz zwierając na nim swe szyki. Wszyscy żołnierze zwracali się wtedy twarzą do przodu, tzn. tam, gdzie znajdował się front linii i w ten sposób otrzymywano kolumnę o 12 szeregach i około 4 rzędach. Grenadierzy lokowali się na czele, pikinierzy na tyłach.

Ta sama ordynacja dopuszczała także formowanie się takiej kolumny na lewo czy na prawo, nakazując wszystkim trzem rękawom równoległą zmianę frontu, a następnie zwarcie szyków na pierwszym z nich. Pomimo że przez sposób formowania się kolumna taka przypominała nieco kolumnę marszową, różniła się od niej znacznie brakiem jakiejkolwiek przerwy między rzędami i szeregami. Naśladowała ją zresztą przez zwykłe zajście na prawo, czy na lewo: ruch przewidziany w rozporządzeniu.

Ordynacja brzmiałaby zupełnie inaczej, gdyby powstała za życia Maurycego Saskiego. Mimo przyjaźni, jaka łączyła go z Folardem, generał nie był zwolennikiem głębokiej kolumny. Uważał, że „twór gruby na 24 czy 16 szeregów jest niebezpieczny, z powodu bałaganu, jaki powstaje przy jego formowaniu”. Jego pomysł był dużo prostszy: utworzyć bataliony na 8 szeregów, ze sporymi odległościami pomiędzy, aby były łatwiejsze w dowodzeniu: „Przypuśćmy (mówił) że mamy 4 bataliony po 600 ludzi, ustawionych w klasyczny sposób, oraz takie, które sformuję po swojemu, czyli liczące 8 szeregów. Czyż nie jest prawdą, że mimo, iż obydwa mają taką samą linię frontu, to ja wygrywam, ponieważ mogę nakazać mojemu, aby wydłużył swoją linię, czego nie może dokonać ten drugi batalion? Zawsze będę w stanie go oskrzydlić, wystarczy, że powiększę odstępy o 1 lub 2 kroki, wciąż pozostając silniejszym od mego przeciwnika: wszak ciągle formacja moja jest głęboka na 8 szeregów, a jego na 4. Nie muszę się obawiać ani rozchwiania, ani zdublowania, nic nie jest w stanie mnie zatrzymać. Zrobię 200 kroków szybciej, niż on zrobi 100. Walcząc bronią białą pokonam go w jednej chwili, a jeśli wystrzeli, już jest zgubiony (…)”.

Pod Fontenoy (rok 1745), część oddziałów, które przypuściły szarżę na kolumnę angielską była sformowana w następującym szyku: cztery bataliony z Normandii w dwóch liniach, dwa bataliony Gwardii sformowane w kolumnę, w pewnej odległości sześć batalionów irlandzkich, wspieranych przez pięć batalionów z Eu i z Vaisseaux.

Uczniowie marszałka Maurycego Saskiego, oficerowie, którzy wysłuchali jego obserwacji i zrozumieli je, starali się uczynić armię bardziej „poręczną” w dowodzeniu nie tyle poprzez przyjęcie głębokich formacji, co raczej za pomocą zwiększenia odległości między batalionami. Hrabia Hérouville, generał major w armii dowodzonej w 1744 roku przez Maurycego Saskiego, tak dalece dostosował się do wskazań dowódcy, że jego dzieło zostało dostarczone do rąk własnych marszałka. Hérouville pisze w swoim Traktacie o legionach[21]:

„Cztery bataliony, składające się na pułk, będzie oddzielał dystans 20 stóp, a dystans podwójny oddzielał będzie od siebie pułki. Dzięki takim odległościom, nieważne, jaki ruch wykona batalion, na jakim znajdzie się terenie, czy nawet, co mu się przytrafi: będzie to miało niewielki, jeśli nie żaden wpływ na pozostałe pułki i cały legion. Jako że dystans ten jest niewielki, z wszelkich trudności wyjdzie przy podobnym wsparciu i ochronie”.

Maurycy Saski wraz z hrabią Hérouville lepiej od Folarda docenili zalety legionu rzymskiego. Zdawali sobie sprawę, że w zwartym i nazbyt ściśniętym oddziale, na wzór tych, jakie proponował Folard, ostatnie szeregi nie stanowią moralnego wsparcia dla pierwszych, dla których dużo lepszym wsparciem jest obecność kolejnego oddziału, nieco z tyłu. Dlatego też Hérouville umiejscowił grenadierów ze swego legionu w odległości 50 kroków za resztą oddziału. „Fizylierzy z batalionów widząc, że są w zasięgu, znajdujących się za nimi trzech oddziałów ich towarzyszy, których niezawodności i odwagi mogą być pewni, czują, że otrzymają odpowiednie wsparcie”.

W praktyce, choć nie wspominała o tym ordynacja, często używano niewielkich kolumn, podobnych do naszych kolumn polowych:

„Tworzenie czterech kolumn przebiega w następujący sposób: pierwszy pluton z każdego ćwierć-szeregu maszeruje naprzód. Trzy pozostałe wykonują ćwierć obrotu na prawo, następnie na lewo, i podążają prosto za pierwszym. Grenadierzy oraz pikinierzy dzielą się, aby zapełnić luki w kolumnach, z tym że w momencie ataku muszą stanąć na ich czele, a w momencie odwrotu na skrzydłach.

Manewr ten doskonale nadaje się do zamaskowania drugiej linii, ataku na obwarowania, okopy, czy wdarcia się do wioski. Ponadto ułatwia kawalerii przejazd przez batalion, czy to w celu ataku na wroga, czy też zwykłego zgrupowania. Służy także rozwinięciu na równinie oraz przyjęciu szyku bojowego oraz zajęciu przez drugą linię miejsca linii pierwszej.

Cztery takie kolumny mogą utworzyć pełny czworobok wykonując zajście na lewo dwiema kolumnami z prawej i na prawo dwiema pozostałymi, tak, aby połączyły się w środku. Pełny czworobok jest tym bardziej użyteczny, że może obrać każdy kierunek marszu dużo łatwiej niż pusty czworobok, pomijając już fakt, że trudniej ulega rozchwianiu czy złamaniu. Dzieli się na równe sekcje i z każdej strony razi taką samą siłą ognia”[22].

Między licznymi formacjami, z jakimi eksperymentowano w latach 1715-1753, w większości pułków odnajdziemy różnego rodzaju puste czworoboki, czy „kolumnę” utworzoną przez trzy rękawy batalionu, ustawionych jak trzy brzegi pustego czworoboku. Żadna z formacji nie została usankcjonowana przez ordynację z 1753 roku. Znalazła się w niej jedynie, przyjęta ostatecznie 20 lat później, kolumna formowana do centrum, używana podczas przemarszów: dwa plutony ze środka wysuwały się naprzód, za nimi ich bezpośredni sąsiedzi z lewa i z prawa i tak aż do pierwszego i ostatniego plutonu, które postępowały ramię w ramię zamykając w ten sposób kolumnę.

Ordynacja z 1754 roku określiła także zasady formowania masywnej kolumny do ataku[23]: skrzydła z prawej i z lewej lokowały się za środkową częścią za pomocą obrotu w tył. Tak wyglądała sytuacja w armii w 1754 roku, z punktu widzenia formacji bitewnych. Próbowano użycia różnorakich manewrów, kolumn masywnych lub z dystansem. Tym niemniej, póki nie dokonano poważnego postępu w dziedzinie manewrowości, póty nie osiągnięto satysfakcjonującego rozwiązania.

Jak zdążyliśmy już zauważyć, około roku 1755, część oficerów była zwolennikami szyku kolumnowego podczas ataków na broń białą i uważała ją za dużo skuteczniejszą od karabinów.

Podczas ćwiczeń w czasie pokoju oraz na polu bitwy, najczęściej spotykanym ustawieniem był jednak szyk linearny, a dominującą bronią, broń palna. Formowano się niemal wyłącznie w liczącą cztery, a od 1754 roku trzy, szeregi linię.

Bitwy stoczone podczas wojny o sukcesję austriacką boleśnie uświadomiły nas o wadze i decydującej skuteczności dobrze prowadzonego ognia: Hanowerczycy angielscy pod Dettingen (rok 1743) i Fontenoy wyrządzili nam ogromne szkody. Zwolennicy broni białej bardzo boleśnie pozbyli się złudzeń.

„Gdybym nie był naocznym świadkiem Panie, nigdy nie uwierzyłbym w to, co widziałem (pisał Noailles dzień po Dettingen). Ich piechota była zwarta i trzymała się niczym mur ze spiżu, zza którego dochodził tak silny i nieprzerwany ogień, że nawet nasi najstarsi oficerowie przyznawali, że czegoś takiego jeszcze nie widzieli. Przy czym ogień ich tak dalece przewyższał nasz, że trudno nawet o jakieś adekwatne porównanie”. Było już jednak za późno na sformowanie naszej piechoty tak, aby mogła odpowiedzieć podobnym ogniem w plutonach: doznała podobnych strat pod Fontenoy, i to ogień właśnie, o mały włos zadecydowałby o zwycięstwie. Efekt, jaki wywołał ostrzał był tak porażający, że Straż Francuska, która pozwoliła zbliżyć się wrogowi na 30 kroków, uciekała w popłochu. Odważniejsza od niej brygada z Aubeterre została w połowie unicestwiona. Mimo, że nasze przygotowanie do prowadzenia ognia pozostawiało wiele do życzenia, nasza piechota była sformowana w linię, ponieważ było to według nas najlepsze ustawienie dla całości bitwy. Od kiedy Maurycy Saski zadecydował o przypuszczeniu szarży lewą stroną armii przeciw kolumnie angielskiej, przyjął, jak już mówiliśmy, nieco głębszy szyk, w dwóch oddalonych od siebie linii, z odstępami pomiędzy batalionami. W 1746 i 1747 roku, pod Raucoux i Laufeld, jego dyspozycje były dużo bardziej urozmaicone.

W czasie owych starć nie mieliśmy do czynienia z długą walką na froncie jak pod Fontenoy, lecz z silnymi atakami na okoliczne obiekty. Główną rolę odegrał ogień artyleryjski oraz karabinowy, a przewaga, jaką zyskiwały na przemian obie strony, odzwierciedlała zmienne losy potyczki. Niektóre z naszych brygad szarżowały w kolumnie na najeźdźców, podczas gdy inne pozostawały w odstępach w szyku bitewnym[24]. Jednocześnie więc przyjęliśmy zarówno szyk linearny dla walki ogniowej, jak i kolumnowy dla szarży na okoliczne obiekty. Praktyczny umysł Maurycego Saskiego utrzymywał dystans zarówno do idei Folarda jak i jego zagorzałych przeciwników. Stosował jednocześnie nie tylko linię oraz kolumnę, ale także i tyralierę.

IV – STRZELCY I TYRALIERY (1715-1753)

Użycie tyralier stało się powszechne od czasów Regencji. Strzelców liczących po 50 fizylierów na batalion, dołączano do kompanii grenadierów i byli używani przed linią frontu, bądź też na flankach, już to rozwinięte w regularnym szyku, już to w rozproszeniu, aby obstawić obwarowania, folwark, młyn, czy skraj lasu. Poczyniono spore postępy w dziedzinie szybkości strzału (fizylier mógł oddać jeden lub dwa strzały na minutę) tak że nawet pojedynczy strzelcy mieli znaczący wpływ na losy bitwy. Nie byli już na łasce szarży z bronią białą w ręku.

Takie zastosowanie grenadierów i strzelców obserwujemy od 1727 roku. Podczas ataku, grenadierzy wysuwali się przed szereg, oddawali strzał, a następnie wycofywali się w celu naładowania broni na boki batalionu. Inny manewr polegał na tym, że oddział maszerował w zgodnym szyku na wroga, grenadierzy przy wsparciu strzelców wysuwali się naprzód, a następnie wycofywali się pod osłoną ich ognia. Na koniec, po odepchnięciu linii, następowała szarża, wysłanie grenadierów i strzelców przeciw analogicznym oddziałom wroga, które zostały zwabione blisko naszego szeregu.

W obozie w Gray w 1754 roku połączono działania grenadierów i strzelców z działaniami oddziałów w gęstym szyku (6 szeregów) przeciwko zwykłej, złożonej z 3 szeregów linii: „Nie ulega wątpliwości (czytamy w raporcie), że armia sformowana w 6 szeregów i prowadząca ogień jedynie przez grenadierów i strzelców jest w stanie wyciąć w pień taką, która formując się w 3 szeregi strzela na całej długości frontu (…).

Będąc w odległości 120 kroków od wroga, grenadierzy, strzelcy i bataliony skrzydłowe wychodzą 20 kroków przed szereg i oddają strzał. W czasie ich marszu i ostrzału, który ma na celu osłanianie ruchów odbywających się za nimi, trzy bataliony ze środka podwajają swe szeregi łącząc się z osobnymi oddziałami i razem ruszają przyspieszonym krokiem na linię wroga, którą atakują i rozbijają w środkowej jej części”.

Wydaje się, że w czasie różnorakich manewrów wykonywanych na otwartym terenie, grenadierzy i strzelcy pozostawali w regularnych formacjach. Rzecz ma się zgoła inaczej pod Apremont i Plobsheim. Manewr wykonany pod Apremont przez pana de Vault, ukazuje nam grenadierów i strzelców w tyralierze:

„Wroga armia przewyższała nas liczbą oddziałów. Pod Apremont skupiła swe wysiłki na utrzymaniu wiosek Champvant i Esmoulins oraz młyna, które osłaniały ją od prawej strony. 3 kompanie dragonów pieszych zostały zatrudnione na straży Champvant, 2 kompanie grenadierów do jego obrony oraz, w razie potrzeby do osłony odwrotu dragonów. 2 kompanie strzelców w młynie, 8 ponad winnicami, 13 w Esmoulins, jedna nad strumieniem na drodze z Apremont i jedna kompania dragonów u stóp mostu z Tremblois[25]”.

Nie wydaje się, aby wymienieni tu strzelcy byli w stanie, bez regularnej formacji, prowadzić inną niż w terenie zabudowanym walkę. W czasie pozostałych, wykonywanych na podobnym terenie, manewrów, grenadierzy i strzelcy oddzieleni od batalionów w miarę możliwości powinni zachować szyk w linii rozwiniętej.

Oddział przeciwny panu de Vault zaatakował Esmoulins wraz z trzema kolumnami sformowanymi z grenadierów i strzelców, którzy wdarli się do wioski, podczas gdy bataliony, w formacji rozwiniętej, między sobą prowadziły ogień w plutonie. „Gdy tylko kolumny, które zdołały się przedrzeć usłyszą zbliżającą się szarżę oddziałów z wioski i ujrzą zbliżające się doń ostrza nadzianych na karabiny bagnetów, każdy z kapitanów oddziału wyda rozkaz do oddania strzału, wynurzy się w nieładzie zza obwarowań, a potem wszyscy zgrupują się na tyłach swych batalionów”.

Inna kolumna, zbliżając się do Champvant, wysłała kilka skromnych oddziałów na zwiady, „które wdadzą się w lekką potyczkę z wymianą ognia”.

W obozie w Plobsheim, pięć kompanii grenadierów zostało ulokowanych na czele: ze względu na to, że wrogie posterunki znajdowały się za obwarowaniami, aby objąć w posiadanie przeprawę przez Ill, grenadierzy wystąpili naprzód wraz z dragonami, zdobyli kilka krzaków po prawej i lewej, a następnie, mając wsparcie jednej brygady, zmusili wroga do stopniowego cofania się. Główne siły piechoty rozpościerały się za nimi.

W czasie innego manewru, kolumna została zatrzymana przez grenadierów i strzelców, których wróg rzucił do lasu. Zostali tam zaatakowani przez dragonów pieszych.

Jak się zdaje, mamy tu do czynienia ze starciami w tyralierach. Często stosowanym rozwiązaniem było oddzielenie małych oddziałów i rzucenie ich naprzód, w stronę okolicznych obiektów, do lasu, w winnice czy obwarowania. Ogień w takim przypadku prowadzony był zupełnie dowolnie. W czasie manewrów w czasie pokoju oddziały te formowały się klasycznie, w trzy szeregi, choć rola ich pozostawała wciąż taka sama: kluczowe było to, że ogień prowadziło się bez rozkazu.

„Jest niemożliwe, aby żołnierz dobrze celował (pisze Maurycy Saski), kiedy uwagę jego zaprząta wyczekiwanie oraz zważanie na rozkaz”. Ogień w tyralierach wydawał mu się więc jedynym skutecznym rozwiązaniem i kazał go stosować lekkim armiom, o których pisał w swych Rozmyślaniach[26] : „Kiedy przychodzi do ataku na piechotę, lekkie armie muszą się rozproszyć na froncie, lub przed nią, na 100, 150 lub 200 kroków. Muszą zacząć ostrzeliwać wroga z dystansu 300 kroków i to bez zarządzenia, czy rozkazu: według własnego uznania. Żaden z kapitanów lekkiej armii nie powinien dawać sygnału do odwrotu, ani też ruszać chorągwi, zanim wróg nie znajdzie się w odległości 50 kroków. Wtedy, powinien spokojnie powrócić do swojego pułku, strzelając od czasu do czasu, aż złączy się z batalionami, które w tym momencie powinny już kroczyć naprzód. Te, w czasie w jakim wróg będzie pokonywał owe 300 kroków, prowadzą ogień. Zajmuje to z reguły 7 do 8 minut (…). Łatwo w takim razie obliczyć, że wrogie bataliony przyjmą na siebie w tym czasie co najmniej 400 do 500 strzałów każdy, zanim będą w stanie mnie zaatakować, i to przyjmą od kogo? Od ludzi, którzy całe życie spędzili strzelając do celu, którzy mają przestrzeń dookoła siebie, strzelają kiedy chcą, są zręczni i rześcy oraz nieprzymuszeni ani rozkazem, ani niewygodną postawą, jaką musieliby zachować pozostając w szeregu, gdzie jedni popychają drugich przeszkadzając sobie wzajemnie w celowaniu. Założę się, że jeden wystrzał takiej lekkiej armii warty jest dziesięciu jakiejkolwiek innej”.

Hérouville w Traktacie o legionach, wyraził podobną opinię: „Zakładam, że lekkie armie będą odpowiednio wyposażone i wyćwiczone w szybkim przeładowywaniu broni oraz celnym strzelaniu. Gdy tylko legion sformuje się w szyku bojowym, oni wysuną się o 50 czy 100 kroków naprzód, ukryją w zaroślach, domach, krzakach, czy gdziekolwiek będzie wola ich rozmieścić, w taki sposób, że będą w stanie razić przeciwnika swym ogniem. Bardzo szybko bataliony, narażone na ich ogień poczują się nadzwyczaj niekomfortowo, a w tym momencie nie będą miały innego wyjścia jak tylko wycofać się lub ruszyć naprzód”.

W praktyce, znajdziemy wiele przykładów na to, że pomysły marszałka de Saxe dotyczące użycia tyralier były dosyć popularne wśród naszych kadr oficerskich. Relacje z manewrów wykonywanych w czasie pokoju pozwalają nam przypuszczać, że stosowano je dosyć powszechnie. Obserwacje znanego taktyka, Bombellesa, dotyczące ordynacji z 1754 roku utwierdzają nas w tym przekonaniu: „Nasza piechota (pisze) zwykła walczyć bronią białą, nie używając ognia. W przypadku, kiedy znajdowała się za jakimś ziemnym umocnieniem, obwarowaniem, czy strumieniem, nasz ogień prowadzony przez strzelców o doskonałym oku, był najbardziej zabójczy. Ogień prowadzony na rozkaz skutkował zwykle dużo gorszymi rezultatami. Ogień strzelców wydaje się być ich wrodzonym talentem”. Bombelles nie był ani wynalazcą, ani utopistą: był praktykiem, który ograniczał się do wykładania i polecania tego, co widział że przyniosło sukces w czasie wojny. Jego świadectwo dowodzi nam, że, jak mogliśmy się tego spodziewać, bardzo często strzelcy, bądź skromne oddziały rzucone przed szereg czy na skrzydła armii, w teren zabudowany, zarośla, za strumienie czy do lasu, prowadziły ogień i nigdy nie przyjmowały klasycznego rozwinięcia.

Walki i starcia w czasie wojny o sukcesję austriacką dowodzą przydatności tyralier oraz strzelców używanych w wielkiej liczbie: pod Fontenoy pułk Grassina, w rozproszeniu (1,2 tysiąca ludzi, w tym 800 pieszo) w lesie de Barry, zatrzymał swym ogniem oskrzydlający ruch brygady Ingoldsby. Jego rola wydała się na tyle znacząca, że na powstanie analogicznych oddziałów nie trzeba było długo czekać, i już pod Raucoux (1746), dwa pułki Grassina i La Morlière’a, w tyralierze na prawym skrzydle, otoczyły wioskę Ans i w znacznym stopniu przyczyniły się do jej zdobycia.

Czy grenadierzy i strzelcy z batalionów zaangażowanych w starcie w wiosce walczyli oddzielnie, wysunięci przed szeregi własnych jednostek, jak podczas manewrów obozowych w latach 1727, 1730 i 1754? Na ten temat trudno cokolwiek powiedzieć, ponieważ relacje z Raucoux i Lauffeld (1747) są zbyt ogólnikowe.

V – TAKTYKA W ROKU 1755

W latach 1754 i 1755 nastąpił prawdziwy wysyp reform, propozycji i studiów nad taktyką.

Rozporządzenie z 1754 roku formalnie usankcjonowało stosowanie rytmicznego kroku, o którym niejasno wspominały już ordynacje z lat 1750 i 1753. Uściślało ono, że wszyscy żołnierze, nawet zajęci rozmową, powinni jednocześnie stawiać tą samą stopę na ziemi.

Szeregi i rzędy zwierano przed wykonaniem jakiegokolwiek manewru. Formację w otwartych szeregach z odstępami 6 kroków przyjmowano w czasie marszu. Sekcje, plutony itd., maszerowały po sobie w kolumnach, w odstępach równych swej linii frontu, więc ich rozwinięcie było o tyle dokładniejsze, że dystans ten był łatwy do zachowania.

Niezwykle istotną zmianą było ograniczenie głębokości batalionu sformowanego w linię do trzech szeregów. Pozwoliło to na prowadzenie gęstszego ognia, co było o tyle ważne, zwłaszcza, że od czasu wprowadzenia żelaznych stempli (w 1740 roku), szybkość strzału wzrosła do 2-3 strzałów na minutę (rozporządzenie z 1750 roku zalecało, aby żołnierze starali się oddawać trzy strzały na minutę).

Ogień w rzędach wyszedł z użycia już 10 lat wcześniej. Teraz stosowało się jedynie ogień w sekcji, w plutonie, w jednej trzeciej rzędu, w pół-rzędzie, czy w batalionie[27], a także kontrmarsz[28]. Ordynacja z 1755 roku nakazywała, aby zaczynać ostrzał centralnymi frakcjami.

Odchudzenie formacji niepokoiło niejednego oficera, zarówno pośród zwolenników marszałka de Saxe, jak i Folarda. Powoli w życie wchodziło zalecenie Maurycego Saskiego, aby dublować szeregi za każdym razem, kiedy w grę nie wchodziła walka ogniowa. Jako przygotowanie do formowania kolumny do ataku, używało się w szczególności ustawienia w 6 szeregach. Według rozporządzenia z 1754 roku, formowanie powinno wyglądać następująco:

W batalionie, którego rzędy podzielone są na trzy części, część środkowa zwrócona była twarzą do przodu, pierwsza i trzecia twarzą do tyłu. Wykonywały one obrót w stronę środka, formowały się na tyłach skrzydeł tej części, która stała nieruchomo, twarzą na zewnątrz. W ten sposób otrzymywano trzy brzegi pustego czworoboku. Czwarty brzeg tworzyła pikieta.

Ordynacja z 1755 roku odeszła od zmiany frontu do tyłu i zalecała po prostu formować się plutonom jeden za drugim[29]. Z zaleceń Folarda ostało się, aby nie było między nimi odstępów. Zalecano także, aby kolumna składała się zawsze z dwóch połączonych ze sobą batalionów. Grenadierzy i pikiety, sformowani w trzech szeregach, otaczali czoło kolumny. Ich zadaniem było prowadzenie ognia w czasie jej szarży[30]. Takie rozwiązanie spotkało się z krytyką Bombellesa:

„Sposób formowania kolumny wedle ostatniej instrukcji zdaje się grzeszyć trudnością oraz powolnością wykonania, a także jeśli chodzi o jej skład. Trudno zrozumieć czemu ma służyć nieforemność, jaka tworzy się w dywizji, w której batalion formuje się w 6 szeregów, podczas gdy kompanie grenadierów i strzelców mają ich tylko 3.

Jestem oczywiście świadom argumentów, jakie można przytoczyć na poparcie owego systemu, oraz tego, że w pewnych okolicznościach to nie ogień, jaki można prowadzić z tych dwóch plutonów, jest głównym atutem takiego ustawienia.

Na ten argument można odpowiedzieć tak: doświadczenie nieraz już nas nauczyło, że jeden, oddany przez przypadek strzał z batalionu, niemal zawsze pociąga za sobą otwarcie ognia przez piechotę, i to pomimo wysiłków oficerów, aby go powstrzymać. Nietrudno także przewidzieć, że kiedy tylko kompania grenadierów oraz strzelców otworzą ogień, nie będzie możliwe dłuższe wstrzymywanie ognia reszty batalionu. Nieszczęsna piechota, która popełni taki błąd!

Czyż nie łatwiej byłoby formować kolumny we wspierających się nawzajem dywizjach, czy to w celu rozbicia mniejszego od nas korpusu, aby zaatakować osłanianą drogę lub okopy, czy też w końcu dla sformowania zeń batalionu w kwadrat czy równoległobok, zależnie od okoliczności, jak to już nieraz praktykowaliśmy z sukcesem w czasie minionych wojen?

Od ponad 50 lat próbowaliśmy ustawienia batalionu w 3, 4, 5, i 6 szeregach. Po dogłębnej analizie jestem w zupełności przekonany, że zalecenie formowania się w 4 szeregach jest najbardziej korzystne. Ustawienie w 3 szeregach bezsprzecznie osłabia batalion i naraża go na zbytnie rozchwianie, tak, że jego szyki łatwo ulegają otwarciu w czasie marszu w szyku bitewnym. Czwarty szereg, o ograniczonej szerokości, stanowi wystarczające wsparcie dla trzech pierwszych. Piąty i szósty wprowadzają jedynie zamieszanie (…).

Zaobserwujmy przy tym, że w batalionach gdzie piechota rusza na wroga w celu starcia się z nim, sama jej obecność tak mocno przeraża większość mniej zaprawionych w boju żołnierzy, że chowają się oni za plecami swoich, bardziej odważnych towarzyszy, gdzie czują się znacznie bezpieczniej. Łatwo więc przewidzieć, że w ten sposób skrzydła batalionu, zamiast rozpościerać się na grubość 4 szeregów, składają się ku środkowi, przez co automatycznie w momencie szarży batalion liczy 8 szeregów. Nie należy się wobec tego obawiać, że batalion jest zbyt płytko sformowany. Za szczęśliwego może uważać się ten, komu uda się utrzymać batalion w zgodnym szyku w czterech szeregach (…).

Nasza piechota przez cały czas prowadziła ogień w ten sposób, że dwa pierwsze szeregi przyklękały, dwa ostatnie strzelały na stojąco, przy czym trzeci lekko się schylał (…).

Nasza piechota, zwykła walczyć bronią białą, nie używając ognia.

W przypadku, kiedy znajdowała się za jakimś ziemnym umocnieniem, zaroślami, czy strumieniem, nasz ogień prowadzony przez strzelców o doskonałym oku, był najbardziej zabójczy. Ogień prowadzony na rozkaz skutkował zwykle dużo gorszymi rezultatami. Ogień strzelców wydaje się być ich wrodzonym talentem”.

Crémille miał w 1753 roku inne zdanie na ten temat:

„O wynikach wszelkich starć w czasie wojny decyduje ogień bądź broń biała. Ten pierwszy wymaga wydłużonej i jak najpłytszej linii frontu. Ta druga, wręcz przeciwnie: więcej głębokości niż szerokości. Szyk, w jakim wciąż formuje się dziś królewska piechota, to jest w 4 szeregach, wydaje się tak samo nieodpowiedni dla obu rodzajów (…)”[31].

Oprócz zwolenników szyku kolumnowego czy linearnego, około roku 1755 zaczęli pojawiać się zwolennicy szyku mieszanego:

„Pan Folard przedstawia zalety ataku kolumnowego (pisze de Spar w swych Instrukcjach wojskowych[32]), lecz przewaga takiego ataku wzrośnie moim zdaniem jeszcze bardziej, jeśli wspomoże się kolumnę linią w szyku bitewnym”. Był on również zdania, aby „do każdej brygady liczącej 300 piechurów dołączyć lekko uzbrojone oddziały, które będą pełniły rolę czat”[33].

Hrabia de Beaujeu, w liście a 17 grudnia 1754 roku, proponował przepleść kolumny złożone z dwóch batalionów, batalionami o trzech szeregach. Sprzeciwił się zresztą także wyłącznemu użyciu rozwiniętej linii i walki bronią palną:

„Ogień jest siłą destrukcyjną, a ten kto lepiej strzela zyskuje niekwestionowaną przewagę w starciu. Jeśli więc, jak sam Pan zauważa, wróg wykorzystuje nabytą w toku ćwiczeń biegłość w posługiwaniu się bronią palną, jest to moim zdaniem wystarczający powód do zmiany naszego stylu walki. Powinniśmy nacierać z nagłą szarżą z bagnetami w głębszym niż on ustawieniu, przeciwstawiając jego przenikającym nas korpusom, które w tym momencie nie będą w stanie wystrzelić wcale lub prawie wcale, korpusy tej samej natury.

Oto jedyne co możemy zrobić, aby na nowo wprowadzić dyscyplinę w nasze szeregi, o co tak bardzo się Pan martwi. Przyznać, że wróg jest lepiej wyćwiczony w strzelaniu, wykluczyć możliwość doścignięcia go w tej mierze, a jednak zmuszać nas do prowadzenia tak nierównej walki? Jest to rada, jaką moglibyśmy otrzymać od wroga właśnie, a której rozsądnie będzie jednak nie posłuchać.

Pragnie Pan połączyć atak z ogniem karabinowym, a można to uczynić za sprawą ustawienia batalionu w 6 szeregach, ponieważ grenadierzy i strzelcy mogą strzelać zawsze (…).

Ośmielę się stwierdzić, że Francuzi zawsze będą strzelać bez rozkazu: nie zmienia się wrodzonych cech narodu, a ich cechą jest porywczość. Lubują się oni w robieniu wszystkiego na gwałt, należy więc całą ich gwałtowność skierować na wroga”[34].

Podsumowując, nasi oficerowie prezentowali zupełnie odmienne opinie: jedni byli zwolennikami wyłącznego użycia kolumny, inni, choć było ich mniej, zdawali się skłaniać ku ustawieniu linearnemu i walce z użyciem karabinów. Większość doświadczonych w dowodzeniu wojskiem i prowadzeniu wojen ludzi zgadzało się natomiast, że nasze oddziały były za mało zdyscyplinowane i wyćwiczone, aby z powodzeniem prowadzić natarcia z ogniem karabinowym przeciw wojskom pruskim i austriackim, oraz że należało starać się wykorzystać ich zapał do szarży z bagnetami. Szyk linearny w 3 szeregach nie wydawał się odpowiedni do tego typu walki, zarówno ze względu na słabość takich batalionów, jak i trudności z ich prowadzeniem i uniknięciem nadmiernego rozchwiania. Powszechnie skłaniano się raczej ku kolumnie złożonej z jednego batalionu, bądź mniejszej jednostki, sformowanej w sekcjach czy plutonach ze zmniejszonym dystansem między nimi. Wielu taktyków, z Maurycym Saskim na czele, poprzestałoby na zdublowaniu szeregów.

Od czasów wojny o sukcesję austriacką, użycie tyralier bądź niewielkich oddziałów na przedzie lub na skrzydłach, strzelających bez rozkazu, stawało się coraz powszechniejsze. W obozach szkoleniowych z 1754 roku, nie wykonywało się praktycznie manewrów bez użycia tyralier.

VI – LEGION ROSTAINGA

Zaprezentowany w 1755 roku przez Rostainga projekt legionu łączył w sobie najlepsze rozwiązania oraz idee tamtej epoki[35]. Według jego zamysłu, legion powinien składać się z:

6 batalionów po 8 kompanii liczących 65 ludzi;

6 kompanii grenadierów po 40 ludzi;

2 kompanie fizylierów po 80 ludzi;

2 kompanie dragonów po 64 ludzi.

Nie licząc oficerów oraz sztabów.

„Zadaniem batalionów w legionach jest pełnienie funkcji ciężkiej piechoty, tzn. bardzo dokładne zachowanie szyku, czy to w czasie ataku czy obrony. To one decydować będą o rozwoju bitwy, choć to do lekko uzbrojonych oddziałów należeć będzie wykorzystanie zdobytej przez nich przewagi, ponieważ bataliony te muszą zachować spójny szyk, który pozwala im stawić czoła każdym okolicznościom. Co prawda, są one wyjściowo podzielone na dwie takie same części, tym niemniej nic nie stoi na przeszkodzie, aby połączyły się w jedną całość, jeśli zmuszą je do tego okoliczności.

Grenadierzy, zwani triaires (z trzeciej linii), nie obozują, ani nie walczą wraz ze swym batalionem w jednej linii. Trzymają się na tyłach, aby służyć mu jako rezerwa i moralne wsparcie. Zależnie od okoliczności, można ich dzielić na grupy bądź łączyć. Ich celem jest niesienie pomocy w razie potrzeby, wznawianie walki, ułatwianie zgrupowania, przeciwstawianie się wysiłkom przeciwnika, zatrzymywanie go i niwelowanie jego przewagi oraz ostateczne przechylanie szali zwycięstwa na swoją stronę, a także wprowadzanie zamieszania w szeregach wroga.

Kompanie konne także stacjonują na tyłach armii, podzielone bądź to na kompanie, bądź na półkompanie, lub zgrupowane, zależnie od potrzeb. Jeśli zajdzie taka konieczność, zsiądą z koni. Ich zadaniem nie jest jazda w szwadronach, lecz udzielanie legionowej piechocie wszelkiej pomocy, jaka leży w gestii lekkiej kawalerii. Zajmują się także rozpoznaniem terenu, utrudnianiem wrogowi marszu, osłanianiem działań legionu. W razie potrzeby walczą wspólnie z oddziałami fizylierów i uprzykrzają życie wrogowi, atakując jego flanki i tyły.

Ich główną rolą w walce jest służenie legionowi za rezerwę, dodawanie mu otuchy, ułatwianie zgrupowania i utrudnianie zgrupowania wrogowi. Nadają się oni doskonale do rozpraszania i zwalczania wroga, którego szeregi zostały przerwane, bądź rzuciły się do ucieczki w wyniku działań batalionów.

Kompanie fizylierów muszą cechować się dużą mobilnością i lekkością: ich miejsce będzie najczęściej przed legionem, nie po to, aby wyprowadzać jakikolwiek atak, ale by nękać wroga ogniem oraz przesłaniać mu widok na działania legionu. Zostaną wyszkolone jak walczyć w oddziałach mieszanych z konnymi dragonami, rozdzielać się, łamać szyki, grupować się, przechodzić między innymi oddziałami, a także przemieszczać się galopem tam, gdzie będą potrzebne. Będą mogły osłaniać czoło maszerującej na wroga kolumny, ponieważ będą miały przećwiczony manewr cofania się na flanki w momencie, kiedy znajdą się na wysokości wrogiej armii (…).

Łatwość i swoboda w przemieszczaniu się musi stanowić nieodłączną cechę każdego rodzaju ustawienia. Można to osiągnąć jedynie przez dokładne określenie granic, w jakich może przebiegać linia frontu batalionu, a także odstępów między poszczególnymi batalionami (…).

Rozróżnia się szyk zwarty pełny i z odstępami. Pierwszy z nich polega na sformowaniu linii bez jakichkolwiek przerw, wzorem falangi. Wyklucza to lekkość i łatwość ruchów, przyczynia się do rozchwiania oraz ociężałości w marszu, a także do powstawania trudnego do ogarnięcia zamętu w momencie przerwania szyku. Może on być stosowany jedynie w bardzo specyficznych warunkach, więc nie będzie to podstawowe ustawienie armii.

Drugi szyk wprowadza przerwy między każdym oddziałem. Jest on znacznie korzystniejszy, z uwagi jednak na fakt, że może zostać przeznaczony do wykonywania trzech zupełnie różnych zadań, za każdym razem wymaga zastosowania innego rodzaju zasad.

Pierwsza możliwość, to posługiwanie się bronią, która razi z daleka. Aby ułatwić wykonanie tego zadania, należy maksymalnie wydłużyć front oraz spłycić szeregi batalionu.

Druga to, wyprowadzenie ataku. Głównymi zasadami, jakich trzeba w tym przypadku przestrzegać są: odpowiednie zastosowanie sił mechanicznych oraz lekkość, koordynacja i szybkość ruchów. Dobrym zwyczajem jest wymieszanie różnych formacji, zachowanie pewnej głębokości szeregów oraz rozszerzenie frontu, przy zachowaniu równych jego granic.

Koordynacja, lekkość oraz szybkość ruchów wywodzą się z ograniczenia szerokości frontu oraz solidności i spoistości otrzymanym dzięki zachowaniu głębokości szeregów. Nikt nie zaprzeczy, że te trzy cechy ruchu atakującego oddziału są dlań kluczowe. Wysoka jakość oraz wymieszanie oddziałów wzmacniają jeszcze efekt. Głębokość szeregów pozwala uzyskać przewagę w masie i sile oporu. Ograniczenie frontu natomiast przyczynia się do łatwiejszego wykonywania szybkich ruchów bez rozchwiania czy przerwania szyku.

Trzecie zadanie polega na robiącym jeszcze większe wrażenie ataku. Wymaga ono nie tylko ustawienia odpowiedniego do wyprowadzenia ataku, ale i do przerwania, wstrząśnięcia i rozbicia szeregów przeciwnika. Musi łączyć zalety poprzedniego ustawienia z większą głębokością szeregów i ograniczeniem długości frontu”.

Rostaing był zdania, że każdy batalion, który liczył więcej niż 300 ludzi był niezwykle trudny w dowodzeniu, niezależnie od okoliczności. Dlatego też podzielił bataliony ze swego legionu na półbataliony, i to one stanowiły dopiero prawdziwą jednostkę taktyczną, podzieloną dodatkowo na cztery kompanie.

Aby móc łatwiej stawiać czoła wszelkim przeciwnościom, Rostaing, na wzór Maurycego Saskiego, przyjął, jako podstawowe ustawienie, szyk zdublowany na 6 lub 8 szeregów. Liczący 300 ludzi półbatalion o 6 czy 8 szeregach bardzo szybko zwijał się w kolumnę o 12 czy 16 szeregach, kiedy chciał ruszyć z szarżą, oraz nie mniej szybko rozwijał się w linię o 3 czy 4 szeregach, kiedy trzeba było prowadzić ogień. Zresztą był on wystarczająco solidny, żeby w razie potrzeby wyprowadzić atak, a także wystarczająco liczny, aby razić gęstym ogniem, czekając na możliwość rozwinięcia się.

Rostaing uważał kolumnę Folarda za zbyt ciężką i szacował, nie bez racji zresztą, że jego własny liczący 250 do 300 ludzi półbatalion o 12 szeregach przewyższał kolumnę w kwestiach zachwalanych przez jej pomysłodawcę.

Co się tyczy regularnego prowadzenia ognia, będącego kwestią spędzającą sen z powiek wielu mu współczesnym, Rostaing nie uważał go za wielki problem:

„Obce wojska, Prusacy i Holendrzy, oddają regularne salwy w szeregach lub plutonach. Najważniejsze, to sprawić, aby odznaczały się doskonałą regularnością oraz szybkością. Pragniemy i cały czas staramy się im dorównać, nie jestem jednak pewien, czy kiedyś nam się to uda. Mam co do tego pewne wątpliwości, uważam jednak, że powinniśmy dążyć nie tyle do zrównania się z nimi, co do ich prześcignięcia, a to za sprawą wdrożenia doskonalszej metody. Wszyscy przecież wiemy, że ogień w plutonie nie stanowi wielkiego niebezpieczeństwa, a w szeregach, zwłaszcza z ostatniego szeregu, pada zwykle na zbyt dużej wysokości i trudno mówić o odpowiednim celowaniu.

Doświadczenie wojenne z lat 1733 i 1742 nie przekonało nas do ognia Austriaków, czy Holendrów. Słyszałem także, jak jeden z naszych najznakomitszych generałów twierdził, iż po bitwie pod Czaslau (rok 1742), w szeregach pruskiej piechoty znaleźć można było takie ilości ładunków, że można by pomyśleć, iż wystarczy ich na wybicie całej austriackiej armii. Tymczasem, jak się okazuje, ledwie 2 tysiące Austriaków zginęło bądź zostało rannych w owym starciu.

Z naszym, prowadzonym nieregularnie ogniem mamy doświadczenia zupełnie przeciwne, czy to w Parmie, czy gdzie indziej, co pozwala nam twierdzić, iż jest on najwyższej jakości, a nawet znacznie groźniejszy od ognia wroga”.

Nie będziemy zagłębiać się dalej w proponowane przez Rostainga rozwiązania. Wydaje się jednak, że widzieliśmy już dość, aby w jego projekcie legionu móc rozpoznać cechy predysponujące go zarówno do walki ogniem, jak i do ataku, szybkich i prostych manewrów, a także do zastosowania tyralier, linii i mniej lub bardziej głęboko sformowanych kolumn, zależnie od napotkanych okoliczności.

Projekt Rostainga został wypróbowany w Metz, na oczach marszałka de Belle-Isle i księcia de Broglie. Belle-Isle, w raporcie do ministra, zachwycił się wzorowym wykonaniem manewrów: „Prawdą jest zarazem (dodaje), że prostota manewrów oraz wyrazistość komend w znacznym stopniu przyczyniły się do precyzyjnego wykonywania wszelkich ruchów, co tym bardziej dowodzi talentu Pana de Rostainga, którego nachwalić się nie mogę”. Książę de Broglie był bardziej wstrzemięźliwy: uważał on, że mieszanie różnego rodzaju oddziałów w liczącym 3 tysiące ludzi legionie było niekorzystne dla służby wojskowej. Sądził także, iż kawaleria oraz lekkie oddziały były przydatne dopiero w momencie, kiedy zyskiwały odpowiednią liczebność, a nie, jak w tym przypadku wymieszane z batalionami w małych plutonach. Co do reszty, zgadzał się z taktycznymi dyspozycjami zaproponowanymi przez Rostainga.

Kwestia pozostawała wciąż otwarta pod koniec 1755 roku, to jest w przededniu wojny siedmioletniej, kiedy w szranki stanął nowy reformator: był to Mesnil-Durand ze swym zastępem rękawów, plésions i plésionnettes.

VII – PROJEKT FRANCUSKIEGO SZYKU TAKTYCZNEGO MESNIL-DURANDA

W momencie wejścia w życie ordynacji z roku 1755, idee Folarda, oczyszczone z zawartych w nich dziwaczności i wyłączności, utorowały sobie drogę do powszechnego użytku: znacznie uproszczona kolumna figurowała we wszelkich rozporządzeniach, została też bardzo dokładnie przestudiowana. Zamysł był taki, aby wyciągnąć z systemu Folarda to, co wydawało się najpraktyczniejsze i włączyć do oficjalnej doktryny. Pojawienie się Mesnil-Duranda zmieniło jednak wszystko[36].

Pisarz ten odegrał tak znaczącą rolę w naszej historii wojskowości, że nie możemy nie poświęcić równie pokaźnego miejsca na prezentację jego pomysłów.

Przede wszystkim należy powiedzieć, iż Mesnil-Durand poszedł o krok dalej w dziedzinie organizacji kolumny niż Folard. Podobnie jak kolumna zalecana w ordynacji, jego kolumna składała się z plutonów, ustawionych jeden za drugim, lecz tym razem pod nazwą sekcji w słownictwie dotyczącym szyku kolumnowego, który rezerwuje nazwę plutony, dla określenia właśnie sekcji.

I dalej: dwie połączone kompanie tworzyły sekcję składającą się z 24 rzędów w 8 szeregach. Ich szyk był więc zdublowany w stosunku do szyku kompanii stosowanych dotychczas w armii francuskiej. Formowały się jednak w linii liczącej, jak dotychczas, 4 szeregi. Dwie następujące po sobie bez odstępu sekcje tworzyły plésionnette (kolumienkę), liczącą 24 rzędy na 16 szeregów. Dwie plésionnette, jedna za drugą, tworzyły plésion (rodzaj kolumny). Jeśli podzielimy plésion wzdłuż na dwie części, otrzymamy dwa rękawy 12 na 32. Czwarta część plésion, czyli połowa rękawa lub plésionnette, nazywana była czasami pół-rękawem. Liczył on 12 na 16 ludzi. Jeśli dalej, podzielimy rękaw wzdłuż na dwie części, otrzymamy rękaw liczący 6 na 32 ludzi.

Aby uzmysłowić sobie czym był plésion, wystarczy zauważyć, że jego front oraz głębokość były takie jak w naszej kolumnie batalionu w czasie wojny. Różnił się od niej jedynie tym, że nie występowały w nim odstępy.

Według Mesnil-Duranda, plésion niezwykle łatwo było skierować w dowolnym kierunku. Jest to bez wątpienia prawda, jeśli porównać go z linią liczącą 200 rzędów. Ludzie bez problemu mogli weń mieć mniej lub więcej przestrzeni wokół siebie, zależnie od potrzeb. Czy można maszerować w ten sposób przez dłuższy czas nie mieszając szeregów i rzędów, nie przeistaczając się w nieokreśloną masę, zwłaszcza będąc pod ostrzałem? Oto pytanie, którego Mesnil-Durand nie ośmielił się postawić.

Plésion mógł złamać się na plésionnette, pół-rękawy czy rękawy oraz rozwinąć się sekcjami, gdzie każda sekcja rozwijała się w linię, a wszystko to za pomocą prostych ruchów suwakowych. W jaki sposób jednak formował się w kolumnę marszową i jak kolumna marszowa formowała się z powrotem w plésion? Czy sformowanie szyku bojowego w plésion nie zajmowało więcej czasu niż szyk linearny? Oto kolejne ważkie pytania, na które nie znajdziemy odpowiedzi w opasłym przecież tomisku autorstwa Mesnil-Duranda.

Tak wyglądał plésion w kontekście manewrów. Jeśli chodzi o walkę, autor rozmijał się w kilku kwestiach z Folardem: nie miał złudzeń, co do wartości ognia, jaki była w stanie prowadzić kolumna. Całą nadzieję w prowadzeniu ognia pokładał w dwóch plutonach grenadierów (w sumie 96 ludzi), które otaczały ją na flankach, bądź formowały się przed nią. Grenadierzy ci walczyć mieli w tyralierze lub po prostu w liczącej trzy szeregi linii. Oprócz grenadierów pieszych, w skład plésion wchodziła jeszcze kompania 50 grenadierów konnych.

„Pozycja oraz organizacja naszych kolumn (pisze Mesnil-Durand) powodują nie tylko doskonałe wymieszanie oddziałów, tak zachwalane przez wirtuozów sztuki wojennej, ale także prowadzą żołnierza ścieżką ku wartości i dyscyplinie, a co za tym idzie, ku zwycięstwie”.

Ówcześni teoretycy, na czele z księciem de Broglie, poddali w wątpliwość użyteczność małych oddziałów kawalerii u boku legionów czy plésion. Wymieszanie oddziałów wydawało im się posunięte za daleko w przypadku, kiedy liczebność kompanii została ograniczona do 50 ludzi. Moralna siła kolumny spotkała się z jeszcze ostrzejszą krytyką, ponieważ doświadczenie uczyło, że szeregi najłatwiej ulegające panice, to te, które nie biorą czynnego udziału w bitwie. Na 32 szeregi w plésion, 30 ostatnich, nie będąc żadnym moralnym wsparciem dla dwóch pierwszych, potrzebowały nieprzerwanego zastrzyku energii.

Słabym punktem systemu było lekceważenie przez autora broni palnej. Zdawał się on nie zauważać tego, co działo się przez dwa ostatnie wieki: przewaga broni palnej, która bardzo wyraźnie zaznaczyła się we wszelkich starciach piechoty już od czasów wojen religijnych, i która miała wielki wpływ na sposób formowania się oddziałów i ich taktykę. Uważał on obie te kwestie za przypadkowy wynik poprzednich przekonań, podczas gdy powstały one przecież pod nieustającą presją wydarzeń, przeciw którym walczyć się nie da. Podobnie jak Folard, pragnął powrotu piki, niepomny faktu, że została ona wyparta na skutek jednomyślnej woli walczących, zanim jeszcze usankcjonowano to jakimkolwiek rozporządzeniem. Domagał się 11 pikinierów w każdej kompanii, naprzemiennie z fizylierami z pierwszego szeregu, choć trudno wskazać, jaką korzyść mogliby przynieść będąc w takim rozproszeniu.

Pomijając wszystko inne, Mesnil-Durand szacował, że plésion, dzięki swej głębokości, bez trudu rozbije szyk liniowy, walcząc jedynie bronią białą. Wiemy, że stwierdzenie to, przedstawione tu jako dogmat, zostało obalone dawno przed pojawieniem się broni palnej. Na 32 szeregi w plésion, 30 będzie bezużytecznych w momencie kontaktu z wrogiem, co mogliśmy zaobserwować podczas ataków Epaminondasa. Czy plésion będzie jednak w stanie walczyć sprawnie po przyjęciu na siebie wrogiego ognia? Czy uda mu się dotrzeć do szeregów przeciwnika? Mesnil-Durand nie ma co do tego żadnych wątpliwości[37]:

„To, że niemal w każdej bitwie możliwe jest wykorzystanie broni białej, przynajmniej na części frontu, jest faktem, którego nie wolno zlekceważyć. We wszystkich bitwach, w których użycie tego typu broni było stałe, jak pod Malplaquet, Cassano i wielu innych, generałowie tej, czy innej strony, w każdej chwili mogli przerwać starcie. Możliwość taka stałaby się jeszcze powszechniejsza, gdyby francuscy generałowie nie starali się, jak wyznał to jeden z najsłynniejszych, ograniczyć bitew do zwykłych starć pozycyjnych[38], wiedząc, że ich naród większe ma w nich aktualnie szanse niż na otwartych przestrzeniach. Powiedzmy sobie jednak szczerze, że mając plésion i pikinierów, to wróg będzie teraz unikał otwartych przestrzeni. Tym lepiej: będzie to znaczyło, że pozbawiliśmy go jedynej jego nad nami przewagi. Zresztą, dzięki zastosowaniu plésion, wcale nie będzie mu tak łatwo omijać otwarte przestrzenie. Znajdą ich zawsze tyle, ile będą potrzebować.

Skoro i tak, niemal zawsze możliwe jest puszczenie się z szarżą, dla plésion będzie to możliwe jeszcze częściej. Na nierównym, kamienistym, jednym słowem trudnym terenie, podobnie jak bataliony, nie będą musiały się obawiać przerwania szyków czy niemożności podjęcia odpowiedniego wysiłku. Nieważne jak bardzo poprzecinane zaroślami, rowami czy jarami będzie pole bitwy: zawsze znajdą się przejścia na tyle szerokie, aby kilka z nich mogło się przezeń przeprawić, a jeśli nie, to nie będzie trudno takowe utworzyć (…). Oczywiście może zdarzyć się, że armia złożona z plésion zostanie w takich okolicznościach pokonana, pytam się jednak: jakie inne ustawienie poradziłoby sobie w takim razie lepiej? Wroga obwarowanego taką ilością przeszkód nie do pokonania należy uważać za wroga, którego pozycji nie da się zdobyć.

W obliczu tak wielu argumentów przemawiających za użyciem broni białej, przytoczmy jeden argument przeciw, skoro powrót do niej nie jest pożądany. Oto najczęściej spotykany: „Nadużyciem jest myślenie, że broń palna nie przyczynia się do tryumfu w danej bitwie. Niemal wszystkie dzisiaj są rozstrzygane w ten właśnie sposób”. A jakże inaczej miałyby się rozstrzygać, skoro nie robimy nic poza strzelaniem? (...). Ogień sprawia jedynie, że ludzie we wrogich szeregach przemieszczają się z miejsca na miejsce. Kiedy na nowo zewrą szyki, staje się bezużyteczny (…). Kiedy to jednak broń biała sprawia, że przemieszczają się korpusy, wcinając się momentalnie w ich szeregi i nacierając na boki, które nie wytrzymują naporu, wtedy takie zwycięstwo możemy nazwać prawdziwym i zasłużonym”.

Pomimo swej niechęci do broi palnej, Mesnil-Durand nie ośmiela się wyeliminować jej całkowicie. Zamiast popychać plésion do ataku, w pogardzie mając kule, które uważa przecież na niegroźne, chce inicjować walkę przy pomocy grenadierów.

„Kiedy tylko znajdziemy się w zasięgu ognia karabinowego, grenadierzy konni zatrzymają się w miejscu. Grenadierzy piesi będą maszerować prowadząc nieprzerwany i gęsty ogień, ponieważ będą w tym wyćwiczeni, oraz pewni siebie. Jedni będą wyposażeni w ładunki o 3 kulach większego kalibru, aby móc strzelać z dystansu 50 do 25 sążni od wroga, inni w 5 lub 6 małych kul, którymi posłużą się, gdy znajdą się bliżej nieprzyjaciela (…). Gdy tylko grenadierzy wyjdą przed własne szeregi, plésion z wolna ruszy. Po przejściu pewnego dystansu, który określę dokładniej dopiero w toku doświadczeń, zerwie się do biegu. Prowadzący ogień grenadierzy nie posuwają się tak szybko, więc plésion dogoni ich, a następnie wyprzedzi, przechodząc między dwiema ich grupami, aby na końcu rzucić się na wrogi batalion. W tym momencie grenadierzy mogą ostrzeliwać jedynie te jego odcinki, które wystają poza plésion, co będą czynić nieprzerwanie, posuwając się wciąż naprzód, nie bliżej jednakże niż 60 kroków od wroga, aż do momentu, kiedy cały plésion gotów będzie do szarży. Grenadierzy zbliżają się powoli, również ci na koniach, tak, aby w razie potrzeby być gotowym do szarży i do ataku przynajmniej na odłamki batalionu, które rozpierzchną się po jego rozbiciu. Będą musieli przyjąć na siebie ostrzał, który jednakże trwać będzie jedynie chwilę, nie będzie to więc stanowić poważniejszego problemu. Zresztą na tym etapie walki, batalion nie może już być zbyt zwarty, a swój ogień, siłą rzeczy skupiać będzie na gnębiących go grenadierach pieszych, oraz przygniatającym go plésion. Uderzający na wrogi batalion plésion momentalnie rozbije go siłą swego rozpędu”[39].

Przedstawiony tu plan walki plésion z batalionem liniowym może się sprawdzić lub nie, zależnie od skuteczności prowadzonego przez batalion ognia. Otóż, jak mogliśmy się przekonać pod Dettingen, Fontenoy, oraz Raucoux czy Laufeld (żeby zacytować jedynie starcia, w których braliśmy udział), piorunujący efekt wymiany ognia był jak najbardziej prawdziwy, czego Mesnil-Durand w ogóle nie wziął pod uwagę, a czego nie da się w żaden sposób zweryfikować ćwicząc manewry w czasie pokoju.

Według autora plésion miał nie być narażony na dochodzący go ogień z rogów batalionu dłużej niż na ogień frontowy.

Po tym co powiedzieliśmy, nie ma już potrzeby zagłębiania się we wszelkie zalecenia Mesnil-Duranda dotyczące zastosowania plésion w różnych rodzajach walki oraz operacjach wojennych: łatwo je sobie wyobrazić, oraz sposób w jaki wszelkie ruchy wyjdą z korzyścią dla plésion, jeśli tylko przyjmiemy dwa założenia: 1. kolumna licząca 32 szeregi z pewnością przebije szyk linearny nacierając nań, i 2. ogień nie jest w stanie zatrzymać maszerującego oddziału. Taka podwójna hipoteza sprawia, że wyciągane przez Mesnil-Duranda wnioski były jak najbardziej prawomocne. Tym niemniej przecież, jest to tylko i wyłącznie hipoteza!

Odpuśćmy sobie również rozdział, w którym Mesnil-Durand dowodził, że jego szyk kolumnowy odpowiada wrodzonym cechom Francuzów i zasługuje w ten sposób na swoją nazwę. Ten typ argumentów jest zbyt przewidywalny, aby się nad nimi rozwodzić.

Trzy lata później, w momencie kiedy nasze wojsko walczyło w Niemczech, Mesnil-Durand opublikował Ciąg dalszy projektu francuskiego szyku taktycznego. Doprecyzował w nich kilka kwestii oraz wprowadził kilka drobnych zmian do plésion.

Kompania grenadierów została zredukowana do połowy, utworzono za to lekko uzbrojoną kompanię.

Plésionnette została podzielona na sekcje, rękawy i manipuły oraz przeznaczona do działania najczęściej oddzielnie.

Wskazano trzy sposoby formowania się plésion, w zależności od tego, jak bardzo zwarte były szeregi i plutony (subdywizjony).

„Plésion będzie bitewny (3 kroki odstępu między sekcjami), zawsze w momencie, kiedy będzie stawać do pojedynku, a po przeprowadzonych manewrach, przyjmie z powrotem takie ustawienie zanim zostanie odesłany. Będzie więc to jego zwyczajowe ustawienie i to właśnie w nim, a nie w żadnym innym będzie maszerować przyspieszonym krokiem.

Plésion sformuje się w falangę w momencie szarżowania, a i to dopiero, kiedy znajdzie się o kilka kroków od nieprzyjaciela.

Otwarte szeregi przyjmie tylko w momencie marszu z dala od wroga bądź w biegu”.

Grenadierzy oraz oddziały lekkie formowały się już nie w trzech czy czterech, a w dwóch szeregach.

Plésion stał się w ten sposób znacznie bardziej mobilny i elastyczny. W niczym nie przypominał już zbitej masy z propozycji Folarda. Da się jednak zauważyć, że im bardziej rozwijał się on w tym kierunku, zwiększając odstępu między szeregami i sekcjami, tym mniejszą miał rację bytu. W dniu, w którym będzie on na tyle lekki i elastyczny, aby dać się stosować w praktyce, stanie się niczym więcej, jak tylko zwykłą, lekko zagęszczoną, kolumną.

VIII – ROZWÓJ TAKTYKI W PIERWSZEJ POŁOWIE XVIII WIEKU

W dosyć szczegółowy sposób przeanalizowaliśmy większość rozporządzeń, systemów i wojennych faktów interesujących z punktu widzenia taktyki piechoty w pierwszej połowie XVIII wieku. Trzymając się chronologii oraz pewnego zgrupowania zagadnień (broń palna, manewry, formacje bitewne, tyraliery itp.), które są ze sobą ściśle powiązane i nieustannie na siebie wpływają, nie ustrzegliśmy się z pewnością pewnych niejasności. Znalazłszy się w ważnym momencie naszych rozważań (wojna siedmioletnia wybuchnie w 1756 roku) uważamy za niezbędne rzucić okiem wstecz i krótko podsumować postęp, jaki dokonał się w taktyce piechoty, a także najpowszechniejsze w okolicach roku 1755 idee i procesy w naszej armii.

Pod koniec panowania Ludwika XIV sygnalizowaliśmy dwa główne punkty: niezdolność oddziałów do manewrowania oraz kluczową, niemalże wyłączną rolę, jaką w starciach odgrywała broń palna.

Niezdolność do manewrowania wynikała ze stosunkowo głębokich formacji oraz sporych odległości między szeregami i rzędami, wprowadzonych w epoce muszkietów i pik, a pozostających wciąż w użyciu, nawet kiedy karabin z bagnetem zastąpił zarówno pikę, jak i muszkiet. Piechocie, sformowanej w 5 szeregów, między którymi odległości wynosiły 4 lub 5 kroków, nie było łatwo złamać się w kolumnę, czy kolumnę rozwinąć. Znała jedynie niezbędne do bieżącej służby manewry, takie jak szpaler czy kontrmarsz. Potrzeba będzie całego okresu między rokiem 1715 a 1755, aby ją wyszkolić.

Najważniejszą przyczyną dokonującego się postępu, było udoskonalenie broni palnej oraz lepsze jej opanowanie, jakie przyszło z czasem. Prymitywny karabin z 1699 roku został udoskonalony około roku 1740 przez wprowadzenie żelaznego stempla, oraz kilku innych drobnych ulepszeń, które ułatwiły posługiwanie się nim. Powoli zaczęto sobie zdawać sprawę, że spore odległości między szeregami są niepotrzebne. Ogień prowadziło się w zwartych szeregach, co umożliwiało jednoczesne bądź sukcesywne oddawanie strzałów przez cztery szeregi. Odchodzi się więc od skomplikowanego sposobu prowadzenia ognia z roku 1703, gdzie to poszczególne rzędy w batalionie po kolei wychodziły z szeregów aby wystrzelić z karabinu, a następnie wracały na swoje miejsce. Zwyczaj ten zaniknął już w czasie wojny z 1741 roku. Aby batalion zawsze był w stanie prowadzić ogień, prowadziło się go plutonami, dywizjonami itd. Po kolei, bądź też w szeregach.

Głównym zmartwieniem nie była celność, lecz szybkość strzału. We Francji, podobnie jak w Prusach, czy w Austrii, precyzja strzału wydawała się być zepchnięta na drugi plan, dążyło się za to do pokrycia pola bitwy grubym dywanem pocisków. Główne starania szły w kierunku zapewnienia jak najszybszego powtórzenia salwy. Ledwie kilka głosów podniosło się w obronie celności strzału oraz indywidualnych ćwiczeń.

W praktyce, regularność salw dawało się utrzymać jedynie na początku starcia. Ogień na komendę szybko przeradzał się w dowolny. Prusacy oraz angielscy Hanowerczycy znacznie przewyższali nas pod względem walki bronią palną, choć ogień nasz nieraz okazywał się niemniej skuteczny. Pod Fontenoy, Raucoux czy Laufeld wyrządziliśmy nieprzyjacielowi szkody porównywalne z tymi, jakich sami doznaliśmy. Na naszych generałach oraz oddziałach pod Dettingen i Fontenoy wielkie wrażenie zrobiła jednak regularność angielskich salw, czyli inaczej mówiąc, dyscyplina oraz wyszkolenie lepsze od naszego. W ten sposób ogień wywarł na wojsko, oprócz oczywistego wpływu fizycznego, także i wpływ psychiczny, i to jest być może powód, dla którego skupiono wysiłki na zwiększeniu regularności i szybkości oddawanych salw, zamiast na ich precyzji.

Postęp, jaki dokonał się w dziedzinie konstrukcji i zastosowania karabinu skutkował więc redukcją liczby szeregów oraz odstępów między nimi. Tym samym, między rokiem 1715 a 1754, zniknęły przyczyny naszej niezdolności do manewrów. Niemalże pozbawiona głębokości linia bez problemu składała się w kolumnę o równych odstępach za pomocą równoczesnej zmiany frontu plutonów, a wykonując ruch odwrotny, kolumna o równych odległościach łatwo rozwijała się na boki. Oczywiście perfekcyjne opanowanie nawet tak prostych manewrów wymagało nieco czasu. Bez praktycznych reguł określających sposób wykonywania owych ruchów oraz marszu w kolumnie, nie udawało się szybkie rozwinięcie kolumny. Trzeba najpierw na nowo utworzyć odstępy, wyrównać szeregi itd. Wszystko to, wykonywane w linii składającej się z kilku batalionów, zajmowało sporo czasu. Ponadto, już sam najbardziej podstawowy manewr, jakim była zmiana frontu, było źródłem trudności: wykonywało się jedynie zmianę frontu o sztywnej osi, a dla maszerującej kolumny oznaczało to znaczne spowolnienie za każdym razem, kiedy chciała zmienić kierunek, ponieważ zanim jeden pluton zdołał zakończyć swój manewr, kolejny znajdował się już w miejscu, w którym powinien go rozpocząć.

Manewry te zaczęły być wykonywane dokładnie dopiero po wprowadzeniu miarowego kroku oraz marszu ramię w ramię, to jest w roku 1754. Dotychczasowa niedokładność jeszcze bardziej spowalniała i utrudniała manewry liczącej kilka batalionów linii.

Później zdołamy obejść wszelkie trudności związane z rozwinięciami oraz manewrami na polu bitwy, dzięki wprowadzeniu formacji manewrowych bardziej zbitych i mobilnych niż długie linie i długie kolumny o równych odstępach. Aż do roku 1755 nie było jednak o tym mowy: zwarte kolumny tworzyliśmy jedynie z kolumny o równych odstępach i nie umieliśmy jeszcze składać i rozwijać ich bezpośrednio. Dopiero w 1755 roku ukazało się rozporządzenie regulujące tworzenie zwartej kolumny przez zwinięcie plutonów za elementem bazowym, za pomocą ruchów od flanki. Manewr ten oczywiście wymagał udoskonalenia, uproszczenia i sprawienia, że stanie się bardziej praktyczny. Zanim stał się podstawą nowej taktyki, należało też najpierw dokładnie przeanalizować jego zastosowanie.

Zwolennicy szyku kolumnowego mieli na ten proces zbawienny wpływ: to właśnie im zawdzięczamy odkrycie oraz studia nad zwartymi kolumnami, które pewnego dnia staną się najlepszymi i jedynymi formacjami manewrowymi. Niestety Folard wraz ze swymi poplecznikami nad tę kwestię przedłożyli atak i walkę bronią białą.

Jak to często bywa, skrajność w jaką wpadliśmy zajmując się jedynie walką bronią palną oraz odchudzając i wydłużając nadmiernie szeregi, stała się przyczyną skrajności zupełnie przeciwnej. Folard pragnął ograniczyć całą bitwę do walki bronią białą. Mimo lekcji, jakie powinien wyciągnąć z przeszłych wydarzeń, sądził, że można przystąpić do ataku obywając się bez jednego wystrzału oraz z obojętnością przyjmując na siebie wrogie salwy. Ponadto twierdził, że głębokie formacje są w stanie siłą swojego ataku rozbić wrogie szeregi samym tylko naporem swych skomasowanych szeregów.

Zaproponowana przez niego „ściśnięta” kolumna, w której stłoczone jednostki nie były zdolne do jakichkolwiek manewrów, a której sposobu formowania się czy składania zresztą nie wytłumaczył, miała jednakże kilku zwolenników. Najbardziej doświadczeni w manewrach wojskowych oficerowie postrzegali ją jednak jako zupełnie niepraktyczną. Podobnie było w przypadku zalecanych przez ordynacje z lat 1753 i 1754 kolumn do ataku i odwrotu: nie zostały nigdy przetestowane w warunkach wojennych, a jeśli wierzyć słowom współczesnym im krytykom, nikt nie ośmieliłby się wypróbowywać ich na polu bitwy. W czasie ostatnich wojen, za każdym razem, kiedy była okazja przypuszczenia szarży w kolumnie, ścieśniano po prostu plutony czy dywizjony batalionu złożonego w kolumnę o jednakowych odstępach.

Zwolennicy Folarda mieli jednakże pewien wpływ na wyższe sfery w armii, skoro zdołali wprowadzić do wszelkich rozporządzeń owe kolumny do ataku i odwrotu, podporządkowane zasadom szyku kolumnowego. Zasady te zresztą, pomijając już dziwną formę wspomnianych kolumn, zostały zaakceptowane przez większość oficerów. Trudno byłoby znaleźć chociaż jednego, zagorzałego zwolennika tylko i wyłącznie szyku linearnego. Nie zgadzano się jednakże również i z poglądem Folarda, iż można przyjąć na siebie ogień przeciwnika i zaatakować bagnetami nie wstrząsnąwszy najpierw jego szeregami dłuższym ostrzałem. Panował pogląd, że rozwinięta linia powinna pozostać podstawową formacją bitewną na otwartym terenie. Biorąc jednak pod uwagę gorący temperament narodu oraz domniemane zaległości naszych oddziałów w dziedzinie prowadzenia ognia, postanowiono uciekać się do szarży z bronią białą częściej niż w przeszłości. Jedni domagali się wobec tego utworzenia batalionów w zwartej kolumnie w plutonach czy dywizjonach, inni, wśród nich Maurycy Saski, Hérouville i Rostaing, uważali, iż wystarczy podwoić głębokość rozwiniętego batalionu i sformować się w 6 lub 8 szeregach. Ordynacja z 1755 roku dopuszczała wszystkie powyższe rozwiązania: określała sposób formowania się w szyk linearny, w tym podwójny, oraz w zwartą kolumnę. Obydwa ustawienia znalazły zastosowanie w czasie wojny siedmioletniej.

Troska o zachowanie ciągłości ognia na polu bitwy poprzez rozwinięcie całej piechoty w linię sprawiła, iż pod koniec XVII wieku odstąpiono od zastosowania tyralier, w których lubowali się Tureniusz oraz jego poprzednicy (cofając się nawet do starożytności). Pojawili się oni na nowo w czasie wojny o sukcesję austriacką. Wielu wojskowych, na czele z Maurycym Saskim, uważało, że jedynie ogień w tyralierach jest skuteczny i że materialny efekt, jaki powoduje, z nawiązką i w wielu okolicznościach kompensuje efekt moralny ognia prowadzonego na komendę. Stwierdzono przede wszystkim, że pole bitwy nader często usiane jest zasłonami, lasami, obwarowaniami czy innymi obiektami, między którymi tyralierzy mają znaczną przewagę. I to zarówno, kiedy szybko i niewielkim kosztem zdobywają ważne strategicznie punkty, jak i w momencie osłaniania ruchów armii, co daje jej czas na spokojne ustawienie się w szyku. Ich udział, ograniczony jeszcze podczas wojny z 1741 roku, stawał się coraz bardziej powszechny w prowadzonych w czasie pokoju w latach 1748 do 1754 ćwiczeniach. Trudno znaleźć w tym okresie wojskowego pisarza, który nie zachwalałby ich użycia. Rozmyślania, Traktat o legionach, czy projekty Rostainga i Mesnil-Duranda są w tym punkcie zgodne.

Podsumowując, postęp w dziedzinie broni palnej pozwolił na spłycenie formacji liniowej do trzech zwartych szeregów, pozwalając jej przy tym na zachowanie statusu podstawowego szyku bitewnego. W okresie od 1715 do 1755 roku, obserwowaliśmy zarówno szyk linearny jak i kolumnę Folarda, a pomiędzy nimi, licznych doświadczonych wojskowych, którzy zgadzali się co do użyteczności kolumny, pod warunkiem jednak uproszczenia sposobu jej formowania, kierowania i rozwijania. Ci ostatni zdają się uzyskać przewagę na tyle znaczną, że rozporządzenie z 1755 roku, jednocześnie z Mesnil-Durandem, dopuszczało jedynie użycie kolumn zwartych w plutonach lub dywizjonach: kolumny te były jednak ciągle za ciężkie, a sztuka manewrów wciąż była w powijakach. Zmiana frontu i rozwinięcia kolumn o jednakowym odstępie nieustannie nastręczały wielu trudności. Potrzeba będzie lat, zanim wypracuje się proste i praktyczne manewry. Bardzo powoli wracało się także do zastosowania tyralier. Szyk linearny, kolumnowy oraz tyraliery, wspólnie zostaną poddane wojennej próbie.

[1]    Dywizjon składał się z dwóch plutonów [D.M.].

[2]     Zobacz: Kapitan Sautai, La Bataille de Malplaquet, Paris 1904; Generał porucznik de Vault, Mémoires militaires relatifs à la Succession d’Espagne, wydane przez generała Peleta, Paris 1835-1862; Quincy, Feuquières, i inni.

[3]    Pod Spire (rok 1703) nasza piechota, aby zyskać na czasie, nie traciła go na przeformowanie się i zaszarżowała w kolumnie marszowej. Pod Denain (rok 1712), atak został wyprowadzony w kolumnach, (długość ich frontu nie jest nam dziś znana) składających się z kolejnym elementów, batalionów bądź plutonów, poprzedzanych przez grenadierów i pikinierów.

[4]    Owo zniknięcie należy przypisać faktowi, że mając w końcu bardzo łatwą w dowodzeniu szeregami armię, chcieliśmy je wykorzystać do maksymalnego zwiększenia gęstości ognia.

[5]    Zobacz: J.I. de Spar, Instructions militaires, Paris 1753; B. de Villeneuve, La Tactique, Haye 1740; Bottée, Etudes militaires, Paris 1731 i 1750; H.F. de Bombelles, Traité des évolutions militaires, Paris 1754; Maurice de Saxe, Mes rêveries, Haga 1756, Paris 1877; J. Colin, Les Campagnes du maréchal de Saxe, t. I, Paris 1900; Héricourt, Les Elements de l’art militaire, Paris 1739. Patrz szkice na stronie 220.

[6]    Porównaj jakie trudności napotykał Bombelles podczas wykonywania najprostszych na pozór zmian frontu. Porównaj również niezwykłe komplikacje oraz różnorodność ruchów otwarcia i zwarcia rzędów, kontrmarszu i innych u Bottée’go.

[7]    Ordynacja z 1753 roku zalecała jedynie, aby wszyscy żołnierze wyprowadzali kroki tą samą nogą. Ta z 1754 często nawiązuje do kluczowej kwestii, aby, podczas wykonywania manewrów, wszyscy żołnierze uderzali o ziemię tą samą stopą.

[8]    Essai général de Tactiques, rozdział VI.

[9]    Archiwa wojenne, teczka nr 7.

[10]    To niedorzeczne przekonanie, które zyskuje na popularności, sprawiało, iż, na naszą zgubę, wciąż byliśmy gorsi od naszych sąsiadów, w każdej dotyczącej wymiany ognia kwestii.

[11]    To znaczy, że każdy żołnierz dotykał kolanem końca pochwy tasaka poprzednika.

[12]    Zobacz: J. von Mauvillon, Essai sur l’influence de la poudre à canon, Leipsic 1788.

[13]    Komendant de la Jonquière, „Revue d’histoire”, X 1905, s. 9.

[14]    J.Ch. de Folard, Nouvelles découvertes sur la guerre, dans une dissertation sur Polybe, Paris 1724.

[15]    Archiwa wojenne, teczka nr 16.

[16]    Ibidem, nr 15.

[17]    Patrz szkic na stronie 220.

[18]    Archiwa wojenne, nr 15.

[19]    Ibidem.

[20]    Patrz szkic na stronie 221.

[21]    C. de Hérouville, Traité des légions, ou Mémoires sur l’infanterie, La Haye 1753.

[22]    J.I. de Spar, Instructions militaries, Paris 1753.

[23]    Patrz szkic na stronie 222.

[24]    Brygada z Monako sformowała się w dwóch liniach, z Ségur w kolumnie, z Burbon w dwóch liniach. Lewa strona armii w szyku bojowym.

[25]    „Revue militaire”, roczniki 1899-1900.

[26]    M. de Saxe, Les Rêveries, ou Mémoires sur l’art de la guerre, Manheim1757.

[27]    Wymienione sposoby prowadzenia ognia nie wymagały już wychodzenia z szeregu rzędów, które miały oddać salwę. Poszczególne jednostki oddawały strzał sukcesywnie, pozostając w normalnym uformowaniu.

[28]    Kontrmarsz przeprowadzano w kolumnie. Znajdujący się na przedzie oddawali salwę, a następnie, co sił w nogach biegli wzdłuż kolumny, aby ustawić się na tyłach.

[29]    Patrz szkic na stronie 221.

[30]    Dla porządku wspomnijmy tu również o kolumnach do odwrotu, które zawsze różnią się od kolumn do ataku, choć są od nich nie mniej ciężkie. Kolumna z 1755 roku jest analogiczna do kolumny do ataku z roku 1754.

[31]    Archiwa wojenne, nr 15.

[32]    J.I. de Spar, op. cit., s. 48.

[33]    Ibidem, s. 130.

[34]    Archiwa wojenne, nr 15.

[35]    Ibidem, nr 17.

[36]    Mesnil-Durand urodził się w 1729 roku. W wieku 15 lat został królewskim paziem, brał udział w kampanii z 1747 roku i otrzymał honorowe odznaczenie. Zaraz potem wstąpił do inżynierii wojskowej, choć proponowano mu objęcie komendy nad kompanią kawalerii, a następnie osiadł na swych włościach, gdzie powstał jego Projekt francuskiego szyku taktycznego.

[37]    Mesnil-Durand, Projet d’un ordre français en tactique, Paris 1755, s. 98 i n.

[38]    Chodzi tu o Maurycego Saskiego.

[39]    Mesnil-Durand, op. cit., s. 222 i n.

ROZDZIAŁ II
WOJNA SIEDMIOLETNIA

I – FRANCUSKA TAKTYKA W CZASIE WOJNY

O francuskim udziale w wojnie siedmioletniej najczęściej można usłyszeć to, że nasze oddziały były źle zarządzane i zazwyczaj ulegały przeciwnikowi na polu bitwy. Nie miejsce tutaj na polemikę i przyrównywanie kampanii z lat 1757-1762 do innych, bardziej chwalebnych, należy jednak zdecydowanie odrzucić opinię, jakoby owe, źle zarządzane oddziały były pod każdym względem gorsze od innych, czy też przede wszystkim, że miały gorszą taktykę.

Wręcz przeciwnie, okres między rokiem 1757 a 1762 był jednym z najbardziej interesujących z punktu widzenia taktyki, ponieważ wreszcie nadarzyła się okazja wypróbować w wojennych warunkach różnego rodzaju systemy proponowane w przeciągu poprzednich 30 lat: szyk linearny, kolumny, tyraliery, masowe formacje rezerwowe, działa, czy system dywizyjny i inne. Wypróbowano wszystkiego, a niechęć do rutyny oraz pragnienie postępu doprowadziły do zupełnej zmiany naszych rozporządzeń i taktyki.

Szwedzkie działa, w których pokładano tyle nadziei około roku 1740, zupełnie nie sprawdziły się pod Fontenoy i od tej pory artyleria korzystała z długich armat o większej mocy. Jako że, w przeciwieństwie do obcych armii, nie dysponowaliśmy wystarczającą liczbą kanonierów do obsługi podobnej ilości dział, ordynacja z 20 stycznia 1757 roku przypisała każdemu batalionowi piechoty jedno działo szwedzkie. Niestety, mało szczegółowe relacje nie pozwalają na pełne oszacowanie roli, jaką pełniły działa batalionowe w czasie starć. Wydaje się, że ostrzał artyleryjski wzmocnił efekt wywoływany przez karabiny, jednakże prowadzony samodzielnie nie był on szczególnie skuteczny.

Za każdym razem, kiedy bitwa miała rozegrać się na niezbyt zróżnicowanym terenie, jak pod Crefeld, piechota zachowywała swoje klasyczne ustawienie, to jest dwie linie z rozwiniętymi batalionami. Wyłączną rolą grenadierów oraz pikiet było odepchnięcie wysuniętych posterunków wroga znajdujących się przed linią frontu.

W czasie niektórych bitew, np. pod Rossbach czy Inden, zastosowano szyk kolumnowy.

Podczas tragicznego starcia pod Rossbach, oddziały francusko-cesarskie maszerowały w trzech ściśle zwartych ze sobą kolumnach, kiedy zostały znienacka zaatakowane i wzajemnie sobie przeszkadzając nie miały czasu, aby się rozwinąć. Tym niemniej, pułki z czoła, takie jak Piémont czy Saint-Chamant zachowały swobodę ruchów, a jedyne co przyszło im do głowy, to sformowanie kolumny do ataku i ruszenie na wroga. Ogień Prusaków natychmiast zatrzymał nieudolną próbę szarży weryfikując opinie naszych oficerów, co do wyższości broni białej nad palną. Nie będziemy więcej wspominać o tej katastrofie, której przyczyny leżały w nieprzestrzeganiu elementarnych zasad taktyki. Jedyne co nas w tej kwestii interesuje, to formacja, jaką przyjęły te oddziały, które zachowały zdolność manewrową, czyli kolumna do ataku.

Rozkaz marszałka Contades[1] w czasie bitwy pod Inden 1 sierpnia 1759 roku był niezwykle interesujący, ponieważ pojawił się w nim szyk mieszany:

„Każda brygada piechoty z pierwszej linii sformuje swój pierwszy batalion w kolumnę, pozostałe zaś w szyk bitewny. Druga linia sformuje się tak samo jak pierwsza”.

W momencie ataku „każda brygada piechoty oraz kawalerii będzie maszerować w kolumnie złożonej z batalionów i szwadronów z frontu, pilnując odstępów między brygadami, aby móc przyjąć szyk bojowy. Dla pierwszych batalionów z każdej brygady rozkaz sformowania się w kolumnę obowiązuje zarówno podczas marszu, jak i starcia (…).

„Książę d’Avré (…) utworzy posterunki piechoty ze swych lekkich oddziałów, aby szczyt wzniesienia nie dostał się w ręce strzelców oraz innej lekkiej piechoty wroga”.

W Hesji i Westfalii, gdzie tereny są bardziej urozmaicone, różnorodność użytych w czasie walk formacji była jeszcze większa.

Chevert pod Hastenbeck (rok 1757)[2] zaangażował swoją dywizję w działania na zalesionym wzgórzu. Najpierw popchnął naprzód grenadierów oraz cztery brygady z wysuniętymi pikietami i ochotnikami. Choć relacja z bitwy nie dostarcza szczegółów w tej kwestii, wydaje się, iż w lesie taka zbieranina różnych oddziałów mogła walczyć jedynie w tyralierze, za wyjątkiem być może trzymanych w rezerwie grenadierów.

Brygada z Pikardii ustawiła się na skraju lasu w batalionach w kolumnie. Brygady z Marine i Eu, za nią, w takiej samej formacji. W momencie zagłębiania się w gęstwinę złamały się one na plutony, aby przedrzeć się przezeń w kilku kolumnach. Po zajęciu lasu uznano, iż nie da się ich dłużej utrzymać w tak gęstym ustawieniu i odesłano je na skraj, „tak, że brygada z Eu znalazła się tuż obok zarośli w złożonej z plutonów kolumny, a trzy inne brygady ustawiły się w odległości 5 do 6 kroków jedna od drugiej”. Reszta dnia upłynęła bez podejmowania jakichkolwiek interesujących nas operacji: ograniczono się do kanonady, która jednakże nie przyniosła wielkiego rezultatu.

Pod Kloster Kamp[3], 16 października 1760 roku, brygada z Owernii maszerowała na wroga w kolumnie, z czołem z lewej strony i puściła się nań z szarżą u podnóża Kloster Kamp. Brygada z Alzacji za to, rozwinęła się na równinie w celu przypuszczenia frontalnego ataku na granice wioski. Brygada z Tour-du-Pin natarła w kolumnie, a następnie stopniowo rozwinęła na prawo II oraz I batalion. Dwa pozostałe sformowały się również w szyku bojowym za ostatnimi opłotkami wioski, „zwrócone w stronę wrzosowiska wraz ze swymi czterema armatami”. Brygada z Normandii (6 batalionów) umiejscowiła się pomiędzy brygadą z Owernii, a brygadą z Alzacji, pozostając tymczasowo w kolumnie, a następnie, w momencie, kiedy wróg zdobył przewagę nad brygadą z Owernii, rozwinęła swój pierwszy batalion i ruszyła z szarżą.

Pod Sundershausen[4], 23 lipca 1758 roku, rozwinęły się główne siły dywizji francuskiej (12 batalionów). 200 metrów przed nimi, 7 kompanii grenadierów rozproszyło się w tyralierach, trzy kolejne, także w tyralierach, ukryły się w zagajniku osłaniającym naszą prawą flankę, a ochotnicy w lesie na lewo od frontu. W momencie ataku, ci ostatni niezwykle skutecznie natarli na prawą flankę wroga. Brygady z Rohan i Royal-Bavière, w odpowiedzi na nawiązaną z lewej strony próbę ataku wroga, poprawnie wykonały manewr zmiany frontu na lewo.

Podczas bitwy pod Luttenberg[5], 10 października 1758 roku, obowiązywały takie same dyspozycje: brak kolumn, rozwinięte bataliony oraz tyraliery, czyli wszystkie formacje przystosowane do walki ogniowej. Nasza prawa strona sformowała się w trzy niewielkie kolumny, w których przeprawiła się przez las, a następnie rozwinęła się na jego skraju. Tyraliery osłaniały jej front oraz prawą flankę, na której zgromadzili się strzelcy oraz oddziały lekkie. Bataliony tworzące główne siły armii rozwinęły się zaraz na początku starcia.

5 sierpnia tego samego roku, na zupełnie innym terenie, Chevert został zaatakowany znienacka w okolicach Meer[6]. List pisany ręką dowódcy pułku z Périgord dostarcza nam komplet szczegółów dotyczących walki, jaką stoczył jego oddział: „Nasza piechota, po tym jak przyjęła szyk bojowy oraz dostosowując się do lokalnych warunków terenowych podzieliła w ćwierć-szeregi i plutony, ulokowała się po sadach i zagrodach, gdzie czekała wciąż w bojowym ustawieniu (…). Kilka oddziałów z naszej lewej strony wycofało się w pośpiechu. Gdy tylko to spostrzegłem pchnąłem natychmiast cały pułk z Périgord do najbardziej wysuniętych osłon, zdobywając kolejne po drodze, z okrzykiem: „Niech żyje Król!”. Pułk z Royal-Lorraine poszedł w ślady pułku z Périgord, maszerując równo z nim i podobnież zajmując najbardziej na przód wysunięte obwarowania. Obydwa pułki przyjęły na siebie salwę wroga z bardzo niewielkiego dystansu. Zniosły go dzielnie, z bagnetem na karabinach, bez żadnego wystrzału i nie zachwiały się, ani nie przerwały szyków z powodu zabitych i rannych. Następnie rozkazałem pułkowi z Périgord otworzyć ogień w plutonie zachowując, jeszcze przez jakiś czas, wciąż tą samą pozycję. W końcu widząc, że teren po lewej jest już wolny, oraz w obliczu ataku wrogich oddziałów na naszą flankę, pułk z Périgord wycofał się, trzy razy przerwawszy swe szyki w wyniku wrogiego ostrzału. Zwierałem je za każdym razem na nowo, stawiając czoło wrogowi, aż w końcu prowadząc ogień w plutonach, oraz dowolny, wycofałem się”.

Raport Melforda[7] odnośnie starcia spod Lippstadt (2 lipca 1759 roku)[8] jest tym bardziej interesujący, że uzupełnia go szczegółowy szkic, na którym zaznaczono tyraliery w dwóch częściach, a także oddziały, od których się odłączyły. Melford w drodze do Lippstadt nakazał przede wszystkim zejść dragonom z koni i przegonić strzelców hanowerskich. Następnie, w celu osłony swej prawej flanki, umiejscowił pikietę piechoty na rogu obwarowania. Kiedy jego kolumna dotarła na wysokość przedniej straży, jego bataliony rozwinęły tyraliery na liczącym około 500 metrów froncie. O krok za tyralierami czekało wsparcie.

Bitwa pod Bergen (13 kwietnia 1759 roku)[9] była pierwszą, w której spotykamy główną rezerwę w ustawieniu masowym, zamiast powszechnie stosowanej drugiej linii: na tyłach okupowanej przez 8 batalionów wioski Bergen, książę de Broglie „ustawił w kolumnie 5 batalionów z Piemontu i Royal-Roussillon, oraz dla ewentualnego wsparcia dwa bataliony z Alzacji. Na tyłach pułku znalazły się bataliony z Castelli i Dieslach, sformowane również w kolumny, a także pułki z Rohan i Beauvois. W ten sposób, gdyby zaszłą taka potrzeba, był gotów do marszu na wioskę.

Po lewej ustawiono oddziały z Saksonii, a za nimi w rezerwie pułki z Dauphin, Enghien, Royal-Bavière, Nassau, Bentheim, Berg i Saint-Germain, w trzech brygadach.

Wykonanie dyspozycji zakończono o godzinie ósmej, i w tym samym czasie zauważono kilka lekkich oddziałów wroga, które zaatakowały naszych ochotników w lesie na przedzie lewej flanki oraz na przedzie obwarowań wioski po prawej”.

Starcie tyralierów pod lasem trwało cały dzień nie wyłaniając zdecydowanego zwycięzcy. Dookoła Bergen regularne oddziały ścierały się ze sobą w linii (bądź tyralierze) i w kolumnach: „Wróg pojawił się o 9.30, po tym jak zajął pozycje za chroniącą ich zasłoną, i w trzech kolumnach przypuścił natarcie na Bergen. Niezwykle energiczny atak rozpoczął się o 10.00. Kiedy książę de Broglie zobaczył jak wielkie siły zaangażował wróg, powierzył Pelletierowi zadanie skierowania się na czoło wioski, skąd wróg transportował większość swej artylerii, a także nakazał pułkom z Piemontu i z Royal-Roussillon wejście do wioski głównym traktem. Jednocześnie pułki z Alzacji, Castelli i Dieslach miały udać się na prawą flankę. Działania te zdołały zatrzymać wroga, który jednakże szybko powrócił z jeszcze pokaźniejszymi siłami i zmusił nasze oddziały do cofnięcia się o kilka kroków. Wtedy książę de Broglie poprowadził pułk z Rohan wzdłuż sadów, nakazał pułkowi z Beauvois wejście do wioski głównym traktem, wspierając go pułkami z Dauphin i Enghien”.

Jak widzimy na powyższym przykładzie, książę de Broglie[10] zdołał uwolnić się od zbyt sztywnej taktyki poprzedniego okresu oraz, w zależności od sytuacji, stosował szyk bitewny, bądź kolumnę i tyraliery. Wzmianki o tych ostatnich są jednak zbyt lapidarne, aby móc tu mówić o, jak się je później nazwie, „tyralierach batalionu”, jakie widzieliśmy pod Lippstadt. Tutaj mieliśmy do czynienia jedynie z ochotnikami w całych batalionach, walczącymi jak Grassin, tzn. z „tyralierami w wielkich grupach”. Na szczęście z innych dokumentów wiemy, że książę de Broglie wcielił do każdego batalionu liniowego kompanie strzelców, które walczyły w tyralierach.

W obliczu oskarżeń o oddzielanie ich od macierzystych oddziałów, bronił się przed ministrem (30 marca 1760 roku) sprzeciwiając się tezie, jakoby chciał sformować je w oddziały specjalne. Stwierdził ponadto, że, zwłaszcza w dniu starcia, nie wyłączał ich z macierzystych korpusów, w których były bardzo przydatne:

„Kilka pułków piechoty, z Szampanii, Nawarry, Belsunce, Owernii, Le Roi i wiele innych, zeszłej zimy wyćwiczyło w strzelaniu i w walce techniką oddziałów lekkich 50 żołnierzy na batalion. Bardzo przydało się to podczas ostatniej kampanii, zwłaszcza w czasie odwrotu spod Minden, w dniu, kiedy armia przechodziła nieopodal Hameln. Należy przy tym zauważyć, że pomysł ten nie jest wcale mój, i że w moich rezerwach nie było żadnego takiego pułku, a z tych, o których tu mowa, żaden nie podlegał pod moje rozkazy, ani nie zimował nad Mein.

Pod koniec kampanii często spotykałem się z opiniami wychwalającymi posiadanie w każdym batalionie 50 ludzi potrafiących celnie strzelać oraz korzyści, jakie mogło to przynieść. Zaproponowano mi, abym rozkazał wszystkim pułkom wyznaczenie takich 50 ludzi na batalion, czym obarczyłem pana Belsunce.

Kilku pułkowników czyniło mi podobne zarzuty, jak te zawarte w pańskim liście. Nakazałem więc Panu Belsunce, aby odpowiedział im, że ich obawy są zupełnie bezpodstawne oraz że moim zamiarem nigdy nie było nakazanie pikietom pełnienia służby oddziałów lekkich, ani też trzymanie ich stale poza macierzystymi pułkami, zwłaszcza w dniach, w których brały udział w starciach”.

W 1762 roku minister ostatecznie odmówił utworzenia kompanii strzelców w batalionach liniowych, lecz marszałek de Broglie, w zredagowanej przez siebie ordynacji z 1764 roku zalecał użycie sekcji w tyralierze, przed każdą z atakujących kolumn.

W ramach musztry wojskowej, niezależnie od utworzenia kompanii strzelców, marszałek de Broglie ćwiczył wszystkie oddziały w strzelaniu bez komendy, ponieważ uważał ten sposób prowadzenia ostrzału za najskuteczniejszy. Sukcesywnie angażował też wszystkie bataliony w armii w coś, co nazywano wtedy „małą wojną”, tzn. w prowadzenie rozpoznania, ekspedycji i różnego rodzaju podziałów formacji. W ten sposób, zarówno oddziały, jak i kadra dowódcza wprawiały się w sztuce wojennej dużo lepiej niż w czasie zwyczajnego marszu czy regularnej bitwy, nabywając elastyczności i inicjatywy. W momencie napotkania wroga walczyły najczęściej w tyralierach, wykorzystując okoliczne obiekty.

Jakie wnioski możemy wyciągnąć z tak różnorodnych przykładów? Po pierwsze, że rozwinięta linia wciąż pozostała podstawowym ustawieniem, używanym równie chętnie przez generałów, którzy w czasie pokoju skłaniali się raczej ku szykowi kolumnowemu. Bataliony formowały się w szyk linearny, i to nie tylko na odkrytym terenie, w szczerym polu, ale także na skraju sadów i ogrodów czy wzdłuż obwarowań. Także i kolumny stosowano dosyć często w czasie starć pozycyjnych bądź podczas ataków z zaskoczenia. Nasi oficerowie uważali szyk kolumnowy za korzystniejszy w wielu okolicznościach. Coraz bardziej rozpowszechniał się szyk mieszany. Nie staczano praktycznie już bitew bez użycia tyralier. Często można było spotkać je rozproszone przed regularnie sformowanym oddziałem, czy to w linii czy w kolumnie, choć jeszcze częściej stosowano je w wielkich grupach liczących jeden lub więcej batalionów. Angażowały się one w akcje tak ofensywne jak i defensywne, działając na skrzydłach armii, w lesie lub w wiosce.

Jak już wspomnieliśmy, kolumna była nieraz stosowana jako formacja bitewna, choć częściej można było spotkać ją na polu walki w charakterze formacji w pogotowiu bądź marszowej. Liczne niewielkie kolumny, przemierzające lasy i wioski, wielokrotnie rozwijające się i przegrupowujące, podczas starć w Westfalii i Hesji, są naprawdę warte uwagi. Co jest pewne, to że nasza piechota zyskała znacznie na elastyczności. W rękach zręczniejszych dowódców mogłaby odnosić decydujące zwycięstwa, pomimo, że wróg przewyższał ją pod względem precyzji.

II – INSTRUKCJE MARSZAŁKA DE BROGLIE

Idąc dalej tym tokiem myślenia, musimy zająć się teraz dyspozycjami dotyczącymi techniki marszu, jakie zazwyczaj podejmowano w obliczu zbliżającego się starcia. Od czasów Luksemburga aż po Maurycego Saskiego nasi generałowie formowali swe armie w nieliczne kolumny, których długość w znacznym stopniu wydłużała czas potrzebny do rozwinięcia. Podczas wojny siedmioletniej często mieliśmy do czynienia z mnożeniem kolumn w marszu zbliżeniowym, co miało ułatwiać ich rozwinięcie. Prusacy, dzięki precyzji ruchów, byli w stanie szybko przejść z szyku marszowego do bitewnego, nie formując przy tym więcej niż dwie, trzy kolumny. Niedoskonałości instrukcji francuskich oddziałów zmuszały je do szukania innych rozwiązań.

W tym momencie należy ze szczególną dokładnością przyjrzeć się słynnej Instrukcji marszałka de Broglie dla kampanii z 1760 roku[11]. Reguluje ona oraz umacnia organizację dywizyjną, której pierwsze zarysy pojawiały się już w czasie kampanii z lat 1746, 1747 i 1748[12].

Piechota została podzielona na cztery równej wielkości dywizje, których skład nie zmieniał się przez cały czas trwania kampanii. „Armia będzie zwyczajowo maszerować w sześciu kolumnach. Każde skrzydło kawalerii oraz każda dywizja piechoty sformują swoją własną (…). Kiedy armia maszerować będzie w czterech kolumnach, pierwszy szereg prawego skrzydła kawalerii będzie maszerować wraz z pierwszą dywizją itd.

W czasie dni marszowych, (…) podzieli się pułki piechoty na plutony, na prawo bądź na lewo, (…) pilnując, aby odstęp między plutonami nie był większy niż 3 kroki (…) w taki sposób, aby oddziały mogły szybko przyjąć szyk bojowy, gdy tylko zostanie rozwinięty sztandar. Jako że najważniejsze jest jak najszybsze przyjęcie szyku bitewnego, należy oswoić oddziały z jak najszybszym wykonywaniem owych ruchów (…).

Oficerowie zarządzający kolumnami powinni bardzo uważać, aby w czasie marszu cały czas zachowywać między kolumnami odpowiedni odstęp, który pozwoli na przyjęcie szyku bitewnego po pierwszym już rozkazie.

Za każdym razem, kiedy tylko oficerowie zarządzający kolumnami zostaną ostrzeżeni o bliskości wroga, wykonają bądź zlecą wykonanie następujących ruchów:

1. Sformują z podległej im kolumny, co najmniej dwie, a jeśli możliwe to nawet i więcej, tak, aby w skład każdej z nich wchodziła połowa oddziałów z pierwszej i połowa z drugiej linii;

2. Między każdą z kolumn utrzymają dystans, jaki potrzeba do natychmiastowego przyjęcia szyku bitewnego przez wszystkie kolumny naraz. W tym celu wyznaczą odpowiedzialnego wyższego oficera, aby maszerował między dwiema kolumnami i zwracał im uwagę, jeśli zbliżałyby się lub oddalały od siebie za bardzo;

3. Kiedy oddział zbliży się do obszaru, na którym chce się przeformować, bądź gdy będzie zmuszony zrobić to ze względu na zbliżające się oddziały wroga, bataliony lub szwadrony zewrą ze sobą swe szyki, zachowując odstęp jedynie 12 kroków. Oficerowie zsiądą z koni i, na pierwszy rozkaz, kolumny przyjmą szyk bojowy, zajściem na prawo bądź na lewo;

4. W czasie, kiedy pierwsza linia będzie formować się do bitwy, druga linia wraz z rezerwą uczynią to samo, zachowując odstęp 300 kroków. Mogą też ewentualnie sformować się, a następnie odejść na 300 kroków w przód. Wszystkie manewry należy wykonywać tak szybko, jak to możliwe, biegiem.

W każdej brygadzie należy sformować batalion grenadierów i strzelców. (…) Do dowodzenia każdym takim batalionem, na czas kampanii, zostanie mianowany jeden podpułkownik bądź dowódca batalionu”.

Według instrukcji, każda z dywizji mogła składać się najwyżej z 16 batalionów, które sformowane w kolumnę bądź w plutony (w odległości 3 kroków jeden od drugiego) były głębokie na mniej więcej tysiąc kroków. W momencie, gdy wróg będzie blisko, dywizje miały dzielić się na dwie, długie na 500 kroków kolumny. Oddziały z pierwszej i drugiej linii rozwijały się osobno. W ostatnim momencie należało tylko rozwinąć 4 bataliony o głębokości 250 kroków każdy. Miało się to odbywać pod osłoną 4 batalionów grenadierów i strzelców, stanowiących przednią straż dywizji. Wskazane przez księcia de Broglie procedury miały zapewnić szybkie rozwinięcie armii. Należy przy tym zauważyć, że Instrukcja dotyczy jedynie linearnego szyku bojowego, i to pomimo skłonności jej autora do szyku kolumnowego, który zresztą stosował pod Bergen.

Rękopis zatytułowany Obserwacje dotyczące armii francuskiej w Niemczech[13], napisany pod wpływem marszałka de Broglie, stanowi naturalną kontynuację jego Instrukcji. Poruszono tam temat manewrów, które można przeprowadzać podczas zimowego kwaterowania.

„Aby inteligentnie stosować manewry, których wykonanie zlecić można w czasie bitwy, należy zacząć od ustalenia siły poszczególnych dywizji oraz związków wykonywanych przez nie manewrów z ogólnymi ruchami całej armii.

Generał lejtnant przypisany do piechoty musi mieć pod swymi rozkazami 16 batalionów i 8 armat, marszałek polowy 8 batalionów i 4 armaty, a brygadier 4 bataliony.

Generał lejtnant przypisany do kawalerii będzie dowodził 24 szwadronami i 8 armatami, marszałek polowy 12 szwadronami i 4 armatami, brygadier 6 szwadronami.

Armia będzie wykonywać 4 podstawowe manewry:

1. Rozwijanie kolumn do szyku bojowego w dwóch liniach;

2. Szarża na wroga w linii bądź pozycyjna, przy użyciu różnych broni oraz po wykonaniu zmiany frontu zwycięskich oddziałów na flankę wroga;

3. Sformowanie głównego odwrotu dla armii;

4. Przeformowanie armii po zwycięskim starciu;

oraz cztery manewry szczegółowe w dywizjach:

1. Sformowanie kolumn do odwrotu w dywizjach;

2. Atak kawalerii na piechotę poza szeregami;

3. Wsparcie odosobnionego ataku przez najbardziej odpowiednią w danym momencie formację;

4. Otoczenie wrogiego posterunku energicznym manewrem na jego flankach bądź tyłach.

SZYK BOJOWY NA OTWARTYM TERENIE

„(Nota. – W takim szyku można bez problemu formować kolumny do ataku posterunków czy wiosek, a jako że rodzajów pozycji jest nieskończenie wiele, nie będziemy tutaj poruszać tego tematu).

Piechota w środku, kawaleria na skrzydłach. Piechota na środku rozdzieli się na trzy[14] sekcje na pierwszej i na drugiej linii. Każda z sekcji będzie składać się z dwóch dywizji pod dowództwem generała lejtnanta. Każda dywizja (…) będzie składać się z ośmiu batalionów na pierwszej i ośmiu na drugiej linii. Na trzeciej linii, naprzeciw przerwy oddzielającej ją od pozostałych dywizji, znajdą się 4 szwadrony pikiet w kolumnie, przeznaczone do tego, aby szarżować na wrogą piechotę w momencie, kiedy ta rozpierzchnie się w nieładzie, oraz aby uniemożliwiać jej ponowne zgrupowanie. Pikiety nie będą ciężko uzbrojone, a wyposażone jedynie w peleryny.

Kawaleria skrzydłowa w pierwszym szeregu utworzy mur, w drugim ustawi się w równych odstępach. Brzegi skrzydeł zostaną wzmocnione przez brygady piechoty w kolumnie, w taki sposób, aby zajściem na prawo bądź na lewo móc utworzyć flankę i otworzyć ogień w kierunku prowadzących pościg za rozpierzchniętą kawalerią.

Dragoni i huzarzy zostaną podzieleni na dwie części. Połowa z nich znajdzie się w trzecim szeregu, na tyłach prawej strony, połowa na tyłach lewej. Sformowani będą szwadronami w kolumnę, aby, jeśli pierwsza szarża odniesie sukces, móc nacierać na flanki wrogiej kawalerii. W przeciwnym razie, jeśli kawaleria nasza zostanie rozbita, będą mogli wykonać zmianę frontu o ćwierć obrotu na flance do odwrotu kawalerii i puścić się z szarżą na skrzydła dotychczasowych zwycięzców potyczki, podczas gdy brygada piechoty skrzydłowej odda salwę na ich flankę.

Rezerwę tworzyć będą grenadierzy, karabinierzy, żandarmeria, dwie brygady piechoty i dwie brygady kawalerii (…)”.

PIERWSZY MANEWR – ROZWINIĘCIE ARMII

„Kolumny zostaną rozstawione tak, aby oddziały mogły z miejsca przyjąć szyk bojowy formując się na lewo: piechota przyspieszonym krokiem, kawaleria w galopie. Kiedy czoło kolumny znajdzie się na obszarze, na którym armia ma się rozwinąć, da sygnał wystrzeliwując w powietrze bombę sygnalizacyjną. Na ten znak cała piechota ruszy naprzód, a kawaleria, po odegraniu apelu, zrobi to samo. Generałowie będą odznaczać się precyzją ruchów dowodzonych przez nich dywizji, wyrównaniem oddziałów oraz dokładnością w zachowaniu odstępów.

DRUGI MANEWR – SZARŻA LINIOWA BĄDŹ POZYCYJNA

Na dźwięk trąbek, ruszy szarża na całej linii. Piechota przyspieszonym krokiem, kawaleria kłusem. Piechota powinna wstrzymywać ogień tak długo, jak to możliwe.

Piechota

Celem każdego dowódcy dywizji powinno być wstrząśnięcie szeregami wroga za pomocą prowadzonego na pierwszej linii ognia oraz atak przyspieszonym krokiem z opuszczonymi bagnetami. Druga linia piechoty, maszeruje zwarta i uzbrojona, również przyspieszonym krokiem. Cztery szwadrony dywizji powinny uderzyć z przyczajenia na rozbity oddział i odrzucić go na jego drugą linię. Zwycięska piechota zbierze się, aby, wciąż przyspieszonym krokiem, uderzyć na drugą linię, którą z łatwością rozbije, z powodu chaosu, jaki wprowadzi doń odwrót pierwszej linii. Po przerwaniu i rozgonieniu szeregów wrogiej piechoty, sekcje naszej piechoty zbiorą się na nowo i po kilku chwilach wykonają zmianę frontu o ćwierć obrotu na flankę tej części piechoty na przedzie szeregu, która wciąż stawiać będzie opór, aby ją ostatecznie pokonać (…).

Zasada ataku pozycyjnego jest taka, że należy przypuszczać go w kolumnie złożonej z batalionów bądź półbatalionów, w zależności od ukształtowania terenu, a następnie rozwinąć się tak szeroko jak tylko to możliwe wzdłuż obwarowań czy umocnień, z których uprzednio wygnano wroga. W ten sposób możliwe będzie otoczenie flanek oraz tyłów wciąż broniących się oddziałów w celu zdobycia bram wioski czy obwałowań szańców, aż do momentu otrzymania rozkazu do natarcia. Kawaleria znajdująca się w dywizjach powinna otoczyć wieś i rzucić się na wyruszającą z niej w nieładzie piechotę (…).

TRZECI MANERW – ODWRÓT

Jeśli kilka kolejnych ataków nie przynosi rezultatu, generał nakaże wystrzelić w powietrze 20 bomb sygnalizacyjnych. Na ten znak wszystkie dywizjony piechoty sformują się w kolumnę złożoną z dwóch batalionów, a strzelcy i grenadierzy w odstępach między kolumnami (…).

CZWARTY MANEWR SZCZEGÓŁOWY

Jeśli generał spostrzeże, że sytuacja terenowa bądź ustawienie wroga pozwala mu na potajemne zbliżenie się do flanki wrogich oddziałów, kryjąc się np. w zbożu, za zaroślami, za pagórkiem, czy inną przeszkodą, możliwość takiego manewru będzie dla nieprzyjaciela wielkim zaskoczeniem, ponieważ zmusi go do zmiany ustawienia w samym środku starcia, a wiadomo, że zaatakowane z zaskoczenia oddziały prędzej rozbiegną się w popłochu niż podejmą walkę. Potajemny marsz musi obyć się bez straży przedniej. Pierwsze strzały paść powinny ze strony grenadierów, pierwsze uderzenia szablą zadają szwadrony sformowane w zwarte szyki, aby wprowadzić w szeregi wroga jak największe zamieszanie. Jeśli trzeba będzie, jak pod Laufeld, złamać kolumnę, która naciera na wioskę, należy sformować dywizje jak do ataku liniowego na niewielkim froncie”.

Podsumowując, francuskiej piechocie daleko było do precyzji i wytrenowania oddziałów pruskich, lecz starała się zrekompensować te uchybienia przeprowadzając manewry w dywizjach czy brygadach sformowanych w kolumny, którymi łatwo było kierować i rozwijać je. Prawdę mówiąc, oddziałom i rozporządzeniom niczego nie brakowało. To, czego brakowało armii, to odpowiedni dowódcy.

III – ROZPORZĄDZENIE Z 1764 ROKU

W roku 1762, po zakończeniu wojny, minister Choiseul planując generalną reorganizację armii zwołał komitet, w którym poczesne miejsce zajął naturalnie marszałek de Broglie. Nie udało mu się jednakże przekonać większości do wprowadzenia kompanii strzelców do batalionów.

Nowa organizacja stanowiła spory postęp, redukując liczbę kompanii do 8 na batalion (oprócz grenadierów). Będący jednostką manewrową pluton, zaczął odtąd być mylony z kompanią, która stanowiła jednostkę organizacyjną. Wyrażenia w plutonie oraz w kompanii w ordynacjach dotyczących manewrów stosowane były wymiennie. Sekcja oznaczała półpluton, czyli półkompanię.

Zredagowane przez marszałka de Broglie, a przynajmniej pod jego redakcją rozporządzenie z 1764 roku stanowiło naturalną konsekwencję wydarzeń zaobserwowanych podczas wojny siedmioletniej.

Jako że często zarzucano naszym oddziałom brak dyscypliny oraz dokładności, ordynacja ta kładła szczególny nacisk na precyzję i zawierała całą masę reguł odnośnie dyscypliny oraz wytrenowania, z których wiele zostało zapożyczonych od Prusaków. Została zredagowana z niezwykłą skrupulatnością i swą jakością, pod każdym względem, przewyższała poprzednie. Jasno i klarownie sformułowano w niej, odnowione w naszych czasach, wszelkie zalecenia dotyczące instrukcji kompanijnych, indywidualnych oraz innych.

W niezwykle szczegółowy sposób zajęła się postawą żołnierza, zarówno w zatrzymaniu jak i marszu, i to różnym tempem. Starała się także uzmysłowić, że ścisła precyzja w wykonywaniu poszczególnych elementów manewru jest niezbędnym warunkiem do uniknięcia zbytniej powolności i zamieszania.

Podobnie jak poprzednia, dopuszczała formacje w 3 i w 6 szeregach, tę drugą jednakże tylko w ostateczności. Grenadierzy powinni zawsze formować się w 3 szeregach. Dystans między zwartymi szeregami wynosić miał jedną stopę, 2 stopy w przypadku szeregów wpół otwartych, i 4 w otwartych szeregach.

„Za wyjątkiem parad, za każdym razem, kiedy złamany w 3 szeregi batalion sformuje się w kolumnę w jakichkolwiek dywizjonach, odstępy między szeregami nie mogą przekraczać 2 stóp (…).

Jeśli w złamanym na 6 szeregów batalionie chce się otworzyć szeregi, należy zachować taki sam dystans w ostatnim szeregu jego dywizjonu, jak w czołowym szeregu następnego dywizjonu, który to maszerować będzie w odstępie także 2 stóp od swego pierwszego szeregu (…)”.

Wydawać by się mogło, że kolumna do ataku z 1764 roku[15] niewiele różniła się od tej z roku 1755[16]. Składała się z kolejno po sobie następujących plutonach, stojących jeden za drugim, w taki sposób, że dwie sekcje centralne tworzyły czoło, a dwie skrajne ogon. Plutony te wciąż liczyły 6 szeregów, lecz tym razem między ostatnim szeregiem jednego plutonu, a pierwszym szeregiem następnego, miał obowiązywać dystans 2 stóp. Ta niewielka odległość wystarczyła, aby jasno zaznaczyć odejście od idei Folarda, który, przypomnijmy, pragnął kolumny „ściśniętej i stłoczonej”. Zamiast zwartej, skazanej na nieład masy, otrzymano w ten sposób stosunkowo elastyczną formację.

Ordynacja z roku 1764 dopuszczała użycie kolumny złożonej z dwóch batalionów, a sformowanej na takiej samej głębokości, co kolumna złożona z jednego batalionu. Skutkowało to oczywiście podwójnym frontem: kolumna formowała się z dwóch plutonów za pośrednictwem których stykały się ze sobą jej dwa bataliony.

Kolumna do odwrotu zachowała formę z rozporządzenia z roku 1755.

Rozdział poświęcony walce ogniowej jest wyjątkowo szczegółowy. Ogień w sekcji, w plutonie, ćwierć-szeregu, pół-szeregu oraz w batalionie został zdefiniowany wyjątkowo starannie. Dołączono również opis ognia łamanego: był to powrót do starych praktyk – dwa rzędy po 3 żołnierzy wysuwały się naprzód, formowały w dwóch szeregach, strzelały i wracały na swoją pozycję, podczas gdy dwa kolejne rzędy powtarzały ten sam ruch.

Rozdział ten kończy się najbardziej oryginalnym ustępem z całego rozporządzenia, ponieważ jako jedyny spośród wszelkich ordynacji dotyczących użycia piechoty czyni jakąkolwiek wzmiankę na temat tyralier. Porządkuje on dyspozycje powzięte podczas wojny siedmioletniej odnośnie zastosowania tyralier:

„Umiejętność strzelania podczas marszu jest zupełnie bezużyteczna. Trzeba bowiem wpoić w umysły oficera i żołnierza, że zabawa z ogniem jest dopuszczalna jedynie jeśli, w obliczu przeszkód terenowych nie do pokonania, absolutnie nie ma możliwości szarżowania na wroga z bronią białą w ręku. Musimy zdać sobie sprawę, że prawdziwa siła piechoty polega na jej zrywności oraz umiejętności szybkiego zwarcia się z wrogiem bez wystrzału, a także, że nie ma takiego przeciwnika, którego naród francuski nie pokonałby z łatwością stosując się do powyższej metody. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie, aby, maszerując w przód lub w tył, wyłączyć na boki każdego batalionu po półsekcji, które rozproszą się na froncie i będą tam prowadziły dowolny, lecz celny ogień, a gdy wróg będzie już blisko, wycofają się za batalion”.

Podsumowując, rozporządzenie z 1764 roku zapożycza z teorii, jakie powstały w minionej epoce, to, co w nich najlepsze: piechota zachowała swą formację w 3 szeregach i walczyć miała głównie za pomocą ognia; kolumna do ataku nie tylko, że została przyjęta, ale też często zalecana. Można pokusić się o stwierdzenie, że zalecenia dotyczące walki zostały zainspirowane bardziej zdecydowanym duchem ofensywnym. Nowa forma kolumny połączyła ze sobą kilka słusznych idei Folarda i Mesnil-Duranda, dodając elastyczność, jakiej brakowało plésion w roku 1755. Użycie tyralier, praktykowane już od dawna, doczekało się też w końcu oficjalnego błogosławieństwa.

IV – KRYTYKA ROZPORZĄDZENIA Z 1764 ROKU

Co ciekawe, dowodem na to, do jakiego stopnia dokonał się postęp w sposobie myślenia kadry oficerskiej, jest krytyka, z jaką spotkała się ordynacja. Jej redaktorom zarzucono, że nie nazbyt ortodoksyjnie odcięli się od niepotrzebnie skomplikowanych i przestarzałych manewrów z poprzednich rozporządzeń. Wielu krytyków domagało się częstszego zastosowania tyralier.

Pewien z generałów, prawdopodobnie książę de Montbarey, napisał:

„Maszerowanie przy zachowaniu odstępów, miarowym krokiem;

Łamanie szyków w każdym możliwym kierunku, w sekcji, półsekcji, dywizjonie, półbatalionie, czy w batalionie;

Wykonywanie ćwierćobrotów;

Dublowanie i przepoławianie rzędów w sekcjach;

Oto, do czego pragnąłbym ograniczyć wszelkie manewry, oto czego powinno wymagać się od żołnierza i od oficera, a także najbardziej surowej dokładności, aby byli w stanie perfekcyjnie wykonać w każdym punkcie wspomniane wyżej ruchy i manewry.

Dodam jeszcze, iż wszelkie inne manewry nie służą niczemu, nigdy w czasie wojny nie formuje się kolumny do ataku czy do odwrotu, że przeprawa przez most nigdy nie dokonuje się w uporządkowanym szyku, żadne dublowanie, ani dzielenie rzędów przez określoną dokładnie liczbę żołnierzy nie jest możliwe do wykonania w warunkach wojennych i z pewnością nie zostały wymyślone przez jakiegokolwiek wojskowego o praktycznym umyśle. Dużo łatwiej wykonać zdublowanie, które nie będzie narażone na ostrzał, i które można wykonać w każdym momencie. Wszelkie te manewry są niczym więcej, jak rozrywką adiutantów i zbędnym obciążeniem dla umysłu żołnierza”.

Inni krytycy skupili się na wciąż nieco skomplikowanej kolumnie, oraz na grupie tyralierów, która powinna ją poprzedzać:

„Kolumna do ataku (pisał hrabia Puységur) nigdy nie wejdzie do powszechnego użytku w czasie wojny: zbyt wiele czasu wymaga jej przygotowanie i sformowanie. Nie ma oficera, który pod ostrzałem zatrzymałby się, aby policzyć rzędy, oszacować siłę swego pułku, dokonać dokładnego podziału itd. Kolumna do odwrotu ma dodatkowo jeszcze tę wadę, że nie nadaje się do lekkiego marszu, podziałów i działania. Główny sposób na przemarsz nie nadaje się do zastosowania w warunkach wojennych (…).

Wydaje mi się, iż najlepszym rozwiązaniem jest zastąpienie takich manewrów przez kolumny utworzone po prostu z ustawionych jeden za drugim dywizjonach, których front byłby określany zależnie od okoliczności. Pomiędzy dywizjonami zachowano by mały odstęp, aby kolumna bardziej nadawała się do lekkiego marszu, a w razie szarży na wroga, dywizjony ścieśniłyby się tworząc jedną masę (…)”.

„Wręcz przeciwnie (odpowiada marszałek de Broglie) formowanie takiej kolumny zajmuje więcej czasu, ponieważ niektóre dywizjony muszą pokonać dwa razy większy dystans (…)”.

Zdaje się, iż odpowiedź ta nie ma wielkiego pokrycia w rzeczywistości. Kolumna opisana w ordynacji jest dużo bardziej skomplikowana niż ta, o której wspominał Puységur, a poza tym droga jaką miałyby do pokonania poszczególne plutony, w obydwu przypadkach, nie ma większego znaczenia[17].

„Instrukcje wszelkich armii w Europie (pisze jeden z oficerów piechoty), ich zwyczaj strzelania w czasie marszu oraz szybkiego zmieniania frontu, sprawiały, że miały nad nami okrutną przewagę, zwłaszcza, kiedy szarżując nań z tasakiem w ręku zapominaliśmy o użyciu ognia, który mógłby zrównoważyć prowadzony przez nie silny ostrzał. Proponowane przez ordynację rozwiązanie, polegające na wydzieleniu kilku plutonów piechoty, rozproszeniu ich przed linią frontu maszerujących na wroga batalionów i nakazaniu, aby prowadziły ogień bez komendy, wydaje mi się nie najlepsze”.

„Nie należy sądzić (odpowiada na to marszałek de Broglie), że oddziały państw ościennych mogą poruszać się szybkim tempem, jednocześnie prowadząc ogień. Każda część ich batalionów musi zwolnić kroku, aby ponownie nabić broń, zmuszając przy tym całość batalionu do dostosowania tempa. Nie ruszają oni na wroga, aby natrzeć nań na broń białą, ale aby, znalazłszy się bliżej niego, móc prowadzić bardziej celny ostrzał. To, co dobre dla bardziej flegmatycznych nacji, nie jest dobre dla nas i mogliśmy się o tym nader boleśnie przekonać za każdym razem, kiedy nasze oddziały postanawiały zabawić się ogniem, zamiast ruszać prosto na wroga z tasakiem w ręku.

Poza tym, jeśli prowadzony przez którąś z sekcji ogień bez komendy, proponowany przez ordynację, okaże się niewystarczający, wystarczy tylko oddzielić z każdego skrzydła dodatkowy pluton. Dowiedziono, że prowadzony bez komendy ogień dwóch plutonów jest skuteczniejszy niż ogień z całego batalionu, który strzela plutonami bądź dywizjonami.

Z doświadczenia wiemy, że francuski żołnierz zatrzymuje się, kiedy zaczyna strzelać. To, co sprzyja innym narodom, nie jest wcale dobre dla nas. Powiem więcej: nasze oddziały będą przegrywały za każdym razem, kiedy będą zmuszone do prowadzenia ostrzału w czasie marszu na wroga. Tym niemniej, jak już wspominałem, nie ma potrzeby nakazywać całemu batalionowi ostrzału w czasie posuwania się naprzód, aby przeszkodzić nieprzyjacielowi w dokładnym celowaniu i wyrządzić mu w międzyczasie jak największe szkody. Wystarczy tylko wydzielić jedną czy dwie sekcje z prawa i z lewa, oraz rozproszyć je na całej długości frontu, aby prowadziły tam ogień dowolny, a następnie wycofały się w głąb batalionu, kiedy ten zbliży się do wroga. Nieprzyjaciel poniesie większe straty w wyniku tak prowadzonego, bardzo celnego ognia, niż gdyby nękać go ogniem z całego batalionu. Proponowane przeze mnie ongiś kompanie strzelców doskonale nadawać się będą do tego zadania. Co więcej, po nowych doświadczeniach, jakie nabyliśmy w dziedzinie artylerii[18], zaistniała potrzeba zmiany taktyki oraz obecnego sposobu prowadzenia wojen. Wiadomo przecież, że 4 czy 8-funtowe działa rozbiją batalion, zanim podejdzie na tyle blisko, aby skutecznie posłużyć się własnymi karabinami”.

Pewnym jest (pisze gdzie indziej), że wrogi ostrzał jest najmniej niebezpieczny, kiedy jednocześnie równoważymy go własnym ogniem. Być może, proponowana przez autora metoda, aby strzelać w marszu, odpowiadać będzie Niemcom, których natura jest flegmatyczna. Mówię być może, ponieważ król Prus w czasie ostatniej wojny niezbyt często uciekał się do takiego rozwiązania, a wiadomo także, iż świętej pamięci marszałek de Saxe, nie był jego zwolennikiem. Nawet, jeśli metoda ta doskonale sprawdziłaby się w przypadku Niemców, ośmielam się twierdzić z całą mocą, iż nie zda wcale egzaminu w armii francuskiej, ponieważ, jak pokazuje doświadczenie, nie da się nakazać oddziałom, aby posuwały się naprzód, jeśli wystawiły już tyralierę.

Aby połączyć korzyści płynące z posuwania się naprzód w celu nagłej szarży na wroga z bronią białą, oraz z ograniczenia zniszczeń, jakie wyrządza w tym czasie jego ogień, potrzeba rozproszyć pewną ilość żołnierzy na całej długości frontu, tak, aby w połączeniu z artylerią każdego z batalionów, prowadzili w kierunku wroga nieprzerwany ogień przez cały czas trwania marszu batalionu. Ta myśl powodowała mną, kiedy podczas ostatnich reform proponowałem wcielić do każdego batalionu kompanię strzelców. Pomysł mój nie zyskał jednak zwolenników”.

Markiz de Mesmes, marszałek polowy, domagał się, aby bataliony otoczyć jedną kompanią grenadierów oraz jedną strzelców. „Pragnąłbym (mówi), aby kompanie te były dobrze uzbrojone, wyćwiczone w szybkim ładowaniu broni, oraz celnym strzelaniu. Podczas wszelkich wojen widzieliśmy, że u progu kampanii generałowie kompletują kompanie z ochotników i strzelców (…). Osłaniałyby one lewą flankę kolumny, podczas gdy kompania grenadierów osłaniałaby flankę prawą (…). W dniu starcia, kompanie te wysunęłyby się 150 kroków przed pułk i nękałyby wroga od frontu oraz od flanek. W ten sposób, jeśli wróg zadecyduje ruszyć na was, będzie musiał najpierw przyjąć na siebie gęsty ogień padający ze strony lekkich oddziałów, które mogłyby go nawet kontynuować, aby oprzeć się o lewą flankę własnego batalionu”.

Odpowiedź marszałka de Broglie na poczynione przez markiza de Mesmes obserwacje była następująca: „Zawsze miałem podobnie zdanie w kwestii ustanowienia nowej kompanii strzelców. Przypominam, że proponowałem to ministrowi w momencie generalnej reorganizacji armii. Chciałem jednakże, aby kompania ta była co najmniej tak samo liczna, jak kompania fizylierów, i żeby w dniu starcia nie oddzielała się od swego batalionu, tak, aby móc rozproszyć się na jego froncie w momencie marszu na wroga i nękać go aż do momentu zwarcia się z nim uniemożliwiając mu celne prowadzenie ognia”.

Po takiej wymianie obserwacji ordynacja została przeformułowana. Niemalże jednogłośną decyzją najbardziej doświadczonych generałów przyznano, że trzyszeregowy szyk linearny będzie od tego momentu podstawowym ustawieniem, nawet w kolumnie do ataku. Nie wspomina się także o rozproszonych przed kolumnami tyralierach. Nie sprawiło to jednak, że zupełnie o nich zapomniano: odnajdziemy wzmianki o nich w wielu oficjalnych i nieoficjalnych tekstach, jakie powstały w następnych latach.

V – ORDYNACJA Z 1766 ROKU

Ordynacja z roku 1766 była wynikiem owych poprawek. Po raz pierwszy kolumna do ataku została sformowana z plutonów w 3 szeregach. Plutony miały być wyrównane tylko „na tyle, na ile to możliwe”. Podobnie jak w poprzednich ordynacjach, kolumna została sformowana z jednego bądź dwóch batalionów, przy czym preferowano osobny batalion. Do sformowania kolumny należało popchnąć ku przodowi dwie środkowe sekcje z rozwiniętego batalionu. Pozostałe sukcesywnie włączały się w kolumnę, wykonując dwa ćwierć obroty w przeciwnych kierunkach. Sekcje z prawej zwracały się na lewo, posuwały aż do wysokości prawej strony kolumny, a następnie zwracały w prawo, podczas gdy sekcje z lewej wykonywały ruchy odwrotne. Grenadierzy lokowali się na czele kolumny[19].

Ordynacja dopuszczała pozostawianie między plutonami odstępu 2 stóp, bądź takiego, który pozwalał na przyjęcie szyku bojowego.

Ułatwiono także procedurę łamania szyków i rozwijania kolumny do ataku, nadając jej ostateczną formę. Ze „ściśniętej” kolumny Folarda, na wniosek oficerów, którzy wypowiadali się w temacie przez ostatnie 30 lat, przeszliśmy do kolumny w plutonach z odstępami.

Kolumna ta przeznaczona była do stawiania czoła z każdej strony, to znaczy, że tworzyła czworobok przeciw kawalerii za pomocą zwykłego zwrotu sekcji z prawej na prawo, a z lewej na lewo, za wyjątkiem ostatnich, które zwierały się na poprzedzających je i zwracały się twarzą do tyłu. Jeśli odstępy były niewielkie poprzestawano na zwróceniu się twarzą na zewnątrz przez zwykłe indywidualne zajście na prawo w sekcjach z prawej itd.

Kolumna do odwrotu formowała się w następujący sposób: sekcje skrzydłowe, obchodząc od tyłu linię frontu, włączały się od tyłu do sekcji środkowych, a następnie zwracały się do tyłu. Kolejne, coraz bliższe środka sekcje powtarzały ruch. Te z samego środka zwracały się do tyłu dopiero w ostatnim momencie.

W tej kwestii obserwacje poczynione odnośnie ordynacji z roku 1764 odniosły znaczący skutek: po raz pierwszy kolumna do odwrotu została sformowana wedle takich samych zasad jak kolumna do ataku, w plutonach, zamiast tworzyć długi prostokąt, którego brzegi równoległe do kierunku marszu niemalże nie były w stanie się w tym kierunku poruszać.

Nie będziemy wgłębiać się w szczegóły dotyczące przemarszów w obecności wroga, które wykonywało się odtąd w kolumnie do ataku bądź do odwrotu, zależnie od tego w jakim kierunku maszerowano.

W rozporządzeniu pojawiło się przejście linii przez sekcje i rzędy. W pierwszym przypadku, dwie linie dublują sekcje w każdym plutonie. Pierwsza przechodzi przez drugą bądź odwrotnie, a następnie obie się rozwijają. Aby dokonać przejścia przez rzędy, każdy pluton z pierwszej linii skręcał przez flankę na prawo, dokonywał zajścia na prawo przez rzędy, a następnie przechodził przez drugą linię, która otwierała się przed nim na odpowiednią szerokość.

Rozporządzenie z 1766 roku do powszechnie uznanych metod prowadzenia ognia dorzuciło kontrmarsz oraz ogień w szeregu.

Kontrmarsz wykonywano batalionem w kolumnie. Każdy pluton strzelał po kolei, a następnie szybko rozchodził się na flanki, aby ustawić się z tyłu.

Ogień w szeregu prowadziły dwa pierwsze szeregi. „Drugi szereg otworzy ogień od skrzydeł każdego z plutonów. Zaraz potem, każdy człowiek z drugiego szeregu przekaże prawą ręką swój karabin osobie stojącej za nim, która złapie go lewą ręką, a sama przekaże prawą ręką swój karabin żołnierzowi z drugiego szeregu, który również przejmie go lewą ręką. Drugi szereg wystrzeli z karabinów żołnierzy z trzeciego szeregu, nabije go ponownie, a następnie wystrzeli ponownie tym samym karabinem, przekazując go zaraz potem do trzeciego szeregu i odbierając zeń swój własny, który w tym czasie został ponownie nabity przez człowieka z trzeciego szeregu. Przez cały czas będzie więc oddawał dwa strzały z jednego karabinu (…). Pierwszy szereg otworzy ogień dopiero, kiedy drugi wystrzeli po raz ostatni. Ogień z pierwszego szeregu rozpocznie się od prawego i lewego skrzydła każdego plutonu. Każdy żołnierz odczeka 6 sekund od strzału swego sąsiada, zanim sam wystrzeli. Pierwszy szereg sam będzie ponownie nabijał swą broń, a następnie wycofa się”.

Jednym słowem, wprowadzone do rozporządzenia modyfikacje dotyczyły kolumn do ataku i odwrotu, które w końcu znacznie uproszczono i uczyniono bardziej poręcznymi, a także prowadzenia ognia, które w dalszym ciągu zachowało niezwykle skomplikowaną i trudną do przeprowadzenia w obecności wroga procedurę.

Ordynacja z 1766 roku nie rozwiązała jednakże innej, niezmiernie ważnej i szeroko komentowanej w danej epoce kwestii: marszu w szyku bitewnym oraz poprawnego rozwinięcia. Odnośnie tego tematu, w latach 1764-1770, na ręce ministra złożono kilka memoriałów. W jednym z nich, autorstwa kapitana Laroque, adiutanta (aide-major) w pułku Hainaut, odnaleźć można wnioski, które pojawiły się później w instrukcji z 1769 roku. Był on interesujący również i z tego względu, że wspominał o wielu manewrach, jakie przeprowadzano w obozach i garnizonach w latach 1766-1769.

W roku 1768 Laroque wziął udział w manewrach 12 batalionów zebranych w Metz. Obserwował tam marsze z prowadzącym po prawej, po lewej, bądź też w centrum. Każdy z batalionów obierał punkt, na jaki miał zamiar się kierować, następnie ruszał i dostosowywał do batalionu sąsiedniego, od strony prowadzącego. „Nie należy zbytnio polegać (pisze) na obranym przez dany batalion punkcie orientacyjnym, ze względu na trudności z poprawnym obraniu go z wielkiej odległości i za pierwszym razem. Utrzymania równoległego do innych kierunku marszu nie można pozostawić przypadkowi”. Wystarczy, aby jeden z batalionów obrał zły punkt orientacyjny, żeby przeszkodzić całej linii i zmusić wszystkie pozostałe do zmiany obranego przez nie kierunku. W ten sposób żaden z nich nie może utrzymać pierwotnie obranego kierunku, a całość zaczyna się chwiać.

Można ograniczyć o połowę przyczyny występowania błędu, umiejscawiając prowadzącego w centrum. Odległość prowadzącego od najbardziej oddalonych batalionów zostaje w ten sposób zredukowana o połowę. – Podoficer odpowiedzialny za utrzymywanie kierunku powinien wyznaczyć punkty pośrednie i starać się trzymać je w jednej linii z właściwym punktem, na który kieruje się batalion. – Każdy z batalionów powinien starać się utrzymywać stałą odległość od sąsiedniego batalionu, nie przejmując się zbytnio czy znajduje się na tej samej co on wysokości, a przede wszystkim, unikając znaczących zmian tempa marszu i nie przywiązując się zbytnio do obranego przez siebie punktu orientacyjnego (Laroque dowiódł, że utrzymywanie stałej odległości zapewnia, jeśli nawet nie doskonałą precyzję ruchu, to przynajmniej jego kontynuację bez większych odchyłów, podczas gdy uporczywe trzymanie się batalionu, choćby i lekko mylnego punktu, może wprowadzić zamieszanie w całej linii).

„W konsekwencji marsz w linii sprowadza się do tego, aby batalion regulujący maszerował prosto na wyznaczony punkt, a pozostałe utrzymywały stałą od niego odległość ze swej prawej bądź lewej strony”.

Laroque zajął się następnie analizą różnorakich sposobów zmiany frontu:

1. Wszystkie plutony wykonują ćwierćobrót i zajmują wspólnie nową pozycję. Ta metoda zakłada, że teren jest jednolity i bez przeszkód;

2. Wszystkie plutony skręcają i wspólnie obierają kierunek skośny, na nowej już linii. Ta metoda, bez wątpienia lepsza od poprzedniej, pozwala ominąć drobne przeszkody, jednakże przy większych może napotkać na pewne trudności;

3. Każdy batalion, sformowany w kolumnę w plutonach, skręca w prawo (lub w lewo) ze swej nowej pozycji, na której dokonuje rozwinięcia. Ta metoda zapewnia największy porządek i jest najodpowiedniejsza dla każdego rodzaju terenu[20].

„Zacytuję (mówi Laroque) miejsca, gdzie przeprowadzano tego typu próby, aby udowodnić, że udało się wprowadzić teorię w czyn.

W 1765 i 1766 roku w Metz, gdzie 16 batalionów manewrowało wspólnie, kolumna, jaką tworzyły dwa półbataliony na środku linii formowała się i rozwijała o 1/3 szybciej, kiedy plutony maszerowały prosto, niż kiedy taki sam ruch wykonywały półbataliony skręcające na flanki. Podobna kolumna została sformowana i rozwinięta kilkukrotnie w obozach w Soissons i Compiègne.

W 1768 roku zostałem wezwany do Strasburga: pułki z Poitou i Dauphin ćwiczyły tam liczne zmiany frontu w kolumnach, wraz ze zmianą pozycji kolumny, a wszystkie ruchy zajmowały dużo mniej czasu, kiedy plutony maszerowały prosto, niż kiedy skręcały na flanki.

Ze Strasburga pojechałem do Metz, wciąż z tych samych powodów. Z 24 batalionów utworzono tam 12 wykonując takie same ćwiczenia i osiągając takie same rezultaty”.

Kwestia wyrównania szeregów niedługo później zajęła ważne miejsce w rozporządzeniach.

VI – KOLUMNY GUIBERTA

Poważny postęp dokonał się około roku 1766. Nauczono się, jak najszybciej i najprościej zwijać batalion w zwartą kolumnę: sposobem, który do tej pory zarezerwowany był dla kolumny kompanii. Nie było tu mowy o zmianie frontu, czy nawet o ruchach po kwadracie: każdy pluton, który miał się przemieścić, skręcał przez flankę, wychodził z linii, i udawał się najkrótszą drogą na przynależne mu miejsce w kolumnie. Metoda ta została wprowadzona do naszej armii za sprawą księcia Guibert, przyszłego autora Eseju o taktyce[21]. Z innych dokumentów wiemy, że taki proces zwijania kolumny był ćwiczony w większości pułków, oraz, że około roku 1769 oddziały znały i praktykowały, jak to same nazwały „kolumny Guiberta” bądź „kolumny à la Guibert”. Kolumny te zostały oficjalnie zaakceptowane przez ordynację z roku 1769 dla oddziałów lekkiej piechoty, lecz nie były używane w tak szerokim stopniu, jak przewidywał ich autor.

Marszałek polowy Saint-Pern, w Memoriale na temat sposobu uproszczenia kilku manewrów, napisanym jeszcze przed rokiem 1771, dwukrotnie odniósł się do kolumn Guiberta: uważał, iż ostatnia ordynacja (1766 rok) niewystarczająco skupiła się na przydatnych w czasie wojny manewrach, że niepotrzebnie mnożyła rozkazy i szczegóły ich wykonania itd. Zaproponował pewien sposób na ruszanie przez flankę, opisując go tak: „Zasady te są znane wszystkim oddziałom, które stosują je przy formowaniu kolumn Guiberta przez zajście na prawo bądź na lewo”; później dodając jeszcze: „Trudności terenowe i zbyt wielka liczebność oddziałów mogą być przyczyną wielu kłopotów; (…) łatwo temu zapobiec, formując jedną czy dwie kolumny Guiberta”.

Posiadanie w końcu łatwego i szybkiego sposobu na rozwinięcie zwartej kolumny stanowiło sporą przewagę. Można było odtąd porzucić kolumnę marszową o pełnych odstępach, utrzymywać oddziały zebrane na niewielkim obszarze, manewrować nimi na polu bitwy, szybko rozwijać w linię, czy szarżować w szyku kolumnowym.

Było to rozwiązanie, do jakiego dążyły wysiłki tych wojskowych, którzy, odrzucając jednocześnie skrajne pomysły Folarda oraz szyk linearny, od 1715 roku poszukiwali praktycznego sposobu na formowanie i poruszanie kolumnami.

Z dużą dozą prawdopodobieństwa można założyć, że „kolumny Guiberta” zostały zaproponowane ministrowi po raz pierwszy w Projekcie instrukcji na temat manewru rozwinięcia piechoty, jaki zachował się w archiwach wojennych, bez daty czy nazwiska autora[22]. Kilka aluzji odnośnie obowiązującej ówcześnie ordynacji pozwala sytuować ów dokument po roku 1764, prawdopodobnie na rok 1766. Projekt ten bez wątpienia wyszedł spod ręki Guiberta, który powtórzy obszerne fragmenty w swoim Eseju o taktyce, rozwijając jedynie pozostałe rozdziały poświęcone piechocie. Można poznać jego, być może nieco mniej tutaj emfatyczny, styl. Pierwszy zarys znanego dzieła musiał powstać pod dyrekcją księcia Guibert, ojca autora, a przedtem generała majora służącego pod marszałkiem de Broglie. Dokument ten rozpoczynał się wstępem (który nie dotrwał do naszych czasów) i składał się z trzech części: pierwsza traktowała o sposobach zwijania i rozwijania „kolumn Guiberta”, druga o obozach szkoleniowych, niezbędnych dla edukacji generałów oraz praktykowania wielkich manewrów, trzecia była poświęcona ruchom armii, i to właśnie ona została później przez Guiberta niemal bez modyfikacji powtórzona w Eseju o taktyce. Dowodził tam wielkich korzyści, jakie niechybnie przynieść musi zastosowanie nowych procedur w rozwijaniu obszernych kolumn oraz armii.

Nie uważał on kwestii kompanii strzelców za uregulowaną, a przynajmniej wyrażał nadzieję, że znajdzie ona swój finał, jak w projektach marszałka de Broglie. Zakładał, że w każdym batalionie zostanie utworzona kompania strzelców, a dla uproszczenia sprawy zaproponował, aby grenadierzy i strzelcy ustawiali się w skrajnych kompaniach batalionu, trzymając się lewej lub prawej strony w formacjach linearnych, a czoło i ogon w kolumnie. Oprócz tej ogólnej reguły nie znajdziemy żadnego bardziej szczegółowego zalecenia odnośnie manewrów.

Podobnie dla uproszczenia polecił także, aby podczas marszu w kolumnie twarzą do przodu bądź do tyłu, łamać szyki jedynie w plutonach oraz, aby maszerując również pozostawać zawsze w kolumnie złożonej z plutonów, ponieważ „takie ustawienie lepiej sprawdza się w przypadku marszu długodystansowego, jest lepsze na zróżnicowanym terenie, oraz mniej męczące dla oddziałów. Może jednak zdarzyć się tak, że rodzaj napotkanego terenu zmusi nas do marszu na mniejszym froncie, tym niemniej jakkolwiek otwarte nie byłyby szeregi, nigdy nie należy go zwiększać”.

Podczas łamania szyku naprzód bądź do tyłu, „plutony będą maszerować ze zmniejszonymi odległościami, to znaczy 3 kroki między plutonami i 2 kroki między szeregami, aby zachować swobodę marszu. Powoduje to ograniczenie głębokości kolumny oraz przyśpiesza manewr rozwinięcia.

Każdy batalion, któremu przyjdzie manewrować przez swą flankę, na przedłużeniu zajmowanej przez siebie linii, również sformuje się w kolumnę w plutonach, czyniąc to jednakże za pomocą ćwierć-obrotu. Plutony w czasie marszu będą pilnować między sobą odstępów równych ich frontowi, tak, aby batalion nie zajmował na głębokość więcej miejsca niż potrzeba mu na przyjęcie szyku bojowego.

Kiedy batalion musi zwinąć się w kolumnę przez pluton po prawej, ten pozostaje na swym miejscu, pozostałe skręcają na prawą flankę, przyspieszają kroku i ustawiają się za nim, jeden za drugim w takim samej kolejności jak w szyku bitewnym.

Jako że wszystkie plutony ruszają w jednym momencie, łatwo sobie wyobrazić ich wyjście z szeregu: każdy żołnierz, po wykonaniu zajścia na prawo, rzuca się gwałtownie na zewnątrz w kierunku, w którym chce skierować się pluton, w taki sposób, aby przesunąć każdy szereg o odległość mniej więcej jednego kroku i tym samym łatwiej utrzymać kierunek po przekątnej. Oczywiście potem plutony maszerują po skosie poruszając się po mniej lub bardziej przekątnych liniach, zależnie od wysokości, jaką ma potencjalnie zająć ich szereg w kolumnie. Określenie swojej pozycji oraz odpowiednie w związku z tym kierowanie plutonem należy do dowódcy plutonu”.

Może się zdarzyć, że aby zaatakować w kolumnie niezbędne jest zwinięcie batalionu w marszu. „Pierwszy pluton maszerować będzie truchtem, podczas gdy pozostałe sformują się wielkimi krokami za nim”.

Aby sformować batalion na swej lewej, plutony wykonują obrót na lewo i ustawiają się przed ostatnim z nich. Podobnie zwija się batalion w części środkowej: plutony z prawa wykonują obrót na lewo i umiejscawiają się z przodu, plutony z lewa skręcają na prawo i udają się na tył.

Dla celów manewrowych, w taki sam sposób można sformować kolumny w dywizjonach.

„Formowanie kolumn przez zajście przez flankę przydaje się nie tylko podczas marszu. Metodę tę można stosować dla każdego rodzaju kolumny: manewrowej, marszowej, do ataku czy do odwrotu, ponieważ wszystkie formować powinno się przestrzegając tych samych zasad.

Choć wymienione powyżej formacje kolumnowe wydają się być nader liczne, w praktyce wzbogacają sztukę wojskową o jeden zaledwie, łatwy i prosty mechanizm, dający się zastosować w każdym terenie i okolicznościach. Zaleta nieskomplikowanych i użytecznych manewrów jest taka, że nie obciążają one nadmiernie umysłów żołnierzy”.

Procesy wskazane dla rozwinięcia różniły się od poprzednich, tym niemniej, przed rozwinięciem linii zaczynano od sformowania dywizjonów. Rozwiązanie takie wydaje się być podpatrzone u Prusaków: „Król Prus upodobał sobie kolumny sformowane przez dywizjony, jako że były najskuteczniejsze na każdym terenie, najłatwiejsze w utrzymaniu w porządku oraz najszybsze w rozwijaniu, ponieważ ich front nie był ani zbyt długi, ani zbyt krótki”.

Kolumna sformowana przez dywizjony miała rozwijać się na którykolwiek z dywizjonów podążający za jej przednią częścią.

Aby rozwinąć się w miejscu, każdy z dywizjonów wykonywał obrót i ruszał do przodu, kierując się na ukos w stronę wyznaczonego mu miejsca.

Wbrew temu, co sądził autor memoriału, ruch ten nie był do końca ruchem „suwakowym”, stosowanym w armii pruskiej, który wykonuje się za pomocą ruchów po kwadracie.

Można było również rozwinąć naprzód kolumny o pełnych odstępach. W takim przypadku dywizjony nie maszerowały przez flankę, lecz wykonywały zmianę frontu o półćwierci, kierując się bezpośrednio na wyznaczone im miejsce, a następnie prostowały się tam i równały szyki.

Metoda ta była dosyć wyjątkowa. Stosowano ją jedynie w przypadku oddziałów przeznaczonych do akcji defensywnych bądź tych części szyku bitewnego, które znajdowały się z dala od wroga. Można się było nią posłużyć, aby zmylić wroga co do prawdziwej siły kolumn oraz dyspozycji, jakie miały zostać powzięte.

„Cały spryt takiego rozwinięcia tkwi w odpowiednim połączeniu kolumn o zwartych, bądź otwartych odstępach, ponieważ pozwala ono, stosując otwarte i wydłużone kolumny, optycznie zwiększać liczebność wojska w punktach defensywnych, podczas gdy największe siły w postaci zwartych i płytkich kolumn są wysyłane w miejsca, w których chcemy działać”.

Ustęp ten jest analogiczny do poświęconego temu samemu zagadnieniu rozdziału w Eseju o taktyce Guiberta.

Równie uderzające podobieństw odnajdziemy w podsumowaniu pierwszej części, gdzie wyszczególniono zalety nowych procedur.

„Zastanówmy się teraz nad nieodłączną powolnością zmiany frontu o ćwierć obrotu, nad problemami ze znalezieniem odpowiedniego ku temu terenu, a także nad niewielką ilością możliwości, jakie oferowała poprzednia metoda, jedna jedyna, niezależnie od terenu czy okoliczności. Porównajmy teraz szybkość i łatwość nowego sposobu rozwinięcia, jego zastosowanie, możliwe na niezliczonej ilości terenów, i w wielu okolicznościach, możliwości jakie daje oraz możliwe jego kombinacje, jakie oferuje taktykowi, a łatwo pojmiemy jak dalece perfekcyjny jest ten element taktyczny, i jak ważne jest, aby oddziały, a zwłaszcza generałowie, przyswoili sobie go zarówno w teorii jak i w praktyce.

Zdajemy sobie oczywiście sprawę, że ów projekt instrukcji wymaga znacznie bardziej zwięzłego sformułowania, jeśli ma zostać rozesłany do oddziałów. Czym innym jest jednak redakcja instrukcji dla oddziałów, a czym innym prezentowanie jej projektu przed ministrem”.

Trzecia część łączy się z pierwszą za pomocą kilku linijek, które zostaną niemal dokładnie powtórzone w Eseju o taktyce:

„Zasady ustalone w pierwszej części znajdą zastosowanie w wielkich ruchach armii, oraz posłużą na podstawę tego, czym się teraz zajmiemy. W istocie, wszelkie idee w taktyce są ze sobą ściśle powiązane, a jedyne co odróżnia ruchy armii od ruchów pułku, to że te pierwsze wymagają bardziej skomplikowanych i zakrojonych na szerszą skalę kombinacji”.

W studiowanym przez nas dziele znajdziemy również atak wymierzony przeciwko uprzedzeniu do zmiany frontu, którego Guibert był zagorzałym przeciwnikiem: „Staliśmy się niewolnikami tego uprzedzenia i mogę mieć tylko nadzieję, że pewnego dnia przejrzymy na oczy. Jakże wielkim uniedogodnieniem jest niemożność rozwinięcia kolumny naprzód poczynając tak samo sprawnie od jej czoła czy ogona i lęk przed umieszczeniem na prawej stronie oddziałów z lewej! Dobrze byłoby, aby kolumna, nieważne ile batalionów wchodzi w jej skład, mogła się rozwijać naprzód, do tyłu oraz środkiem zarówno lewą jak i prawą stroną. Taktyka w całej Europie kuleje i niedomaga pod tym względem. Byłaby to wielka zmiana, która wymagałaby szczegółowego dopracowania i na którą warto zwrócić uwagę księcia Choiseul”.

W kwestii kolumn złożonych z kilku batalionów oraz rozwinięcia wojska autor dzieła wyznawał zasady, które posłużyły za podstawę dla instrukcji księcia de Broglie.

„Złożony z kilku batalionów korpus, a już tym bardziej cała armia, powinny zawsze maszerować tworząc największą możliwą liczbę kolumn, ponieważ im więcej kolumn tym szybciej i z większą precyzją można dokonać powszechnego rozwinięcia. Dzieje się tak nie tylko dlatego, że głębokie kolumny rozwijają się znacznie dłużej, ale także dużo trudniej dokładnie oszacować i upilnować odległości jakie powinny między sobą zachować.

Wszystkie kolumny muszą rozwijać się jednocześnie, a do tego niezbędny jest umówiony sygnał”. Użycie sygnałów powinno zresztą się upowszechnić, bez obawy, że wróg domyśli się ich znaczenia. „Sygnały wasze będą zrozumiałe jedynie dla was. Przypomnijmy sobie, czy posiadaliśmy klucz do odczytania sygnałów wroga w 1762 roku u brzegów Fuldy?

Podział armii na dywizje, które tworzą własne kolumny i utrzymywanie takiego szyku marszowego zawsze kiedy to możliwe pozwala sformować dowolny szyk bitewny. Z tej jedności oraz prostoty rodzą się najbardziej skomplikowane kombinacje”.

Sformowana w ten sposób armia, z zasady powinna mieć tyle samo dywizji, co kolumn. W zaprezentowanych przykładach armia składała się z czterech dywizji piechoty po osiem batalionów oraz z dwóch dywizji kawalerii.

Zbliżając się na jedną czy kilka mil od pola bitwy kolumny równały odstępy, które musiały dokładnie pokrywać się z batalionami rozwijającymi się na pierwszej linii.

O 500 do 600 kroków od miejsca rozwinięcia kolumny formowały się dywizjami w zwartym szyku, a następnie ruszały naprzód, aby dokonać rozwinięcia.

„Należy tutaj wspomnieć o przykrej i złudnej przesadzie, jaką jest marsz w doskonale wyrównanym szyku bojowym. Jest on praktykowany w Prusach, co jednak dowodzi, że może sprawdzić się jedynie w przypadku doskonale wyszkolonych oddziałów, i że jest ćwiczeniem czysto teoretycznym oraz z czasów pokoju. Po pierwsze, gdzie w czasie wojny znaleźć tereny, na których można prowadzić obszerne szeregi w sposób zwarty i jednorodny? Po drugie, czemu ma służyć owo idealne wyrównanie szeregów? Mogło być korzystne w nieaktualnej już dziś taktyce, kiedy ścierały się ze sobą bezpośrednio wielkie masy, ponieważ zapewniało idealne zgranie ruchu i wysiłku. Dzisiaj jednakże, przy założeniu szarży piechoty, kontakt i bezpośredni atak nie ma miejsca. Po trzecie, jaki jest cel marszu w przód bądź w tył? Zdobycie terenu. A czy można osiągnąć cel stosując krok o długości jednej stopy oraz wolne tempo, zasady, jakie Prusacy zostali zmuszeni zastosować, aby osiągnąć idealne wyrównanie? Kiedy szereg maszeruje, robi to po to, aby szarżować na wroga, ścigać go bądź omijać. Otóż żaden z tych ruchów nie wymaga powolności czy dokładnej symetrii w wyrównaniu szeregów.

Za każdym razem, kiedy szereg będzie maszerował w szyku bitewnym, generał wyznaczy mu punkt lub wysokość, na którą ma się udać, a wtedy ruszy śmiało i zdecydowanym krokiem (ponieważ jeśli oddziały mają odpowiednie przygotowanie, maszerują wszystkie takim samym tempem i z taką samą prędkością). Każdy batalion, pułk i dywizja powinny starać się o jak najdokładniejsze wyrównanie, każdy dowódca brygady czy dywizji ma za zadanie regulować marsz i utrzymać oddział w linii. Nigdy jednakże szereg nie powinien za wszelką cenę starać się wyrównać od skrzydła do skrzydła, zwalniając kroku w złudnej chęci uzyskania perfekcyjnego wyrównania”.

W podsumowaniu swego dzieła Guibert zaprezentował korzyści płynące z zastosowania kolumn w zaproponowanym przez siebie sformowaniu: armia pod wodzą swego dowódcy, zawsze w gotowości do ruszenia bądź rozwinięcia się w dowolnym kierunku, mogąca szybko przyjąć bądź też zmodyfikować swój szyk bojowy, o ile osłania ją straż przednia, która maskuje jej ruchy i daje czas na manewrowanie.

Pozwalało to również na wyeliminowanie trudności, opieszałości oraz komplikacji związanych z wyrównaniem oraz marszem w szyku bojowym, które spędzały sen z powiek współczesnym mu taktykom.

VII – INSTRUKCJA Z 1769 ROKU DLA ODDZIAŁÓW LEKKICH

1 maja 1769 roku ukazała się Instrukcja dla oddziałów lekkich. Wydaje się, iż w zamyśle ministra była to pierwsza taka próba, która później odnalazła swoją kontynuację w zestawach podobnych reguł odnośnie całej piechoty. Sposób wykonywania manewrów oraz wydawania rozkazów znacznie różnił się od zalecanych przez rozporządzenia z lat 1764 i 1766, a wprowadzone innowacje miały znaleźć zastosowanie zarówno dla piechoty liniowej jak i lekkiej.

Chodziło tu przede wszystkim o jeszcze dokładniejsze i prostsze wykonywanie zakrojonych na szeroką skalę manewrów w batalionach i pułkach.

Zalecano, aby wszyscy oficerowie byli w stanie instruować oraz dowodzić swoim oddziałem: nadzór miał prowadzić major. Planowano powstanie szkoły odpowiedniej intonacji. Aby zapewnić młodym oficerom wystarczającą znajomość ich zawodu, musieli oni odbyć 6-miesięczny staż, jako żołnierz, kapral i sierżant.

Instrukcja z roku 1769 wprowadziła krok biegowy o długości 1,5 stopy i prędkości 240 stóp na minutę.

Wyłożyła zasady wyrównania szeregów oraz marszu batalionów w szyku bojowym. Jeśli wiele batalionów maszerowało w jednej linii, na jej środku powinna znaleźć się grupa czterech podoficerów, „na czele których, maszerował będzie nadrzędny oficer, do którego powinien równać szereg, i który obierze kierunek starając się maszerować prosto i równym krokiem”[23].

Instrukcja dostarczyła również całej listy nowych wskazań i zarządzeń odnośnie ruchów w kolumnach oraz rozwinięcia.

Obok rozwinięcia ze zwartej kolumny według metody z roku 1766 opisywała zwinięcie szeregów za pomocą ruchów plutonów po kwadracie, a także wprowadziła kolumny Guiberta. Już sam ten szczegół sprawia, iż była ona niezwykle ważnym dokumentem.

Kolumny miały przemieszczać się po skosie: każdy z plutonów wykonywał zmianę frontu o ćwierć obrotu na prawo (lub na lewo) i ruszał prosto przed siebie.

Zwarta kolumna zmieniała kierunek przez flanki plutonów.

Kolumnę w szyku bojowym można było rozwinąć na kilka sposobów, korespondujących z wymienionymi wyżej metodami zwijania szeregów.

Rozwinięcie twarzą do przodu mogło nastąpić na centralny pluton (lub dywizjon). Środkowy pluton (np. pierwszy z drugiego batalionu, jeśli kolumna składała się z dwóch batalionów) maszerował z wolna przed siebie. Wszystkie, które znajdowały się przed nim, skręcały na prawą flankę i po kolei przyjmowały szyk bojowy w momencie, kiedy znalazły się na wysokości przeznaczonego dla nich miejsca w szeregu. Plutony z drugiej części skręcały na lewą flankę, formowały w szyk bojowy i szybko kierowały w stronę miejsca, jakie zostało im przypisane.

Dopuszczano także rozwinięcie metodą Guiberta: na którykolwiek z plutonów, który w takim przypadku stał nieruchomo.

Kolumna mogła rozwinąć się za pomocą zajścia pół-na-lewo: każdy z plutonów zmieniał front o ćwierć obrotu na lewo i po skosie zajmował swoje miejsce w szeregu.

Ruch na prawo w szyku bojowym wyglądał podobnie jak za naszych czasów[24]: plutony zmieniały front wyprzedzając pluton znajdujący się bezpośrednio przed nimi.

Najistotniejszą być może innowacją było przyjęcie zmiany kierunku na ruchomej (a nie stałej, jak dotychczas) osi podczas marszu w kolumnie. Pozwoliło to na wyeliminowanie opóźnienia oraz zwiększających się odległości, które w fatalny sposób wpływały na manewr rozwinięcia. Podczas marszu o równych odstępach „oś każdego szeregu w miarę jak rozpoczyna on zmianę frontu o ćwierć obrotu, powinna przesuwać się o ćwierć 3-stopowego okręgu, formując się na powiększonym promieniu bądź na przedłużeniu frontu oddziału o około 2 stopy”.

Jeśli kolumna tworzy pół odstępy, ćwierć okrąg tworzony przez oś powinien mieć promień równy 6 stopom. Podobnie, jeśli w przypadku pełnych odstępów chciano uniknąć przyspieszenia tempa maszerującego skrzydła.

„Tak samo będzie można zmieniać kierunek marszu zwartej kolumny, nie zakłócając jej szyku: plutony czy dywizjony wykonają na osi ćwierćobrót, rysując łuk na tyle duży, aby pomieścił dywizjony w ilości zależnej od frontu kolumny”.

Przeprawę przez wąwóz miało umożliwić zwykłe rozkładanie za lewym skrzydłem każdego plutonu odpowiedniej ilości rzędów.

Zmiany frontu opierały się na tej samej zasadzie, co rozwinięcia pół-na-lewo (lub na prawo): każdy pluton wykonywał ćwierćobrót na lewo i w szeregu bezpośrednio przyjmował szyk bojowy.

Bataliony formowano po skosie w plutonach, wraz z odstępami równymi trzeciej części frontu.

Dwa połączone bataliony tworzyły szyk kątowy w eszelonach, wysuwając naprzód dywizjony lub plutony, którymi się stykały. Przylegające dywizjony bądź plutony wysuwały się do przodu, kiedy poprzedzające je odsunęły się na dystans równy trzeciej części frontu, itd.

Kolumna formowana do centrum, czy też kolumna do ataku złożona z dwóch batalionów, formowała się ustawiając przede wszystkim dwa bataliony pod kątem w eszelonach, a następnie przesuwając eszelony za czoło kolumny ruchem przez flankę. Kolumna taka formowała się więc ruchem po kwadracie każdego dywizjonu czy plutonu.

Każda kolumna mogła służyć za kolumnę do odwrotu. Aby ją utworzyć można było ustawić pierwszy i ostatni pluton za centralnymi, a następnie nakazać im ruszyć do tyłu. Drugi i przedostatni pluton szły następnie w ich ślady, ustawiając się przed poprzedzającymi je, itd.

Instrukcja zachowała ogień w plutonie, w dywizjonach, pół-szeregu, batalionie oraz kontrmarsz. Wprowadziła także ogień postępujący i wycofujący w plutonach: pluton występował o 6 kroków przed batalion, oddawał salwę i wracał na swe miejsce.

Ogień w szeregu z ordynacji z 1766 roku otrzymał tu nazwę ognia prowadzonego dowolnie, co nie do końca pokrywało się z powszechnym znaczeniem tego słowa.

Podsumowując, instrukcja z roku 1769 nie zajęła zdecydowanego stanowiska w kwestii szyku linearnego, ani kolumnowego, choć jeszcze bardziej niż poprzednie uprościła formowanie kolumny do ataku. Przykładała wielką wagę do uelastycznienia oraz zwiększenia precyzji ruchów, zwłaszcza ruchów liniowych. Za jej sprawą dokonał się znaczny postęp.

Można zauważyć, iż w ordynacji tej, przeznaczonej dla oddziałów lekkich, które walczą jedynie w tyralierach, poruszano kwestie tylko i wyłącznie formacji w zwartym szyku. Jest to główny punkt odniesienia do osądu pozostałych rozporządzeń z XVIII wieku.

Wszystko wskazuje na to, że autorem większej części rozporządzenia z roku 1769 dla oddziałów lekkich był hrabia Guibert, ojciec słynnego pisarza i jest to być może okazja, aby zwrócić uwagę na tego generała, któremu przyszłe pokolenia nie nadały jeszcze należnego mu miejsca w historii.

Urodził się 23 marca 1715 roku, wstąpił do służby wojskowej jako kadet w roku 1729. Odznaczył się podczas wojny o sukcesję austriacką. W roku 1744 został mianowany majorem, zyskując rangę podpułkownika w 1747. W 1753 roku wystąpił z wojska, lecz powrócił do służby w 1757 jako adiutant (aide-major général) bez etatu w armii księcia de Soubise. W swej nowej roli dowiódł tak wspaniałych zdolności, że stopniowo awansował z adiutanta (aide-major général) na brygadiera (1761) a w końcu generała majora w armii Bas-Rhin (1761). Jako że funkcje swe wypełniał u boku marszałka de Broglie, możemy śmiało przypisać mu pokaźny udział w redakcji słynnych instrukcji autorstwa generała, a także ordynacji z lat 1764 i 1766. Tak czy inaczej, usługi jego musiały być na wysokim poziomie, skoro w 1766 roku został mianowany komendantem Saint-Louis, co było niezmiernie rzadkim wyróżnieniem, zwłaszcza dla podpułkownika.

W roku 1765 otrzymał rentę wysokości 2 tysięcy liwrów, w 1766 9 tysięcy liwrów gratyfikacji.

Po nominacji na marszałka polowego (1767) oraz królewskiego pułkownika w Perpignan (1766) został wezwany do Paryża pochlebnym listem ministra Choiseul:

„Moim zamiarem jest utrzymanie Pana w moim otoczeniu, aby korzystać z Pańskiej wiedzy z zakresu wszelkich aspektów służby wojskowej. Zwróciłem się więc do króla z prośbą, aby nadał tytuł królewskiego pułkownika w Perpignan, którym został Pan mianowany oraz, aby przyznał wynagrodzenie, będące w stanie zapewnić Panu poziom życia odpowiedni dla oficera Pańskiego formatu i tak jak Pan, godnego zaufania. Jego Wysokość chętnie zgodził się na dożywotnie przyznanie Panu 12 tysięcy liwrów rocznie, niezależnie od 3 tysięcy liwrów, jakie otrzymuje Pan z tytułu służby w Saint-Louis, 2 tysięcy liwrów renty z tytułu nieprzewidzianych wydatków wojennych oraz 1,2 tysiąca liwrów z Królewskiego Skarbca, które nadal będzie Pan pobierał. Pragnę zapewnić Pana o przyjemności, jaką sprawiło mi zabieganie o takie dyspozycje, które niech będą dla Pana satysfakcjonującym świadectwem dobroci Jego Wysokości oraz Jej uznania dla Pańskich zdolności”.

Z akt jego służby wojskowej, z 21 maja 1767 roku, dowiadujemy się, że „Pan Guibert od marca zeszłego roku jest zatrudniony przy pracach związanych z ordynacją dotyczącą służby polowej dla piechoty”. Czyż nie uczestniczyłby w takim razie w redakcji Instrukcji z roku 1769 dla oddziałów lekkich, w której figurowały zwarte kolumny autorstwa jego syna noszące jego imię?

Były pruski oficer nazwiskiem Pirch, przyjęty w stopniu kapitana do legionu korsykańskiego i pozostający pod opieką Melforda, skierował do ministra kilka interesujących obserwacji na temat ordynacji z roku 1769. Były one tyleż rozsądne, co nadmiernie sformalizowane. Pirch domagał się narzucających się wręcz uproszczeń: jednego sposobu posługiwania się bronią dla oficerów i oddziałów, jednego, najwyżej dwóch, rodzajów kroku.

„Jest tylko jeden sposób chodzenia i jeden tylko krok. Nie da się dokładnie określić czasu jego trwania oraz długości: szacuję tę drugą na mniej więcej 2,5 stopy, a czas na 75 na minutę. Jest to jedyny znany mi rodzaj stawiania kroków, który można i trzeba nawet stosować we wszystkich przypadkach i wszystkich ruchach, maszerując w szyku bojowym, w kolumnie, czy skręcając na flankę itd.

Jeśli chce się przyspieszyć, można powtórzyć rozkaz Marsz! i zwiększyć liczbę kroków do 100 na minutę, lecz nie więcej, ponieważ skutkować to będzie bałaganem i nadmiernym rozchwianiem szeregów.

Jeśli chce się, aby żołnierze robili większe lub mniejsze kroki, wystarczy ich o tym uprzedzić, a wykonają rozkaz bez konieczności ćwiczenia. Poza tym, bardzo ważne jest, aby krok był jak najbardziej naturalny, sztywny i ciężki, unikać powinno się miękkości w kroku, nie naciągać ścięgien i nie zginać palców u stóp, ponieważ nadmiernie męczy to żołnierza, uniemożliwiając mu dłuższy marsz po wyboistym i pooranym terenie. To jednakże należy wyćwiczyć w każdym terenie, wybierając, jeśli to możliwe, najtrudniejsze warunki.

Powszechna opinia o Prusakach jest taka, że są oni zdecydowanie najsprawniejsi jeśli chodzi o marsz, stanowiąc tym samym obiekt zazdrości. Miałem okazję ich obserwować, więc jestem o tym najzupełniej przekonany. Przyczyna tego jest bardzo prosta: stosują tylko jeden rodzaj kroku, łatwy, swobodny, naturalny, w zasięgu każdego człowieka, nie znają żadnych podziałów, analiz czy anatomii kroku. Założę się, że w czasie miesiąca uda mi się nauczyć najbardziej niezgrabnego chłopa maszerować jak Prusacy, a jakikolwiek pułk, w takim samym okresie czasu może osiągnąć poziom najlepszych pułków pruskich”.

Dużo ważniejszą sprawą, według Pircha, było obieranie punktów widzenia, w czasie marszu w szyku bojowym bądź w kolumnie oraz dla wyrównania szeregów.

„Należy absolutnie, przy każdym ruchu, ustalić i wpoić oficerom zasadę osi, oraz zaobserwowanych następnie punktów widzenia i wyrównania. Bez tego nie możemy być pewnym żadnego manewru i dajemy się prowadzić czystemu przypadkowi”.

Widzieliśmy, jak punkty kierunkowe były dokładnie przedstawione w Instrukcji z roku 1769, w obserwacjach Laroque’a oraz w notatkach hrabiego Adhémar. Pirch stwierdził jednakże, że nie miały one znaczenia. Wyolbrzymiał za to wagę punktów widzenia, nadając im nawet dominujące znaczenie w całej taktyce. Uczynił z nich swoją specjalność, co było bardzo zręcznym sposobem na zdobycie popularności.

„Oficerowie maszerujący przed środkiem oraz skrzydłami każdego z batalionów powinni równać nie do tego, który maszeruje na środku linii, lecz do znajdującego się na prawo bądź na lewo od niej, w zależności czy punkt widzenia leży na jednym, czy na drugim skrzydle (nigdy na środku)”.

Kiedy kolumna wykonywała zmianę frontu, aby ustawić się wzdłuż linii, na której ma się rozwinąć, dowódcy plutonów ustawiali się w osi a stamtąd kierowali się na punkt widzenia w rozpoznanym kierunku. „Nie stosując się do tak oczywistej zasady, nie da się odpowiednio ustawić oddziału w szyku bojowym. Stosowanie punktów widzenia, aż do teraz nieznanych we Francji (zapewniał Pirch) jest zasadą pewną i niezawodną, zwłaszcza w przypadku ruchów masowych”.

Pirch nie aprobował faktu, że plutony maszerują w rzędach w momencie, kiedy batalion łamie się w kolumnę: pragnął, aby łamać się w kolumnę zawsze o pełnych odstępach, na prawo bądź na lewo, za pomocą zmiany frontu o ćwierć obrotu w plutonach, oraz aby kolumna obrała następnie wybrany kierunek marszu. „Nigdy nie chciałbym nakazywać plutonom marszu po przekątnej, za wyjątkiem marszu w szeregach do rozwinięcia. Można maszerować po przekątnej, aby udać się w kierunku pierwszego albo ostatniego plutonu. Oddział zawsze musi formować się w kolumnę bądź szyk bojowy i maszerować w taki sposób, aby dało się przyjąć ów szyk lub pozostać w kolumnie jeszcze przed zakończeniem nakazanych ruchów, czego nie da się dokonać maszerując po przekątnej”.

Odrzucał również ideę rozwinięcia się batalionami w kolumnie.

„Dodam jeszcze (pisał), że dla masowych rozwinięć, koniecznie należy stosować opisaną powyżej zasadę punktów widzenia. Oznacza to, że dywizjony, do którego równają się pozostałe, powinien ustawić się w wyznaczonym kierunku, a następnie zatrzymać się, czekając aż pozostałe dywizjony, po kolei do niej dorównają”.

Kolejne obserwacje zawierały liczne szczegóły, a dotyczyły, jedne niepotrzebnie skomplikowanych rozkazów, inne ruchów sprzecznych z bardzo precyzyjnymi i sformalizowanymi zasadami Pircha.

Obserwacje te odniosły pełen sukces, a niedługo potem ich autorowi powierzono zadanie zredagowania ordynacji dla piechoty. Wierzono, że za jego pośrednictwem uda się poznać wszystkie sekrety pruskich manewrów.

VIII – TAKTYKA FRANCUSKA W 1770 ROKU

Wydaje się, że formacje bojowe w szyku kolumnowym, które testowano podczas wojny siedmioletniej, zostały porzucone około roku 1758. W latach 1759 do 1762 posługiwano się głównie ogniem, w linii bądź w tyralierach i to nawet w armii dowodzonej przez księcia de Broglie, zwolennika szyku kolumnowego. Ataki w kolumnie były zarezerwowane tylko i wyłącznie do walki wśród okolicznych obiektów. Warto tu zwrócić szczególną uwagę na znaczny postęp, jaki dokonał się w dziedzinie tyralier, zarówno jeśli chodzi o ochotników (lekka piechota) porozstawianych całymi batalionami po lasach lub wioskach, czy też strzelców i pikiety, rozsiane na przedpolach pułków liniowych. Wzmianka o tyralierach w rozporządzeniu z roku 1764 oraz utworzenie lekkiej piechoty były w tym względzie bardzo charakterystyczne.

Reformy przeprowadzone w latach 1762 do 1770, dotyczące prowadzenia ognia oraz manewrów były wynikiem zdobytego w czasie wojny doświadczenia oraz dowodem na godny uwagi postęp. W piechocie liniowej ogień prowadziło się odtąd w dużo łatwiejszy sposób. Ogień na rozkaz miał teraz mniej odmian, a reguły jego prowadzenia znacznie się uprościły. Zauważyć można również tendencję do upowszechniania się ognia prowadzonego dowolnie, bez rozkazu. Wielu oficerów zaczęło zwracać uwagę na indywidualne wyszkolenie strzelców, oraz zabiegać o większą celność strzału.

W dziedzinie manewrów dokonał się poważny postęp: próbowano znacznie prostszych i szybszych ruchów, zmiany frontu po ruchomej osi, zwinięcia w zwartą kolumnę „à la Guibert” przez ruch na flankę w plutonie (lub dywizjonie). Kolumna do ataku z ordynacji różniła się, i słusznie, od założeń Folarda: składała się z liczących po trzy szeregi dywizjonów, umiejscowionych w odstępach, jeden za drugim. Zyskała przez to na elastyczności i poręczności. Ponadto (co być może najistotniejsze) zaczęto postrzegać zwarte kolumny jako bardzo praktyczne formacje manewrowe. Był to zaczątek jednego z największych postępów, jakie dokonają się w przyszłości.

Począwszy od roku 1759 widzieliśmy jak książę de Broglie posługiwał się bardzo liczebnymi, często rozwiniętymi w linie brygadami, jako formacjami w pogotowiu. W kilku przypadkach, kiedy musiały zaangażować się w starcie, działo się to bez trudności i zamieszania. Postęp, jaki się dokonał wystarczył więc do przeprowadzenia szybkiego rozwinięcia składającego się z kilku batalionów oddziału w dowolnie wybranym kierunku.

Starano się analogicznie uprościć problem rozwinięcia wielkich armii i w tym celu pomnażano kolumny w pobliżu miejsca starcia. Zachowanie jednak odstępów oraz równania batalionów, z powodu braku fundamentalnych zasad regulowania ruchów kolumn oraz szeregów, przysparzało wciąż znacznych trudności. Problem został odpowiednio zdefiniowany oraz wytrwale zgłębiony, nie udało się jednak osiągnąć takiego kunsztu, jaki prezentowali Prusacy w starciach podczas ostatniej wojny, więc to właśnie od nich starano się pozyskać przykłady i reguły dla tej, jakże ważnej, części zakrojonych na szeroką skalę manewrów.

Słabo znana instrukcja z roku 1769 dla oddziałów lekkich była chyba najdoskonalsza z praktycznego punktu widzenia ze wszystkich ordynacji ogłoszonych przed rokiem 1788. Podawała proste zasady zarówno w kwestii prowadzenia ognia, jak i tworzenia formacji bitewnych oraz wprowadzała w życie popularne doktryny taktyczne. Wystarczyło być może uzupełnić ją o szczegółowe instrukcje dotyczące marszu i równania. Zamiast tego wyolbrzymiono znaczenie drugorzędnych w zasadzie elementów i uczyniono z nich główny temat ordynacji z lat 1774 i 1775, zredagowanych z zamiarem naśladowania manewrów pruskich.

IX – ESEJ O TAKTYCEGUIBERTA

A) GŁÓWNE ZAŁOŻENIA

Rok 1772 jest pamiętnym rokiem w historii naszej taktyki. Wtedy właśnie na scenę wkroczył Guibert, który w wieku 29 lat[25] opublikował swój Esej o taktyce. Jeśli przebrnie się przez całą serię dzieł i rękopisów, jakie powstały od czasów Folarda, Guibert robi mocne wrażenie. I nie mamy tu na myśli ogólnych idei, wyszukanych stwierdzeń, wyrażonych z niezwykłą elokwencją z lekką być może nutką emfazy: ograniczamy się do najskromniejszej części dzieła, gdzie wyłożone są podstawowe ruchy batalionu i indywidualny trening każdego żołnierza. Po tylu kiepskich pomysłach, dziwnych i skomplikowanych systemach, nie popartych żadnymi dowodami cytatach przedstawionych w nieciekawej formie, w końcu natrafiamy na człowieka o prostym i bezpośrednim rozumowaniu, który zwraca uwagę jedynie na realne problemy, dokładnie przezeń przemyślane i zanalizowane w najdrobniejszych szczegółach, który wyraża się w sposób jasny, zrozumiałym i eleganckim językiem. Oczywiście, wielu militarystów po przeczytaniu Eseju o taktyce doceniło jego autora, jego prawdziwą wartość można poznać jednakże dopiero, jeśli porównać go z ówczesnymi postaciami!

Był zagorzałym przeciwnikiem, od półwiecza szczycącej się nazwą „francuskiej” szkoły, która starała się zwalczać pruską musztrę oraz taktykę. Trudno jednakże znaleźć bardziej niezależne zasady, niż te od których wyszedł Guibert. Któż zresztą mocniej od niego mógł protestować przeciwko formalizmowi w pozycji żołnierza i podstawowych manewrach?

„Instrukcje, jakie otrzymują w naszych czasach oddziały są bardzo dziwne. Dotyczą one wyłącznie posługiwania się bronią i kilku manewrów, zresztą w większości skomplikowanych i zupełnie bezużytecznych w czasie wojny. Jakże daleko temu nędznemu zwyczajowi do prawdziwego systemu edukacji wojskowej, który zacząłby od wzmocnienia i uelastycznienia ciała żołnierza, który nauczyłby go następnie rozpoznawania i posługiwania się bronią, wykonywania wszelkich niezbędnych manewrów, a w przerwach między ćwiczeniami, dla rozluźnienia, skłaniał do uczestnictwa w grach, mających pozytywny wpływ zarówno na tężyznę fizyczną jak i dobry humor!”[26].

„Jeśli ktoś powie mi, że aktualne ćwiczenia już nazbyt wypełniają czas żołnierzom, odpowiem na to, że dzieje się tak z powodu nadmiernego skomplikowania naszych manewrów, złego zrozumienia instrukcji, zbyt szczegółowego i śmiesznego wręcz dążenia do perfekcji i precyzji w wielu sprawach. Odpowiem, że dowodem na to, iż nasi żołnierze nie są zbyt zajęci jest to, że aby wypełnić im czas, przeciąża się ich niepokojącymi i odstręczającymi regułami dyscypliny”[27].

Wychodząc z takiego założenia Guibert określił jaka powinna być postawa żołnierza. Dobrą postawę gwarantowało odpowiednie przygotowanie go za pomocą ćwiczeń fizycznych:

„Przyjmie ją bez trudu, jeśli nie będzie wymuszona i uciążliwa, to znaczy jeśli nie będzie stała w sprzeczności z naturalną mechaniką ciała. Nasza z pewnością nie jest do niej dopasowana (…). Jeśli zajrzymy do większości naszych szkół musztry, ujrzymy tam nieszczęśliwych żołnierzy w wymuszonych i niewygodnych postawach, zobaczymy ich napięte mięśnie, zatamowany nieraz obieg krwi. Dodajmy do tego dziwną manierę stroju, który dodatkowo krępuje im ruchy i uciska stawy (…)”[28].

Nie drążmy dalej tematu postawy i ubioru, które nie są najbardziej interesującą nas obecnie kwestią. Wspomnieliśmy o niej tylko po to, aby ukazać styl i zainteresowania Guiberta. „Co do posługiwania się bronią (pisze) to jest to ćwiczenie tak infantylne, samo w sobie tak nijakie, że nie będę się na ten temat rozpisywał”[29]. Guibert chciał ograniczyć je do czterech ruchów, a w zamian poszerzyć zakres ćwiczeń ze strzelania i szermierki bagnetem, zupełnie nieznanej w tamtych czasach. „Żeby posługiwać się tą bronią, walczyć nią, bronić się, trzeba posiąść pewną wiedzę z zakresu szermierki (…)”[30].

Czy można było w tej epoce być bardziej „francuskim” w znaczeniu, jakie przypisywali temu zwolennicy Folarda, to jest być większym przeciwnikiem pruskiego formalizmu? A Guibert wyznawał podobne zasady również w kwestii użycia ognia.

B) OGIEŃ

W kwestii użycia ognia w XVIII wieku panowały dwie szkoły: jedni, np. Prusacy, chcieli oddawać salwy jak najszybciej. Interesowała ich prędkość strzału, zarówno kiedy chcieli, jak mówił Guibert, ogłuszyć i zająć żołnierza, czy też nie bardzo licząc na celność strzału, a znacznie więcej na materialny i moralny efekt ołowianego dywanu, jakim, być może nieco przypadkowo, lecz nieustannie, pokrywali pole bitwy. Inni, w tym Maurycy Saski, sprzeciwiali się marnowaniu prochu na ptaki i pragnęli, aby kula zawsze sięgała celu. Cierpiała na tym prędkość strzału, lecz materialny efekt był bez wątpienia dziesięciokrotnie większy. Prawdopodobnie zresztą nie cierpiał na tym i efekt moralny, a wręcz przeciwnie.

Guibert całym sercem skłaniał się ku drugiej szkole, po raz kolejny sprzeciwiając się pruskim doktrynom.

„Ze wszystkich części taktyki chyba właśnie ta charakteryzuje się u nas najbardziej skomplikowanymi, najmniej przemyślanymi i mającymi najmniejszy związek z tym, co dzieje się na wojnie, ćwiczeniami. Kiedy mówię „my”, mam na myśli wojska z całej Europy. Mówię o oddziałach niemieckich, które przykładają do systemu ogniowego ogromną wagę i postrzegają w nim tak wielką, że aż decydującą przewagę w starciu piechoty.

W pogoni za udoskonaleniem przeładunku karabinu, oddawaniem większej ilości strzałów w ciągu minuty, czyli za zwiększeniem poziomu hałasu i zadymienia, nie zrobiliśmy nic w kierunku uproszczenia rozkazu, na który ogień ten powinien być prowadzony, ani wypracowania korzystniejszej, z punktu widzenia celności, postawy żołnierza. Zagubiliśmy gdzieś chęć przekazania naszym oddziałom wiedzy o różnych zasięgach i strzałach oraz wpojenia im do jakiego stopnia należy polegać, bądź też właśnie nie polegać, na ogniu. Jak należy się nim posługiwać w zależności od warunków terenowych, okoliczności, rodzaju armii z którą przychodzi nam się zmierzyć, kiedy, jednym słowem, należy odłożyć karabin i sięgnąć po bagnet”[31].

Niewiedza współczesnych mu ludzi była w tej dziedzinie tak wielka, że Guibert czuł się w obowiązku zamieścić w tym miejscu pobieżny wykład na temat balistyki: „Trudno byłoby znaleźć choćby i dziesięciu oficerów piechoty znających budowę karabinu, którzy przemyśleli kwestię wyrzutu kul, którymi miotają. W ten sposób żołnierzom nie przekazuje się żadnych zasad dotyczących sposobu celowania. Strzelają tak jak chcą, niezależnie od odległości i położenia celu.

Ogień batalionów pruskich, którego obawiano się, a niejednokrotnie wciąż obawia się najbardziej, jest w istocie najmniej szkodliwy. Ich pierwsza salwa ma faktycznie wielki zasięg i efekt, ponieważ jest oddawana jeszcze przed rozpoczęciem starcia: cechuje się więc znaczną dokładnością. Później natomiast, w zamieszaniu, strzelają pośpiesznie i nie ubijają odpowiednio ładunku. Wpojono im, że perfekcyjność w prowadzeniu ognia leży w oddawaniu jak największej ilości strzałów w ciągu minuty. W konsekwencji, strzelają bez jakiegokolwiek przymierzania (…). Dla swej wygody nie chcą się męczyć i pozwalają karabinom opadać bardzo nisko. W związku z tym, nie wodzą wzrokiem za kulą, która szybko kończy swój żywot w pyle, osiągając zaledwie czwartą część swego możliwego zasięgu. Nie przeszkadza to jednak pozostałym oddziałom europejskim, zachwyconym pięknem pruskich ćwiczeń ogniowych, szybkością przeładowania broni, ogólnym obrazem oraz zgodnością ładowania, w ich naśladowaniu. Za modę na takie właśnie ćwiczenia ogniowe odpowiedzialne są nasze pułki niemieckie, których polityka polega na wprowadzeniu u nas obcych praktyk, a następnie porzucaniu ich, gdy tylko się przyjmą, aby pochwalić się jakimś nowym wynalazkiem. Szybko więc w naszych szkołach szybkość strzału stała się sprawą absolutnie priorytetową”[32].

Idee Guiberta są w tych kilku linijkach tak jasno wyłożone, że nie będziemy wchodzić w szczegóły proponowanych przez niego ćwiczeń i reguł odnośnie prowadzenia ognia. Najważniejsze jednak jest podsumowanie:

„Ogień prowadzony dowolnie jest jedynym, który ma rację bytu w starciu piechoty. Po dwóch oddanych i przyjętych na siebie salwach nie ma takiej siły, takiej dyscypliny, która powstrzymałaby skomplikowany i regularnie oddawany ogień przed przekształceniem się w ogień prowadzony dowolnie. Jest on najbardziej intensywny i najgroźniejszy ze wszystkich. Rozgrzewa umysł żołnierza i zagłusza w nim poczucie niebezpieczeństwa”[33].

Jakże daleko stąd do obliczeń i skomplikowanych reguł wynalazców, którzy wpajali nam ogień skośny, przedstawiali argumenty za i przeciw ogniowi w plutonach, pół-szeregach, łamanemu, z bronią przechodzącą z trzeciego i czwartego do drugiego szeregu i tym podobne! Guibert stąpa twardo po ziemi. Wraz z nim opuszczamy systemy i marzenia, a otwiera się przed nami zupełnie nowy sposób myślenia.

C) PODSTAWOWE MANEWRY

Podobnie rzecz ma się w przypadku manewrów. Guibert wyeliminował wszystkie te, które nie są przydatne w czasie wojny. Z podstawowych manewrów postanowił zachować jedynie osobne zajścia na prawo i na lewo, półobrót i zmianę frontu, stosując wszędzie najprostszą możliwą metodę, nie przejmując się normami, czy uprzedzeniami.

„Według mnie, wszystkie niezbędne piechocie manewry ograniczają się do umiejętności dublowania swych szeregów, wykonywania zmiany frontu, formowania się w kolumnę i w szyk bojowy”[34].

W rzeczywistości Guibert nie popierał typowego dublowania szeregów, co było operacją nader skomplikowaną, niemal niemożliwą do przeprowadzenia w należytym porządku. Chciał tylko, aby przed przyjęciem na siebie szarży kawalerii kompanie piechoty ustawiały swe lewe skrzydło za prawym bądź odwrotnie, tak, żeby otrzymać głębokość sześciu szeregów, niezbędną do stawienia czoła konnemu atakowi.

Guibert przytoczył niedogodności z jakimi wiąże się zmiana frontu na sztywnej osi, która zmuszała kolumnę w plutonach lub dywizjonach do zniwelowania odstępów i poważnie spowalniała tempo marszu. Dopuszczał jedynie zmianę frontu na osi ruchomej z jaką spotkaliśmy się po raz pierwszy w instrukcji z 1769 roku.

Kolumna, według Guiberta, powinna formować się zawsze w ten sam sposób, niezależnie od celu, dla którego się ją formuje. Nie poświęcił zresztą wiele miejsca temu, co sam nazwał „złamaniem batalionu w kolumnę” na prawo bądź na lewo w plutonach czy w dywizjonach. Od kiedy zaczęliśmy formować się w trzy zwarte szeregi, wyżej wymieniona kolumna o pełnych odstępach nie stanowiła już żadnego problemu.

Inaczej było w przypadku „zwijania batalionu w kolumnę” na jeden z jego, pozostających wtedy nieruchomo, dywizjon. Jedynym dopuszczanym przez Guiberta rozwiązaniem było to, które wprowadził sam już kilka lat wcześniej, znacznie prostsze od pozostałych. Guibert nadawał problemowi ogólną dającą się zastosować do wszystkich przypadków definicję, a następnie przedstawił nie mniej ogólną metodę rozwiązania go, najprostszą jaką można sobie wyobrazić. Nie troszczył się przy tym o formalizmy, ruchy po kwadracie czy zwyczajowe zmiany frontu: należało wykonać osobne zajście na lewo bądź na prawo we wszystkich dywizjonach oprócz tego, który miał służyć za podstawę, następnie każdy z dywizjonów wychodził z formacji i udawał się na swoje miejsce najkrótszą możliwą drogą. Instrukcja z 1769 roku dosyć nieśmiało proponowała taką metodę, po wyczerpaniu jednakże kilku innych i w jednym tylko przypadku.

Dla nas, codziennie mających styczność z takim właśnie manewrem, wydaje się on zupełnie naturalny i dziwić może, że nie został wprowadzony znacznie wcześniej. Należy jednak cofnąć się do owych czasów, aby uświadomić sobie jak bardzo niezależny musiał być umysł i jak wielka inteligencja człowieka, który nagle zastąpił następujące po sobie zmiany frontu i skomplikowane ruchy służące do zwijania batalionu w kolumnie tak prostym manewrem.

Zawierzając słowom Guiberta, inny, nie mniej ważny postęp dokonałby się, gdyby porzucono uprzedzenia co do zmiany frontu: „Chcę sformować swój batalion w kolumnę? Umieszczam jego czoło, obojętnie na prawej czy na lewej, zależnie od okoliczności (…). Muszę przeformować się w szyk bitewny? Przeformowuję się, nie przejmując się faktem, że to, co pierwotnie było moim prawym skrzydłem, teraz staje się lewym (…). Jeśli pierwotnie sformowałem swój batalion na prawej stronie, jaka siła może zmusić mnie do manewrowania w tym samym wciąż szyku i ruszania wyłącznie prawą stroną? Niechybnie sprawi to, że me ruchy staną się dłuższe i bardziej męczące, oraz zaprowadzi mnie na tereny, na których wcale nie chciałem się znaleźć”[35].

Jeśli zbierzemy razem wszelkie propozycje dotyczące podstawowych manewrów piechoty, stwierdzimy, że są one iście rewolucyjne: począwszy od postawy żołnierza, aż po ruchy batalionu, niczym nie rządziły już stare uprzedzenia czy geometryczne formuły. Wszystko było bardzo ludzkie, podyktowane niezwykle praktycznym umysłem, proste i uwzględniało jedynie realne warunki, i to tylko te, które miały znaczenie: w przypadku postawy żołnierza i posługiwania się bronią – budowa człowieka; w przypadku ognia – organizacja i wywołany efekt; w przypadku manewrów – prostota i szybkość ruchów.

D) FORMACJE BITEWNE

Kwestie taktyczne, w pełnym tego słowa znaczeniu, czyli pomysły dotyczące starcia, opierają się na bezpośredniej i osobistej obserwacji wojennych zdarzeń oraz ludzkiej natury, takiej, jaka jawi się ona oczom obserwatora. Chociaż Guibert miał zaledwie 29 lat, posiadał już 15-letnie doświadczenie służby w różnorakich kampaniach odbywających się w niezwykle sprzyjających treningowi warunkach. Uczestniczył w ostatnich operacjach wojny siedmioletniej w armii marszałka de Broglie, gdzie jego ojciec pełnił funkcję generała majora, obserwował wiele starć, pośród nich to spod Villingshausen, które posłużyło mu za źródło wielu przykładów. Poza tym jego ojciec, poprzez nieustanne z nim przebywanie, rozwinął w nim cenne praktyczne umiejętności. Niedługo później znalazł się w armii korsykańskiej, pod bezpośrednim zwierzchnictwem hrabiego de Vault, człowieka wielkiej wartości, który łączył talent z wojennym doświadczeniem oraz solidną wiedzą historyczną.

W jednym jedynie punkcie możemy żałować, że Guibert podzielił się swoimi przemyśleniami: chodzi o rozróżnienia między ustawieniem „zwyczajowym i pierwotnym”, a ustawieniem „okolicznościowym i chwilowym”. Rozróżnienie to, które sygnalizowaliśmy już mówiąc o La Noue, jest kontynuacją rozbieżności zdań, w istocie dosyć niewielkiej, między doktryną Guiberta, a jej przeciwnikami.

„Piechocie, przystosowanej do walki ogniem oraz do szarży, potrzebne jest ustawienie, które dopuszcza użycie obydwu, a w przypadku, jeśli jedno ustawienie nie może służyć obydwu sprawom, powinno zostać określone, jako ustawienie zwyczajowe i pierwotne, oraz szybko zmienić się w okolicznościowe i chwilowe, jeśli zajdzie potrzeba osiągnięcia także i drugiego celu. Które ustawienie w takim razie będzie tym pierwotnym i zwyczajowym? To do prowadzenia ognia czy do szarży?”[36].

Guibert nie jest pierwszym naiwnym i z bitew, w których uczestniczył, wyniósł silne przekonanie, że nie ma absolutnie żadnej potrzeby stawiania naprzeciw wroga, skupiając na sobie jego ostrzał i odpowiadając nań – żadnemu oddziałowi, nigdy nie uda się dotrzeć w ten sposób do celu. Dlatego też, to ustawienie dotyczące ognia stało się dla niego „pierwotnym i zwyczajowym”.

„Zanim będziemy w stanie zaatakować wroga musimy przyjąć szyk bitewny, zbliżyć się do niego, nie dać się rozbić, ani pozwolić jego ogniowi wprowadzić nieład w nasze szeregi. Trzeba sprawić, aby to on obawiał się naszego ognia. Ustawieniem pierwotnym i zwyczajowym musi więc być ustawienie ogniowe, czyli szyk linearny. Później określę jakie proporcje powinno przyjąć takie ustawienie.

Różnorodność artylerii, sztuka doboru posterunków i umocnień ziemnych sprawiły, że niezmiernie rzadko spotykamy się dziś z bezpośrednim atakiem. Jako że atak ogniowy jest znacznie częstszy, stanowi to kolejny powód, aby to właśnie to ustawienie stało się pierwotne i zwyczajowe”.

„Trzech dobrze wyszkolonych ludzi, jeden za drugim, może strzelać bez problemu. Bagnety z drugiego i trzeciego szeregu w momencie zwarcia szeregów mogą tworząc wokół pierwszego szeregu rodzaj kołnierza. Dlatego chcę, aby formowano się w trzech szeregach”[37].

Należy tu dodać, że rozumowanie Guiberta jest podatne na krytykę: można mieć wątpliwości, czy trzeci szereg będzie mógł wygodnie strzelać, skoro jego bagnety wystają przed szereg pierwszy. Być może ustawienie w dwóch szeregach byłoby korzystniejsze.

Istotą zagadnienia jest jednak to, że Guibert poddał w wątpliwość przydatność głębszych formacji dla potrzeb bezpośredniego ataku:

„Okoliczności, rodzaj terenu, sytuacja wroga, mogą wymagać, abyśmy zbliżyli się do niego bez wystrzału, atakując go bezpośrednio. Zgoda, zaliczam się do najgorętszych zwolenników takiego typu ataku: wymaga on odwagi, pasuje do naszej narodowej natury, niemal zawsze przynosi zwycięstwo. Udowodnię jednakże, iż szyk linearny, za wyjątkiem kilku zaledwie okoliczności, jest jeszcze korzystniejszy i sprzyja on wyprowadzeniu bezpośredniego ataku.

Zacznijmy więc od obalenia starego przesądu, wedle którego siła oddziału wzrasta wraz z głębokością ustawienia. Wszelkie prawidła fizyczne dotyczące ruchów i zderzania się ciał nie sprawdzają się, jeśli chcemy zastosować je w taktyce. Po pierwsze, dlatego, że oddziału nie da się porównać do masy, ponieważ nie stanowi on jednego ścisłego i jednolitego obiektu. Po drugie, w oddziale, który atakuje wroga, całą siłę uderzenia stanowią żołnierze w szeregu, ponieważ tylko oni mogą go dosięgnąć. Wszyscy, którzy znajdują się z tyłu, nie mogąc zewrzeć się i połączyć się ściśle przez napieranie na przód, jak działoby się to w przypadku ciał fizycznych, stają się bezużyteczni, przyczyniając się jedynie do powstania bałaganu i zamieszania. Po trzecie, nawet jeśli omawiane zderzenie mogłoby dokonać się przy czynnym uczestnictwie wszystkich szeregów, w grupie złożonej z jednostek, które choćby i machinalnie kalkulują i czują zbliżające się niebezpieczeństwo, pojawia się pewien rodzaj rozluźnienia i osłabienia zapału, co niechybnie prowadzi do zmniejszenia energii marszu i tempa kroków. Im większa więc całkowita masa ruchu, tym większy produkt masy oraz szybkości i tym silniejsze zderzenie. Teoria zderzenia zakłada, że raz nadana poruszonemu siłą motoryczną ciału prędkość zwiększa się, aż do napotkania na inne ciało”[38].

W niektórych jednakże przypadkach Guibert dopuszczał użycie kolumn do ataku. Niektóre okoliczności, zwłaszcza warunki terenowe, mogą sprawić, że „niezbędnym stanie się ograniczenie frontu, w celu wsparcia się o jakiś punkt, zaatakowania go i przebicia się”[39]. W tym celu należy sformować piechotę w kolumnę.

„W jakich przypadkach niezbędne i bardziej korzystne będzie atakowanie wroga w kolumnie? Wtedy, gdy wróg znajduje się za ziemnym umocnieniem bądź na takiej pozycji, której naturalne lub też sztuczne flanki ograniczają możliwość ataku do jej skrajnych części, oraz uniemożliwiają zajście od boku. Wtedy, gdy natarcie na wroga jest możliwe tylko jedną drogą, i na tej drodze trzeba zgromadzić cały swój oddział i przeprowadzić go jedynym możliwym przejściem. W końcu, wtedy gdy z ziemnego umocnienia czy zamkniętej pozycji chcemy ruszyć na atakującego nas wroga, w którego szeregach panuje nieład spowodowany niepowodzeniem jego akcji”[40].

Jak widzimy, szyk kolumnowy był niemal zawsze korzystniejszy w przypadku ataków wśród okolicznych obiektów czy z okopów. „Ale nie po to, aby wywierać dokładny, lecz złudny nacisk, o którym wspominało kilku taktyków, ani też nie w celu zwiększenia rzekomej siły uderzenia. Jego celem jest zapewnienie sobie ciągłości ruchu dywizjonów, która sprawi, że jeden dywizjon, popychany przez następny, będzie niejako wpychany na miejsce skąd ma nastąpić atak. Przede wszystkim zaś ustawienie takie dodaje żołnierzowi pewności siebie i onieśmiela wroga, ponieważ większość ludzi nie myśląc do końca logicznie i patrząc jedynie swoimi ludzkimi oczami, przypisuje przewagę w potyczce tej grupie, która wydaje się najliczniejsza, i która gromadzi najwięcej ludzi na danym obszarze”[41].

W tym miejscu argumentacja Guiberta naraża się na krytykę: zalety, jakie przypisuje kolumnom można wykorzystać zawsze, a nie tylko w kilku wspomnianych przezeń okolicznościach. W każdym razie wniosek jest taki, że pełne i zwarte kolumny należy odrzucić, a posługiwać się jedynie kolumnami w dywizjonach i z odstępami. Nieco dalej czytamy słowa Guiberta:

„Piechota formuje się w kolumnę, aby zaatakować wroga albo w celu szybszego i wygodniejszego pokonania długiego dystansu czy to krokiem regularnym, czy marszowym. W obu przypadkach, kolumna powinna formować się przy użyciu takiego samego mechanizmu”[42].

Nie zapewniając wcale porządku i dyscypliny, o czym przekonywali Folard i Mesnil-Durand, zwarte, ścisłe, głębokie kolumny niosły ze sobą wręcz przeciwne niedogodności:

„Oto, jak będą formować się wszystkie ataki w kolumnie. Ruszamy, zbliżamy się do wroga, wydajemy rozkaz żołnierzom: «Zwierać szeregi! Zwierać szeregi!». Automatyczny instynkt stadny każe każdemu z nich rzucić się w stronę kompana, ponieważ będzie mu się wydawało, że ukryje się za nim przed niebezpieczeństwem, co aż nadto pomoże w wykonaniu rozkazu. Żołnierze tłoczą się więc, szeregi mieszają się ze sobą. Niebawem, za wyjątkiem frontowego szeregu oraz bocznych rzędów, które zachowują pewną swobodę ruchu, kolumna zaczyna tworzyć poplątaną, niezdolną do jakichkolwiek manewrów masę. Jeśli czoło i flanki takiej kolumny przyjmą na siebie obfity ogień wroga, jeśli nie uda jej się za pierwszym razem pokonać piętrzących się przed nią przeszkód, oficerowie na próżno będą zdzierać gardła, zanikną odstępy między dywizjonami, oszołomieni żołnierze zaczną strzelać w powietrze, masa zacznie się kłębić, rozpraszać się i gotowa będzie ponownie się połączyć dopiero po przebyciu bardzo długiego dystansu (…). Zwracam się do wielu doświadczonych oficerów, czy właśnie nie tak wyglądała większość ataków, jakie przeprowadzali w kolumnie. Poczytajmy szczegółowe opisy starcia spod Neerwinden u Feuquièresa: opowiada on o skutkach zamieszania, którego przyczyny właśnie wyłożyłem. Zamieszanie takie nie nastąpi jednak, jeśli zastanowimy się nieco i w tego typu atakach będziemy przestrzegać kilku zasad.

Zalety szyku kolumnowego, powtarzam, polegają nie tyle na presji wywieranej przez szeregi i rzędy, ale na ciągłości wysiłków dywizjonów ustawionych jeden za drugim, które następują szybko po sobie udając się na miejsce ataku, którego trudności, zasłoniętych przez poprzedzające je dywizjony, nie mogły przedtem dojrzeć oraz nie będąc aż do tej pory narażoną na wrogi ostrzał. Zaletą takiego szyku jest to, że mająca stosunkowo niewielki front kolumna może uderzyć na skrajne obszary pozycji wroga, nie narażając się na ataki z boku, itd.

W związku z powyższym, dobre proporcje kolumny do ataku powinny wynosić maksymalnie jeden dywizjon na froncie na dwa bataliony w głąb.

Szerszy front byłby bezużyteczny, ponieważ nie przyczyniłby się do zwiększenia siły ataku, bowiem nie ma potrzeby prowadzenia ognia podczas ataku siłowego, gdyż celem jest posuwanie się w jak największym ukryciu wzdłuż przedłużenia skrajnych elementów umocnienia, więc większe rozciąganie się oznaczałoby większe narażanie się na ogień od flanek. Większa głębokość również byłaby ogromnie niekorzystna, a to z tego względu, że oznaczałaby niepotrzebną kumulację oddziałów. Ponadto, jeśli wysiłek następujących po sobie dwóch batalionów nie odniósł spodziewanego rezultatu, nawet i dziesięć kolejnych, jakie przyjdą im w sukurs, nie będzie miało więcej szczęścia (…).

Zamiast więc, jak nieraz mogłem to zaobserwować, formować kolumny do ataku w więcej niż dwóch batalionach, wolałbym utworzyć ich kilka i każdej z nich nakazać atak na inny element, a w przerwy między nimi rzucić kompanie strzelców w rozproszeniu, aby zajęły boki okopów, zmniejszały siłę wrogiego ognia osłonowego z atakowanego rogu, a nawet podjęły próbę przedostania się za zasłony, jeśli oczywiście te nie są zbyt sztywno chronione (…). Owi elitarni tyralierzy ściągaliby także na siebie wrogi ogień i łączyli ze sobą próby ataku poszczególnych kolumn (…).

„Kiedy kolumny rozbiją już wroga i zniszczą jego umocnienia, natychmiast rozwiną się, aby zyskać przewagę i być w stanie stawić czoła atakom, jakie może próbować nieprzyjaciel. Kompanie strzelców rzucą się do przodu, aby osłaniać rozwinięcie oraz szybko zająć strategiczne punkty jak rowy, jary, obwarowania, czy budynki, które służyć im mogą za osłonę, ponieważ jak już nieraz wspominałem, lecz powtórzę po raz kolejny: sukces niemal wszystkich starć pozycyjnych zależy od zajęcia odpowiednich punktów, dających dostęp do flanek oraz tyłów wroga”[43].

Podsumowując, Guibert nie zgadzał się z użyciem kolumn w czasie starć na otwartej przestrzeni, gdzie piechocie wystarczała zwykła linia, oraz do przeprowadzenia szturmu. W kwestii walk pozycyjnych przewidywał zastosowanie większej ilości niewielkich kolumn, osłanianych i połączonych między sobą tyralierami. Gdyby nie sama forma kolumny zgadzałby się w tej kwestii ze zwolennikami szyku kolumnowego. Do tego w istocie sprowadzała się cała debata: Guibert domagał się kolumny w dywizjonach z odstępami, Mesnil-Durand zaproponował kolumnę w zdublowanych dywizjonach (z 6 szeregów), w której w momencie szarży niwelowano by wszelkie odstępy. Zaobserwowaliśmy także innych zwolenników szyku kolumnowego, którzy w 1768 roku chcieli kolumn w stylu Folarda, zbudowanych z jednego dywizjonu na szerokość i pozostałych na głębokość.

Najbardziej charakterystyczne dla Guiberta w kwestii formacji bitewnych było to, że nie zgadzał się z niemal jednogłośnym przypisywaniem niedogodności szykowi linearnemu: trudno sprawić, aby formacje maszerowały doskonale wyrównane? No to będą maszerować źle wyrównane, falujące. Nie ma to żadnego znaczenia:

„W czasach, kiedy wszystkie starcia piechoty kończyły się użyciem broni białej oraz bezpośrednim atakiem, ważne było, aby ruszający do szarży oddział uderzał na wroga na całym jego froncie jednocześnie, to znaczy, aby zetknęły się ze sobą całe dwa fronty. W tym przypadku odpowiednie zrównanie szeregów było sprawą kluczową (…). Dzisiaj, czy to z powodów zwyczajowych, czy mniejszej odwagi, oddziały piechoty rzadko sięgają po broń białą, a ruszając z szarżą rzadko, powiedziałbym nawet, że nigdy nie spodziewają się momentu zderzenia i skrzyżowania bagnetów. Zbyt symetryczne i skrupulatne zrównanie szeregów piechoty staje się więc niepotrzebnym dążeniem do perfekcji. Osiągnięcie jej bywa zresztą niemożliwe, jeśli linia piechoty jest sporych rozmiarów”[44].

Wyrównanie szeregów jest przeze mnie postrzegane jedynie, jako dopasowanie do siebie ruchów, na którego idealnym wykonaniu będzie mi zależało bardziej lub mniej, zależnie od rozciągłości mojego frontu, oraz trudności terenowych uniemożliwiających jego osiągnięcie. Nigdy jednakże dla osiągnięcia takiego celu nie zdecydowałbym się na spowolnienie bądź skrócenie kroku, ponieważ pierwszym zadaniem marszu jest posuwanie się naprzód, a marsz, który nie posuwa się naprzód staje się dziecinny i żałosny.

Nie zważając na rzekome idealne wyrównanie, znacznie większą wagę przywiążę za to do tego, aby piechota potrafiła maszerować prosto przed siebie. Jeśli tak się stanie, batalion, siłą rzeczy nie ulegnie rozchwianiu, nie otworzy się i nie zmniejszy odstępów”[45].

Guibertowi najwidoczniej nieobce były zasady wyłożone przez Pircha, skoro odniósł się do punktów widzenia i ćwiczeń pozwalających oficerom na utrzymywanie stałego kierunku marszu i zrównania szeregów: „Nauczą się, tu wyznaczać na oko prostopadłą linię, tam utrzymywać kierunek równoległy do innej, (…) niewzruszenie pilnować odległości między dywizjonami (…). Dla orientacji oraz trafnego rzutu okiem oficer może jednakże wykorzystać niezliczone przecież lokalne i charakterystyczne punkty. Przypuśćmy, że prowadzę trzy bataliony. Nie wyobrażam sobie zrobić tego inaczej, jak przez obranie punktów widzenia. Powiedziałbym sobie na przykład: drzewa B i C stanowią wierzchołki dwóch linii prostopadłych do krańców mych skrzydeł. Następnie przekażę owe punkty widzenia oficerom, którzy poprowadzą moje bataliony itd.”[46].

Guibert podejmował wszystkie te środki ostrożności, ponieważ doskonale zdawał sobie sprawę, że są one niezbędne, aby uniknąć zamieszania i bałaganu. Nie miał jednak złudzeń i nie starał się nawet osiągnąć geometrycznej precyzji, do której dążył Pirch:

„Kiedy zajmę się wielkimi problemami taktycznymi (pisze) omówię ruchy armii w linii, powiem jaki powinien być ich cel, jak powinny się formować oraz jak niewiele uwagi poświęcać należy zrównaniu szeregów”[47].

Guibert nie miał żadnych wątpliwości, jak powinno przysposobić się owe długie szeregi do walki: jeśli istnieje możliwość zbliżenia się do wroga należy ruszać na niego bez wystrzału. „Maszerowanie z jednoczesnym strzelaniem, bądź też zatrzymywanie się, aby oddać strzał oznacza spowolnienie tempa, konieczność przyjęcia na siebie większego ognia niż sami zadajemy, i to ognia dużo groźniejszego, ponieważ ostrzał wroga, który zakładam stoi w miejscu, bądź też zajmuje pozycje, jest silniejszy i celniejszy. Oznacza to również utratę decydującej przewagi, jaką jest pewność siebie, uczucie, które wpaja się w serca oddziału wykonującego szybki i odważny ruch, podczas gdy wróg, widząc zbliżające się pomimo prowadzonego przezeń ognia nieprzyjacielskie zastępy, dziwi się i niepokoi. Kto zna nasz naród, kto widział go w czasie wojny, wie, że jest to argument nie do odparcia”[48].

Jeśli wróg wycofuje się w nieładzie, marsz połączony ze strzelaniem miał jeszcze mniej sensu. „Należy wysłać za nim kilka pojedynczych oddziałów, aby nękały go nieprzerwanym ogniem, rozpraszały go i pojmowały jeńców. W tym czasie bataliony maszerują za owymi tyralierami w zgodnym szyku, równym krokiem i w gotowości do szarży, jeśli wróg zatrzyma się bądź też spróbuje połączyć swe szeregi (…). Jednym słowem, i chciałbym, aby stało się to powszechną maksymą, strzelamy tylko wtedy, gdy nie możemy maszerować”[49].

Strzelać powinno się kiedy nie było możliwości uderzenia na wroga bez wstrząsania jego szeregami nieprzerwanym ogniem. W takim przypadku należało strzelać w zatrzymaniu, prowadząc, jak widzieliśmy, głównie ogień dowolny, bez komendy.

Powiedzmy także kilka słów na temat formacji wskazanych do walki z kawalerią. Guibert chciał, aby obawiająca się szarży kawalerii piechota w szyku bojowym na otwartym terenie formowała się w 6 szeregów, nie dublując ich, lecz zwijając je w każdej kompani, tak, aby połowa lewej znalazła się za prawą. Taka formacja była w stanie stawić czoła z dwóch stron oraz skutecznie oprzeć się armii, która nie prowadziła ognia.

Jeśli kolumna była zmuszona do wycofania się przed korpusem kawalerii „przyspieszała kroku, pozostawiając 3 kroki przerwy między dywizjonami, wystawiając z tyłu oraz na flankach tyralierów, aby odpierali napastników i ochraniali maszerujące oddziały. Jeśli wroga kawaleria zbliży się na tyle, żeby przypuścić szarżę na kolumnę, ta powinna zatrzymać się, zewrzeć dywizjony, utworzyć front na cztery strony oraz przywołać do siebie tyralierów”[50].

Tak z grubsza rysowała się doktryna Guiberta odnośnie walki. Nie odbiegała zbytnio od tego, do czego doprowadziła nas praktyka w czasie wojny siedmioletniej: przewaga infanterii, szyk linearny podczas starć na otwartym terenie, niewielkie kolumny w czasie walki w zabudowaniach, tyralierzy osłaniający atak. Analogia stawała się mniej widoczna w przypadku przejścia z formacji marszowej do bitewnej: widzieliśmy z jaką skrupulatnością nasi generałowie powielali kolumny, aby przyspieszyć rozwinięcie. Guibert, stosując łatwiejsze i szybsze metody, zaproponował ogólny system marszowo-manewrowy, w którym określił najwygodniejsze dyspozycje dla każdego przypadku z osobna. Temu aspektowi zagadnienia poświęcił najwięcej miejsca.

E) FORMACJE W POGOTOWIU I MANEWROWE

„W taktyce, jaką stosowały 30 lat temu wszystkie europejskie armie, a niektóre stosują do dziś (pisał Guibert) ruchy formujące kolumnę lub szyk bitewny były nadzwyczaj tak powolne i skomplikowane, że ich wykonanie zajmowało długie godziny. Trzeba było przyjmować szyk bojowy z dala od wroga. Kiedy szyk został już sformowany, bojąc się go naruszyć nie ośmielano się zaprowadzać w nim większych zmian. Obecnie, czy też raczej od teraz, jeśli proponowana przeze mnie taktyka przyjmie się, ruchy formujące oddziały w kolumnę czy szyk bojowy będą szybsze, prostsze i możliwe do zastosowania na każdym terenie, co pozwoli przybierać ów szyk najpóźniej i najbliżej wroga jak to tylko możliwe, ponieważ dużo łatwiej manewruje się kolumnami niż szeregami, oraz dlatego, że zdradzając swoją pozycję dopiero w momencie ataku nie dajemy wrogowi czasu na odparcie go. Poza tym, po sformowaniu się w szyk bitewny będzie można przeprowadzać manewry wewnętrzne, wprowadzać zmiany w ustawieniu, dodawać do pierwotnych ustaleń nieprzewidziane wcześniej dyspozycje, oraz, jeśli wolno mi się tak wyrazić, kontrmanewry (…).

Moje kolumny będą formować się w dywizjach, w takiej liczbie batalionów, jaką uzna się za najodpowiedniejszą. Pozwolę sobie jednak zauważyć, w kwestii owej liczby, iż należałoby trzymać się pewnych proporcji: zbyt liczne, a niewielkie kolumny mogłyby wprowadzić zamieszanie w momencie natarcia oraz nazbyt skomplikować ruchy. Zbyt silne natomiast są mniej poręczne oraz znacznie dłużej formują się w szyk bitewny (…).

Kolumny manewrowe będą musiały doskonale radzić sobie z maszerowaniem na równej wysokości, pilnowaniem ustalonych odstępów, kierowaniem czoła w stronę wyznaczonych punktów oraz utrzymywaniem kierunku wyznaczonego przez czoło”[51].

Kolumna powinna mieć front równy dywizjonowi, ponieważ w ten sposób można zebrać batalion na bardzo niewielkiej głębokości, a jednocześnie dywizjony mają na tyle wąski front, że nie są narażone na zamieszanie i zwłokę w rozwijaniu się”[52].

Sposób, w jaki bataliony miały formować się w kolumnę, aby ruszyć do marszu nie miał większego znaczenia, gdyż zawsze formowały się w kolumnę w dywizjonach. Guibert był jednak zdania, że powinno się pozostawić różne odstępy pomiędzy dywizjonami, zależnie od pozycji kolumny względem planowanej linii frontu. W przypadku, kiedy musiały rozwinąć się twarzą do przodu, najkorzystniejsze było silne zwarcie, czyli pozostawienie jednego kroku odstępu między poszczególnymi dywizjonami. Jeśli maszerowały przez flankę z zamiarem sformowania się w szyk bojowy na prawo lub na lewo, powinny formować się z pełnymi odstępami i z frontem o szerokości dywizjonu a także odstępami pomiędzy poszczególnymi dywizjonami. Ta ostatnia metoda była najprostsza, najbardziej rozpowszechniona, ale także najwolniejsza i najmniej elastyczna. Guibert nie upierał się przy niej i skłaniał się raczej ku rozwinięciom twarzą do przodu.

Reguły odnośnie odstępów między dywizjonami nie były sztywne. Można było korzystać z formacji w kolumny, aby stworzyć u wroga fałszywe wrażenie, co do naszych sił, zwiększając bądź zmniejszając długość kolumny.

Nieważne jakie odstępy występowały pomiędzy dywizjonami, Guibert szacował, że nie ma zasadniczej różnicy między różnymi rodzajami kolumn, jakie można rozwinąć. Przypisał sobie zasługę znacznego uproszczenia kwestii rozwinięć ograniczając zbyteczne formalności oraz niepotrzebne rozróżnienia:

„Ograniczyłem rodzaje kolumn: marszową, do ataku czy manewrową, do jednej, którą można zastosować do wszystkich trzech celów. Uprościłem sposób formowania się takiej kolumny w tak wielkim stopniu, że nie znajdzie się ani jeden wojskowy, który zakwestionowałby ewidentne korzyści płynące z tej zmiany. Dzisiaj nasze oddziały znają pięć, czy sześć sposobów na przyjmowanie szyku bojowego, a wszystkie powolne i procesjonalne. Mamy również specjalny sposób formowania kolumny [do ataku i innej] do odwrotu. Dwie ostatnie są tak dalece skomplikowane, że nie nadają się do użytku w czasie wojny”.

Połowa Eseju o taktyce została poświęcona przykładom rozwinięć oraz manewrów marszowych. Guibert szczegółowo ukazał jak jego kolumny, różniące się siłą i gęstością od powszechnie stosowanych, mogły składać się w terenie, posuwać mniej lub bardziej do przodu, zależnie od kierunku, jaki miał obrać ich front, zmieniać kierunek marszu oraz zgrupowanie w przypadku, jeśli manewry wroga wymuszały zmianę planu ataku. Dowodził, że tak sformowana armia w kilka chwil zdolna jest do podejmowania oraz porzucania wszelkich dyspozycji. Twierdził zresztą, że nie należy się obawiać manewrów na oczach wroga, jeśli tylko czuje się do tego zdolnym.

„Niektórzy wojskowi twierdzą, iż manewry nie są potrzebne oraz zupełnie niemożliwe do wykonania na oczach wroga. Są taktycy, do których nie przemawia praktyka, i którzy chcą mnożyć manewry w nieskończoność, nieprzerwanie męcząc nimi swe oddziały, utrzymując, że wszelkie manewry są pożądane, ponieważ przynoszą chociażby taki skutek, że uelastyczniają i ćwiczą żołnierza. Poszukajmy więc złotego środka (…).

Manewry są potrzebne, ponieważ bez nich oddział stałby się jedynie nieruchliwą masą (…). Muszą być proste, łatwe, nieliczne i odpowiednie dla danej wojny. Przede wszystkim powinny dać się wykonać szybko, gdyż ruch za pomocą którego oddział przechodzi z jednego ustawienia w drugie, rozbija go i chwilowo osłabia, stąd potrzeba jak najszybszego opuszczenia takiego stanu.

(…) Wśród oddziałów wciąż pokutuje stare przekonanie, że nie wolno manewrować na oczach wroga. Zanalizuję je, aby stwierdzić, czy jest ono słuszne czy nie.

Żaden manewr wykonywany pod silnym ostrzałem wroga nie jest możliwy do przeprowadzenia z oddziałami, które nie są zaprawione w warunkach wojennych, a trudne z oddziałami, które posiadają doświadczenie, zwłaszcza, jeśli wróg znajduje się na tyle blisko, że może dosięgnąć je zanim manewr zostanie zakończony.

Żaden manewr, jakikolwiek by nie był, nie jest niemożliwy, ani niebezpieczny do przeprowadzenia na oczach wroga, jeśli jest możliwość zakończenia go zanim tamten zdoła w nim przeszkodzić. Jeśli, mając do dyspozycji dobrze wyszkolone oddziały, posiada się je sformowane w wystarczającej liczbie, aby stawić opór pierwszym próbom ataku oraz osłaniać kończący się manewr.

Możliwość, czy też niemożliwość wykonania ruchu zależy niemal zawsze od rodzaju oddziału (…). Nie ma więc manewru, który byłby sam w sobie niebezpieczny. Wszystko zależy od warunków, w jakich się go wykonuje (…). Nie wynika z tego jednak, że można dowolnie wybierać sobie rodzaj i sposób wykonania manewru. Nie należy zapominać, że główną przedstawioną przeze mnie zasadą było to, iż łatwość oraz szybkość stanowią o jakości i zasadności manewru”.

Oto najważniejsza część dzieła: biorąc pod uwagę narzucony przez XVIII-wieczną broń sposób staczania walk, główne manewry, jakie proponuje Guibert, siłą rzeczy muszą być możliwie najprostsze, formacje najelastyczniejsze i zdolne do szybkiego przeprowadzania manewrów nawet w ostatnim momencie. Prusacy będą się z tego śmiali, lecz tylko do 1806 roku.

Guibert, według słów Mesnil-Duranda i jego zwolenników, uchodził za wyznawcę pruskiej doktryny. Nasze powyższe rozważania dowodzą, że nic bardziej mylnego: co do podstaw taktyki, wszystko czego broni jest jego własnego autorstwa (bądź autorstwa jego ojca), zupełnie pozbawione formalizmów i w żaden sposób nie wpisuje się w pruskie metody. W części poświęconej manewrom zauważył i zasygnalizował ogromne korzyści, jakie prezentowały sobą zwarte kolumny, zwijane za pomocą ruchów plutonów przez flankę, i rozwijane w ten sam sposób. Uczynił z nich, i słusznie, podstawę swojej taktyki. W tym punkcie zgadzał się z Mesnil-Durandem. Gdzie indziej zaadoptował pomysły Pircha, podkreślając jednak, że nie zależy mu na równaniu szeregów w szyku bojowym, że liczy się dla niego jedynie kierunek, i tym właśnie znacznie różni się od niemieckiego oficera, dla którego równanie i kierunek przyczyniają się do idealnej regularności ruchu i są tak samo ważne. Można więc rzec, że pomysły Guiberta były nieco eklektyczne, lecz bez wątpienia to on jest autorem wszystkich zawartych w dziele idei. Pomimo że kilka szczegółów różni się między sobą pochodzeniem, cechuje się ono spójnością i doskonałą kompozycją.

To, co uderza weń najbardziej i stanowi jego największą zasługę, to, że u jego podstaw nie leżą abstrakcyjne idee, lecz dogłębna znajomość realiów wojennych: własna bądź przekazana przez ojca. Guibert wiedział, jaki przebieg mają starcia, atak w linii i w kolumnie, przykładał wielką wagę do dobrego zrozumienia i do analizy faktów. Stąd właśnie pochodzą założenia dla jego formacji bitewnych. Jeśli chodzi o formacje w pogotowiu i manewrowe oraz same manewry, potrafił on dokonać wyboru pomiędzy licznymi, proponowanymi przez współczesnych mu wojskowych, tworząc tym samym swego rodzaju kodeks manewrowy, wprowadzając jednocześnie większą elastyczność i różnorodność form, jakie da się osiągnąć najprostszymi i najmniej licznymi sposobami. Zmodyfikował informacje przyniesione przez Pircha z Prus, oraz zepsute przez Mesnil-Duranda i przekuł je na obowiązującą w 1791 roku taktykę.

[1]    Archiwa wojenne, rejestr 3520.

[2]    Ibidem, 3435, 3440, 3441. Patrz mapa na stronie 213.

[3]    Ibidem, nr 3563 oraz archiwa map. Patrz mapa na stronie 217.

[4]    Ibidem, rejestr 3587-3479. Patrz mapa na stronie 216.

[5]    Ibidem, rejestr 3484. Patrz mapa na stronie 216.

[6]    Ibidem, rejestr 3480.

[7]    Ibidem, rejestr 3518.

[8]    Patrz mapa na stronie 218.

[9]    Zobacz relację drukiem z 1759 roku. Patrz mapa na stronie 217.

[10]    Bądź też jego doradcy.

[11]    V.F. de Broglie, Instruction pour l’armée du Roi commandée par Mr. le maréchal duc de Broglie, Francfort 1760.

[12]    Archiwa wojenne, rejestr 3550.

[13]    Archiwa wojenne (Piechota, teczka nr 6).

[14]    Prawdopodobnie należy czytać dwie, zamiast trzy.

[15]    Patrz szkic na stronie 222.

[16]    Patrz szkic na stronie 221.

[17]    Patrz szkice na stronie 220.

[18]    System Gribeauvala.

[19]  Patrz szkic na stronie 223.

[20]    Nie należy zapominać, że nie maszerowano na flankę bez dublowania, że szeregi, zrazu bardzo zwarte, siłą rzeczy rozluźniały się po kilku krokach i że taki sposób pozwalał na maszerowanie plutonów o najwyżej 20 rzędach.

[21]    Guibert, Essai général de tactique, 1773.

[22]    Archiwa wojenne, teczka nr 9.

[23]    Pisane odręcznie instrukcje, zredagowane w roku 1771 dla pułku z Chartres, zawierają szczegółowe zasady odnośnie marszu w szyku bojowym oraz równania szeregów, które po części zostały zapożyczone przez ordynację dla oddziałów lekkich.

[24]    Początek XX wieku [D.M.].

[25]    Guibert, urodzony w roku 1743 nie miał jeszcze 14 lat, kiedy po raz pierwszy towarzyszył swojemu ojcu w czasie wojny. Ten, został niebawem mianowany generałem majorem księcia de Broglie, a młody Guibert objął dowództwo nad kompanią, z którą stawał do walki podczas ostatnich kampanii wojny siedmioletniej. Następnie brał udział w wojnie korsykańskiej, służąc pod rozkazami Pana de Vault i sprawiając się tak wyśmienicie, że w wieku 24 lat został uhonorowany krzyżem Świętego Ludwika. Otrzymał zadanie utworzenia legionu korsykańskiego, gdzie pod swoimi rozkazami miał Pircha, i gdzie w 1772 roku został mianowany pułkownikiem.

[26]    Guibert, op. cit., część pierwsza, rozdział wstępny.

[27]    Ibidem.

[28]    Ibidem, rozdział II.

[29]    Ibidem.

[30]    Ibidem, część pierwsza, rozdział I.

[31]    Ibidem, część pierwsza, rozdział IV.

[32]    Ibidem.

[33]    Ibidem.

[34]    Ibidem, część pierwsza, rozdział V.

[35]    Ibidem, część pierwsza, rozdział IX, §2.

[36]    Ibidem, część pierwsza, rozdział I.

[37]    Ibidem.

[38]    Ibidem.

[39]    Ibidem.

[40]    Ibidem, rozdział VIII, § 2.

[41]    Ibidem, rozdział I.

[42]    Ibidem, rozdział VIII, § 1.

[43]  Ibidem, rozdział VIII, § 2.

[44]  Ibidem, rozdział III.

[45]    Ibidem.

[46]    Ibidem.

[47]    Ibidem.

[48]    Ibidem, rozdział IV.

[49]    Ibidem.

[50]    Ibidem, rozdział VIII, § 3.

[51]    Ibidem.

[52]    Ibidem, rozdział 9, § 2.

ROZDZIAŁ III
WPŁYWY PRUSKIE

I – TAKTYKA PRUSKA

Zwycięstwa Fryderyka II oraz zupełnie wyjątkowa postawa jego oddziałów w naturalny sposób przyciągały uwagę i to właśnie w ich taktyce doszukiwano się klucza do sukcesu.

Rozprawa z roku 1750 dotycząca manewrów piechoty zaczyna się tymi słowy:

„Co prawda nie chciałem cytować przykładów pruskich, widzę jednak, że nie sposób tego uniknąć. Cytowanie Włochów w kontekście muzyki czy Anglików w dziedzinie filozofii nie wywołuje oburzenia. Dlaczego więc nie zacytować Prusaków na okoliczność musztry? (…). Powszechnie wiadomo, że główną ideą, od zawsze przyświecającą pruskim władcom, było wykrzesanie z żołnierzy tego, co najlepsze oraz solidne wykształcenie armii pod kątem musztry i manewrów. Dzisiejszy poziom opanowania przez pruską armię wyżej wymienionych jest zasługą trzech władców. Dwór oraz parlament mają czysto wojskowy charakter, a wszyscy uzdolnieni mieszkańcy tego kraju pracowali, na wzór swych władców, aby być użytecznym i aby popychać do przodu rozwój taktyki (…).

Biorąc pod uwagę powyższe oraz nie odmawiając Prusakom ich geniuszu i zdrowego rozsądku, sądzę, iż trzeba im przyznać, że lepiej niż jakikolwiek inny naród opanowali zasady tej części taktyki, która obejmuje musztrę, szarżę i manewry, a w związku z tym manewry itd., którymi posługuje się ich armia są oparte na solidnych podstawach (…).

Nie jest możliwe, aby naród, jakikolwiek byłby jego charakter i geniusz, mógł w pięć czy sześć lat osiągnąć wyższy stopień perfekcji w danej sztuce czy nauce, której inny poświęcił ponad sto lat”.

Nie ulega wątpliwości, iż od momentu wstąpienia na tron Fryderyka II oddziały pruskie osiągnęły wyższy stopień perfekcji w wykonaniu manewrów. To, czy manewry owe można było stawiać za wzór, jest już mniej pewne.

Rozporządzenia manewrowe pruskiej piechoty wydane w latach 1748, 1750 i 1757 niewiele różniły się od tego z roku 1743, które zostało przetłumaczone i opublikowane w 1759 przez hrabiego de Gisors. 164 strony poświęcone ćwiczeniom musztrowym stanowiły jedynie zbiór szczegółów i niezwykle dokładnych zaleceń odnośnie bardzo niewielkiej ilości ruchów. Pierwsza część dotyczyła składu i formowania się pułków, batalionów i kompanii oraz sposobu, w jaki powinny one udawać się na tereny manewrowe. Rozjaśniała ona najmniejsze wątpliwości, choć obok przesadnej dbałości o szczegóły, uderza nas brak rozwiązania sporych niedogodności: w skład każdego batalionu miała wchodzić kompania grenadierów i pięć kompanii fizylierów, które w czasie manewrów dzieliły się na osiem plutonów.

Druga część rozporządzenia (24 strony) dotyczyła sposobu posługiwania się bronią, trzecia odnosiła się do ognia: rozróżniono w niej ogień w zatrzymaniu, postępujący i wycofujący oraz łamany, każdy z nich opierając na niesamowicie skomplikowanych regułach. Spójrzmy na przykład na ogień postępujący:

„Generał zarządza: Zwracam się do całego batalionu; Marsz; Uwaga, plutony, do wykonania ognia postępującego; niech zacznie prawa strona; Ognia.

Oficerowie będą zarządzać prowadzeniem ognia w następującej kolejności:

Kapitan prawego skrzydła batalionu zarządza: Pluton, przygotuj się. Wtedy kapitan lewego skrzydła wydaje rozkaz: Pluton.

Kiedy pierwszy rusza, ósmy się przygotowuje.

Kiedy pierwszy celuje, ósmy rusza.

Kiedy pierwszy strzela, ósmy celuje i strzela.

Kiedy pierwszy pluton rusza, oficer drugiego wydaje rozkaz: Pluton.

Kiedy pierwszy celuje, drugi się przygotowuje itd.”.

Sposób formowania się batalionu w czworobok, nie wiedzieć czemu, znalazł się w części poświęconej ogniowi.

Czwarta część dotyczyła „szyku, w jakim bataliony w pułku powinny maszerować”. Zawierała „instrukcje odnośnie marszu oraz zmiany frontu o ćwierć obrotu w plutonach i w dywizjonach”, tłumaczyła „jak pluton powinien przeformowywać się w szyk bitewny” oraz „jak rozproszony batalion powinien się następnie przeformować”. Opis ćwiczeń manewrowych w 1743 roku ograniczał się do tych kilku rozdziałów. Dalej znaleźć można informacje odnośnie powrotu do koszar oraz różnych aspektów służby wojskowej.

Zalecenia, co do wykonania poszczególnych ruchów, nie wyróżniały się niczym nadzwyczajnym: wyrównanie zaczynano od prawej, dowódcy plutonów, podczas marszu w kolumnie, powinni baczyć na zachowanie odstępów, a prowadzący na podążanie równo za poprzedzającymi ich oddziałami. Nota z roku 1745 zalecała, aby w czasie rozwinięcia kolumny na prawo czy na lewo wszystkie plutony wykonywały zmianę frontu dokładnie w tym samym momencie.

Jedynymi stosowanymi w praktyce formacjami były wtedy: rozwinięta linia, kolumna o pełnych odstępach, czworobok przeciw kawalerii, kolumna przez flankę, o pojedynczych bądź zdublowanych rzędach, do przemarszu przez wyjątkowo ciasne przejścia.

Zwykły krok miał długość 2 stóp, jego prędkość wynosiła 65 na minutę. Przyspieszony krok do ataku na bagnety oraz rozwinięć – 75 do 80 na minutę. Krok powolny, 40 do 45 na minutę, był stosowany w czasie szarży (z jednoczesnym ogniem) oraz odwrotu[1].

Uzupełniająca instrukcja z roku 1756, zredagowana na rozkaz króla przez generała von Ingerslebena, zawierała informację, iż krok szybki należy traktować jako bieg.

W roku 1748 Fryderyk uzupełnił rozporządzenie o aneks, w którym przedstawił sposoby zwierania kolumny i rozwijania jej twarzą naprzód za pomocą zmiany frontu o półćwierci obrotu każdego plutonu, marszu w szyku bojowym na ukos, a następnie kolejnej zmiany frontu o półćwierci obrotu. W roku 1752 porzucono tę metodę na rzecz ruchów po kwadracie (szufladowych). Manewr ten był często stosowany, a Fryderyk rozszerzył jego użycie także i do kolumny złożonej z wielu batalionów. Skłaniał się raczej ku rozwinięciu na centralny pluton: miał on w takim przypadku ruszyć prosto przed siebie, powoli, podczas gdy pozostałe plutony z pierwszej połowy występowały na prawo, a plutony z drugiej połowy na lewo, bądź też odwrotnie.

W roku 1754 pruska piechota zaczęła składać linię w zwartą kolumnę za pomocą marszu przez flankę w plutonach, które wychodziły w bok i podążały za swym dowódcą, po ukosie, zajmując przypisane im miejsce w kolumnie.

W 1755 roku Fryderyk postanowił spróbować, jako formację przeciw kawalerii, zwinięcie batalionu w zwartą kolumnę za dwoma centralnymi plutonami, ruchem szufladowym[2].

Kilka innych ewolucji, w których szczegóły nie będziemy się zagłębiać, zostało przez Fryderyka wypróbowanych w czasie manewrów, jakie przeprowadzał w latach 1745-1756. Trzeba w tym jednakże upatrywać bardziej chęci uelastycznienia oddziałów niż tworzenia niezliczonych formacji i ruchów możliwych do zastosowania w czasie wojny, ponieważ nie wydaje się, aby pruskie oddziały stosowały na polu bitwy formacje inne niż rozwinięta linia i kolumna o pełnych odstępach. To precyzja ruchów, a nie ich różnorodność sprawiła, że w rękach tak zręcznego generała, jakim był Fryderyk, pruska piechota stała się niezwykle wartościowym narzędziem. Oficerowie z innych krajów, zwłaszcza z Francji, zapewne nie mieli racji doszukując się w poczdamskich manewrach sekretu pruskich zwycięstw. Z drugiej jednak strony, nie można oprzeć się wrażeniu, iż błąd ten okazał się dla nas zbawienny, ponieważ to właśnie przyjęcie i ćwiczenie nowych formacji i manewrów pozwoliły armii Ludwika XVI wypracować taktykę, z którą pokonała ona generałów z okresu rewolucyjnego i Cesarstwa.

W dziele hrabiego de Gisors, Taktyka i manewry Prusaków[3], z roku 1767, odnajdziemy bardzo wyraźny i kompletny przykład wrażenia, jakie na jednym z francuskich oficerów wywarły niemieckie manewry, oraz tego, co uderzyło go w szczególności:

„Sposób w jaki sformowano pierwszy szyk bojowy był niezwykle prosty i znany: armia wysypała się z lasu, dotarła z lewej strony na pole bitwy, oddziały z każdej linii sformowały się w kolumny po półćwierci batalionu na froncie, bataliony grenadierów przeznaczonych do osłony flanek maszerowały w szyku bojowym. Na sygnał pierwszego wystrzału armatniego wszyscy stanęli w miejscu. Po drugim wystrzale, dwie linie sformowały się za pomocą zmiany frontu o ćwierć obrotu w lewo w każdym dywizjonie, równając się jednocześnie.

Drugi szyk bojowy sformował się inaczej: sposób rozwinięcia kolumn miał w sobie coś szczególnego, co wydało mi się zupełną nowością. Armia rozlała się na otwartym terenie w dwóch kolumnach, kierując się w stronę, która dla szyku bojowego miała stanowić przód. Kolumna z prawej składała się z piechoty z prawej strony pierwszej linii oraz piechoty i kawalerii z prawej strony drugiej linii. Piechota z lewej strony pierwszej linii stanowiła czoło lewej kolumny, za nią postępowała piechota i kawaleria lewej strony drugiej linii. Bataliony grenadierów stanowiły straż tylną obydwu kolumn. Piechota maszerowała w półćwierci szeregu, kawaleria w ćwierć szwadronie. Wszystkie dywizjony, zarówno kawalerii jak i piechoty, zwierały się pozostawiając 2 do 3 kroków odstępu.

Na sygnał pierwszego armatniego wystrzału wszyscy stanęli w miejscu. Po drugim, kolumny zdublowały swój front: parzyste dywizjony skręciły na lewo, dublując z lewej dywizjony nieparzyste. Następnie zwarły się pozostawiając 2 do 3 kroków odstępu. Takie ustawienie kolumn stanowiło punkt wyjścia do rozwinięcia i przyjęcia szyku bitewnego.

Aby przedstawić to jaśniej, wyobraźmy sobie kolumnę z prawej złożoną z 10 batalionów i 5 szwadronów przeznaczonych do sformowania prawej strony drugiej linii.

Na sygnał armatniego wystrzału 5 batalionów tworzących czoło dokona zajścia na prawo i maszerować będzie przez flankę. 5 kolejnych wykona analogiczny ruch w lewo. W momencie, kiedy ostatni dywizjon piątego batalionu oraz pierwszy z szóstego pokonają już wystarczający dystans, aby ich rzędy z lewej znalazły się na tej samej wysokości, co rzędy z prawej, wtedy zatrzymają się i skierują twarzą do przodu. Kiedy zostaną odsłonięte, zrównają się ze sobą i ruszą naprzód drobnym krokiem. Pozostałe dywizjony po kolei wykonają ten sam manewr, doprowadzając w końcu do sformowania się całej pierwszej linii itd.[4].

Wszystkie ruchy wykonywane są niezwykle energicznie. Kawaleria przeprowadza je kłusem, piechota maszerując tak szybko jak potrafi. Widziałem, jak 30 batalionów i 11 szwadronów sformowało się na dwóch liniach w czasie krótszym niż 10 minut.

Słyszałem, jak książę Prus, książę Brunszwiku oraz marszałek Keith deliberowali nad takim sposobem rozwijania kolumn i formowania linii. Oto, jakie upatrują w nim korzyści:

1. Dywizjony tworzące kolumny, zwierając się z odstępami maksymalnie 2 kroków, nie zajmują na głębokość dużo miejsca. 10 rozstawionych w ten sposób batalionów, z pewnej odległości wygląda jak spory pluton, którego liczebność wcale nie łatwa jest do oszacowania. Wynika z tego, iż ustawienie takie doskonale nadaje się do wprowadzenia nieprzyjaciela w błąd i wytworzenia u niego mylnego przekonania co do sił, jakim będzie musiał stawić czoła.

2. Takie ustawienie kolumn praktycznie uniemożliwia przewidzenie, na którym zrównaniu będzie formować się armia. Na przykład, jeśli maszeruje w dwóch kolumnach, może ona, wykonując niemal niezauważalne z pewnej odległości ruchy, przyjąć tysiąc różnych zrównań. Jedna z kolumn musi po prostu zwolnić kroku, w czasie kiedy druga kontynuuje marsz, zrównując tym samym czoło. Trwa to dosłownie moment. Następnie można rozwinąć się na froncie skośnym do tego, jaki naturalnie przewidziałby wróg[5].

Widziałem w obozie na Pomorzu dosyć szczególne zastosowanie zwartych kolumn, w celu utworzenia skośnego szyku i przypuszczenia ataku na wrogą armię[6].

Nowe ewolucje, w których hrabia de Gisors i jemu współcześni dopatrywali się klucza do pruskiej taktyki, nigdy nie zostały przez Fryderyka II zastosowane na polu bitwy:

„Król Fryderyk przyjął rozwinięcie ze zwartych kolumn i eksperymentował z nimi w czasie pokoju, aby, w razie konieczności, być w stanie skorzystać z nich podczas wojny: to jest kiedy niemożliwe będzie dotarcie na dany teren w liniach. Potrafił uniknąć ich użycia we wszystkich niemalże bitwach i nakazywać swym oddziałom wykonywanie jedynie najprostszych elementów, co samo w sobie stanowiło sztukę, ponieważ na wojnie wszystko jest proste, lecz nawet najprostsze rzeczy, są tam zbyt trudne (Clausewitz, t. I., rozdz. VII)”[7].

To, co w pruskich zwycięstwach najmocniej uderzało wojskowych z wszystkich krajów, to szybkość ich ognia. Ta, jeśli weźmiemy pod uwagę jedynie czas następowania po sobie kolejnych salw w osobnym plutonie, nie wydaje się zbytnio przewyższać osiąganej przez mniej wyćwiczone armie: kilka dokładnych pomiarów, przeprowadzonych w czasie pokoju, ustaliły ją na około 2,5 wystrzału na minutę. Guibert, z zegarkiem w ręku oszacował ją nieco wyżej, a według zaleceń z naszych rozporządzeń, piechota nasza nie powinna znacząco odbiegać od tej średniej. To, co bez wątpienia robiło wrażenie w pruskim sposobie prowadzenia ognia, to nieprzerwane i regularnie następujące po sobie salwy różnych plutonów czy dywizjonów. Co ciekawe zresztą, pomimo swej dyscypliny, Prusacy w momentach krytycznych potrafili strzelać bez komendy podobnie jak Francuzi[8].

Pruscy oficerowie, podobnie jak nasi, byli przekonani o korzyściach płynących z energicznego przeprowadzania ataku dla zmniejszenia strat i przyspieszenia decydującego wyniku. Uważali jednak, iż nie da się wywierać odpowiednio silnego nacisku prowadząc nieprzerwany ogień w plutonach. Zabroniono więc biegu, w obawie o przerwanie szeregów. Z drugiej strony, zakazano również walki w zatrzymaniu. Priorytetem była ofensywa.

Instrukcja z roku 1742 nakazywała marsz na wroga w zgodnym szyku i z jednoczesnym prowadzeniem ognia, a jeśli tamten nie przestraszy się ataku, oddanie w jego kierunku salwy z dystansu 20 lub 10 kroków, oraz natarcie na bagnety. Kolejne rozkazy w zasadzie nie wprowadziły do tej metody wielkich modyfikacji, lecz zalecały, aby ogień nie przyczyniał się do spowolnienia kroku. Głównym celem nie było zabijanie ludzi, lecz zdobywanie terenu. W roku 1745 rozkazy dla bitwy pod Hohenfriedberg (Dobromierz) przewidywały otwarcie ognia w odległości 200 kroków i szarżę z bagnetami w odległości 30 kroków.

Pod Soor kilka batalionów próbowało maszerować na wroga bez wystrzału, lecz ogień, jaki musiały na siebie przyjąć, zatrzymał je w miejscu w odległości 150 kroków zmuszając je następnie do wycofania na drugą linię. Podobne zdarzenie miało miejsce pod Kesselsdorf (Kotliska), gdzie bataliony usiłowały atakować bez użycia ognia, lecz zostały zatrzymane przez wrogi ostrzał i zmuszone do walki w zatrzymaniu, tak przecież surowo wzbronionej.

Fryderyk niemal co roku ponawiał rozkazy energicznego ataku oraz jak najbardziej ograniczonego ostrzału, lecz doświadczenie skłoniło go do zmiany poglądów i, w 1758 roku, w swych Refleksjach na temat taktyki, pisał tak: „Atakować wroga nie dysponując większą od niego, lub co najmniej równą siłą ognia znaczy tyle, co przeciwstawiać uzbrojonym oddziałom ludzi dysponujących jedynie w kijki. Jest to niemożliwe”.

W swym Testamencie wojskowym, z roku 1768, stwierdził nawet, że:

„Bitwę wygrywa się przewagą ognia. Jeśli pominąć atakowane pozycje, piechota, która szarżuje szybciej, bez wątpienia pokona tę, która szarżuje wolniej”[9].

II – PIECHOTA PRUSKA W WALCE

W czasie wojen z lat 1749-1762, pruska piechota walczyła zwykle w szyku linearnym, w trzech szeregach. Wkraczała na pole bitwy w kolumnie o pełnych odstępach, podążając wzdłuż linii, na której miało nastąpić rozwinięcie. Następnie kolumna zatrzymywała się i rozwijała poprzez zmianę frontu każdego z plutonów. Po rozpoczęciu bitwy oddziały, które miały atakować, wysuwały się naprzód z prędkością około 75 kroków na minutę, prowadząc jednocześnie ogień, rozpoczynając go w odległości 200 kroków od wroga. Kiedy znajdowały się w odległości 30 kroków, a ten wciąż nie ustąpił pola, przypuszczały szarżę z bagnetami. Prowadziły ogień w plutonach lub w dywizjonach: pierwszy szereg z przyklęku, pozostałe dwa na stojąco.

Przyjrzyjmy się teraz kilku przykładom.

Podczas bitwy pod Molwitz (Małujowice), pierwszej stoczonej przez Fryderyka, rozwinięcia dokonano w najprostszy i najzwyklejszy możliwy sposób. W czasie starcia o sukcesie zadecydowała raczej stałość i dyscyplina pruskiej piechoty oraz nieprzygotowanie przeciwników. Szybko prowadzony ogień Prusaków wprawił w osłupienie świadków bitwy, lecz, jak się zdaje, przyczynił się do zwycięstwa w znacznie mniejszym stopniu niż zdecydowana postawa oddziałów wobec powtarzających się szturmów austriackiej kawalerii i to pomimo strat, jakie wyrządziły w ich szeregach moździerze[10].

Pod Chotusicami (Czaslau), Hohenfriedeberg[11] czy Soor stosowano rozwinięcia tradycyjnymi metodami, lecz liniom nigdy nie udało się osiągnąć takiej regularności jak podczas ćwiczeń w czasie pokoju. Ledwo udawało się zrównać ze sobą dwa pułki. W bitwie pod Soor po raz pierwszy pruska armia defilowała w kolumnie przed frontem wroga, aby po chwili rozwinąć się nagle za pomocą zmiany frontu wszystkich plutonów naraz. Także i w tym przypadku to nie ogień zagwarantował Prusakom zwycięstwo, lecz stałość, z jaką znosili wyrządzone im przez Austriaków szkody. Jak wspominaliśmy, próbowali szarżować bez prowadzenia ostrzału. Zatrzymani przez moździerze, wycofali się oraz zdołali na nowo zgrupować na czas, aby na nowo rozpocząć szarżę z drugiej linii. Tym razem Austriacy postąpili lekkomyślnie rzucając się naprzód i zasłaniając swe baterie: pruski atak okazał się skuteczny. W czasie, gdy rozgrywały się te decydujące o losach bitwy wydarzenia, książę Brunszwiku, widząc jak jego piechota zmaga się z wrogim ostrzałem, popchnął ją do ataku i odrzucił do tyłu wrogie szeregi. Podwójny atak na bagnety przedarł się przez środek ustawienia wojsk austriacko-saskich i zmusił je do odwrotu[12].

We wspomnianych bitwach z lat 1741-1745, pruska piechota formowała się w szyk bojowy według zasad ustalonych przed wstąpieniem Fryderyka na tron. Wpływ wielkiego króla na taktykę oddziałów nie był zbytnio odczuwalny. Udoskonalał ją dopiero w czasie pokoju, w latach 1745-1756. Widzieliśmy już różnorakie formacje i manewry, jakie wprowadził w czasie tych 11 lat. Rezultat był jednak nieco inny, niż moglibyśmy się spodziewać: w czasie wojny siedmioletniej nie stosowano nowych manewrów. Wciąż więc spotkać się można było z marszami w kolumnie o pełnych odstępach i z przyjmowaniem szyku bojowego przez rozwinięcie przez flankę za pomocą równoczesnej zmiany frontu plutonów. Wydaje się jednak, że ruchy te zyskały znacznie na elastyczności i regularności. Bitwy pod Pragą i Kolinem nie są w tym względzie zbyt charakterystyczne, lecz już starcia spod Rossbach i Lutynią (Leuthen), mogą służyć za przykład.

Pod Pragą (rok 1757)[13] 14 batalionów z pruskiego lewego skrzydła rzuciło się do ataku z bronią na ramieniu, ponieważ marszałek Schwerin zabronił im strzelać. Trudności terenowe uniemożliwiły transport armat, tak więc piechota została wystawiona na ostrzał karabinów i artylerii austriackiej bez żadnej możliwości odpowiedzi. Wkrótce straty osiągnęły takie rozmiary, że w szeregach utworzyły się spore luki. O 300 kroków od wroga większość dowódców odniosło śmiertelne obrażenia, oddziały zaczęły się wahać, kilka batalionów rzuciło się do ucieczki. Śmierć Schwerina, który ze sztandarem w ręku wyrwał się naprzód, stała się punktem zwrotnym i cała linia rzuciła się do ucieczki, nie dbając nawet o pozostawione za sobą sztandary. Austriacy, nieco późno wyprowadzając kontratak, zderzyli się z drugą linią pruską, która ledwie zdążyła się rozwinąć, lecz przy wsparciu artylerii zdołała zmusić ich do zatrzymania się wobec silnego ostrzału z karabinów oraz moździerzy. Wydłużona w prawą stronę linia okrążyła austriacką piechotę i odrzuciła jeszcze dalej niż zajmowana przezeń początkowo pozycja.

Po prawej, pruska piechota, pomimo silnego wsparcia artylerii, nie zdołała rozbić wrogich oddziałów, więc otworzyła ogień pozycyjny, który przeciągał się aż do momentu interwencji dwóch pułków, które okrążyły lewe skrzydła Austriaków, zmuszając ich do odwrotu. Owe dwa pułki wyruszyły z wioski Kije pod prowadzonym z bardzo bliskiej odległości wrogim ostrzałem, sformowały się zrazu na bardzo wąskim froncie, a następnie rozwinęły się do ataku. Prusacy odepchnęli piechotę austriacką o 3 kilometry do tyłu, a następnie, wyczerpani, zaniechali pościgu. W toku starcia szyk batalionów został rozbity do tego stopnia, że ich ponowne zgrupowanie ledwo zakończyło się następnego ranka[14].

Pod Kolinem (rok 1757)[15] armia pruska przedefilowała i rozwinęła się na oczach Austriaków, zajmujących silną pozycję na wzgórzach Krzeczhorz. Wioska o tej samej nazwie, usytuowana przed skrajem prawego skrzydła Austriaków, była pierwszym punktem, na jaki Prusacy przypuścili atak, dostając się na pole bitwy z zupełnie przeciwnej strony. 7 batalionów ich straży przedniej dotarło do stóp wzgórza, które górowało nad wioską, rozwinęło się i zaatakowało, podczas gdy główne siły wciąż maszerowały w trzech kolumnach. Fryderyk skierował kolumnę z prawa w stronę Krzeczhorza. Brakowało jej doń jeszcze kilometra, kiedy straż przednia zajęła już wieś i zaatakowała główną pozycję wroga. Kolumna kontynuowała marsz i rozwinęła się, aby zminimalizować poważne straty, jakie wyrządził jej ogień Austriaków w czasie jej marszu przez flankę. Potępiwszy manewr, który uznał za przedwczesny, król zabronił dowodzącemu tą częścią armii księciu Maurice’owi d’Anhalt maszerować prosto na wroga. Nakazał mu udać się na skos w lewo, aby oprzeć się o prawe skrzydło straży przedniej, którą musiał wzmocnić trzema batalionami. Zamiarem Fryderyka było sformować swą armię w szyku skośnym, wstrzymując się prawą stroną, lecz została ona zaatakowana przez ustawionych w tyraliery w zbożu Chorwatów, którzy zmusili ją do przedwczesnego rozwinięcia się. W ten sposób bitwa rozgorzała na całej długości frontu. Stanowiła ona przykład śmiałości, z jaką król Prus przeprowadzał swe rozwinięcia, w ostatnim momencie i pod wrogim ostrzałem. Nieruchomość oddziałów austriackich na ich pozycjach ostro kontrastowała z elastycznością przeciwnika[16].

Rossbach (rok 1757)[17] oferuje całą serię wyjątkowych przykładów manewrów wykonywanych przez pruskie oddziały, jakby na polu manewrowym.

Obozujące między wioskami Berda i Rossbach, na dwóch liniach pruskie bataliony przerwały szyki na lewo, zmieniły kierunek marszu na lewo, co doprowadziło je na tyły obozu, a następnie, zmieniając kierunek, tym razem na prawo, ruszyły wzdłuż wzgórza Janusberg. Zatrzymały się i skierowały na prawo, wykonując zmianę frontu w plutonach. W ten sposób pokonały około 3,5 kilometra. Obóz opuściły około 2.30, a o 4.00 otrzymały rozkaz do ataku. Bataliony sformowały się w szyku skośnym, z prawą stroną wysuniętą naprzód, w bardzo starannym i regularnym porządku. W taki sposób dotarły między wioski Lunstädt i Reichartswerben. Tam, za pomocą zmiany frontu o półćwierci na prawo we wszystkich plutonach, szyk eszelonowy na nowo przemienił się w prostą linię, która, rzucając się naprzeciw czołu kolumny wojsk sprzymierzonych (francuskich i niemieckich), wykonała zmianę frontu na prawo w ośmiu batalionach z lewej, aby je otoczyć[18]. Rzecz jasna, pod zwierzchnictwem tak zręcznego jak Fryderyk dowódcy, nawet stosując inną taktykę, armia mogłaby kazać równie słono płacić za błędy Soubise i księciu Hildbughausen. Nie należy doszukiwać się zbyt silnego wpływu form taktycznych na rozwój wydarzeń, w owym pełnym niespodzianek dniu, trzeba jednakże w pełni podziwiać zdolność manewrową pruskich oddziałów i kunszt, z jakim Fryderyk zdołał osiągnąć cel, łącząc ze sobą jedynie najprostsze i najbardziej znane przez jego piechotę manewry.

Można oczywiście zaprzeczyć, jakoby bitwa pod Lutynią (rok 1757)[19] była przykładem arcydzieła w wykonaniu Fryderyka, nie ulega jednakże wątpliwości, iż to właśnie tam ruchy i formacje armii najbardziej zbliżyły się do modelu, stanowiąc tym samym teoretyczny ideał genialnego monarchy. Jego armia dotarła na pole bitwy maszerując przez pola w idealnie równoległych kolumnach: straż przednia kierowała się na dzwonnicę w Bornem, dwie kolumny piechoty i dwie kawalerii w pewnej odległości, podążały w równoległym kierunku, utrzymując swe czoła na tej samej wysokości.

W okolicach Bornego ich marszruta musiała ulec drobnym zmianom, wymuszonym przez drogi prowadzące przez wioskę. W tym momencie główne siły armii, pozostawiając straż przednią na posterunku, wykonały zmianę frontu o 90º, tak, że kolumna z lewej obrała kierunek na punkt kulminacyjny Ślęży, widziany z odległości 30 kilometrów. Ruch ten, który ustawił pruskie kolumny równolegle do frontu wroga, nie został opóźniony przez walki, jakie dookoła Bornego staczały lekkie oddziały obydwu stron.

W tym momencie Fryderyk zrobił użytek z wyższości manewrowej własnej piechoty i popchnął ją energicznie na lewe skrzydło wroga, aby przypuściła szturm na Austriaków, zanim zdążą oni rozbić jego własny szyk bojowy. Dwie kolumny, które rozwinęły się za pomocą zmiany frontu na lewo w plutonach, na nowo przełamały szyki, tym razem zmieniając front na prawo, a następnie, przechodząc na tyłach Heidebergu, zmieniły kierunek o około 80º w lewo, za punkt orientacyjny obrawszy północny kraniec wioski Schriegwitz (Jarząbkowice). Sześć batalionów ze straży przedniej wyminęło miasto, aby utworzyć wsparcie dla kawalerii. Pozostała część obu linii rozwinęła się między Schriegwitz i Heideberg. Trzy bataliony ze straży przedniej pozostały na wysokości i na lewo od batalionów z czoła kolumny z lewej (pierwsza linia).

Pierwsze rozwinięcie nastąpiło około 10.30. Drugie zakończyło się nieco po 12.00. W tym czasie pokonano dystans 4 kilometrów.

Fryderyk zdecydował się przypuścić atak na wzniesieniach Sagschütz (Zakrzyce), położonych około kilometra na prawo od zajmowanej przez niego pozycji. Aby się tam dostać, musiał zarządzić marsz po skosie w stosunku do linii frontu, w czasie którego piechota miała sformować się batalionami w szyk skośny, pozostawiając po 50 kroków przerwy między każdym z nich. Każdy z batalionów wykonał zmianę frontu o półćwierci obrotu w prawo. Król osobiście wskazał punkt, na który powinien kierować się batalion z prawej (prawdopodobnie dzwonnica w Gohlau), a wtedy marsz ruszył. W tym samym czasie trzy bataliony ze straży przedniej udały się bezpośrednio w stronę wioski Sagschütz. Kiedy prawa strona pierwszej linii znalazła się niemal na wysokości wioski, wszystkie bataliony, wykonując zmianę frontu o półćwierci obrotu na lewo, ustawiły się równolegle do linii frontu, z której wyszły, i zaczął się atak. Było około 13.15, a armia pokonała 4,5 kilometra w godzinę. Ustawienie było następujące: 20 batalionów w pierwszej linii w szyku skośnym, bataliony w eszelonie co 50 kroków; 11 batalionów w drugiej linii rozstawionych równolegle do pierwszej o 250 kroków za nią; po prawej i po lewej dwa bataliony ustawione pomiędzy skrajnymi batalionami z każdej linii; w końcu trzy bataliony ze straży przedniej zaangażowane w starcie pod Sagschütz, mniej więcej na wysokości trzeciego, czwartego i piątego batalionu z głównej linii, przed nimi.

Wsparcie piechoty (6 batalionów) pozostawione dla kawalerii z prawego skrzydła przyczyniło się do szybkiego rozstrzygnięcia starcia tejże na korzyść Prusaków, a następnie szybko dotarło do głównej linii, rozwijając się nieco na prawo od niej.

Atak w szyku skośnym, na wzgórzach sąsiadujących z Sagschütz, postępował swoim kursem: „Po raz pierwszy i jedyny (czytamy w niemieckiej relacji) rozwinęła się do końca w obecności wroga. Linia w eszelonie posuwała się naprzód, niewzruszona, oddając salwy z regularnością zegarka na lewą flankę Austriaków i Bawarczyków i stwarzając zagrożenie dla porządku w ich szeregach”. Ci, sformowawszy się w pośpiechu, wycofali się w nieładzie wprowadzając zamęt w swej drugiej linii. Austriacy pośpiesznie zebrali swe oddziały na zaimprowizowanej pozycji dookoła wioski Lutyni. Armia pruska, po zajęciu wzniesień w Sagschütz, rzuciła się do ataku na główną pozycję, lecz z uwagi na to, że bataliony z lewej posuwały się naprzód, kiedy te z prawej angażowały się już w starcia, szyk skośny stopniowo zaczął przeradzać się w równoległy. Dalsze losy bitwy, kiedy to oddziały w uporządkowanym szyku, wypełniając naszkicowany ówcześnie plan, rozgromiły wstrząśniętą już z zaskoczenia przyspieszonymi ruchami ciżbę, nie przyniosły nic wartego zanotowania z punktu widzenia elementarnej taktyki, więc tutaj zakończymy naszą pobieżną obserwację.

Nie ulega wątpliwości, iż geniusz Fryderyka w takim samym stopniu przyczynił się do odniesionych przez niego sukcesów, jak obowiązująca w jego armii taktyka. Stanowczość, dyscyplina i dokładne wyszkolenie wojska uczyniło z niej wspaniały instrument wojenny. Z drugiej jednak strony, formacja linearna zdawała się być najbardziej naturalnym ustawieniem i nie wypracowano jeszcze, na odpowiednio wysokim poziomie, żadnej powszechnej metody manewrów, która gruntownie różniłaby się od tych, jakie mogliśmy zaobserwować pod Rossbach i Lutynią. Prusacy z pewnością w najdrobniejszych szczegółach dopracowali wykonanie manewrów, zapewniając sobie tym samym porażającą szybkość ruchów w porównaniu do przeciwnika, sparaliżowanego własną nieudolnością taktyczną. Zupełnie naturalnie więc, wojskowym z wszystkich krajów, a w szczególności z Francji, tak bardzo zależało na poznaniu szczegółów przeprowadzanych manewrów, podejrzewając, że to właśnie im Prusacy zawdzięczają swe sukcesy. Jedni twierdzili, że należy imitować ich dyscyplinę, zachowanie i sposób posługiwania się bronią, inni, wręcz przeciwnie, chcieli zaadoptować nowe ewolucje, których próbował Fryderyk w swych wielkich manewrach, zupełnie pomijając szczegóły. Byli w końcu i tacy, którzy entuzjastycznie przyjmowali zasady proponowane przez Pircha dotyczące równania i trzymania kierunku. Takie częściowe naśladownictwo następując jedno po drugim i kumulując się, miało niebawem doprowadzić do formowania francuskiej piechoty niemal zupełnie na modłę pruską. Główne przemiany zamknęły się w okresie od 1773 do 1776 roku.

III – „PUNKTY WIDZENIA” PIRCHA

Ledwie ukazał się Esej o taktyce, kiedy Pirch przekazał markizowi de Monteynard, ministrowi wojny, Memoriał o najważniejszych elementach taktyki (1773)[20]. Rozprawa została przyjęta entuzjastycznie: w opinii współczesnych mu ludzi była ona prawdziwym objawieniem. Jeśli im wierzyć nasza piechota w 1773 roku po raz pierwszy dowiedziała się, iż aby zrównać szeregi bądź obrać wyznaczony kierunek, nie wystarczy jeden punkt podparcia. Od prawie stu lat prowadziliśmy debaty na temat trudności związanych z bezpośrednim marszem w szyku bojowym oraz rozwinięciami, a nie udało nam się odkryć najprostszych reguł pozwalających na utrzymanie wyznaczonego kierunku.

Pirch oparł całą swą taktykę na użyciu punktów widzenia.

„Punkty widzenia są to zewnętrzne, wyróżniające się obiekty, wybrane i określone przez dowodzącego generała w celu wyznaczenia kierunku poszczególnych ruchów, które chce zlecić swej armii oraz zapewnienia ich dokładności, łatwości i precyzji.

Definicja ta zwiastuje wagę stosowania punktów widzenia, ponieważ to na niej opiera się dokładność, łatwość i precyzja ruchów armii.

W rzeczywistości tylko w ten sposób generał jest w stanie dokładnie określić pozycję, w jakiej chce, aby znalazła się jego armia. Za pomocą punktów widzenia osiąga zrównanie szeregów, a także upraszcza i przyspiesza formowanie się w szyk bojowy, co stanowi sporą przewagę, decydującą nieraz o losach bitwy, doprowadzając niemal zawsze do zwycięstwa zwłaszcza, jeśli ma się do czynienia z wrogiem mniej wyćwiczonym w manewrach, który nie zna, bądź też nie stosuje powyższych kluczowych i podstawowych zasad.

Nazywam je kluczowymi, ponieważ po wielokroć potwierdzające się doświadczenie, jakie zdobyłem w czasie ostatniej wojny, dotyczące ich użyteczności dla armii pruskiej, każe mi tak właśnie je postrzegać oraz na każdym kroku podkreślać nieodzowność ich stosowania. Należy jednocześnie odrzucić występne praktyki, za pomocą których dowódcy przeprowadzają różne rodzaje zrównania szeregów w podlegających im oddziałach, każdy na swoją własną modłę, bez jakiegokolwiek porządku czy harmonii. Różnorodność ta, nieład oraz nieporozumienie przenoszą się wtedy na manewry całej armii (…).

Podczas mych badań porównawczych na temat zasad taktycznych, stosowanych w poszczególnych mocarstwach europejskich, zupełna nieznajomość, bądź też zaniedbanie punktów widzenia, było dla mnie sporą niespodzianką. Miałem wielki kłopot z odnalezieniem przyczyn tego, jakże tragicznego w skutkach, zaniedbania. Spostrzegłem, panującą w całej niemal Europie, manię naśladownictwa: pruskie mundury, postawa, właściwa im dyscyplina, skopiowane, często aż do przesady, w wielu mocarstwach. Jakież to fatum, czy niekonsekwencja sprawiły, że tak wielką wagę przywiązano do drobiazgowych praktyk, porzucając przy tym światłe, zwycięskie i fundamentalne zasady?[21].

Przekonanie o doskonałości tych sposobów skłoniło mnie do poświęcenia im pierwszych rozdziałów niniejszej pracy. Wszystkie wskazane i wytłumaczone tu ruchy armii opierają się na zastosowaniu punktów widzenia”.

Przed przejściem do zastosowania swych zasad Pirch domagał się, aby chorążowie i kwatermistrzowie każdego batalionu znaleźli się na środku formacji: „To tam chorążowie będą najbardziej użyteczni, nie tylko dla jednoczenia sił, ale i dla ustalenia i zachowania tak istotnego, a tak trudnego do osiągnięcia porządku w marszu liniowym”.

Pirch chciał też, aby szef batalionu, będącego najważniejszą jednostką manewrową, miał wyraźnie określoną rangę i zakres kompetencji:

„Ustalenie stałego zwierzchnictwa każdego batalionu jest tym bardziej istotne, że w momencie wykonywania manewru batalion musi być postrzegany jako odrębna jednostka (…), a w przypadku marszu oddziału w linii, staje się to absolutnie konieczne. Podczas marszu w szyku bojowym dowódca porusza się pieszo, o 8 kroków przed centralną częścią swego batalionu, tak, aby móc łatwiej wydawać stamtąd rozkazy. Jego głównym zadaniem będzie wyznaczenie chorążym bezpośrednich punktów widzenia, na które powinien kierować się oddział na przód czy do tyłu; utrzymywanie sąsiadujących ze sztandarami rzędów prostopadle do obranego kierunku, w idealnym zrównaniu, w którym znajdowały się przed rozpoczęciem marszu; kierowanie skrzydłami batalionu, których jedynym zadaniem jest pilnowanie, służących im za wzór, pełnych odstępów od środka i kroczenie z nim ramię w ramię, tak blisko, aby nie pozwolić na otwarcie szyków, i aby dostosować rytm, długość i prędkość swych kroków do kroków batalionów centralnych (…).

Jeden z majorów będzie trzymał się prawej bądź lewej strony batalionu, zależnie od skrzydła, do którego będzie się wykonywać zrównanie, aby czuwać nad zachowaniem zaleconych odstępów. Inny zajmie miejsce na tyłach środka batalionu, aby być w zasięgu dowódcy i czuwać, by chorążowie mieścili się między danymi punktami widzenia”.

W dalszej części Pirch tłumaczył, w jaki sposób powinien postępować generał w momencie zrównania swych oddziałów. Zalecenia nie są zbyt skomplikowane, lecz i tym razem nie wolno niczego zostawiać przypadkowi:

„Zanim generał zarządzi ruchy mające na celu sformowanie batalionu w linię, musi dokładnie określić miejsca, do których sięgać będą jej skrzydła oraz jaki kierunek będzie najkorzystniejszy dla jego zamierzeń. Jeśli nie podjął tego podstawowego, a kluczowego wysiłku na tyle dokładnie, jak wymaga tego teren i okoliczności, i jeśli zdał się na ślepy przypadek, nie powinien być zaskoczony, gdy ustawienie batalionów, mniej więcej w linii, zajmie mu bardzo dużo czasu, a jeszcze mniej, gdy okaże się, że owa lina nie kieruje się dokładnie na wyznaczony jej cel, pełno w niej przerw, nieregularności i nieporządku.

Z tej właśnie przyczyny niezwykle ważne jest, aby (…) rozkazy wydawane przez generała oraz ich wykonanie charakteryzowały się największą precyzją. Nie powinien zadowalać się niejasnymi i nieprzemyślanymi decyzjami. Nie wystarczy, aby wiedział, że batalion powinien ustawić się na linii AB, zamiast na AC czy DE. Musi także być absolutnie pewien powodów, dla których to kierunek AB właśnie jest dla niego najodpowiedniejszy w stosunku do FG, a nie wspomniany już AC czy DE w stosunku do tego samego FG.

Najpewniejszym sposobem osiągnięcia powyższego jest wybranie na krańcach skrzydeł punktów widzenia, najbardziej odpowiadającym zamiarom generała. Może to być dom, drzewo, góra, wieża czy inne podobne obiekty.

Jeden człowiek fizycznie nie jest w stanie wyznaczyć między dwoma oddalonymi od siebie obiektami linii prostej. Nie wolno również pozwolić poszczególnym batalionom na samodzielne poszukiwanie owej prostej, a w konsekwencji wyłamywanie się z całości. W związku z tym, niezwykle ważne jest, aby od strony po której dowódca wyznaczy linię zrównania wyznaczyć dwa punkty widzenia, które będą dokładnym odzwierciedleniem tego z przeciwnej strony (…). Należy więc (jeśli równamy do prawej) przede wszystkim wskazać dowódcom batalionów dwa punkty widzenia na prawo, np. RK, na linii, którą powinien zająć, a która kończy się w punkcie O, tak, aby bataliony mogły równać do prostej RO”.

Pich wskazał w jaki sposób, mając do dyspozycji punkty R i O, można wyznaczyć pośredni punkt K, z pomocą dwóch adiutantów, którzy ustawią się wzajemnie na linii RO, bez potrzeby udawania się aż do punktów R i O (mogą one być od siebie bardzo oddalone).

W czasie marszu w szyku bojowym chorągwie noszono wysunięte o 6 kroków przed linią frontu. Dowódca każdego batalionu wskazywał maszerującemu za centralną częścią batalionu majorowi daleki punkt widzenia, a ten utrzymywał prowadzącą chorągiew oraz kroczącego za nią kwatermistrza w kierunku owego punktu widzenia. Oficerowie maszerujący za skrzydłami batalionu powinni czuwać, aby nie zostawały one w tyle. Ci umiejscowieni w przerwach czuwają nad ich zachowaniem, traktując wyznaczoną stronę, jako bazę do zrównania.

Może zdarzyć się tak, że skrajne bataliony zostaną przez jakąś przeszkodę zmuszone do zmiany obranego kierunku i porzucenia swego punktu widzenia. Major powinien obrać wtedy nowe punkty, w kierunku równoległym do kierunku obranego przez całą linię, gdy tylko będzie w stanie na nowo podjąć bezpośredni marsz.

„Wszystkie chorągwie, na ile pozwala na to ukształtowanie terenu oraz widoczność, regulują się między sobą tak, aby zawsze ustawiać się w linii prostej”, a bataliony miały trzymać się o 6 kroków za nimi.

O ile równanie oraz bezpośredni marsz w szyku bojowym bez wątpienia miały wielkie znaczenie dla armii z XVIII wieku, które walczyły najczęściej w formacjach linearnych i tak właśnie ruszały do ataku, o tyle najważniejszym dla nich być może ruchem było przejście z tzw. otwartej kolumny (czyli o pełnych odstępach) do rozwiniętej linii, skierowanej na prawo lub na lewo. Dlatego też Pirch podał praktyczne reguły do zastosowania we wszelkich okolicznościach dla marszu w kolumnie oraz formowania się w szyk bojowy. Przypomniał, że Fryderyk większość swych sukcesów zawdzięczał łatwości, z jaką mógł wykonywać ów ruch i zmieniać pozycje najliczniejszych nawet armii. Oświadczył również, iż powodzenie rozwinięć króla zależało od zasad, na których opierało się jego wykonanie.

„Król Prus podczas ostatniej wojny udowodnił, że prawdziwa siła jego armii leżała nie tyle w jakości i waleczności oddziałów, co raczej w ustalonych przez niego zasadach. Zasadach, które pozwalały mu trzymać całą armię w jednej dłoni, poruszać nią wedle woli i ciągnąć korzyści będące nieodzowną konsekwencją wyszkolenia, subordynacji i dyscypliny, co było przekonaniem panującym wśród generałów, jak i wśród najzwyklejszych oficerów. Jeśli potrafił zebrać takie owoce w armii złożonej w wielkiej części z dezerterów czy ludzi o złej reputacji, jaką dysponował pod koniec ostatniej wojny, o ile lepszych rezultatów możemy więc oczekiwać po armiach narodowych, a zwłaszcza po francuskich oddziałach?”.

Najważniejszą zasadą marszu w kolumnie, z punktu widzenie szybkiego i dokładnego rozwinięcia, jest, aby poszczególne bataliony ruszały i zatrzymywały się dokładnie w tym samym momencie, tak, aby odstępy między plutonami były równe ich frontowi. Ponadto, należy dokładać wszelkich starań, aby upilnować owych odstępów w czasie marszu i aby prowadzący plutonów szli jeden za drugim w linii wyznaczonej przez dany punkt widzenia.

Jeśli na drodze pojawi się przeszkoda, należy wysunąć w rzędach niezbędną liczbę żołnierzy, uważając jednak wciąż, aby pozostali, ustawieni w szyku, maszerowali wciąż zwarci, ramię w ramię, a szeregi podążały równo jeden za drugim.

„Owe szczegóły mogą wydawać się zbyt drobiazgowe (mówił Pirch), lecz doświadczenie oraz odniesione sukcesy dowiodły ich użyteczności. Armia króla Prus stosowała się do nich regularnie.

Ogólnie rzecz biorąc, jedno ze skrzydeł powinno służyć za bazę do zrównania, chyba że istnieją silne przesłanki do tego, aby wykorzystać w tym celu środek czy jakikolwiek inny batalion, który będzie odpowiedniejszy, na przykład jeśli bezpośrednio przed linią znajduje się wzniesienie, na którego szczyt koniecznie chcemy zaprowadzić środek czy jakiś inny batalion, lub jeśli to właśnie środkiem chcemy zaatakować wroga. Doświadczenie nauczyło nas już nieraz, że obieranie środka ustawienia, jako bazę do zrównania, wiąże się z niedogodnościami takimi jak trudność z jego utrzymaniem czy zwykle wynikający z tego nieporządek (…). Z reguły zresztą przypuszczamy atak na wroga jednym ze skrzydeł i to właśnie w jego kierunku powinna kierować się cała linia. Czasem też dowódca uznaje, że charakter terenu sprzyja oparciu się silniej na jednym za skrzydeł w czasie parcia naprzód. Niemal nieodzownym staje się więc wyznaczenie jednego za skrzydeł jako bazy dla zrównania.

Poza tym, fizyczną niemożliwością jest, aby kilka batalionów wspólnie, bądź też maszerujący w szyku bojowym oddział, szedł równo jak po sznurku. Należy więc ograniczyć się do pilnowania zrównania wojskowego. W takim przypadku błędem byłoby zaniedbanie ważnych dyspozycji po to, aby osiągnąć czysto teoretyczną precyzję: często przyniosłoby to skutek zupełnie odwrotny do zamierzonego”.

Pirch dodawał także, iż generał powinien osobiście ograniczyć się do pilnowania zrównania się między sobą chorągwi, a pieczę nad równaniem batalionów pozostawić dowodzącym nimi komendantom.

Bardzo ważne w końcu było również to, aby oddział potrafił maszerować równo i określonym krokiem. Tempo 80 kroków na minutę wydawało się najlepsze.

Pirch przykładał wielką wagę do środków ostrożności, jakie należy przedsięwziąć, aby poprawnie kierować każdy pluton na wyznaczony punkt widzenia w momencie, kiedy kolumna zmieniała kierunek, na ten, który ustawiał ją ostatecznie wzdłuż linii starcia. Nie będziemy się tu zagłębiać w szczegóły i przejdziemy od razu do rozdziałów, w których opisane są wielkie manewry, z jakimi eksperymentował Fryderyk II.

Pirch nie mówi nic na temat szyku skośnego, czego nie wiedziano by już wcześniej, choćby za sprawą Guiberta. Być może definicja owego jest zbyt zawężona i należy raczej uważać przedstawioną przez Pircha formację za jakiś przykład, niż za normalny typ.

Opisując rozwinięcie kolumny twarzą naprzód, Pirch zarzucił czytelnika całym mnóstwem pośledniej wartości szczegółów. Warto tu zapamiętać jedynie zalecany sposób na wykonanie owych rozwinięć. Sposób, przez Pircha nazwany rozwinięciem na środku na wysokości czoła. Przyjmijmy kolumnę złożoną z 12 plutonów, którą zwarliśmy najpierw redukując jej odległości o połowę. Aby się rozwinąć 6 czołowych plutonów wykonuje ruchy po kwadracie: szósty pluton rusza naprzód, aż znajdzie się w miejscu zajmowanym uprzednio przez pierwszy. Każdy z pięciu pierwszych plutonów wysuwa się przez prawą flankę i ustawia w szyku bojowym w momencie, kiedy znajdzie się na wysokości miejsca, które powinien zająć. Sześć tylnich plutonów wysuwa się przez lewą flankę, na ukos. Każdy z nich formuje się w szyk bojowy, gdy tylko znajdzie się za wyznaczonym mu miejscem, wykonuje zmianę frontu o półćwierci w lewo i ustawia się w linii. Tak rysuje się najszybszy według Pircha sposób na wykonanie rozwinięcia.

Zagadnienie zmiany frontu zajęło poczesne miejsce w dziele Pircha. Jest to zarazem jedno z tych, które ściągnęło na jego głowę największą krytykę. Aż do tamtego momentu nasze rozporządzenia nakazywały, aby w momencie wykonywania zmiany frontu przez kilka batalionów w linii, bataliony te pozostawały w rozwinięciu. Kiedy chciano na przykład zwrócić się wpół na lewo pozostawiając w miejscu lewą część linii i popychając naprzód część prawą, każdy batalion wykonywał zmianę frontu o półćwierci obrotu (około 45º) na lewo, następnie wszystkie ruszały równolegle naprzód, kierując się na wskazane im uprzednio pozycje na nowej, wytyczonej przez majorów linii.

Pirch nie aprobował takiego rozwiązania. Chciał, aby każdy batalion wykonał zmianę frontu o ćwierć obrotu w lewo (90º), następnie złamał się w kolumnę przez prawą flankę, skierował się na lewo od swej nowej pozycji, skręcił w lewo, aby ustawić się wzdłuż linii, a w końcu rozwinął przez lewą flankę.

Podobnie przeprowadzano wourff-manoeuvre, który pozwalał kolumnie szybko przemieścić się na jakąkolwiek linię starcia: każdy batalion maszerował przez swą prawą flankę na lewo od swej wyznaczonej pozycji.

W kwestii przejścia linii do odwrotu, Pirch był zdania, iż nieład panujący w pierwszej linii uniemożliwi zdublowanie sekcji z lewej na sekcji z prawej w każdym plutonie, oraz ponowne przyjęcie przez nie szyku bojowego. Nie zgadzał się również z przekonaniem, że jeśli plutony ruszą przez flankę i rzędy na prawo, aby się wycofać, znajdą się dokładnie na skraju plutonów z drugiej linii. Zaproponował więc, aby plutony z pierwszej linii ruszyły przez flankę i rzędy na prawo (lub na lewo) i szybko wycofały, a druga linia otwarła dla nich przejście gdziekolwiek zajdzie taka potrzeba.

Podał również zasady wycofywania się w szachownicy. Bataliony nieparzyste cofają się o 200 kroków, następnie cofają się bataliony parzyste, przechodząc przez utworzone luki.

Wskazał formację w niepełnym kwadracie, jako najlepszą do odwrotu w obecności kawalerii.

Aby pokonać wąskie przejście Pirch chciał, aby oddział znajdujący się bezpośrednio naprzeciw przeszedł przezeń frontem, pozostałe zaś przez flankę. Oddziały z lewej jednocześnie z oddziałami z prawej, rozwijając się zaraz po sforsowaniu przeszkody.

Przejście do odwrotu miało rozpoczynać się od skrzydeł. Plutony skrajne łamały się przez flankę i, równając z tyłu do linii, pokonywały ciasne miejsce. Każdy pluton po kolei powtarzał ten sam ruch, a pluton centralny przechodził jako ostatni, w szyku bojowym. Przed rozpoczęciem ruchu należało wyznaczyć nową linię zrównania, tak, aby każdy pluton mógł zajmować nań miejsce zaraz po wyjściu z gardła.

Na końcu swego dzieła Pirch opisał całościowy manewr, w którym zastosował wiele z opisywanych przez siebie ewolucji.

IV – INSTRUKCJE Z LAT 1774 I 1775

Prowizoryczna instrukcja z 11 czerwca 1774 roku stanowi niemal dokładną kopię pomysłów zawartych w Memoriale Pircha. We wstępie czytamy, że król pragnął „wprowadzić jak największą jednolitość ewolucji, rozkazów, szczegółowych rozwiązań i szkół musztry”, a także, „aby poszczególne ćwiczenia pułków opierały się na zasadach mających zastosowanie niezależnie od okoliczności, w jakich może się znaleźć piechota w czasie wojny”. Są to w istocie dwa najważniejsze punkty Memoriału Pircha. Nie obejmują one jednak całości taktyki, a w uwielbieniu dla pomysłów pruskiego oficera, w jakie nagle wpadliśmy, nie zauważyliśmy, że poruszane przez niego tematy nie obejmują wszystkich możliwych w czasie starcia ewolucji.

Reguły dotyczące wyszkolenia kadry były ostrzejsze i surowsze niż w przeszłości. Stanowiły one rozwinięcie figurujących w instrukcji z roku 1769.

Rozdziały IV i V instrukcji dotyczyły ruchów, jakie można wykonywać w kompaniach pod nadzorem kapitanów:

„O zrównaniu, szarży i ogniu. – O marszu. – Formowanie kompanii i szpaleru. – Otwieranie i zwieranie szeregów w zatrzymaniu i w marszu. – Kontrmarsz. – Łamanie i formowanie plutonów w marszu. – Dublowanie rzędów do marszu drogowego, przez flankę, po 6-ciu na froncie”.

Rozdziały VI, VII i VIII zawierały to, co nazwalibyśmy ogólnymi podstawami wyszkolenia: formowanie pułku w szyk bojowy, przeglądy i defilady, zbiórka kompanii i pułków.

Memoriał Pircha pojawił się w rozdziale IX:

„O punktach widzenia i ich użytku; o marszu w kolumnie na wyznaczone punkty widzenia i o różnych sposobach przyjmowania szyku bojowego.

Rozdział X. – O marszu w szyku bojowym.

Rozdział XI. – Różne sposoby łamania i formowania pułku.

Rozdział XII. – Zmiany pozycji.

Rozdział XIII. – O rozwinięciach zwartych kolumn.

Rozdział XIV. – O pokonywaniu wąskich przejść.

Rozdział XV. – O przejściu w linii.

Porzucono więc tekst Pircha dla krótkiej dygresji na temat marszu w kolumnie drogowej (rozdział XIV), która kończyła się szybkim manewrem, identycznym do wourff-manoeuvre Pircha.

Rozdział XVII, poświęcony ogniowi, jest niezwykle krótki. Poruszono w nim jedynie zagadnienia ognia w plutonie, dywizjonie, pół-szeregu i batalionie, w zatrzymaniu oraz postępującego i wycofującego w batalionie. Wyeliminowano ogień w dwóch szeregach oraz kontrmarsz.

W całej ordynacji ani razu nie wspomniano o kolumnach do ataku.

Instrukcja z 30 maja 1775 roku wprowadziła do poprzedniej jedynie kosmetyczne poprawki, przywróciła jednak ogień w dwóch szeregach oraz zalecała ćwiczenia w strzelaniu: „Aby wpoić żołnierzowi zwyczaj dobrego celowania, wyznaczymy obszar, początkowo w odległości 50 sążni, będziemy się odeń oddalać sukcesywnie na odległość 100 sążni, wydając żołnierzowi rozkazy dotyczące ognia, aby przygotować go do użycia broni. Następnie wyda mu się rozkaz Cel, a on szybko przystawi broń do oka, ustawi głowicę i spust w jednej linii z celem. Wtedy wyda mu się kilkakrotnie rozkaz Odłóż broń, oraz rozkaz Cel, aby posiadł umiejętność mierzenia w kierunku celu.

Szkolenie takie przejdzie, po kolei, każdy żołnierz, najpierw na sucho, później z użyciem kul. Kiedy żołnierz nauczy się szybkiego celowania, będzie można zacząć ćwiczenia w rzędzie, a później w plutonie (…). Każdy żołnierz będzie miał obowiązek corocznego powtarzania szkolenia, choć główny nacisk kłaść się będzie na nowych rekrutów”.

Takie były, bardzo skromne, początki ćwiczeń strzeleckich. Jedyną ich zaletą była ilość zużytej nań amunicji: w istocie zużyto jej bardzo niewiele.

V – KRYTYKA SYSTEMU PIRCHA ORAZ ORDYNACJI Z LAT 1774-1775

Opinia publiczna niemal jednogłośnie opowiedziała się za pomysłami Pircha i uznała je za niezmiernie istotne. Upatrywano w nich rozwiązania na zgłębiane od lat i bez powodzenia problemy. Wierzono, że uda się teraz osiągnąć poziom perfekcji oraz zwinności, w rozwinięciach i marszu w linii, na jakim już od dawna znajdowali się Prusacy.

Tracąc z pola widzenia pozostałe elementy taktyki, nasi generałowie z entuzjazmem odnieśli się do przyjęcia nowych zasad. Jeden z nich, któremu w 1773 roku powierzono zadanie wypróbowania w praktyce metod Pircha, wypowiadał się o nich w samych superlatywach:

„Aż do teraz (pisał) brakowało nam reguł marszu piechoty w linii. Będąc w Compiègne na własnej skórze odczułem do jakiego stopnia niewystarczające były zasady wskazane przez ordynację (z 1766 roku). Zarówno w kwestii prowadzenia linii ruchami po kwadracie, jak i utrzymywaniu batalionów w zrównaniu, tylko czysty przypadek sprawiał, że dowodzona przeze mnie linia 14 batalionów zdołała maszerować 300 czy 400 kroków w linii prostej.

Kilkakrotnie przeprowadzałem wspólne marsze pułków z Szampanii i Anhalt na proponowanych zasadach: pokonały ponad 400 sążni w przód i w tył nie burząc przy tym szyku linearnego. Nakazałem batalionowi służącemu za podstawę zrównania rzucić się to na lewo, to na prawo: reszta linii wykonywała ten sam ruch nie tracąc kierunku. Pragnąłbym wypróbować te metody z większą ilością batalionów i jestem pewien, że próba taka zostałaby zwieńczona sukcesem.

Sposób omijania napotkanych przed linią frontu przeszkód jest nieskomplikowany, szybki i łatwy: widziałem jak od wielu lat praktykuje się ją w pułkach z Nawarry i Salis.

Zwykły krok, 80 na minutę, wydaje mi się naturalny i wygodny. Pułk z Szampanii ćwiczył go bardzo krótko i zadecydował, że woli go od kroku od zalecanego w ordynacji”.

Na temat rozdziału poświęconego otwartym kolumnom:

„We wszystkich manewrach, jakie przeprowadzałem w Landau kierująca się na wyznaczone punkty widzenia kolumna, zawsze zdołała sformować się w szyku bojowym w dokładnie zamierzonym kierunku i z wystarczającym zrównaniem (…).

Nie będę dyskutował (…) na temat manewrów zaproponowanych przez pana Pircha (…). Muszę przyznać, że przyjęcie ich doskonale uzupełni instrukcje dla żołnierzy. Nawet pośledniej jakości pułk jest w stanie przeprowadzić wszystkie zaproponowane manewry, jeśli tylko dowodzący nim oficer poświęci im sporo energii i uwagi. Cała trudność polega na dokładnym pilnowaniu odstępów, zrównaniu oraz czujnym wydawaniu rozkazów.

Najtrudniejsze zadanie mają dowódcy batalionów, wyżsi stopniem oficerowie oraz generał. Konieczność dodatkowych szkoleń rośnie wraz ze stopniem wojskowym.

Zakładając, że wszystkie bataliony w linii (za wyjątkiem szczegółowych ustawień) zawsze wykonują wszelkie ruchy za batalionem wyznaczonym jako wzór do równania, zadanie generała staje się znacznie łatwiejsze: jego rozkazy nie były dotąd słyszane na całej rozciągłości linii, nie mógł się również wyręczać sygnałami, które w momencie akcji nie były widziane, ani słyszane.

Dodam też, że kapitanowie, podoficerowie oraz niżsi oficerowie dużo łatwiej przyswoją sobie nową wiedzę, niż wszystkie niepotrzebne informacje z ordynacji dla piechoty z roku 1766, które musieli zapamiętać. Linia nigdy nie wykona żadnego z manewrów zalecanych przez tę ordynację: wymaga się jednak tego od niej, i będzie się wymagać póki nie pojawią się nowe zarządzenia. Wszystko co można powiedzieć o manewrach z ordynacji, to że owszem, złamany pułk jest w stanie poprawnie je wykonać, brakuje im jednak ogólnych zasad. Memoriał Pircha zawiera takie, które mnie osobiście wydają się całkiem dobre. Są łatwe w wykonaniu: postępując zgodnie z nimi przekazujemy batalionowi tylko to, co powinien wykonać, kiedy znajdzie się w linii. Kierowanie pułkiem, niezależnie od jego wielkości, będzie odbywało się tak samo jak kierowanie pojedynczym batalionem. Chcąc wywrzeć wielkie ogólne wrażenie, zaniedbujemy praktyczne zastosowanie wojenne.

Wydaje mi się więc, że korzystniej jest ćwiczyć piechotę w oparciu o reguły, których próby mogłem obserwować i o których tu wspominam. Hrabia Guinnes po powrocie z Prus wprowadził kilka z nich do swego pułku, a Pirch proponuje je, ponieważ nieustannie obserwował ich zastosowanie w pruskiej armii”.

W następnym roku książę de Montbarey, któremu powierzono praktyczną realizację zaleceń z ordynacji z roku 1774, okazał nie mniejszy entuzjazm:

„Jako gorliwy uczestnik spotkań inspektorów, zwołanych zeszłej zimy w celu zapoznania się, osądzenia, a następnie przyjęcia bądź też odrzucenia nowych planów taktycznych zawartych w pracach hrabiego Chapelle i barona Pircha, zostałem przez ogół wyznaczony do zredagowania przyjętych zasad, na których oparła się prowizoryczna instrukcja, którą król kazał przesłać do swej piechoty. Od tego czasu, będąc odpowiedzialnym za inspekcję w oddziałach garnizonu w Lille, otrzymałem rozkaz przetestowania zalecanych manewrów w 12 przebywających tam batalionach, zebranych na jednym terenie, a następnie do sporządzenia raportu z mych obserwacji. Niniejszym wypełniam powierzone mi zadanie.

Przede wszystkim czuję się w obowiązku ustalić prawdziwe korzyści, jakie zdało mi się dostrzec w nowych zasadach. Korzyści, które przesądziły o zaakceptowaniu ich przez inspektorów. Następnie opiszę korzyści i niedogodności, jakie zauważyłem przy zastosowaniu nowych reguł w naszym wojsku, później zajmę się obserwacjami, jakie nasunęły mi się po przeprowadzeniu owych manewrów w 12 batalionach. Pracę mą zakończę wydając generalną opinię na interesujący nas temat.

Część pierwsza

Jednogłośna akceptacja nowego planu Chapelle’a i Pircha przez inspektorów, wydała mi się oparta bardziej na wadze poruszanych przez nich kwestii, prostocie rozwiązań, solidnej podstawie, na których wznieśli swe dzieło, niż na wiernym naśladownictwie obcego mocarstwa, którego czysto wojskowe zarządzanie zasługuje na tym większe uznanie, że odniosło niemałe sukcesy, a jednak podlega kompozycji zupełnie innej niż francuska, to jest dostosowanej do danej nacji. Oczywiście jestem pełen głębokiego podziwu dla wszystkiego, co stworzył, czy zaadoptował król Prus, a co nosi znamiona jego przyzwolenia oraz wielkiego talentu militarnego. Oddając jednak, wraz z całą Europą, honory jego talentom oraz podziwiając korzyści, jakie dzięki nim osiągnął, nie sądzę, i nie obawiam się mówić o tym głośno, iż wypracowany przezeń system powinien, ze względu na swą wyjątkową użyteczność, zostać ślepo przyjęty przez tysiąc innych mocarstw, które znalazłszy się w innych okolicznościach mogłyby ponieść klęskę stosując metody, jakie zapewniły zwycięstwo w podziwianym przez nie modelowym systemie. Przyjąć z danego systemu to, co odpowiada naszej organizacji, pobierać różnego rodzaju lekcje u konkurującego z nami czy nawet wrogiego mocarstwa i pochylać się nad tym, czemu zawdzięcza ono swój sukces – oto przejaw geniuszu oraz owoc pożytecznej refleksji. Ślepo podążać krok w krok, nawet za odnoszącym spore sukcesy modelem natomiast, ugiąć się pod ciężarem jego przykładów, bezrefleksyjnie przyjmować wszystkie jego założenia, to nic więcej jak poddańcze naśladownictwo narodu o słabym charakterze i lekkomyślności, narodu, który woli iść wytyczoną ścieżką zamiast wybierać zeń same tylko korzyści, i który woli raczej porzucić swoje przekonania niż poddać się refleksji.

Aprobata inspektorów była umotywowana przejrzystością zasady punktów widzenia, zaadaptowanych do naszej taktyki. Zasada ta, którą aż do teraz stosowaliśmy podczas budowania obozów, jest tak prosta w zastosowaniu, dostarcza tak niezawodnych metod na zrównanie szeregów i utrzymanie wyznaczonego kierunku, że została przyjęta jednomyślnie. Ujęła nas już po pierwszej próbie, a kolejne tylko potwierdziły zdanie, jakie zdążyliśmy sobie o niej wyrobić.

Ruchy w rzędach odniosły podobny sukces. Trudno odmówić im użyteczności, opierając się na jedynym rozumowaniu, że wszystko co, w wykonującej jakiś manewr linii, może być problemem dla frontu plutonu, który w czasie wojny powinien składać się z 20 rzędów, nie dotyczy frontu składającego się z 3 ludzi. Dlatego właśnie propozycja ta została przyjęta jednogłośnie. Udowodniono, że dowódca plutonu bądź dywizjonu, znajdując się na prawo lub na lewo od swego oddziału, dużo łatwiej będzie mógł dowodzić i manewrować flanką złożoną z 3 ludzi, i służącą za ster do kierowania dywizjonem, niż 20-osobowym frontem.

Zasada noszenia sztandarów o 6 kroków przed oddziałem, aby utrzymać zrównanie w czasie marszu w szyku bojowym w linii w teorii wydaje się wystarczająca. Dalekim będąc od odrzucenia tej metody, pozwolę sobie tym niemniej, w części poświęconej uwagom na temat przeprowadzonych przeze mnie prób, wyłożyć, co uważam weń za satysfakcjonujące, a co, moim zdaniem, należałoby dodać, aby uzyskać zadowalający poziom (…).

Część trzecia

„(…) Im więcej czasu poświęciłem na zbadanie w teorii oraz praktyce punktów widzenia, tym bardziej przekonywałem się o ich świetności i tym bardziej utwierdzałem się w opinii, jaką wyrobiłem sobie już na początku. Podczas szczegółowych ćwiczeń w pułkach zdałem sobie sprawę, że jest to niezawodny sposób na osiągnięcie pewnych rezultatów. W czasie wspólnych ćwiczeń 12 batalionów tym mocniej przekonałem się o skuteczności owej zasady, tym niemniej nabrałem też pewności, że dowodzący powinien zawsze wybierać bardzo wyraźne i możliwie najdalej od siebie oddalone punkty widzenia, aby były dobrze widoczne i rozpoznawalne. W żadnym wypadku nie można polegać na ruchomych punktach widzenia bądź na tyle niestabilnych, że mogłyby wprowadzić nieporządek w linię czy kolumnę, wprowadzając je w stan rozfalowania czy nawet zmieniając pożądany kierunek marszu. Nigdy dość dokładności w utrzymywaniu kolumny w linii punktu widzenia z przodu, ani troski o punkt widzenia z tyłu. W związku z tym nie będzie wielką przesadą wymagać, aby na przedłużeniu kolumny, ustawiony początkowo w pośrednim punkcie major, naprzeciw którego pierwszy pluton wykonuje zmianę frontu, by udać się w wyznaczonym kierunku, pozostawał nieruchomo na tej osi, aż nie zostanie zmieniony przez majora kolejnego batalionu, któremu to powinien przekazać punkty widzenia z przodu i z tyłu. Procedura taka powinna być bardzo dokładnie wypełniana z batalionu na batalion.

Metoda punktów widzenia jest moim zdaniem na tyle użyteczna, że należałoby z całą mocą nalegać na jej przyjęcie. Powinniśmy przyjąć zasadę, że żadnemu oddziałowi nie wolno ruszyć, zanim jego dowódca nie wskaże mu punktów widzenia z przodu i z tyłu. Sądzę nawet, że dla dobra służby dobrze byłoby, aby w początkach stosowania metody, której użyteczność jak sądzę udowodniłem, możliwie rozszerzyć jej stosowanie tak, aby oswoić z nią oficerów.

Odległość 6 kroków przed linią, jaką wskazuje instrukcja dla chorążych i ich sierżantów dla lepszego zrównania całości szeregu (…) wydaje mi się wystarczająca dla pułku, którego front składa się z 4 batalionów. Doświadczenie jednakże przekonało mnie, że sposób ten nie sprawdza się w przypadku bardziej rozciągniętych linii. Powiem więcej, po przeprowadzeniu prób ośmielam się zapewnić, że nigdy, nawet na najbardziej płaskim terenie, nie uda się w sposób zawarty w instrukcji zrównać 12 batalionów”.

Montbarey stwierdził ponadto, iż niemożliwością jest nawet lekka zmiana kierunku linii złożonej z kilku batalionów. Zmiany frontu wykonywane w plutonach i przez flankę, udają się natomiast znakomicie.

„W ten sposób, opierając się na mych przekonaniach i doświadczeniu, nadal będę upierał się przy ruchach w rzędach, a nie przez front plutonów. Czas niezbędny do ich przeprowadzenia na równym terenie jest mniej więcej taki sam, lecz w trudniejszych warunkach ruchy w rzędach wykonuje się znacznie szybciej. Generał może w każdej chwili zmienić cel i kierunek ruchu, co jest niemożliwe w manewrach przez front plutonów, gdzie to najpierw należy zakończyć jeden, zanim zaczniemy choćby i myśleć o następnych (…)”.

Zachwyt, jaki wzbudzają u większości francuskich oficerów pomysły Pircha wyraźnie zaznacza się we Wspomnieniach Mathieu Dumasa, opublikowanych pół wieku później:

„Markiz de Castries (pisze Dumas[22]) wezwał mnie do swej kwatery głównej w Lille, gdzie powstała właśnie wielka szkoła teorii nowych manewrów, zaproponowanych przez majora Pircha. W końcu zajęto się ustaleniem zasad dla naszego wyśmienitego porządku piechoty, opartych na stosowanych w armii pruskiej, które aż do teraz albo źle pojmowaliśmy, albo zbyt ślepo naśladowaliśmy. Przyswojono sobie przejrzyste, możliwe do zastosowania dla każdej formacji reguły łamania i ponownego formowania szyku bojowego, zależnie od potrzeb. Ustalono i ograniczono ćwiczenia plutonu do manewrów batalionu, a ćwiczenia batalionu do manewrów w linii. Nakazano, a następnie niezwykle szybko otrzymano od francuskiej inteligencji jednomyślność dowództwa w sprawach ogólnych i szczegółowych. Raz przyswojone i zaimplementowane w instrukcji zasady (…) nigdy nie zostaną zapomniane. Oparły się nadużyciom, duchowi systemowemu i skłonności ku takiemu czy innemu szykowi bitewnemu. Ich doskonałość została udowodniona w toku doświadczeń wojennych we wszelkich możliwych okolicznościach. A skoro zaniedbanie szczegółowych instrukcji, do którego często byliśmy zmuszeni, nie spowodowało odejścia w zapomnienie czy choćby osłabienia owych zasad, tak i testowane udoskonalenia, wprowadzane w czasie pokoju przez bardziej przejrzystą i dopracowaną instrukcję nie zachwiały solidnymi podstawami”.

Nowe zasady, a przede wszystkim poczesne miejsce, jakie zajęły w ordynacjach, stały się jednak obiektem krytyki.

Oficer z pułku z Chartres utrzymywał, że „nieodzowność oraz użyteczność punktów widzenia już dawno zostały uznane na całym świecie”, że „najlepiej wyćwiczone i zdyscyplinowane pułki już od wielu lat korzystają zeń regularnie”. Jako poparcie swego zdania przytoczył przykład manewrów przeprowadzonych w Metz, o których pobieżnie wspominał nam już kapitan Laroque, oraz o instrukcjach hrabiego d’Adhémar dla pułku z Chartres. Należy jednakże stwierdzić, że użycie punktów widzenia zostało tam znacznie ograniczone, a instrukcje dla pułku z Chartres są bardzo niejasne.

Krytyka wydaje się dużo bardziej uprawniona, kiedy wspomina, że „formacje kolumnowe są znane oraz tworzone na wszelkie sposoby”, że dzieło Guiberta zawiera informacje „na czym oprzeć poprawne i solidne manewry”, przewyższające jakością te, które są w użyciu i które się proponuje, a w końcu, że pułk z Chartres, w szczególności, zna „znacznie lepsze kluczowe manewry, o których być może nie ma pojęcia armia pruska”[23].

Generał porucznik hrabia Nicolaï, po wypróbowaniu nowych zarządzeń z oddziałami z Hainaut, zgodził się z głównymi założeniami, lecz ruchy wydały mu się wytyczone ze zbytnią dokładnością. Wolałby, aby przynajmniej w przypadku pojedynczego pułku, ewolucje były prostsze i szybsze.

Inne krytyczne głosy wysuwają dużo poważniejsze zarzuty i dotykają fundamentalnych zasad taktyki.

Hrabia Clarac, brygadier, nie uważał, iż potrzeba tyle troski, aby rozwinąć kolumnę i maszerować nią w linii. Twierdził, że obranie punktów widzenia w praktyce nie przedstawia żadnych trudności, lecz nie ma potrzeby utrzymywania ich podczas wszystkich manewrów.

„Na samym polu bitwy bardzo łatwo obrać punkty widzenia. Wystarczy oprzeć się z prawej, z lewej czy na środku o tę wioskę, ten las czy redutę, w których osadziliśmy piechotę i podążać za nierównościami terenu, wzgórzami czy jarami, aby zyskać flanki i możliwość krzyżowego ognia, co pozwoli co najwyżej na zrównanie kilku batalionów, lecz nigdy całej linii. W czasie starcia, po odepchnięciu części wrogiej armii, generał uznaje za stosowne natrzeć na jego teren. Nie może wobec tego być mowy o innych punktach widzenia niż sam wróg, na którego ruszamy z szarżą, na którego powinien kierować się każdy dowódca dywizji czy oddziału. Najkorzystniej zrobi to kierując się swym wojskowym okiem, a nie wysuniętymi naprzód chorągwiami czy innymi sposobikami, których drobiazgowość i ciężar odwracając jego uwagę od głównego celu, przyczyniłyby się do przegranej w całej bitwie. Jeśli generał uzna za stosowne skierować się po skosie na jedno ze skrzydeł wroga bądź też otoczyć go, posłuży się ku temu sposobami o tyle łatwymi, co szybkimi”.

Clarac był zdania, że w armii sformowanej z 35 batalionów w pierwszej linii i 25 w drugiej nie da się przeprowadzić jednego całościowego manewru. Każda z wielkich części armii musi manewrować na swój własny rachunek.

Uznał również przejścia przez linie za niemożliwe do wykonania na polu bitwy.

Inni krytycy odnieśli się do problemu ognia, a zwłaszcza ognia postępującego i wycofującego, świeżo zapożyczonego od Prusaków.

Jeden z głównych inspektorów pracujących nad ordynacją z roku 1774 i obarczonych zadaniem wypróbowania jej w praktyce napisał, że ogień postępujący był zupełnie nieskuteczny, i nigdy nie zostanie użyty w czasie wojny: „Jeśli maszerujący na wroga oddział zatrzyma się w polu rażenia jego ognia, nie będzie on w stanie ponownie ruszyć, przyjmując na siebie ostrzał, a jeśli nawet, to w zupełnym nieładzie i w tysiącu malutkich plutonów. Zresztą dyspozycje i rozkazy dotyczące ognia są tylko stratą cennego czasu, który powinno wykorzystać się na bardziej użyteczne sprawy. Ogień staje się zabójczy dopiero z odległości 200 do 300 kroków, ale wtedy należy pospiesznie opuścić tę strefę, nie zatrzymując się co 12 kroków, aby oddać salwę, która siłą rzeczy nie może być ani tak silna, ani szybka jak ta, którą przyjmuje się w tym czasie na siebie. Tym samym dajemy nieprzyjacielowi czas, aby zabił nas w taki sposób, w jaki będzie miał na to ochotę. Straty, jakie mu wyrządzicie nie mogą się nawet równać z tymi, jakich sami doświadczycie: on skupia całą swą uwagę na strzelaniu, a wy w międzyczasie jeszcze maszerujecie. Zwracam się więc do naszych znakomitych oficerów: wszyscy powiedzą wam, że należy posuwać się naprzód z pochyloną głową, że straty będą w ten sposób nieporównanie niższe, a sukces niemal pewny. Myślę, że powinniśmy przyjąć ogólną zasadę, iż strzelać wolno tylko, jeśli absolutnie nie mamy możliwości ataku na wroga z bagnetami. Za każdym razem, kiedy to możliwe, trzeba do niego podejść, nawet jeśli to on nas atakuje. Do tego powinna sprowadzać się cała nasza taktyka. Nigdy dość wpajania naszym oddziałom, że ich honorem oraz obowiązkiem jest zwarta walka z przeciwnikiem, że tylko tchórze walczą z dystansu. Jeśli uda nam się zaszczepić w nich to przekonanie, tę chęć bezpośredniego zmierzenia się z nieprzyjacielem, żaden naród w Europie nie będzie w stanie nam się oprzeć.

„(…) Wycofujący ogień w batalionie nie jest wcale bardziej praktyczny niż postępujący. Jeśli jesteśmy blisko wroga nie ma sensu go używać, jeśli jesteśmy daleko, jego jedynym efektem będzie spowolnienie marszu. Trzeba pozostawić grenadierom i strzelcom zadanie tworzenia tyraliery i wycofać się nie burząc szyku, tak szybko, jak pozwalają na to okoliczności”.

Autor powyższych obserwacji był również zdania, że ogień w tyralierach był jedynym, jaki nadawał się do użycia w czasie ataku.

„Aby wróg nie mógł czerpać korzyści z naszego systemu prowadzenia ognia i nie wykorzystał go w dniu starcia do bezpiecznego przeprowadzenia własnej operacji w czasie gdy my będziemy maszerować w jego kierunku, powinniśmy rozproszyć na czele batalionów wszystkich naszych grenadierów i strzelców. Będą oni maszerowali o 200 kroków z przodu i prowadzili ogień bez komendy. Zabije on więcej ludzi niż ogień prowadzony przez bataliony. Wróg nie będzie w stanie nic przedsięwziąć przeciwko tak rozproszonej grupie, nawet przy użyciu kawalerii. Podążające za nią bataliony, wciąż w nienaruszonym ustawieniu, stanowią punkt oparcia, osłaniając ją przed każdą próbą ataku”.

Książę Montbarey, mimo bezkrytycznego przyjęcia pierwszej części zarządzenia, okazał się być przeciwnikiem ognia postępującego i wycofującego.

„Nie mogę się powstrzymać przed potępieniem jego zastosowania, ponieważ na wojnie są tylko dwie sytuacje: atak i odwrót. Jeśli maszerujemy naprzód mając możliwość dosięgnięcia wroga, powinniśmy wykonać to jak najszybciej, a prowadzenie w tym momencie jakiegokolwiek ognia, spowalniając ruchy, przeszkadzałoby w osiągnięciu celu. Jeśli natomiast wycofujemy się, czy to z powodu przeważających sił wroga, czy też doznanych strat, powinniśmy jak najszybciej dotrzeć do miejsca, gdzie będziemy bezpieczni. W tym przypadku strzelcy, grenadierzy czy jakakolwiek inna wydzielona grupa powinna osłaniać nasz odwrót, a wszelkie ruchy, które spowalniają marsz linii, szkodzą osiągnięciu celu”.

Montbarey posunął się jeszcze dalej: nie zgadzał się na formację złożoną z 3 szeregów, przyjętą w roku 1755 i chciał powrotu do formacji z 4 szeregach. „Zmniejszając głębokość, zwiększamy front, mając nadzieję na prowadzenie ognia w 3 szeregach”: nie dało się jednak tego osiągnąć inaczej, jak przez przyklęk pierwszego szeregu. „Aż do dnia dzisiejszego, nikt nie wydaje się przekonany, że można strzelać we wszystkich trzech szeregach na stojąco (…). Zdaję sobie sprawę, iż w czasie wojny, za wyjątkiem pierwszego wystrzału, żołnierze strzelają tylko w ten sposób i że należałoby unikać przyuczania ich w czasie pokoju do ognia, którego nie użyją w czasie wojny. Odpowiem na to jednak, że w czasie wojny zabici i ranni przez ogień trzeciego szeregu idą na konto wroga, a ich liczba może być całkiem spora.

To na tym właśnie opieram moje pytanie, czy udowodniono, że 4 szeregi bardziej się nadają do stawiania oporu i do ataku, że zdublowanie rzędów na 4 szeregach na pewno da odpowiednią głębokość do ataku i obrony? Jeśli ćwiczenia z ogniem w trzech szeregach na stojąco nie prowadzą do satysfakcjonujących nas rozwiązań, a dostarczają wielu problemów, jeśli żołnierze z pierwszego szeregu wciąż muszą przyklękać, aby nie doznać szkód od dwóch ostatnich, dlaczego, pytam, nie przywrócimy naszego ustawienia w 4 szeregach, każąc przyklękać dwóm pierwszym?”.

VI – ORDYNACJA Z ROKU 1776

Ordynacja z roku 1776 jest pod pewnym względem bardzo interesująca: obowiązywała aż do roku 1791, ponieważ instrukcja z 1788 po fazie testów nie weszła w życie. Bataliony Gwardii Narodowej w latach 1789 do 1792 były szkolone wedle zaleceń z roku 1776.

Między ordynacją z roku 1775, a tą z 1776 istnieją zasadnicze różnice. W tej drugiej wyraźnie zaznaczają się elementy nie pruskie. Co nie zmienia faktu, że w kwestii ewolucji, nadal pozostawała zgodna z zasadami Pircha. Mówiło się w niej jedynie o taktyce linearnej, a kolumny do ataku zostały z niej zupełnie wyłączone.

Kilku XIX-wiecznych pisarzy przypisywało autorstwo ordynacji Guibertowi. Nie znajdziemy jednak poparcia tej tezy w żadnym dokumencie z epoki. Poza tym instrukcja z 1776 roku za bardzo oddala się od idei wyrażonych w Eseju o taktyce, aby można było bez jakichkolwiek dowodów stwierdzić współpracę Guiberta przy powstawaniu dzieła ściśle wpisującego się w zalecenia Pircha.

Ordynacja z 1776 roku różniła się od poprzednich przede wszystkim sekwencyjnością i porządkiem rozdziałów. Zasada punktów widzenia nie była już traktowana jako osobne zagadnienie, wyszczególniona jako ukoronowanie wszelkich ewolucji: po wyczerpaniu szczegółów odnośnie instrukcji jako takiej oraz rozkazów wydawanych przez oficerów kompanii, przedstawiono sposób łamania się w kolumnę (rozdział VIII). Wedle sformułowanych przez Pircha w jego krytyce ordynacji z roku 1769 reguł, jedyną kolumną w jaką dozwolone było się łamać, była kolumna o pełnych odstępach, twarzą na prawo lub na lewo. Następnie, zależnie od okoliczności, kolumna miała albo utrzymać pełne odstępy, albo zewrzeć się w mniejszym lub większym stopniu, oraz udać się w wyznaczonym kierunku za pomocą zmiany kierunku. Aby podkreślić, że zawsze należało najpierw złamać szyki w kolumnę o pełnych odstępach, w ordynacji przeanalizowano po kolei różne przypadki:

1. Marsz w kolumnie prostopadle naprzód do frontu;

2. Marsz w kolumnie po skosie naprzód do frontu;

3. Marsz w kolumnie prostopadle do tyłu w stosunku do frontu;

4. Marsz w kolumnie po skosie do tyłu w stosunku do frontu;

5. Łamanie na prawo, aby maszerować na lewo i odwrotnie.

Odwrócenie frontu w plutonach było niedozwolone.

Stawało to w zupełnej opozycji do pomysłów Guiberta, który żywiołowo opowiadał się za odwróceniem frontu oraz zwijaniem się w kolumnę twarzą do przodu, gdzie plutony osiągały swe miejsce w kolumnie maszerując przez flankę najkrótszą możliwą drogą.

Wyłożywszy zasady formowania się kolumn, ordynacja zagłębiała się w dosyć obszerne szczegóły dotyczące marszu (rozdział IX) manewrowego oraz wąskich przejść. Dosyć długi rozdział został poświęcony dyspozycjom przeciw kawalerii:

„Kolumna piechoty maszerująca (…) na otwartym terenie i narażona na ataki huzarów czy kawalerii na obu flankach, będzie maszerować przez front dywizjonów, pozostawiając między każdym z nich jedynie ćwierć odstępu, niezbędnego do sformowania szyku bojowego. (…)”.

Jeśli kawaleria zwiększy swą liczebność bądź też zbliży się do kolumny w wystarczającej sile i porządku, aby zagrozić jej marszowi, dowódca zarządzi: Kolumna stać! Na ten rozkaz cała kolumna zatrzyma się. Jeśli wróg naciera z prawej flanki, zarządzi następnie: W każdym dywizjonie, w sekcji na prawo (…). Jeśli naciera na obu flankach: W każdym plutonie, w sekcji na prawo i na lewo (…). Dwa dywizjony z samego końca zwrócą się twarzą na zewnątrz wykonując pół obrotu na prawo”. (Założono tutaj, że kolumna liczy więcej niż jeden batalion).

W rozdziale X: O różnych sposobach przyjmowania szyku bojowego, pojawiła się dygresja na temat punktów widzenia, które zostały nazwane przyjaźniejszą dla naszych oddziałów nazwą punktów kierunkowych. Po niej nastąpiła prezentacja całego szeregu przypadków rozwinięcia kolumny o pełnych odstępach na prawo, na lewo, prawą i lewą stroną. W założeniu, te cztery sposoby były jedynymi dozwolonymi, lecz jeśli kolumna wychodziła bezpośrednio na linię, na której miała się rozwinąć, a nie na jej koniec, mogła rozwinąć jedynie swą część zajściem na lewo. Reszta ustawiała się batalionami w linii, a następnie, w każdym batalionie, ruchem przez flankę w plutonach. Zastosowano tutaj wourff-manoeuvre Pircha, choć nie występował już jako odrębna ewolucja.

Ordynacja z roku 1776 wykluczała zwijanie się batalionów w zwartą kolumnę, dopuszczała za to i regulowała rozwinięcie się zwartych kolumn twarzą naprzód. „W przypadku kolumny złożonej z kilku pułków, dowódca umieści dwóch adiutantów w punktach kierunkowych po lewej i po prawej. Następnie zatrzyma kolumnę natychmiast, gdy znajdzie się naprzeciw owych adiutantów, którzy zwrócą się twarzą w stronę jednego z punktów kierunkowych, zachowując między sobą odległość równą frontowi jednego dywizjonu. Jeśli kolumna składa się z jednego tylko pułku, pułkownik wyśle adiutanta z niskim rangą oficerem (…). Wyższy rangą oficer każdego batalionu uda się na czoło kolumny, aby otrzymać od dowódcy punkty kierunkowe (…).

Za każdym razem, kiedy to nie dywizjon z czoła kolumny będzie stanowił bazę do zrównania, wyznaczony do tego celu dywizjon, w momencie, gdy zostanie odsłonięty, ruszy krokiem manewrowym na obszar zajmowany uprzednio przez dywizjon czołowy i ustawi się naprzeciw i nieco z tyłu za adiutantami, tak, aby po dokonaniu zrównania punkty kierunkowe znajdowały się dokładnie z przodu”.

Rozwinięcie opierało się na zasadach opracowanych przez Pircha, ruchem po kwadracie dywizjonu znajdujących się przed dywizjonem bazowym, oraz ruchem po skosie pozostałych.

Ordynacja szczegółowo opisała rozwinięcie kolumny złożonej z kilku batalionów. Zaczynało się ono od sformowania przez każdy z nich niezależnej kolumny, a potem następowałoby osobne rozwinięcie batalionów.

Rozdział XI został poświęcony marszowi w szyku bojowym, pokonywaniu przeszkód oraz wąskich przejść. W tej ostatniej kwestii, dozwolono przejście rzędami bądź plutonami w szyku bojowym.

Rozdział XII, odnoszący się do przejścia przez linie, zawierał nowe zalecenia. Założywszy, że w pierwszej linii panuje nieład, nie narzucano jej żadnej konkretnej formacji. Bataliony z drugiej linii miały zwijać się w kolumnę dywizjonami, plutonami bądź sekcjami, na centralną część. Jednostki wysuwające się z szyku maszerowały przez flankę najkrótszą drogą. Dowódcy batalionów powinni wybrać tę czy inną formację, zależnie od stopnia nieładu panującego w oddziałach na przedzie, tak, aby pozostawić wystarczające odstępy, by druga linia nie została porwana przez pospieszny odwrót pierwszej.

„Po utworzeniu kolumny, wyższy rangą oficer uda się na drugą linię, zależnie od okoliczności oraz otrzymanych od dowódcy rozkazów: bądź to, aby maszerować krokiem szarżowym przed pierwszą linię, jeśli jest ona nieprzerwana, aby przejść przez nią, lub przez odstępy w niej i puścić się z szarżą na wszystkie, bez wyjątku, napotkane wrogie oddziały, bądź też, zatrzymawszy się w tej pozycji aż pierwsza linia wyprzedzi kolumnę, aby rozwinąć ją pod osłoną ognia w rzędzie dwóch czołowych plutonów itd.”.

Rozdział XII, dotyczący zmiany frontu, został poszerzony o nowe idee. Jego tytuł brzmiał: Główne założenia ruchów w liniach dla zmiany ich pozycji.

W artykule 1. zanalizowano przypadek jednego lub dwóch batalionów i rozwiązano go za pomocą zwyczajowych sposobów na rozwinięcie: jeśli, przykładowo, batalion zmieniał pozycję na prawo, aby zwrócić się twarzą w prawą stronę, łamał się plutonami w kolumnę, ustawiał wzdłuż nowej linii i rozwijał się w szyku bojowym na prawo. Pozostałe przypadki rozwiązywano w analogiczny sposób.

Artykuł 2. został poświęcony przypadkowi długiej linii: dowodzono w nim, iż najczęściej wystarczy złamać się w kolumnę, aby udać się w kolumnie w szyku bojowym na nową linię, a tam rozwinąć każdy batalion jednym ze wskazanych sposobów.

Jeśli nowa linia stykała się ze starą w okolicach centrum, możliwe były dwa przypadki:

1. Nowa linia przecinała się ze starą na skraju batalionu. Ruch wykonywano jak w poprzednim przypadku.

2. Nowa linia przecinała starą przechodząc przez front batalionu. Jeśli jeden lub dwa plutony z tego batalionu musiały obrócić się w miejscu, dokonywały zmiany kierunku przez front. Pozostała część linii manewrowała jak w poprzednich przypadkach. Jeśli plutony, które w swej pierwotnej pozycji sąsiadowały z punktem przecięcia się obu linii po zakończeniu manewru miały znaleźć się gdzie indziej, powinny ruszyć naprzód o dwa fronty plutonu w stronę nowej pozycji. Pozostała część batalionu łamała się za nimi w dwie kolumny, a następnie maszerowała, aż owe dwa plutony znalazły się na miejscu swojego nowego ustawienia. Wtedy, jedna z kolumn wykonywała zajście na prawo (lub na lewo) w szyku bojowym, druga ruszała prawą (lub lewą) stroną również w szyku bojowym. Pozostałe bataliony postępowały jak w poprzednich przypadkach.

Artykuły 8. do 17. dotyczyły ruchów w dwóch liniach.

„Druga linia powinna dostosowywać się do ruchów pierwszej, przestrzegając przy tym kilku reguł, aby ruchy pierwszej linii nie przeszkadzały jej we własnych manewrach, kiedy natura ruchu wymaga, aby to pierwsza linia wykonała go najpierw, oraz aby nie przeszkadzać w ruchach pierwszej linii, jeśli to najpierw druga linia wykonuje ruch”.

Trudno uchwycić cel tej części rozporządzenia. Założono tutaj dwie linie w odległości równej frontowi batalionu, więc w praktyce, na polu bitwy, odległość ta była znacznie większa, a szanse na przecięcie się prawie żadne. Zalecane przez rozporządzenie dyspozycje dla każdego przypadku zdają się zresztą niepotrzebnie komplikować manewr.

W najprostszym przypadku, kiedy pierwsza linia zwracała się twarzą na lewo obracając się wokół swego lewego skrzydła, każdy batalion z pierwszej linii udawał się bezpośrednio na swą nową pozycję. Wydaje się, iż bataliony z drugiej linii mogłyby uczynić to samo, nie napotykając na swej drodze batalionów z pierwszej. Nakazano im jednak maszerować najpierw prostopadle w stosunku do ich pierwotnego ustawienia, aż znajdą się w odległości mniej więcej trzech frontów batalionu, a dopiero wtedy udać się na swą nową pozycję. Dwa bataliony znajdujące się po stronie osi obrotu mogłyby wykonać ruch bez specjalnych zaleceń. Manewr został jednak skomplikowany przez oddzielenie plutonu z lewej w przedostatnim batalionie i wysłanie go na czoło ostatniego. Szczegóły dotyczące rozkazów oraz wykonania pominiemy milczeniem.

W bardziej skomplikowanym przypadku – zmianie frontu centralnego dwóch linii, tekst jest sam w sobie niezrozumiały i aby pojąć o co w nim chodzi, należy zapoznać się z przykładami przedstawionymi na samym końcu.

„Wszystkie poprzednie przykłady (czytamy w artykule 13.), zostały przedstawione przy założeniu, że nowa pozycja była prostopadła w stosunku do poprzedniej. Jednak skoro linia może zająć tyle pozycji ile jest punktów w okręgu, a niemożliwością jest podanie przykładu na każdy przypadek, starczy ustalić główną zasadę, według której będzie obierać się centralny punkt nowej linii (…). Jeśli ruch wykonuje się przez lewe skrzydło, tak, aby zwrócić się twarzą na lewo, im bardziej kąt (…) będzie rozwarty i większy od kąta prostego, tym bardziej oddalony od lewego skrzydła powinien być centralny punkt drugiej linii (…).

W ruchu środka pierwszej linii na prawo, im bardziej kąt (…) będzie rozwarty i większy od kąta prostego, tym bardziej centralny punkt ruchu drugiej linii powinien znajdować się bardziej na lewo”.

Rozdział XIV, O ogniu, zupełnie różnił się od tego, co zalecano do tej pory. Usunięto ogień w plutonie, w dywizjonach oraz kontrmarsz. Zachowano ogień w pół-szeregu oraz w batalionie, postępujący i wycofujący, a za najczęstszy przypadek uznano ogień w rzędach, gdzie to trzech ludzi z każdego rzędu, począwszy od prawej, oddawało pierwszy strzał jednocześnie. Po pierwszym wyładowaniu ogień przemieniał się w ogień dowolny. W sumie więc to właśnie dowolny ogień zajął pierwsze miejsce w rozporządzeniu.

VII – KRYTYKA ROZPORZĄDZENIA Z ROKU 1776

Ordynacja z roku 1776 nie spotkała się z tak liczną i tak uprawnioną krytyką jak jej poprzedniczki, wspomnijmy jednakże o kilku obserwacjach na jej temat:

„Trudno nie zgodzić się, że trzy kolejne ordynacje dotyczące piechoty znacznie poszerzyły zakres naszej wiedzy w temacie sposobów manewrowania zgodnie z oczekiwaniami generałów, sposobów nieskomplikowanych i opartych na pewnych oraz wolnych od przypadku zasadach”. Należało się jednak obawiać, że generałowie i dowódcy oddziałów będą mieli trudności z przyswojeniem sobie nowych manewrów, których wykonanie było nader delikatną kwestią. „Próbowano już naśladować, po części, zasady rządzące taktyką pruską. Skomplikowana mieszanina rzeczy, o których wiedza nasza była słaba, z innymi, na temat których była ona praktycznie zerowa, była być może przyczyną wszystkich naszych nieszczęść. Nieporządek i pomyłki rodzą się zwykle z niewiedzy (…). Dyscyplina oraz wyszkolenie, oto fundamentalne i pewne podstawy sztuki wojskowej. Żaden oddział, który na głos swego dowódcy nie zamienia się w słuch, nie wzmaga swej uwagi, nie milknie i nie nieruchomieje, nie jest godzien nosić miana oddziału.

Ze smutkiem muszę przyznać, że właśnie tego wciąż brakuje naszemu narodowi. W kilku zgromadzeniach, jakie mogłem obserwować, nawet kiedy zręczny generał przewidział wszelkie okoliczności wydając jasne rozkazy, nie mogłem niestety stwierdzić, że poczyniliśmy na tym planie znaczące postępy. Niewyobrażalny nieporządek oraz brak zdecydowania bezustannie wprawiający żołnierzy w stan zmieszania i zmuszający do zadawania pytania jedni drugim: Co robimy? Jak robimy? Stąd właśnie pomieszanie i ociężałość, sprawiająca, że postronny obserwator umiera z nudów, co tym dobitniej ukazuje konieczność położenia większego nacisku w pierwszej kolejności na dyscyplinę i wyszkolenie. Na próżno prowadzimy dyskusję o naszym charakterze narodowym, który trudno znosi narzucanie mu dyscypliny: wielu dowódców osiągnęło ten cel odpowiednimi sposobami, których cechą wspólną jest solidne wyszkolenie (…).

Wiele aspektów naszej ostatniej ordynacji zasługuje na podziw, tym niemniej wydaje mi się, że, pominąwszy wiele szczegółów, usunięto z niej wiele ruchów, które wydawały się korzystne, a pozostawiono takie, które wprowadzają zamęt w zasadach i które wymagają uciążliwego i niepotrzebnego szkolenia, ponieważ ich cel wydaje się nie mieć żadnego użytecznego zastosowania. Zresztą zdaje mi się, że skupiliśmy się za bardzo na wielkich, ogólnych metodach, kosztem konkretnych ruchów, które są odpowiedniejsze dla mniejszych oddziałów czy nawet jednego pułku, kiedy to w czasie wojny muszą w pojedynkę wypełniać kilka zadań naraz (…).

Proponuję odejść od powszechnego stosowania zmiany frontu, (…) która mnoży tylko niepotrzebne rozkazy. Niech oddział łamie się na prawo czy na lewo na obowiązujących dotychczas zasadach, podobnie zresztą zanim przeformuje się w szyk bojowy czy wyprostuje zrównanie osi (…).

Kolumna przeciw kawalerii wydaje mi się manewrem bardziej ćwiczebnym niż wojennym. Zdaje się, iż łatwiej będzie ścieśnić w masę wystawioną na atak kolumnę i utworzyć front z każdej jej strony, sposobami wskazanymi w tymczasowej ordynacji z roku 1775 (…)”.

Autor powyższych obserwacji zauważył, że zasady dotyczące zrównania różnią się między sobą, zależnie czy chodzi o marsz w szyku bojowym, w kolumnie, zmianę frontu, czy rozwinięcie. Domagał się przyjęcia jednolitych reguł.

Chciał także, aby poświęcić więcej uwagi szarży i to nie tylko szarży w szyku bojowym, ale i szarży w kolumnie, która została pominięta milczeniem.

„Taka szarża będzie miała tę przewagę, że będzie bardziej okazała, ponieważ dzięki swej głębokości będzie mogła wywierać pewniejszy nacisk na miejsce, które chcemy przełamać. Zresztą warunki wojenne same wymuszą na dowódcach sięganie po właśnie takie rozwiązanie (…). Batalion sformuje się w kolumnę do centrum, sposobami zalecanymi dla kolumn tworzonych przez przejście przez linie lub kolumn szufladowych (…). Grenadierzy oraz strzelcy, o ile znajdą się w batalionie, otrzymają najbardziej odpowiednie do sytuacji dyspozycje (…). Wielu wojskowych z bólem przyjęło wyeliminowanie kolumn szufladowych z ostatniej ordynacji. Łączyły one w sobie wiele cennych w czasie wojny zalet, zwłaszcza podczas konkretnych ruchów, do których nieraz mogą być zmuszone małe oddziały lub osobne pułki. W istocie, cóż bardziej przydatnego, nad możliwość zwinięcia batalionu lub pułku w jedną lub kilka kolumn, zależnie od okoliczności, i manewrowanie w ten sposób, czy to, aby ukryć oddział piechoty za jakąś zasłoną, dużo pewniej przystąpić do pokonania wąwozu lub wykonania jakiegokolwiek innego ruchu, zaatakować wioskę, pozycję, czy konkretny oddział, czy też w końcu, aby oprzeć się kawalerii, zwłaszcza, kiedy ta jest nieliczna i pozbawiona odpowiedniego wsparcia.

Biorąc pod uwagę powyższe, wydaje mi się pożądane, aby przywrócić w części artykuł 4. z rozdziału XIII tymczasowej ordynacji z roku 1775, gdzie szczegółowo wyłożono zasady formowania się owych kolumn. Nie będę się nad tymi zasadami rozwodzić: są one tak łatwe, tak znane i tak nieskomplikowane, że nie powinniśmy się obawiać wyposażyć nasze oddziały w kolejną metodę, zwłaszcza, że w bardzo niewielki sposób obciąży ona program szkolenia. Optowałbym jednak za tym, aby formowanie owych kolumn było dowolne: w półbatalionach, batalionach czy pułkach. Powinny one nawet przyczynić się do zakończenia sporu zwolenników szyku linearnego i kolumnowego, ponieważ za ich pomocą generał będzie mógł zupełnie dowolnie wybierać manewry oraz sposób walki w szyku bitewnym bądź w kolumnie, zależnie od korzyści, jakie może przynieść mu konkretna formacja”.

Opowiadając się jak najbardziej za stosowaniem kolumn, autor niniejszych obserwacji nie odmawiał również wielkiej użyteczności manewrom w linii:

„Chciałbym z całą mocą polecić dokładne studia nad rozdziałem XIII, jako zawierającym najbardziej przejrzyste i najprostsze zasady wszelkich ruchów liniowych oraz zmian pozycji armii. Jeśli można życzyć sobie czegoś więcej, to byłoby to określenie kilku ogólnych rozkazów, które zapewniłyby lepszą zasadność oraz tempo ruchów”.

Wprowadzenie ognia prowadzonego dowolnie generalnie spotkało się z pozytywnym przyjęciem, lecz należało pójść dalej tą drogą i używać regularnego ognia tylko podczas szkolenia:

„Będzie się powszechnie ćwiczyć ogień w rzędach, jako najczęściej używany w czasie wojny, ponieważ pozostawiony sam sobie żołnierz nie jest ograniczony rozkazem i może spokojnie celować. Będzie się przykładać wielką wagę to tego, ażeby rzędy nie były zbyt zwarte, tak, jak zaleca to ordynacja, aby żołnierze mogli swobodnie posługiwać się bronią. Będzie się zalecać żołnierzom, aby mierzyli w dany przedmiot zawsze z bronią przy oku, aby przyzwyczaić ich do poprawnego celowania”.

Na tym polu osiągnęliśmy już wszystko co możliwe i ciekawie jest spojrzeć na drogę, jaką pokonaliśmy od czasów, kiedy nakazywaliśmy rzędom wychodzić, jeden za drugim, z szeregów. Przyjęliśmy kolejno ogień w plutonie lub dywizjonie, później regularny ogień w dwóch szeregach, dochodząc wreszcie do ognia prowadzonego dowolnie, za pomocą którego osiągaliśmy najlepszy możliwy efekt karabinu, skrajnie upraszczając przy tym konieczne wyszkolenie oddziału.

VIII – STRZELCY I TYRALIERY

Ordynacja z roku 1776 mniej niż poprzednie wpisuje się w idee zawarte w Memoriale Pircha, z drugiej jednak strony wyróżnia się również skłonnością ku szykowi linearnemu. Nie ma w niej mowy o kolumnach do ataku, a każda próba natarcia w głębokim ustawieniu jest w niej na tyle wykluczona, że sam Guibert, znany zwolennik szyku linearnego, był tym zszokowany.

Tym niemniej, zamysłem autorów rozporządzenia bynajmniej nie było ograniczenie się do zastosowania pruskiej taktyki. Odrzucając kolumny, regulowali oni użycie tyralier. Kilka dni przed opublikowaniem ordynacji, w każdym pułku piechoty utworzono wreszcie kompanie strzelców, których już od prawie 20 lat domagał się marszałek de Broglie. Dwa lata później zastosowanie owych kompani strzelców w bitwie zostało uregulowane przez Tymczasowe rozporządzenie dotyczące służby piechoty w kampanii:

„Armia formować się będzie zwyczajowo w dwie linie, oddalone od siebie o 300 kroków. Rezerwy rozmieszczą się 300 kroków za drugą linią, w miejscu wskazanym przez generała.

Po przybyciu na wyznaczony im teren, brygady bezzwłocznie sformują się w szyk bojowy oraz wyrównają się do lewej bądź do prawej, zależnie od otrzymanego rozkazu (…).

W czasie formowania się linii i zakładania baterii, generałowie wyślą przed linię frontu kompanie strzelców, aby odkryły dyspozycje wroga oraz zmniejszyły efekt jego ostrzału artyleryjskiego. Ukryją się one za krzakami, w zaroślach, za fosą czy wzniesieniem, zależnie od ukształtowania terenu. Poleci im się ostrzeliwać wrogie baterie, a zwłaszcza kanonierów. Strzelcy nie będą trzymali się w grupie, aby nie stanowić łatwego celu dla artylerii, lecz rozdzielą się, korzystając ze wszystkiego, co może im posłużyć za schronienie. Zachowają przy tym czujność, aby zebrać się na pierwszy znak swych oficerów.

Generałowie oraz wyżsi stopniem oficerowie dołożą wszelkich starań, aby oddziały te maszerowały prosto przed siebie, nie zbaczały w prawo ani w lewo, oraz zachowały bezpieczny dystans. Będą pilnowali, aby nie maszerowały za szybko, aż znajdą się o 100 kroków od wroga. Wtedy przyspieszą kroku, lecz w momencie przerwania szyków wroga, bezzwłocznie się przeformują i powrócą do normalnego tempa, krocząc powoli i skróconym krokiem, aby tym łatwiej przywrócić porządek we własnych szeregach.

Strzelcy przy wsparciu grenadierów, jako jedyni rzucą się w pościg za wrogiem, uważając jednakże, aby nie przekraczać odległości pozwalającej na bezpieczny powrót w szeregi własnych batalionów”.

Jak widać, redaktorzy ordynacji z roku 1776 i 1778 opowiadali się jednocześnie za formacjami linearnymi i tyralierami. Innymi słowy chcieli, aby używać ognia na wiele możliwych sposobów. Ich zdaniem, to właśnie za pomocą ognia powinno się przeprowadzać decydujące w danym starciu akcje.

Mesnil-Durand w roku 1774 opublikował Memoriał na temat strzelców i szarży[24], w której zachwalał użycie tyralier:

„Jako że jeden oddział nie może jednocześnie wypełniać dwóch, wykluczających się zadań, ten który puszcza się z szarżą, nie powinien strzelać. Istnieje jednak obawa, że bez prowadzenia ognia, nie uda się dotrzeć aż do szeregów wroga. Szarżującemu oddziałowi powinien więc towarzyszyć, osłaniać go i chronić, inny, który będzie strzelał, ale nie szarżował. Zadanie to powinno przypaść strzelcom i grenadierom”.

W ten sposób około roku 1775, pomimo niezgody w kwestii formowania się oddziałów w zwarte szyki, panowała pełna jednomyślność, co do użycia strzelców. I tak, kiedy w 1778 roku w obozie w Vaussieux ścierały się ze sobą szyk linearny z kolumnowym, zarówno linie, jak i kolumny poprzedzały tyraliery.

Manewr garnizonu, wykonany w tym samym okresie w Grenoble[25], na temat którego dysponujemy dosyć szczegółowym raportem, dowodził, jak bardzo upowszechniło się użycie tyralier. Garnizon w Grenoble został podzielony na dwie części, każda w sile 6 batalionów. Jedna z nich (pod wodzą Pana de Frémur) trzymała się na pozycji defensywnej, zasłonięta przez czaty. Druga (pod wodzą Pana de Serrant) sposobiła się do ataku, a jej straż przednia wyparła jedno ze stanowisk obrony. „Czaty w odwrocie schroniły się we własnych szeregach, a strzelcy, wciąż w rozproszeniu, prowadzili ogień dowolny, w czasie gdy oddziały Frémura przeformowywały się. Dowódca wydzielił zeń kompanie strzelców, aby zapewnić na prawej stronie tak samo silnie prowadzony dowolny ogień, jaki prowadziła grupa po lewej.

Po trwającej jakiś czas wymianie ognia strzelców z obu stron, markiz de Frémur ruszył naprzód, aby zaatakować oddziały Serranta, prowadząc ogień w półbatalionie. Serrant odpowiedział ogniem w plutonie”.

Frémur, stwarzając pozory, jakoby został odepchnięty, schronił się za zasłoną drzew, a następnie sformował swe oddziały w dwie kolumny, które wyszły z ukrycia z prawej i z lewej, aby podjąć drugą próbę ataku. „W czasie tego manewru Serrant nakazał strzelcom, wspieranym przez nieliczne wystrzały z armaty, niepokoić czoło kolumn”.

Frémur, rozwinąwszy swe kolumny, maszerował, aż znalazł się w odległości 60 kroków od przeciwnika, zatrzymał się i zaatakował go dwiema salwami w plutonach i pół-szeregach. Serrant odpowiedział ogniem w dwóch szeregach, cofnął się w nieładzie na odległość 50 kroków od mostu, a następnie zgrupował się na nowo, aby przejść przezeń formując się w kolumnę do odwrotu. Frémur ruszył za nim zwolna, prowadząc ogień w dwóch rzędach. Obydwaj „wysłali naprzód strzelców, aby ci, jeszcze przez jakiś czas ostrzeliwali się wzajemnie”.

Manewr został tu przerwany. Po jego wznowieniu, gdy Serrant zajął pozycję o 60 kroków od mostu, „kompanie strzelców po obu stronach otwarły ogień”. W tym samym czasie Frémur manewrował, aby dostać się na prawą flankę przeciwnika. Ten wykonał zmianę frontu, aby przeciwstawić się atakowi i „natychmiast oddzielił dwie kompanie grenadierów, którzy zakamuflowali się w zaroślach na lewej flance Frémura. Grenadierzy czołgali się, i ujawnili się, aby prowadzić ostrzał na lewą flankę Frémura dopiero wtedy, gdy ten ruszył naprzód, a co za tym idzie, jego lewa strona znalazła się na wysokości wspomnianych grenadierów”.

Obydwie grupy stały naprzeciw siebie w szyku bojowym. Frémur ruszył do ataku, prowadząc ogień w dywizjonach, na który druga strona odpowiedziała ogniem w półbatalionie, który wprowadził nieład w szeregi nacierających oddziałów. Wtedy do akcji przystąpili grenadierzy, a ich nagłe pojawienie się przyspieszyło jeszcze odwrót. Frémur zebrał swe oddziały za obwarowaniem utworzonym przez fosę i drogowy nasyp. Serrant zaatakował owo obwarowanie w dwóch kolumnach, na czele których sformowali się grenadierzy. Kolumny te chroniło rozwinięte centrum, które atakowało od frontu. Manewr zakończył się w momencie, kiedy kolumny sforsowały przeszkodę.

Mogliśmy tu zaobserwować użycie niemal wszystkich zawartych w ordynacji ruchów. Ponadto, niemal bezustannie korzystano ze strzelców i grenadierów w tyralierach, do przygotowania ataków i osłaniania odwrotów. W końcu, pomimo iż ordynacja nie czyniła żadnej wzmianki na temat kolumn do ataku czy odwrotu, widać, że ich użycie się przyjęło. Kolumny te zresztą nie były tak skomplikowane i masywne jak plésion, lecz zwarte na sposób, jaki wskazywała ordynacja, czyli w dywizjonach.

Mesnil-Durand oraz Joly de Maizeroy nie złożyli jednak broni. Od czasów wojny siedmioletniej ich działalność objawiała się w coraz to nowszych publikacjach, a nawet projektach rozporządzenia. Wpływy pruskie dominowały w latach 1774 do 1776. Mesnil-Durand niemalże wziął odwet w roku 1778, lecz pomysły jego nie wytrzymały prób w Vaussieux i Paramé.

[1]    Kriegsgeschichtliche Einzelschriften, Gr. Generalstabe, Heft 28-30, s. 410 i n. W kolejnych opisach ograniczyliśmy się z grubsza do krótkiego streszczenia wyjątkowego i opasłego studium, poświęconego rozwojowi taktyki pruskiej aż do roku 1756.

[2]    Ibidem, s. 412 i n.

[3]    L. de Gisors,  Tactique et manoeuvres des Prussiens, 1767.

[4]    L.M. Gisros, Tactique et manoeuvres des Prussiens, 1767, s. 6.

[5]    Ibidem, s. 9.

[6]    Ibidem, s. 11.

[7]    Kriegsgeschichtliche Einzelschriften, s. 429.

[8]    Ibidem, s. 433 i n.

[9]    Ibidem, s. 450. Poszczególne instrukcje Fryderyka znajdują się w tomach XXVIII do XXX Dzieł Fryderyka Wielkiego, Berlin 1856. Oddzielne wydania z XVIII wieku są niepewne.

[10]    Die Kriege Friedrichs des Grossen, Gr. Generalstabe, cz. I: „Der erste schlesische Krieg”, t. I, Berlin 1890, s. 395.

[11]    Ibidem, t. III, Berlin 1893, s. 240. Der zweite schlesische Krieg, t. II, Berlin 1895, s. 228.

[12]    Die Kriege Friedrichs des Grossen, t. III, Berlin 1895, s. 72.

[13]    Patrz mapa na stronie 210 i 211.

[14]    Die Kriege Friedrichs des Grossen, cz. III: Der Siebenjährige Krieg, t. II, Berlin 1901, s. 132 i n.

[15]    Patrz mapa na stronie 212.

[16]    Der Siebenjährige Krieg, t. III, Berlin 1901, s. 72 i n.

[17]    Patrz mapa na stronie 214.

[18]    Ibidem, t. V, Berlin 1903, s. 212, plan 11.

[19]    Patrz mapa na stronie 215.

[20]    J.H. de Pirch, Mémoire raisonné sur les parties les plus essentielles de la

tactique, 1773.

[21]    „Instrukcja, jaką podaje ordynacja z roku 1766 odnośnie marszu w szyku bojowym wydaje mi się zła i pozbawiona zasad. Zbyt wiele w niej elementarnych i drobiazgowych zaleceń, brakuje za to niezwykle istotnych szczegółów. Zawiera również istotne błędy, np. pozostawia każdemu dowódcy możliwość zastosowania do marszu liniowego takich zasad, jakie uzna za najwłaściwsze. Stąd tyle metod ile pułków w armii. Łatwo wyczuć zagrożenie, jakie niesie za sobą taka różnorodność zasad, zwłaszcza w przypadku marszu w szyku bojowym całej linii, którego poprawne przeprowadzenie wymaga harmonii wszelkich składających się na całość części” (s. 104 i 108 Memoriału Pircha).

[22]    Souvenirs du lieutenant général comte Mathieu Dumas, de 1770 à 1836, Paris 1839, t. I, s. 12.

[23]    Ibidem.

[24]    F.J. de Mesnil-Durand, Fragments de tactique ou six mémoires précédés d’un discours sur la tactique par Mesnil-Durand. Mémoire 1-6, 1774.

[25]    Patrz mapa na stronie 219.

ROZDZIAŁ IV
SPÓR O SZYK LINEARNY I KOLUMNOWY

I – ZWOLENNICY SZYKU KOLUMNOWEGO: LA NOUE, BOUSSANELLE, SILVA, MAIZEROY

W  pierwszych latach po wojnie siedmioletniej oraz w czasie samej wojny wielu zwolenników szyku kolumnowego prezentowało nowe projekty, opierające się jednocześnie na ideach Mesnil-Duranda oraz marszałka de Saxe i jego legionów.

W roku 1760 ukazały się Nowe Konstrukcje wojskowe[1] autorstwa La Noue. Pisarz ten, jeszcze bardziej niż Mesnil-Durand, nieprzejednany w kwestii formowania się w kolumny, dopuszczał jednak szyk linearny do walki ogniowej i przyznał mu poczesne miejsce w swym systemie. Formował swą kolumnę bądź to na środkowym dywizjonie, bądź na dywizjonie ze skrzydła batalionu (który nazywał kohortą) za pomocą bardzo prostych ruchów: każdy dywizjon udawał się na wyznaczone mu miejsce maszerując po skosie. Wykluczał przy tym jakiekolwiek odstępy między dywizjonami: wręcz przeciwnie, powinny się one możliwie ścieśnić. Taka kolumna nie stanowiła w jego oczach jeszcze kolumny do ataku. Dorzucił doń jeszcze jedną, zwąc ją impulsywną: aby ją utworzyć, zdublowane na osiem szeregów dywizjony gromadziły się przez prostopadłą do czoła zmianę frontu, jak zalecała to ordynacja z roku 1753. La Noue chciał też, aby jedna czwarta żołnierzy była uzbrojona w piki.

Wielką wagę przykładał do velites[2], których sposób działania opisywał następująco: „Muszą być wyćwiczeni w pojedynkowaniu się jak dragoni oraz rozproszeni wraz z nimi w niewielkich plutonach czy szeregach. Muszą grupować się nie wywołując zamieszania, przechodząc przez odstępy we wspomagających je oddziałach. W czasie marszu będą trzymać się z piechotą. Powinni jednocześnie wydzielić kilka skromnych plutonów po 10 do 12 ludzi, którzy maszerować będą o 50 do 100 kroków od flanki oraz o 100 do 150 kroków na przedzie, aby przeszukiwać zarośla, parowy, lasy, wioski oraz wszelkie inne miejsca nadające się na zasadzkę.

W dniu starcia rozpoczną bitwę wysuwając się przed ciężką piechotę, aby osłaniać ją i uniemożliwiać wrogowi jej ostrzał w czasie, gdy będzie nań maszerowała. W tym celu powinni rozproszyć się i nieustannie prowadzić w kierunku wroga gęsty i celny ogień. Kiedy ciężka piechota znajdzie się mniej więcej 50 kroków od wroga, lekkie oddziały wycofają się w utworzone przez nią odstępy, nie przerywając ognia, a następnie zgrupują się w momencie, kiedy ciężka piechota rozpocznie szarżę (…)”.

La Noue zamieścił w swym dziele (rozdział VII) uwagę, która miała przykre następstwa: mówił o szyku zwyczajowym i pierwotnym w jaki może sformować się oddział. I kiedy już blisko było do osiągnięcia porozumienia w sprawach elementów taktycznych, kiedy zasypano przepaść między kolumną do ataku, a kolumną w dywizjonach, kiedy uznano rozwiniętą linię za najodpowiedniejszą dla walki ogniowej, a kolumnę do ataku na broń białą, dyskusja rozgorzała z nową siłą, tym razem na temat szyku zwyczajowego i pierwotnego: jedni utożsamiali go z kolumną, inni z linią.

Boussanelle, w Obserwacjach na temat elementów sztuki wojskowej[3] (1768), zawarł dosyć charakterystyczne sentencje, które w znacznym stopniu odbiegały od idei Folarda i Mesnil-Duranda. Był on zwolennikiem indywidualnego działania każdego żołnierza, więc poświęcił wiele miejsca na opis ćwiczeń mających zwiększyć siłę oraz zręczność piechura. Dopiero w dalszej kolejności zajął się całością wojska:

„Im mocniej powiązane ze sobą, zwarte i ścisłe są części składowe ciała fizycznego, tym bardziej jest ono gęste i solidne. Termin ten odnosi się również do oddziałów i wielu traktuje go dosłownie. Stąd przekonanie, że gęstość oddziału należy maksymalnie zwiększać i że jego siła rośnie razem z gęstością.

Błąd ten wynika z zastosowania zupełnie nieprzystającego tutaj określenia, kryjącego w sobie więcej niż to, co mieliśmy na myśli: jeśli żołnierze zewrą się w szeregach i rzędach, tworząc jedną masę, oddział przemieni się w miękkie, pasywne ciało, niezdolne do podjęcia jakiejkolwiek akcji. Oddział powinien zwierać się uwzględniając rodzaj broni, jaką posługują się tworzący go ludzie. Zawsze jednak powinni oni mieć na tyle miejsca, aby móc swobodnie działać.

Siła fizyczna wynikająca z głębokości szeregów, nazwana przez Folarda ciężkością uderzenia, w żaden sposób nie może zależeć od kompozycji kolumny. Byłby to w takim razie produkt masy pomnożony przez prędkość (…). Otóż ludzie, będąc częściami składowymi ciała fizycznego, nie są skłonni do tworzenia wokół siebie masy w dosłownym znaczeniu tego słowa, a co za tym idzie, sformowany przez nich szyk nigdy nie wywoła podobnego efektu. Należy więc raczej doszukiwać się źródła gwałtowności uderzenia kolumny w ludzkich sercach, wrażliwych na panujące wokoło okoliczności: pewne zagrożenie zniechęca oraz spowalnia akcję, nadchodząca odsiecz pobudza (sic!) je i ożywia. Człowiek atakuje i broni się dużo chętniej, mając za plecami dwudziestu, niż dwóch, a jego atak zawsze zależeć będzie od poziomu odwagi, która określa bądź przyspiesza jego ruchy”.

Boussanelle zarzucał zwartej kolumnie::

„1. Spustoszenie, jakie siać będą wrogie pociski w tak głębokich szeregach; 2. trudności z utrzymaniem szyku w środku tak rozległego ciała; 3. wydłużenie szeregów w czasie marszu kolumny naprzód lub jej odwrotu (…).

Zestawiwszy ze sobą korzyści z wadami kolumny oraz w pełnym przekonaniu, że po porównaniu ich szala przechyla się na jej korzyść, nie widzę potrzeby wynajdowania nowych, równoważących jej wady, zalet”.

Wychodząc z takiego założenia, Boussanelle nie zgadzał się na użycie obszernych i ciężkich kolumn do przerywania wrogich linii. „Kolumny o mniejszych gabarytach są w stanie osiągnąć ten sam cel”. Zaproponował więc kolumnę złożoną z trzech kompanii, szybką i prostą do sformowania. Kompania ze środka ruszała naprzód, a pozostałe, jedna prawą flanką i rzędami na lewo, druga przez lewą flankę i rzędami na prawo. Niewielkich rozmiarów kolumna składała się w ten sposób z jednej kompanii w linii oraz dwóch w kolumnie formowanych na skrzydle. Boussanelle przedstawił również sposób formowania silniejszych kolumn, traktując jednak ich użycie jako wyjątek. Dopuszczał, na przykład, wymieszanie kolumn opisanych w rozporządzeniu z roku 1754 z rozwiniętymi batalionami.

Markiz de Silva, cieszący się w XVIII wieku podobną reputacją jak Folard i Mesnil-Durand, zasłynął przede wszystkim osobliwymi pomysłami: chciał przywrócić piechocie pół-pancerze oraz wyposażyć ją w karabiny o różnych rozmiarach. Karabiny pierwszego szeregu miałyby mieć 5 stóp[4] długości, a ich bagnety 1 stopę i 3 cale; drugiego 5 stóp i 4 cale, a bagnety 2 stopy, trzeciego w końcu 5 stóp i 6 cali, a bagnety 3 stopy. W ten sposób, w czasie szarży, bagnety wszystkich trzech szeregów wystawałyby przed pierwszy szereg, przyczyniając się do wzrostu siły uderzenia. Mimo iż autor nie liczył na masę kolumny w momencie rozbijania szeregów wroga, poświęcił sześć długich stron na wyliczenia szacujące siłę uderzenia.

Chciał zapewnić porządek w ruchach umieszczając proporce przed środkową częścią skrzydeł każdego dywizjonu liczącego 54 rzędy oraz pozostawiając między dywizjonami odstęp 6 stóp.

Był zwolennikiem kolumn do ataku, „nie tych obszernych i ciężkich kolumn, w których zupełnie niepotrzebnie, opierając się na fałszywym przekonaniu, angażuje się wiele oddziałów, mogących przecież z powodzeniem przysłużyć się zupełnie gdzie indziej, lecz skromnych kolumn, których głębokość nie przekracza nigdy 24 szeregów. Zwiększam wysokość mych dywizjonów wcale jednak nie po to, aby wywołać fizyczny impuls (…). To impuls moralny ma największe znaczenie, wywołując u żołnierza specyficzny stan ducha oraz ufność, o której wspominaliśmy już na początku”. Silva, jako jedyny zresztą odkrył, iż „pierwsze szeregi budzą rywalizację oraz odwagę kolejnych, dużo bardziej niż odwrotnie”.

W roku 1773, Silva opublikował (anonimowo) Uwagi odnośnie kilku artykułów z Eseju o taktyce[5]. Nie znajdziemy w dziele żadnych nowych argumentów przeciw szykowi linearnemu, lecz zwykłe powtórzenie tych, które autor zawarł wcześniej w Przemyśleniach. Komentując poszczególne ustępy z Guiberta, Silva powtarzał, że wraz z głębokością wzrasta siła impulsu oddziału i moc uderzenia, oraz że skuteczne wymiary głębokości można odnaleźć w wyróżniającym się dziele Przemyślenia na temat taktyki[6]. Na próżno jednakże doszukiwać się praktycznych eksperymentów, potwierdzających jego tezy.

Jedynie dla pamięci wspomnijmy o Badaniach na temat sztuki wojskowej[7], autorstwa Lo-Looza (1767), które dotyczy raczej ogólnej taktyki, niż tylko piechoty, a skupmy się na dużo bardziej wartościowym pisarzu, historyku i dalekowzrocznym erudycie, utalentowanym taktyku, którego wraz z Mesnil-Durandem śmiało można umieścić na czele tak zwanego stronnictwa francuskiego.

Joly de Maizeroy, przynajmniej na początku, zdawał się kroczyć raczej śladami Maurycego Saskiego, aniżeli Folarda czy Mesnil-Duranda. Dogłębnie przestudiowawszy militarną historię średniowiecza, szybko prześwietlił argumentację Folarda oraz jego mylne interpretacje, na których oparł on swój system. Można odnieść nawet wrażenie, że, gdyby poruszał jedynie temat starć piechoty przeciwko piechocie, opowiedziałby się po stronie szyku linearnego: doceniał efekt wywoływany przez ogień karabinowy. Główny nacisk położył jednakże na starcia piechoty z kawalerią i z tej właśnie pozycji domagał się głębszej niż na trzy szeregi formacji.

Joly de Maizeroy opublikował w roku 1766 Kurs taktyki teoretycznej, praktycznej oraz historycznej[8], a w 1777 Traktat o taktyce[9], służący za suplement do poprzedniego dzieła.

Rozpoczął wspaniałym wykładem na temat sztuki wojskowej starożytnych, do których czuł wielkie przywiązanie, zaprzeczając, jakoby broń palna spowodowała wielkie zmiany w taktyce.

„Jakkolwiek wynalezienie prochu oraz nowych rodzajów broni wywołało zmiany w mechanizmie wojennym, nie należy sądzić, iż w znaczący sposób wpłynęło na podstawy taktyki, czy na główne manewry. Sztuka prowadzenia operacji jest wciąż taka sama. To właśnie odmienna od powyższej opinia, która od ponad wieku tworzyła szkodliwe przekonania, sprawiła, iż zeszliśmy z dobrej ścieżki. To ona kazała nam rozciągać bataliony kosztem ich głębokości, stworzyła długie, cienkie, falujące linie, pozbawiając je solidności i zdolności do działania. To ona pomnożyła działa artyleryjskie oraz kazała szukać w niebywałej szybkości ich wystrzałów korzyści, których nie mógł zapewnić już bezpośredni atak. To ona wreszcie, być może pospołu z uległością, sprawiła, iż porzucono broń defensywną, która podnosiła wartość oddziału i dodawała mu hartu ducha”.

Cóż bardziej charakterystycznego niż powyższa dygresja dotycząca karabinów. Co prawda, podsumował ją niemal identycznie jak Napoleon, że karabin z bagnetem to „najbardziej kompletna i wzbudzająca największy postrach broń, jaka kiedykolwiek istniała, ponieważ łączy w sobie dwa style ofensywy, jakie u starożytnych nigdy nie występowały wspólnie”, z tym że potraktował on tę kwestię z zupełnie przeciwnej strony: urządzenie to o podwójnym zastosowaniu w istocie nie jest wcale bronią palną uzupełnioną przez bagnet, a raczej piką, która może stać się bronią miotającą. Ta druga cecha jest wartością dodaną, a nie zasadniczą.

„Wydaje mi się, iż zachowanie ówczesnych w tym względzie było bardzo konsekwentne. Póki nie mieli w zasięgu innej długiej i poręcznej broni niż pika, póty z niej korzystali. Odrzucili ją dopiero, kiedy odkryli inną, co prawda o dwie trzecie krótszą, lecz tym samym jeszcze poręczniejszą, która co więcej posiadała także zalety broni miotającej”.

Maizeroy, pomimo swej bardzo solidnej erudycji, zdaje się zapominać, że kiedy wynaleziono bagnety, już od stu lat pikinierzy ustępowali pola muszkieterom. Z niemal całkowitym odrzuceniem pik nie czekano na jego odkrycie, ograniczając się nawet do szarżowania wroga ze szpadą w ręku, byle tylko móc posłużyć się bronią palną.

Należy jednakże przyznać, że Maizeroy, przeciwnie do Folarda i Mesnil-Duranda, odrzucił piki i uznał wielką wagę walki ogniowej: „Na jeden przypadek, w którym piki okażą się użyteczne, przypada dziesięć, w których nie zostaną użyte”.

Jedna z charakterystycznych cech Maizeroy’a, to ta, że zajął się głównie walką piechoty z kawalerią. Stanowi ona niemal punkt wyjścia do całej opracowanej przezeń taktyki. Ogień karabinowy przydaje się najbardziej właśnie przeciw kawalerii, a z początku myślano nawet, że nie będzie się nadawać do żadnych innych celów.

Troska o stawienie czoła kawalerii doprowadziła Joly de Maizeroy’a do uznania za podstawową formację tej, którą nazwał kohortą, czyli linię liczącą od 6 do 8 szeregów. Zachował ją stricte do starć piechoty w ścisłym tego słowa znaczeniu, a w związku z tym trudno dokładnie uchwycić jego opinię na temat efektu wywołanego przez ogień karabinowy. To, co można stwierdzić na pewno ogranicza się do mniej więcej dwóch czy trzech punktów: chciał dążyć do ataku za wszelką cenę, dobrze zdając sobie sprawę z moralnej wagi ofensywy, sprzeciwiał się jednoczesnemu marszowi i prowadzeniu ognia, domagał się natomiast, aby oddawać salwę przed przypuszczeniem ataku:

„Armia opierająca się skrzydłami o mokradła, rzekę, las czy góry nie jest wcale z uwagi na to zmuszona do bezczynnego oczekiwania na posunięcie wroga i przyjmowanie na siebie jego szarży. Może wyjść mu naprzeciw na tyle, aby nie pozbawić się osłony własnych flanek. Nawet gdyby miała zrobić jedynie 100 kroków, przynajmniej podzieli z wrogiem korzyść z ataku, jak to miało miejsce przy cytowanych przeze mnie okazjach, i czego nie wolno lekceważyć. Nic nie działa bardziej onieśmielająco na oddział, niż widok innego, maszerującego na niego oddziału: szacuje wtedy grożące mu niebezpieczeństwo, a jego niepokój rośnie wraz ze zbliżaniem się wroga. Jeśli jednak wprawimy oddział w ruch, przestaje myśleć on o zagrożeniu, krew zaczyna żywiej krążyć w jego żyłach i podsycać jego odwagę. „Cała siła naszych oddziałów, rzecze król Prus, leży w ataku, a rezygnowanie zeń bez wyraźnej przyczyny byłoby nader nierozsądne: nie należy pokładać całego zaufania w zajmowanej przez siebie pozycji, jeśli nie dowiedliśmy, że jest ona nie do zdobycia. Staram się, aby moje oddziały zajęły najkorzystniejsze pozycje i wykorzystały je do przynajmniej częściowego użycia artylerii, lecz później muszą je niezwłocznie opuścić, aby ruszyć z werwą na wroga, który z atakującego staje się atakowany, co dekoncentruje go i psuje mu plany. W takich sytuacjach zabraniam mojej piechocie strzelać, ponieważ to ją jedynie wstrzymuje: to nie liczba zabitych w szeregach wroga, lecz zdobyty teren decyduje o zwycięstwie”. Do przemyślenia dla zwolenników ognia.

Często słyszałem od doświadczonych oficerów, że należy wstrzymywać ogień i czekać na wroga, aby strzelić do niego znienacka i z bezpośredniej odległości. Przekonanie to jest ze wszech miar szkodliwe: oddana w ten sposób salwa nie przynosi żadnego efektu, ponieważ większość żołnierzy ogarnia panika i strzela w niebo. „Byłoby dobrze, mówił pan de Santa-Cruz, gdyby dysponować tylko jednym strzałem”. Skoro jednak mamy ich więcej, trzeba zeń korzystać, gdy tylko wróg znajdzie się w naszym zasięgu. W ten sposób zawsze wyrządzimy mu jakieś szkody, a przy okazji zajmiemy czymś żołnierzy. W czasie marszu wróg może zresztą wydzielić kilka plutonów, które prowadzić będą ogień, więc trzeba nań odpowiedzieć. W momencie jednak, kiedy znajdzie się w odległości 60 do 80 kroków, należy ruszyć biegiem i zaszarżować na niego. Sprawa wygląda zgoła inaczej, kiedy mamy do czynienia z kawalerią: czekamy na nią w bezruchu i kierujemy w jej stronę ogień w szeregu, tak celny, że zniechęca ją do jakiejkolwiek szarży.

Człowiek, ogólnie, potrzebuje być rozgrzany i nieświadomy niebezpieczeństwa. Oto dlaczego król Prus nakazuje swej piechocie strzelać w czasie marszu i to jak najszybciej. Nie należy sądzić, że celem jest zabicie z karabinu jak największej liczby wrogich żołnierzy. Jest on zbyt sprytny, żeby nie wiedzieć, iż bitwy nie wygrywa się w ten sposób: pragnie tylko zająć czymś żołnierza i nie dać mu czasu na zastanowienie, być może także zaskoczyć wroga na tyle głupiego, aby obawiał się takiego ognia i przez to nie ośmielił się odeprzeć go lub samemu zaatakować.

Kiedy w czasie pokoju z roku 1749 przyjęliśmy część pruskiego wyszkolenia oraz sposób formowania się w 3 szeregach, byliśmy przekonani, że król Prus pokładał w swym ogniu najgłębsze zaufanie. W myśl tego, większość pułkowników, taktyków zbyt powierzchownych, aby wyczuć prawdziwy cel, zaczęło męczyć swe oddziały nakazując im jak najszybsze strzelanie nie omieszkując przy tym wmawiać im, iż w przeciwnym razie nie mają szans w starciu z Prusakami. Ogrom niewiedzy oraz złych przekonań skłania mnie do stwierdzenia, że to ostatnie może faktycznie być prawdą. Ogień Prusaków jest tak dalece nieszkodliwy, że nieraz więcej zniszczeń powodował on we własnych szeregach, niż w szeregach wroga. To nie poprzez zabijanie ludzi odnosi się zwycięstwo, a przez manewry i zdobyty dzięki nim teren”.

Jedynym wyrażonym przez Maizeroy’a w wykładzie o taktyce powodem jego niechęci do szyku linearnego w starciach piechoty była trudność, jaką stanowi dla długiej linii marsz w szyku bojowym. Z drugiej strony, w dwóch czy trzech miejscach przedstawił wady kolumn:

„W systemie kolumnowym (pisał) zwykliśmy uzależniać siłę jego oddziaływania od liczby tworzących go szeregów. Choć opinię tę podzielali Grecy, także i oni nieraz musieli przyznać, że zasada ta nie zawsze jest prawdziwa. Lacedemończycy budowali swą falangę z jedynie 8 szeregów (…). Zwyczajowo rozciągali swe oddziały, aby uformować wypukłość i otoczyć wroga. Gdyby, stosując taką metodę, mieli jeszcze do dyspozycji oddziały rezerwowe, słynna kolumna Epaminondasa pod Leuktrami czy Mantineą mogłaby ponieść sromotną klęskę (…)”.

„Pozostawmy tutaj system kolumnowy (dodaje Maizeroy w swym Traktacie o taktyce[10]). Nie dlatego, że nie da się zeń wyciągnąć sporych korzyści, jeśli tylko używa się ich zgodnie z przeznaczeniem i nie czyni zeń fundamentu swej taktyki, czy podstawowej formacji. Najważniejsze, aby nie dać się oślepić rozumowaniu oraz aby opierać swe przekonania na kalkulacji i doświadczeniu. Niezwykle uczeni przecież Rzymianie wcale nie byli zdania, jakoby zacieśnienie szeregów, gdy przekroczy już pewien poziom, znacznie przydawało sztywności uderzenia. W istocie, nieważne ile przeprowadzić porównań między dwoma zderzającymi się ciałami, gdzie to poruszające się z większą prędkością czy pędem ma przewagę nad drugim, geometryczne założenie, zastosowane do oddziałów, nie zawsze sprawdza się w praktyce. Prawdziwa siła leży we wzajemnym zaufaniu szeregów, które wspierają się i pomagają sobie. Zastosowanie słusznych proporcji sprawia, iż oddział staje się zwarty i solidny nie narażając się jednocześnie na chaos, który jest nie do uniknięcia w wielkiej masie. Moją zdublowaną kohortę oparłem właśnie na tej zasadzie (…). Folard może do woli wychwalać swą kolumnę złożoną z trzech batalionów: niedługo okaże się, że racja stoi po stronie mych dwóch kohort oraz ich lekko zbrojnych oddziałów. Mają one przewagę ognia. Jeśli tamta zatrzyma się, aby nań odpowiedzieć, moje dwie kohorty również wystrzelą: jedna od czoła, druga od flanki. Jeśli kolumna maszerować będzie na jedną z kohort, druga zajdzie ją od flanki, a lekko zbrojne oddziały od tyłu. Pęd, jaki się jej przypisuje, nie będzie spełniał swojego zadania, kiedy zepchnie się ją do defensywy”.

Odrzucając jednocześnie szyk linearny i kolumnowy, Maizeroy, wraz z Maurycym Saskim, Hérouvillem i Rostaingiem przewidział nadejście szyku pośredniego, nazywając go właśnie kohortą.

„Moje kohorty składają się z 8 kompanii czy manipuł, liczących po 80 ludzi każdy. Kohorta formuje się w 4 szeregach, kiedy zajmuje pozycję stricte do prowadzenia ognia. Do walki w szczerym polu oraz do szarży sformuje się w 8 szeregach, co należy traktować jako jej normalne ustawienie. Kiedy jest zdublowana, liczy 40 rzędów i 16 szeregów (…). Dorzucam do tego 120 lekko zbrojnych, podzielonych na dwa manipuły oraz jedną kompanię 60 grenadierów (…).

Moja kohorta jest wystarczająco silna, aby przerwać wrogą linię. Po zdublowaniu tworzy ona jakby część falangi, której dywizjony w momencie uderzenia zachowują między sobą odstęp 6 dużych kroków. Uciekam się do takiego rozwiązania jedynie w momencie, kiedy wróg sformuje się dosyć głęboko: jeśli ustawienie jego liczy jedynie 3 do 4 szeregów, zwykła kohorta bez problemu go pokona”.

Nie będziemy analizować wszystkich wymienionych przez Maizeroy’a zalet kohort. Ograniczymy się także do zasygnalizowania rozdziału poświęconego lekkim oddziałom, w którym nie znajdziemy nic, czego nie zawierałyby wszystkie inne dzieła z epoki. Podkreślmy jedynie dominującą troskę o walkę przeciw kawalerii, jedność oraz ścisłe wymieszanie dwóch rodzajów wojska, które długo zachwalał. W tym punkcie pomysły jego są najbardziej zbliżone do idei zwolenników marszałka de Saxe: Hévouville’a oraz Rostainga. Różnica polega na tym, że Ci dwaj pisarze przepowiadali użycie skromnych oddziałów kawalerii w legionach, natomiast Maizeroy umieszcza wielkie jednostki piechoty oraz kawalerii jedną obok drugiej bądź jedną za drugą.

W roku 1773 Maizeroy opublikował Taktykę przedyskutowaną[11], oraz Rozprawę o opiniach dzielących wojskowych[12], lecz uczynił to, jak sam stwierdził, jedynie w celu dokonania apologii własnych pomysłów, więc nie znajdziemy w nich nic nowego.

II – Elementy taktyki[13]Mesnil-Duranda

Mesnil-Durand stanął ponownie w szranki 20 lat po opublikowaniu swego pierwszego projektu. Wiek oraz doświadczenie uczyniły go mądrzejszym i tym razem nie proponował już plésion: przyznał, że taki ogon jest nie do zaakceptowania i poddał go głębokim modyfikacjom, przystosowując do panujących obecnie przekonań. „Dzisiaj nie proponuję już plésion. Posługuję się batalionami, takimi jakie są. Staram się jedynie, na ile to możliwe, wyposażyć je w korzyści oraz cechy ich rywali oraz samemu udoskonalić aktualny system i sposób jego zastosowania, aby usunąć zeń powody, dla których niegdyś zupełnie go odrzuciłem. Pragnę zbliżyć do siebie i określić dwie niezwykle oddalone od siebie metody, aż stworzą jedną, oraz, aby po zapoznaniu się z tak skomponowaną i przetworzoną metodą zwolennicy aktualnego systemu uwierzyli, że nie zmienił on charakteru, pomimo zastosowania weń moich pomysłów. Obecnie jest to być może jedyny sposób, aby jedno uczynić użytecznym, drugie znośnym”.

Niestety, Mesnil-Durand nie zdołał wymknąć się duchowi systemowemu: nie chodziło mu już tylko o opowiedzenie się za szykiem kolumnowym, a przeciw linearnemu. Sedno sprawy leżało nieco gdzieindziej: chodziło o przeciwstawienie kolumny formowanej do centrum zwykłej kolumnie w plutonach czy dywizjonach, a skoro kolumna miała stanowić naturalną formację, kluczową część systemu, wszystko powinno skłaniać się ku sformowaniu kolumny do centrum. Stąd właśnie cała seria uciążliwych dyspozycji, które stawały się zupełnie bezużyteczne w kampanii za każdym razem, kiedy straty i rozbicie szyków zakłócały harmonię systemu.

„W każdym batalionie parzyste kompanie będą znajdowały się po lewej, nieparzyste po prawej, w kolejności numerycznej licząc od środka. Lewa strona pierwszej sekcji każdej kompanii znajdzie się wśród nieparzystych, prawa wśród parzystych. Sekcje wśród nieparzystych będą formować się prawą stroną, wśród parzystych lewą.

Pierwszy batalion złożonego z dwóch batalionów pułku będzie trzymał się zawsze po prawej. Pułk liczący 4 bataliony, osobny bądź też w centrum dywizji złożonej z nieparzystej liczby brygad, swe bataliony poustawia na wzór kompanii, kolejno numerami, począwszy od środka, z nieparzystymi po prawej. Jeśli sformowany jest w linii, nie będąc jednocześnie środkiem dywizji, jego bataliony sformują się na lewej, jeśli pułk znajduje się po prawej i na odwrót”.

„W pułku złożonym z dwóch batalionów grenadierzy znajdują się na prawej flance pierwszego i lewej drugiego z nich. Strzelcy na przeciwległych flankach, pomiędzy batalionami. W pułkach złożonych z 4 batalionów oddziały będą rozmieszczone w analogiczny sposób, tak, jakbyśmy mieli do czynienia z dwoma pułkami. W związku z tym, w osobnym pułku w centrum dywizji, strzelcy z pierwszego i trzeciego batalionu ustawią się pomiędzy nimi, podobnie ci z drugiego i czwartego i tak dalej”.

Już sam początek daje nam wyobrażenie o nieco infantylnych komplikacjach, do jakich doprowadziła Mesnil-Duranda jego zasada centralnego rozwinięcia.

„W marszu naprzód batalion będzie łamał się zawsze począwszy od środka (…). Bataliony z jednego pułku będą również maszerowały w kolejności numerycznej. Dywizja składająca się w kilku brygad będzie maszerować środkiem, brygady będą kroczyć jedna po drugiej, nie mieszając się z innymi, (…) tak, aby jeśli liczba brygad jest nieparzysta, ta ze środka maszerowała przez centrum, jako pierwsza, następnie jej najbliższa sąsiadka z prawej, lewą stroną, a potem najbliższa sąsiadka z lewej, prawą stroną i tak dalej”.

Jeśli w czasie marszu generał postanowił wydzielić jedną z brygad do jakiejś specjalnej misji, całe to misterne rusztowanie musiało runąć.

W tym momencie dochodzimy do formacji w kolumnie do ataku, wychodzącej z szyku marszowego.

Batalion sformowany w kolumnę w półkompaniach na 3 szeregach zwierał na sobie obie połówki jednej kompanii, która tym sposobem liczyła 6 szeregów. Kompanie parzyste wysuwały się z szyku i ustawiały z lewej strony nieparzystych. Dywizjony zwierały się na 2 kroki. Kolumna do ataku formowała się w ten sposób z 4 dywizjonów liczących 6 szeregów z odstępami 2 kroków. Mogła się bez problemu rozwinąć za pomocą ruchów szufladowych, lecz posiadała taką wadę, że należące do jednego dywizjonu kompanie w kolumnie, w rozwiniętej linii oddzielały się od siebie i odwrotnie.

Kiedy batalion docierał na obszar, na którym miał się rozwinąć, podążając wzdłuż frontu, każda kompania, począwszy od ostatniej, zatrzymywała się na wyznaczonej pozycji. Koniecznym było więc, jeśli przybywało się z lewej, aby wiedzieć gdzie dokładnie będzie sięgał lewy kraniec linii, a nie jej środek lub kraniec prawy.

Trudność wzrastała jeszcze w przypadku kolumny złożonej z kilku batalionów.

Było to tak uciążliwe, że Mesnil-Durand sam uznał za stosowne napisanie całego rozdziału, aby udowodnić, że w istocie trudność ta była dużo mniejsza niż mogłoby się to wydawać na pierwszy rzut oka.

Powyższą kolumnę niewiele różniło od plésion z roku 1755. Była odeń nieco krótsza, ponieważ formacja w 3 szeregach zastąpiła formację w 4. Miała takie same wymiary jak kolumny do ataku z ordynacji z okresu 1755-1766. Mesnil-Durand dopuszczał zresztą jedynie kolumnę złożoną z jednego batalionu.

Zdawał sobie sprawę z konieczności pozostawiania odstępów 2 do 4 kroków pomiędzy dywizjonami, „dla wyrazistości szyku oraz swobody marszu”, lecz pozbywał się ich w momencie ataku.

Mesnil-Durand po raz pierwszy zajął się również ogniem, uznając go bez wątpienia za nieco mniej pozbawiony znaczenia niż jeszcze w roku 1755. Słusznie odrzucił wszelki ogień prowadzony na komendę, oprócz, być może, ognia w ćwierć-kompanii, zaproponowanego w roku 1757 przez hrabiego Guiberta (ojca). Zresztą każda kompania regulowała swój ogień samodzielnie, nie oglądając się na sąsiednie.

Pomimo takich uproszczeń, projekt rozporządzenia, jaki Mesnil-Durand dołączył do swej rozprawy wręcz roił się od trudności.

Pierwszą z nich, dosyć poważną, było słownictwo. Co prawda na początku odrzucił terminy takie jak sekcja do określenia półkompanii, pluton, jako kompania oraz dywizjon, jako dwie kompanie, ponieważ, jak sam stwierdził, tworzyły one zbyteczne komplikacje, tym niemniej postanowił mianować sekcją elementy własnej kolumny, z których każdy liczył dwie kompanie. Odrzucił póki co nazwy plésion i plésionnette, zachował jednakże rękaw, do określenia prawej bądź lewej połowy batalionu, oraz manipuł, oznaczający dwie następujące po sobie kompanie w kolumnie.

W kompanii połówki zwały się szufladami. Po zdublowaniu jednej szuflady za drugą, prawa część całości stawała się prawym plastrem, lewa, plastrem lewym. Kiedy kompania maszerowała przez flankę, na komendę Tnij, plastry oddalały się od siebie na odległość 4 kroków.

Kolumna w sekcjach złożonych z dwóch kompanii zwała się swobodną kolumną. Stanowiła ona zwyczajowe ustawienie. Kiedy trzeba było ograniczyć front do jednej tylko kompanii, otrzymywaliśmy półkolumnę, jeśli do półkompanii – ćwierćkolumnę.

Kiedy łączono ze sobą dwie kolumny, dwie połączone ze sobą swobodne kolumny, tworzyły kolumnę podwójną. Bataliony z kolumny po prawej tworzyły bliźniaczą prawą, te z lewej, bliźniaczą lewą. Między nimi powstawała ulica.

Swobodna kolumna zwana była przerywaną, kiedy między sekcjami były 4 kroki odstępu, zbliżoną, jeśli odstęp wynosił 1 krok oraz uporządkowaną, kiedy jej szeregi pozostawały otwarte.

Według Mesnil-Duranda nic łatwiejszego, jak zwrócić się swobodną kolumną przodem na prawo. Rozkazywano: Na prawo, tnij! Druga i czwarta sekcja zwierały się na pierwszej i trzeciej, formując dwa oddziały liczące po 4 kompanie w szachownicy. Następnie każdy żołnierz zwracał się w prawo. W każdej kompanii plastry oddzielały się od siebie: plastry z prawej strony prawych kompanii stawały się plastrami z czoła i robiły 12 kroków, kolejne 8, następne 4. Ostatnie nie ruszały się z miejsca. W ten sposób otrzymywano dwie niewielkie kolumny, liczące po pół batalionu i podzielone na 4 części, po 12 ludzi na froncie.

Aby zmienić kierunek na prawo w swobodnej kolumnie należało zarządzić: Do odchylenia, zebrać się. Niech pierwsza sekcja się nie rusza! Na ten rozkaz wszystkie sekcje zwierały się na pierwszej. Sekcje, naciskać na lewo. Marsz! Druga sekcja wysuwała się na lewo o 7 kroków, trzecia o 14, czwarta o 21 kroków, mniej więcej, zależnie od tego jak bardzo wyraźna była zmiana kierunku. Stać! – Odchylać na prawo. Marsz! Cztery sekcje wspólnie wykonywały zmianę frontu. Stać! Pierwsza sekcja zatrzymywała się, pozostałe równały do niej.

Później, stosując w praktyce ordynację z roku 1791, uznano iż kolumny mają nad linią taką przewagę, że mogą swobodnie poruszać się we wszystkich kierunkach, nawet bez rozkazów, naśladując po prostu ruchy swych dowódców. Bez wątpienia nie miało to zastosowania w przypadku kolumn Mesnil-Duranda.

Do całkowitej zmiany frontu na prawo wystarczyło ciąć, lecz jeśli był czas, można było działać w następujący sposób:

Batalion z prawej, zmieniaj front. Sekcje w pół odstępach, zbliżyć się, marsz! Sekcje zwierały się na 2 kroki. – Na prawo eszelonem w kompaniach, niech ostatnia się nie rusza. Marsz! Wszystkie kompanie, oprócz ostatniej, ruszały przez prawą flankę. Pierwsza robiła 32 kroki, druga 30, trzecia 22, czwarta 20, piąta 12, szósta 10, siódma 2. Następnie zatrzymywały się przez lewą flankę. – Cztery pierwsze kompanie, zmiana frontu o ćwierć obrotu w prawo; trzy ostatnie, na pozycje, marsz! Cztery pierwsze kompanie wykonywały zmianę frontu o ćwierć obrotu w prawo, piąta nie ruszała się z miejsca, szósta i siódma robiły 8 kroków w przód, ósma 16. – Uzupełnić kolumnę, marsz! Pierwsza kompania maszerowała 16 kroków przez prawą flankę, trzecia 8, druga 10 kroków w przód i 8 na prawo, czwarta 10 w przód. Cztery ostatnie kompanie wykonywały zmianę frontu o ćwierć obrotu, po czym szósta i ósma robiły 10 kroków, aby zająć wyznaczone im pozycje.

Zacytowawszy niemal dosłownie przebieg manewru, co nieźle ukazuje stopień jego skomplikowania, ograniczymy się teraz do wskazania innych, przewidzianych w projekcie rozporządzenia ruchów. Ruch: W tył, zmiana frontu! wymagał nie mniej niż 9 kolejnych rozkazów. Zastępuj, polegał na przejściu czołowej kolumny do ogona. Następne było rozwinięcie w linię oraz złamanie w kolumnę. Ruch manipulowania, polegał na przeniesieniu dwóch manipuł z ogona w sąsiedztwo czołowych. Rozdzielać manipułami, oznaczało formować batalion w czterech częściach, liczących po dwie kompanie w 6 szeregach.

Dotarliśmy tym samym do rozdziału XI projektu, który, co ciekawe, zapożyczył po części idee Pircha, tak bardzo jego zasady wydawały się niezbędne do prawidłowego przeprowadzania manewrów: O punktach widzenia i ich zastosowaniu. Metoda formowania szyku bojowego. W notatce czytamy:

„Punkty widzenia i ich zastosowanie stanowią niejaki problem natury geometrycznej, szczęśliwie stosowany przez Prusaków w utrzymywaniu kierunku marszu kolumn i linii. Za pomocą tego wyśmienitego sposobu, przydając wydłużonemu szykowi linearnemu swobody i wyjątkowej w jego przypadku lekkości, zdołali otrzymać zeń dużo więcej, niż mogłoby się zdawać. Nie ważne, jakimi posługujemy się metodami i w jakim szyku manewrujemy, nie wolno nam nigdy zaniedbywać powyższego sposobu, który, jeśli tylko poświęcimy mu nieco uwagi, staje się prosty i nieuciążliwy. Nie należy jednakże zapominać, że, o ile szyk linearny nie może obejść się bez doskonałego zrównania, bez którego jego słabe flanki tracą ochronę, o ile każdy z jego batalionów koniecznie musi bardzo dokładnie pilnować kierunku nie wychylając się za bardzo ani w prawo ani w lewo, co mogłoby spowodować, w jednym miejscu, powstanie groźnych przerw, w innym, nieporozumienia i rozbicie batalionów, o tyle sprawa ma się zgoła inaczej w przypadku linii kolumn, która nie musi przejmować się idealnym zrównaniem, ani też utrzymywaniem dokładnie takich samych odstępów. Linia kolumn powinna więc korzystać z punktów widzenia na swój własny sposób, to jest energicznie, nie dbając o drobiazgi czy perfekcyjne wykonanie, a starając się raczej nie tracić nań zbyt wiele cennego czasu, który może wykorzystać znacznie lepiej.

Jednym słowem, punkty widzenia będą dla niej odpowiednie, ponieważ pomogą jej w zrównaniu oraz swobodniejszym i lepszym obieraniu kierunku, ponieważ perfekcja, mniej lub bardziej konieczna, jest zawsze dobra, jeśli nic nas nie kosztuje. Obrócą się jednak na jej niekorzyść, jeśli w pogoni za ową perfekcją ucierpi na tym jej normalne tempo, które powinno pozostać priorytetem”.

Zacytowaliśmy powyższy ustęp, który wydaje nam się istotny w całości. Zawiera on to, co w szyku kolumnowym najlepsze, co przeżyje wszelkie systemy, plésion i jego skomplikowane ewolucje. Ukazuje ułatwienia w ruchach na polu bitwy, jakie niosą ze sobą kolumny, jakakolwiek nie byłaby ich budowa. W tym punkcie jednakże Mesnil-Duranda wyprzedził już Guibert i wielu innych. Co prawda nasze ordynacje z lat 1774, 1775 i 1776 pomijają milczeniem zwarte kolumny, lecz spotkała je z tego powodu powszechna krytyka.

Następnie Mesnil-Durand zalecał, aby składające się z kilku batalionów kolumny, kierowały się, o ile to możliwe, na środek linii, gdzie miały się rozwinąć. Miały formować się w podwójną kolumnę, zewrzeć do odstępów w kolumnie zbliżonej, a następnie rozwinąć się.

„Szyk bojowy oznacza gotowość do walki (…) bataliony, jeśli chcą kontynuować marsz bądź manewrować, bądź też, jeśli pragną ruszyć z szarżą, mogą, każdy z nich, sformować niewielką kolumnę, a także, chcąc korzystać tylko z ognia karabinowego, rozwinąć się w 3 szeregach (…). W samym jednakże przypadku użycia ognia karabinowego, a co za tym idzie rozwiniętego szyku, pozycją wyjściową zawsze będzie szyk kolumnowy, ponieważ zawsze najpierw maszerujemy i manewrujemy w szyku bojowym, a potem dopiero oddajemy strzały z karabinu (…). Niniejsze zalecenie wydaje się więc dużo naturalniejsze:

O oddziale powiemy, że przyjął szyk bojowy, kiedy ustawi swe bataliony w linii, w taki sposób, że każdy z nich zachowa formę swobodnej kolumny podzielonej.

Sformowanie każdego z batalionów w 3 szeregach zwane będzie rozwinięciem”.

Mesnil-Durand zagłębił się następnie w szczegóły każdej z całościowych ewolucji, zwłaszcza zmiany frontu przeprowadzanej w linii kolumn. Ruchy te można swobodnie opracować oraz wykonać, jeśli nie weźmie się pod uwagę związanych z owymi ruchami trudności: odchylenia oraz zmiany frontu kolumny. Wzmiankowane metody stały się później jedynymi w użyciu, zastępując jednakże stworzone przezeń kolumny, zawartymi w ordynacji.

W swej Rozprawie o kolumnie, będącej również częścią Elementów taktyki, Mesnil-Durand ustalił zasady: niektóre silnie zbrukane duchem systemowym, inne za to wyśmienite. Do tych drugich możemy zaliczyć następujące:

Szyk w kolumnie jest wygodniejszy dla marszu oraz manewrów, „więc, póki nie ma mowy o strzelaniu, a tylko o marszu i manewrach, nie powinniśmy porzucać szyku do szarży na rzecz szyku dla walki ogniowej, którego wcale w danym momencie nie potrzebujemy. Powinniśmy pozostać w kolumnie i nie rozwijać zupełnie batalionu, aż do momentu i miejsca, w którym, nie mogąc kontynuować marszu, musi on sięgnąć po broń (…).

Wszystkie manewry należy wykonywać bezpośrednimi ruchami, rezygnując zupełnie ze zmian frontu, które są dopuszczalne jedynie dla bardzo małych oddziałów (…).

Nie sprawdzi się na wojnie dyspozycja do manewru, która będzie zbyt drobiazgowa, czyli taka, która nie może, bez poważnej szkody, obejść się bez dokładności i precyzji, które z wielu powodów są najczęściej niemożliwe do osiągnięcia. Podążanie za dokładnością wykonania nie może również odbywać się kosztem prędkości (…).

Swoje dyspozycje powinniśmy ujawniać wrogowi najpóźniej jak to możliwe, w samym momencie ich zastosowania, aby nie dać mu czasu na dostosowanie doń swych własnych. Należy więc rozwijać kolumny tak blisko przeciwnika, jak tylko się da”.

Analizując poszczególne ustawienia bojowe, Mesnil-Durand zaczął od szyku równoległego oraz skośnego, dobrze ówcześnie znanych. Dorzucił do tego szyk prostopadły oraz rozdzielny, które stosować można było jedynie w armii sformowanej w kolumny do ataku. Te, zamiast ustawiać się na linii równoległej do frontu wroga, wycofywały się za tę część armii, której przypadało w udziale przypuszczenie decydującego ataku, aby wspierać ją i zaangażować się w jej akcję. W ten sposób, przykładowo, otrzymywano dwie linie po 6 kolumn oraz 6 kolumn na tyłach każdej flanki takiego ustawienia. Tutaj, duch systemowy święcił swe tryumfy, doprowadzając do nieprawdopodobnych sytuacji.

„Szyk rozdzielny to taki, w którym każdy dywizjon tworzy osobny oddział i walczy niezależnie od pozostałych, od których jest oddzielony, czy nawet oddalony (…). Jej celem jest atak na kilka jedynie fragmentów frontu wroga.

Każdy dywizjon przeprowadza skromny atak prostopadły: jego front maszeruje na wroga najkrótszą możliwą drogą, a jego części boczne zwijają się za frontem ruchem przez flankę, a następnie ruszają naprzód”.

Szyk rozdzielny umocnił się siłą rzeczy w czasie kolejnych wojen, o ile oczywiście nie traktowano kolumn, jako formacji bitewnych, a jedynie manewrowych oraz nie uważano ich rozwinięcia na centrum za korzystne.

Mamy tutaj do czynienia z pomieszaniem słusznych idei ze szkodliwymi szczegółami, tak charakterystycznym dla wszystkich części dzieła Mesnil-Duranda. Niestety, najgorsze elementy systemu są stricte jego autorstwa. Dobre strony były powszechnie znane zanim zaczął o nich mówić. Nie musiał wskrzeszać, w 1755 roku, kolumn Folarda, wraz z ich długością i komplikacjami, aby większość oficerów przekonało się o użyteczności kolumn w atakach pozycyjnych. Podobnie też Elementy taktyki nie zostały jeszcze wydane, kiedy Guibert, w swym Projekcie rozwinięć, a następnie Eseju o taktyce wykładał swój system marszowo-manewrowy oraz ruchów armii, opierających się w całości na użyciu zwartych kolumn.

Intrygująco zamieniając role, Mesnil-Durand uważał wciąż, że zwolennicy szyku linearnego (a zaliczał do nich wszystkich wojskowych, którzy wierzyli w nieodzowność walki ogniem w większości przypadków) przekonali się wreszcie do jego wyśmienitego systemu, próbując podkraść jedną jego część, a zaatakować inną.

Nie mniej godna uwagi jest też inna nieprawidłowość: jeśli już preferujemy zwarte kolumny od rozwiniętych linii oraz długich kolumn o pełnych odstępach, to raczej z powodu łatwości, z jaką dają się one kierować. A oto kolumnie Mesnil-Duranda zmiana frontu przychodziła w wielkim trudem. Jest więc jakaś sprzeczność między przypisywanym im przez niego wartościami, a powodowanymi przez nie komplikacjami.

Ordynacje z roku 1776 skłoniły Mesnil-Duranda do lekkiej zmiany czystej formy jego kolumny. Już sam jednakże fakt, że zmiana taka była konieczna, dowodzi niedoskonałości systemu. Kompania nie jest już ósmą, lecz czwartą częścią batalionu, pluton zaś staje się półkompanią. Kolumna zachowała swe 4 sekcje w 6 szeregach. W skład pierwszej sekcji wchodził pierwszy pluton z pierwszej i drugiej kompanii, drugiej: drugi pluton z tych samych kompanii, trzeciej: pierwszy pluton z trzeciej i czwartej kompanii, czwartej: drugi pluton z trzeciej i czwartej kompanii. Ta nowa organizacja, łącząc w pary plutony z różnych sekcji, okazywała się być niezwykle uciążliwa, kiedy przychodziło do zmniejszenia frontu. Zamiast zwijać każdą sekcję na samą siebie, zwija się lewą część pierwszej i drugiej sekcji (czyli drugiej kompanii) za prawą częścią tychże sekcji. Sekcje trzecia i czwarta są zmuszone czekać do zakończenia ruchu i tak dalej.

W takiej właśnie nowej formie projekt wyszkolenia Mesnil-Duranda został poddany eksperymentom w Vaussieux w roku 1778.

III – KRYTYKA SZYKU LINEARNEGO AUTORSTWA MESNIL-DURANDA

W momencie wydania swego Projektu wyszkolenia, Mesnil-Durand podjął ofensywę przeciw zwolennikom szyku linearnego. Zaatakował jednocześnie ordynację z roku 1776, Esej o taktyce oraz oficerów artylerii, którzy odrzucali kolumny jako zbyt delikatne.

Uznał przyjęcie w ordynacji zwartych kolumn za swój osobisty sukces: „Nowa ordynacja w końcu zdecydowała się sięgnąć po kolumnę w czasie starcia”, pisał, pomimo iż na próżno szukać w niej takiej wzmianki. Guibert, zwolennik szyku linearnego, wysunął przeciw tej samej ordynacji dużo bardziej słuszny zarzut, że nie uściślono w niej, iż zwarta kolumna może być wykorzystana, jako kolumna do ataku.

„Zmiana ta dokonała się (kontynuował Mesnil-Durand) w sposób oraz z przyczyn, które będą bogate w konsekwencje, udostępniając naszemu francuskiemu ustawieniu metody pozwalające zdobyć więcej, niż wróg byłby gotowy oddać.

To nie tak, że, aby uniknąć lub możliwie opóźnić tę jakże wielką niedogodność, staraliśmy się wprowadzać kolejno niewielkie ustępstwa, a zwłaszcza nie dopuścić, aby kolumna, która była nieunikniona, przypominała zbytnio tę, która chce zniszczyć aktualny system. Podjęte środki ostrożności, za pomocą których chciano przedłużyć jeszcze trochę czas jego obowiązywania, a które zresztą nie bardzo okazały się ku temu pomocne, działają w tym momencie na jego niekorzyść, ponieważ tak zniekształcona i zdeformowana kolumna nie posiada, bo nie może posiadać, cech prawdziwej kolumny. Przy całej źle wyważonej konstrukcji, można z niej osiągnąć jedynie bardzo niewielką część korzyści, do jakich jest zdolna.

W istocie, kolumna w używanej przez nas formie zachowuje na tyle ile to możliwe szyk linearny wraz z całą jego słabością i delikatnością, ponieważ formuje swe dywizje w 3 szeregach, oddzielonych od siebie często sporymi odległościami”.

Trudno uwierzyć w takie zaślepienie. Jeśli zbadamy z bliska modyfikacje wprowadzone w budowę kolumn na przestrzeni ostatnich 50 lat, stwierdzimy, że wszelkie ustępstwa dokonywały się zawsze kosztem głębokości, a kolumna z ordynacji stawała się coraz lżejsza. Widzieliśmy jak Mesnil-Durand zaproponował w roku 1755 kolumnę mniej zbitą niż Folard, którą następnie w 1775 jeszcze bardziej uprościł i odchudził, że kolejne ordynacje z okresu 1753 do 1769 proponowały coraz to mniej zbite kolumny do ataku, że kolumny zwarte w plutonach bądź dywizjonach już od dawna były stosowane przez pułki, narzucając się jednocześnie zarówno ordynacjom, jak i Mesnil-Durandowi od roku 1755. Trudno więc nam pojąć, jak ten ostatni odważył się przypisać sobie ich ojcostwo i traktować wskazaną w ordynacji z roku 1776 zwartą kolumnę jako zapożyczenie z jego własnego systemu.

Mesnil-Durand, którego kolumna poruszała się zawsze w jednym kawałku oraz, wedle słów jej autora, starczała za wszelkie inne formacje, atakował większość ewolucji, będących wrodzoną wadą szyku linearnego. Uwziął się szczególnie na ruchy plutonów przez flankę.

„Złamać się i przeformować! Będąc zbyt przyzwyczajonym do owej operacji oraz jej bardzo dokładnego wykonania, przestaliśmy zwracać na nią uwagę, na jaką zasługuje. Nie czujemy ogromu jej przywar. Zmieniamy styl, kiedy popchniemy batalion do marszu nie łamiąc go, oraz kiedy dostarczymy go w pełnej formacji na przeznaczone mu w szyku bitewnym miejsce.

W międzyczasie, łamiemy i przeformowujemy się za pomocą zmiany frontu o ćwierć obrotu, w dywizjonach, plutonach czy sekcjach, bądź też formujemy i rozwijamy kolumny, każąc im maszerować przez flankę powyższych jednostek, a wszystko to na lewo lub na prawo, co już samo tworzy 12 różnych możliwości (…). Pytam się więc: czemu ma służyć taka różnorodność manewrów i skomplikowanie wyszkolenia?”.

„Często szczyciliśmy się rozwinięciami krokiem przez flankę, uważając je za wynalazek pruski. Ich miłośnicy ośmieszyli, nazywając procesyjnym manewr kolumn pilnujący odstępów i przeformowujący linię za pomocą zmiany frontu o ćwierć obrotu w dywizjonach. Tymczasem Prusacy i ich naśladowcy wciąż stosują podobne ruchy w otwartych kolumnach. Można ich znaleźć szczególnie dużo w najnowszej ordynacji. Skoro jednak rozwinięcia pełnią podobną rolę, jest to wystarczający powód, aby odrzucić jeden z dwóch sposobów. Jeśli dwa wydają się tak samo dobre, a jeden z nich nieporównanie prostszy, łatwiejszy i lepszy, tym bardziej powinniśmy odrzucić ten drugi, który stanowi jego przeciwieństwo.

Ruch procesyjny znacznie wydłuża kolumnę, oddziały oddalają się od siebie, stając się dużo silniejsze, niż gdyby utrzymywały odstępy pozwalające jedynie na swobodny marsz. Ponadto, manewr taki zmusza wszystkie plutony do nieprzerwanego i skrupulatnego pilnowania odstępów oraz do dokładniejszego zrównania lewej i prawej strony, które służyć powinny za osie w czasie przyjmowania szyku bitewnego. W końcu, maszerujący i przeformowujący się w taki sposób pułk, jest we wszystkich swych manewrach rozpruty i otwarty, wystawia tyle flanek ile ma plutonów, jednym słowem więc, jest zupełnie nie do obrony.

Ruchy w czasie zmiany frontu w rzędach są okropne i to one właśnie przyczyniają się do tak charakterystycznych dla szyku linearnego zachwiań i skręceń. Co gorsza jednak, dekomponują one i burzą porządek w plutonach, tak, że ktokolwiek chciałby użyć ich w zasięgu wroga, prawdopodobnie źle by na tym wyszedł (…). Ordynacja, podobnie jak poprzednie instrukcje, często sięga po zmiany frontu w rzędach, nawet w przypadkach, kiedy swobodnie można by się bez nich obejść. Poza tym, nie przeczę, że dla szyku linearnego, dla którego często to jego rozciągłość jest problemem, najwygodniejszym rozwiązaniem jest manewrowanie na froncie złożonym z 3 ludzi, którzy, lepiej lub gorzej, zmieszczą się wszędzie. Lecz francuskie ustawienie, nie znalazłszy się nigdy w podobnej sytuacji, nie mając nigdy zbyt wielkiego frontu czy zbyt ciasnego terenu, w całości i bez żalu odrzuca te niespójne i pokręcone manewry.

Te same przyczyny wykluczają formowanie plutonu w rzędach. Jest tego również i inny powód: zawsze, kiedy chcemy zastosować ów manewr, okazuje się on być zupełnie niepotrzebny. Kiedy maszerujący przez prawą flankę pluton znajdzie odpowiednio dużo miejsca, aby maszerować przez front, wystarczy mu go również do wykonania zmiany frontu o ćwierć obrotu i to w jednym kawałku. Któż więc może mu zabronić wykonania: stać, luzując szeregi, na lewo, plutonami na prawo? To aż trzy rozkazy, które spowolnią ruch naprzód i opóźnią kolejny pluton o aż trzy, czy cztery sekundy? Nic złego się nie stanie”.

Mesnil-Durand zarzucał ordynacji uznanie rozwinięć na prawo, na lewo i do przodu. Uważał te manewry za zupełnie odmienne i mówił o nich, jakby każdy z nich wymagał specjalnej instrukcji. Chciał zachować rozwinięcie do przodu, odrzucając jednocześnie każdy ruch skośny batalionów czy plutonów: metoda ta, twierdził: „obarczona jest mniej więcej takimi samymi wadami jak ruch procesjonalny, lecz jest od niego szybsza”. Jej przewaga znacznie jednak maleje, jeśli porównać ją z rozwinięciem do centrum, a „jeśli by ją zachowała, czemuż miałoby to jej służyć? Któż, uchodząc przed wrogiem, optowałby za tym z dwóch manewrów, który w czasie przeprowadzania rozdziela oddział, czyniąc go mniej poręcznym i ograniczając jego zdolności defensywne?”.

Wszystko to opiera się na postulatum, jakoby zwarta kolumna Mesnil-Duranda była zawsze silna, zawsze gotowa do stoczenia bitwy. Z tym właśnie nie chcą zgodzić się jej przeciwnicy, co więcej, uważają oni, iż masywna kolumna, narażona na gęsty ogień nieprzyjaciela, skazana jest na nieporządek i ucieczkę.

Jak widzieliśmy Mesnil-Durand początkowo przyjął do swego projektu metody zrównania Pircha, lecz już w krytyce ordynacji odrzucił je, stwierdzając, nie bez racji zresztą, iż są one skomplikowane i mało w istocie użyteczne. Wyznaczanie linii zrównania oraz kierunku za pomocą punktów widzenia było „operacją znaną we wszystkich epokach, którą nie sposób przeprowadzić lekko i zwinnie”. (Czyż tego samego nie można by powiedzieć o jego zwinięciach w kolumny?). Ma rację, kiedy proponuje uproszczenie metody do zrównania, lecz nie wtedy, gdy uważa, że sam znalazł sposób na uwolnienie się od wszelkich ograniczeń w tej kwestii.

„Dwa punkty: zrównanie na punktach widzenia oraz pilnowanie odstępów, tak niezbędne dla pruskiego szyku, a zarazem tak trudne, dla ustawienia francuskiego, są zaledwie zabawą. Czoło kolumny z łatwością wyznacza kierunek, a z jeszcze większą łatwością pozostałe bataliony zajmują miejsca na zrównaniu utworzonym przez czoło, dając sobie z tym radę nawet na wymierzonym i wytyczonym terenie. Choćby nie wiem jak niezdarni byli dowodzący manewrem kapitanowie, nic nie może pójść źle, a kiedy można, do pewnego stopnia, obejść się bez doskonałej precyzji, nie ma to żadnych złych następstw. Zostało to już jednak należycie udowodnione w innym miejscu”.

Obserwacje Mesnil-Duranda odnośnie manewrów w linii mają dużo więcej słuszności, a pewnego dnia zostaną one poparte doświadczeniem. Dlaczego, pyta, porzucono szybki manewr stosując go, jako niezbędny środek do przeprowadzenia rozwinięcia? Manewr ten jest dobry lub zły. On sam nie ma żadnych wątpliwości: należy go odrzucić. Podobnego zdania jest ordynacja, zalecając, aby już nigdy żaden batalion nie maszerował w podobnym nieładzie. Już samo to wystarcza za wskazanie słabych punktów manewru. Można na to odpowiedzieć, że prosty i nieuciążliwy sposób dla małych jednostek staje się zupełnie niepraktyczny dopiero w odniesieniu do całej armii.

Mesnil-Durand domagał się odpowiedzi na pytanie, dlaczego formuje się najpierw dywizje przed rozwinięciem zwartej kolumny. Pociąga to za sobą niepotrzebną stratę czasu.

Czy zmiany frontu nie przebiegałyby prościej i w sposób bardziej uporządkowany, jeśli zwijano by najpierw każdy batalion w zwartą kolumnę? Wielkie ruchy całej linii są nielogiczne. Co więcej, nie wolno dopuścić, aby złożona z kilku batalionów linia ruszała na wroga czy przemierzała w szyku setki sążni.

Powyższe obserwacje wydają się być oparte na słusznych przesłankach, ale czy większość z nich nie została już sformułowana w Eseju o taktyce Guiberta? Czyż nie zaproponował on przeprowadzania wszystkich ruchów armii w zwartych kolumnach, którymi generał może kierować, przemieszczać je i obracać zgodnie z własną wolą, nawet w ostatniej chwili?

Mesnil-Durand poświęcił w Elementach taktyki prawie sto stron na obalanie Eseju o taktyce Guiberta. Znaczna część owego Badania poświęcona jest poddawaniu w wątpliwość fundamentalnych zasad: autor powraca tu do głębokości ustawienia, jako czynnika niezbędnego do szarży i przełamywania linii. Zaprzecza temu, co z rozmysłem twierdzi Guibert, że batalion może szarżować z bagnetem w 3 szeregach, a także temu, iż przed przypuszczeniem ataku, należy oprzeć bitwę na ogniu. Także i w tym przypadku jednakże opiera swe tezy jedynie na własnym rozumowaniu, nie przytaczając żadnego przykładu. W tej części polemiki nie znajdujemy więc nic godnego zacytowania.

Omawiając formacje Mesnil-Durand przytoczył następujące stwierdzenie z Guiberta: „W wielkim stopniu uprościłem formowanie się kolumny itd.”, odpowiadając na to: „Jeszcze bardziej uprościłem formowanie się i przeciwne mu rozwinięcie”. Stwierdzenie takie wyda nam się nieco przesadzone, jeśli przypomnimy sobie skomplikowaną budowę oraz ewolucje plésion.

Całe Badania nad esejem o taktyce ograniczają się zresztą do tych kilku stwierdzeń.

Następnie Mesnil-Durand poruszył kwestie armat i efektu, jaki wywierają na poszczególne formacje. W tym miejscu również oparł całą swą argumentację na postulatum, z którym nikt nie chciał się zgodzić, że kolumny będą w stanie nacierać na wroga i pokonywać 600 metrów w 6 minut. Wychodząc z takiego założenia, z łatwością zdołał udowodnić, że działo armatnie oraz karabin nie zdąży wyrządzić atakującemu wystarczająco dotkliwych strat, aby go zatrzymać. Jako pewnik przyjął, że rozwinięta na 3 szeregi linia zatrzymuje się zawsze, aby oddać strzał oraz nie stara się szarżować. Przykłady z Pragi, z Hohenfriedbergu oraz Soor mogłyby pomóc obalić jego tezę, aczkolwiek okoliczności tych trzech bitew są zbyt mało znane, aby móc się na nich wspierać. Ograniczamy się tutaj do wywodów, których żadna ze stron nie jest w stanie poprzeć odpowiednimi faktami, co czyni je zupełnie bezwartościowymi.

„Nie wiem (pisał) ile czasu ludzie pragnący zniszczyć kolumnę artyleryjskim ostrzałem chcą poświęcić na taką operację. Pół godziny? To bardzo krótko. Nigdy w tak krótkim czasie nie uda się osiągnąć podobnego efektu. Spójrzmy zatem ile faktycznie minut zajmie rozbicie kolumny, przy zachowaniu jakiejkolwiek celności (…). W czasie starcia działa krótkie mogą rozpocząć skuteczny ostrzał dopiero z odległości około 300 sążni, (…) a, przynajmniej jeśli chodzi o linię niewielkich kolumn, działo, ze względu na swą celność, a co za tym idzie wywoływany efekt, można brać poważnie pod uwagę kiedy linia ta znajdzie się w odległości 250 sążni. Celność ta jednakże przestaje mieć znaczenie w odległości 80, a nawet 100 sążni, ponieważ ostrzał z karabinów zaczyna wtedy znacznie przeszkadzać, spowalniając artylerię, tak, że począwszy od tego momentu, to inne czynniki stają się decydujące”.

Jak pogodzić powyższe stwierdzenie z faktem, że pruskie ataki, rozpoczynające się w odległości 300 do 200 kroków od wroga i prowadzone z rozmysłem, zatrzymywały się w miejscu za sprawą ostrzału artyleryjskiego oraz ognia karabinowego Austriaków, i nieraz kończyły się dla nacierających oddziałów prawdziwą katastrofą? Tak czy inaczej, Mesnil-Durand kontynuował w ten sposób:

„Nigdy wrogie działo nie znajduje się na tyle blisko kolumn, aby skutecznie atakować a jednocześnie na tyle blisko ich karabinów (dzierżonych przez grenadierów i strzelców), aby nie doznawać od nich dotkliwych szkód i nie spowalniać tempa ostrzału. W konsekwencji nigdy nie bywa ono groźne”.

W swym Badaniu nad esejem o taktyce stwierdził także: „Efekt, jaki wywołuje działo na nacierającego nań z rozmysłem jest mniejszy niż efekt tak samo długiego ataku przyjmowanego w zatrzymaniu, a w 4 minuty straty nie będą nawet jedną dziesiątą strat, jakie poniosłoby się wówczas w 40 minut”.

Mesnil-Durand w 1780 roku wydał Zbiór różnorakich dzieł i rozpraw niezbędnych do wyczerpania niezwykle ważkiego tematu taktyki oraz uściślenia ostatnich szczegółów odnośnie proponowanego szyku francuskiego[14]. Dzieło to rozpoczynało się Zarysem nowego systemu taktycznego, jego założeń, jego zalet oraz przyczyn, dla których powinniśmy zrezygnować dlań z obecnie praktykowanego systemu.

Po raz kolejny udowadniał tam dlaczego to szyk kolumnowy powinien stać się zwyczajowym oraz pierwotnym ustawieniem do marszu, manewrów i walki oraz czemu, szybsze i lepiej osłaniane rozwinięcie przez środek powinno być powszechnie stosowane. Stwierdził, że „stara metoda nie zna prostych ruchów (…). Na próżno zwie kolumnami swe liche bataliony, złamane na mniej lub bardziej ciasnym froncie: nie staną się od tego kolumnami do ataku, pozostaną kolumnami marszowymi, słabo przystosowanymi do walki”.

Szyk bitewny w linii jest słaby w całej swej rozciągłości, a już szczególnie na flankach. Linia taka nie może maszerować, ani manewrować. Nie da się jej złamać nie szkodząc jej zdolnościom do obrony. Nie da się do niej wprowadzać żadnych zmian, a ze względu na swą rozległość i ograniczoną mobilność, jest w znacznym stopniu narażona na ogień artyleryjski. Jej jedyną bronią są armaty.

Szyk kolumnowy, wręcz przeciwnie, posiada same silne strony. Jego flanki są odporne na atak. Sformowana w ten sposób armia maszeruje swobodnie i szybko. Może bez trudu zmienić kierunek, pozycję, sformowanie, wykonać każdy manewr, jakiego będzie się od niej wymagać „w żadnym momencie nic nie tracąc na swej mocy”. Do takiego szyku bitewnego można do woli wprowadzać modyfikacje, a w szczególności nadaje się on do szyku skośnego oraz oddzielnego.

Po Zarysie następowały: Historia proponowanego systemu podsumowująca wszelkie starania autora przed obliczem ministrów i głównych oficerów; Sprawozdanie z jego rozlicznych dzieł; Refleksje na temat fundamentalnej zasady, aby nie maszerować nigdy w rozwinięciu; Obserwacje na temat rozmieszczenia oraz użycia grenadierów i strzelców. Po krótkim fragmencie dotyczącym manewrów w Vaussieux, do którego będziemy mieli okazję jeszcze powrócić, Mesnil-Durand stworzył Rozprawę (liczącą 200 stron) na temat zarzutów wysuniętych przeciwko nowemu systemowi ordynacji i manewrów; Odpowiedzi na rozprawę o szyku piechoty przedstawioną w roku 1775 w Metz przez pana D. Autor powyższej rozprawy, choć określał się jako zwolennik kolumny do ataku, nie podzielał wszystkich pomysłów Mesnil-Duranda. Ten ostatni, w tym samym zbiorze opublikował jeszcze Wyjątki z uwag o dziele zatytułowanym: Teoria wojny i Refleksje na temat szyku oraz manewrów piechoty[15], pochodzące z rozprawy napisanej w roku 1776. Ukazały się one drukiem w roku 1778.

Na opublikowaną przez Guiberta Obronę nowoczesnego systemu wojennego lub Zupełne odrzucenie systemu pana M.-D.[16], odpowiedział Uwagami, które włączył do tego samego zbioru.

Niemożnością jest szczegółowe zanalizowanie wszystkich tych dzieł, w których zresztą wciąż powracają te same argumenty.

Po bezstronnym zbadaniu tekstów, możemy jednak stwierdzić, że Mesnil-Durand zarzucał Guibertowi, iż ten nie czytał jego dzieł wystarczająco dokładnie, oraz zniekształcał jego słowa w cytatach. Być może Guibert nie był do końca sprawiedliwy, być może też brakło mu cierpliwości, aby przyswoić sobie nadzwyczaj ciężkostrawne dzieło swego konkurenta.

Najciekawszą być może częścią całej dyskusji jest ta, gdzie Mesnil-Durand przytacza, wielokrotnie przez Guiberta podważane, stwierdzenie, iż kolumny istniały dużo przed nim. Esej o taktyce oraz Obrona nowoczesnego systemu wojennego dowodziły, że kolumny od dawna były znane i praktykowane, jako formacje do ataku i manewrów, że Folard i Mesnil-Durant w istocie opracowali jedynie jeden rodzaj kolumny, bardzo masywnej, oraz uczynili zeń ustawienie pierwotne i niemalże wyłączne. Należy jednak zasygnalizować w obronie Mesnil-Duranda to, że o ile traktował jako osobisty sukces przyjęcie zwartych kolumn przez ordynacje to nie uważał się za ojca szyku kolumnowego.

„Zaprezentowałem pewien system, to jest zbiór założeń i skutków, twór teoretyczny i praktyczny. Istotne jest to, czy jest on dobry czy zły, a nie nowy czy stary (…) i zależy mi na poddaniu ocenie taktyki pruskiej, jak niegdyś uczyniłem to z taktyką grecką i rzymską”.

Mesnil-Durand wprowadził zresztą, czemu nikt mu nie odmawia, specyficznego ducha systemu, jaki unosił się nad całą jego twórczością:

„Czy ktoś przede mną spostrzegł oraz dowiódł, że koniecznie potrzebujemy dwóch ordynacji, jednej odnośnie marszu, manewrów i ataku, drugiej odnośnie walki ogniowej? Że nie wolno, w jednym przypadku, sięgać po tę, która dotyczy tego drugiego? Że to szyk odpowiedni na otwartym terenie i do ruchów, a nie ten zdolny pokonywać przeszkody i prowadzić ogień, powinien być uważany za szyk pierwotny? Czy widzieliśmy drukiem, gdzie indziej niż w moich dziełach, na terenie innym niż Vaussieux, armię sformowaną w szyk bojowy w linii niewielkich kolumn? Czy ktoś odważył się ograniczyć i sprowadzić wszelkie formacje szyku marszowego i bitewnego do manewrów centralnych (…)?”[17].

W czasie pokoju trudno było weryfikować wrażliwość poszczególnych formacji. Starano się jednak określać ich elastyczność oraz zdolność do manewrów. Taki cel przyświecał eksperymentom przeprowadzonym w roku 1778 w obozie w Vaussieux.

IV – OBÓZ W VAUSSIEUX

Jako że marszałek de Broglie opowiedział się za Mesnil-Durandem oraz przyczynił się do nominacji kilku generałów, szyk francuski został poddany próbie w roku 1775 przez dwa pułki z garnizonu w Metz. Rezultat okazał się być raczej zadowalający, lecz nie rozstrzygający: stwierdzono, że zaproponowane ewolucje były do przeprowadzenia, nie będąc jednak znacząco lepsze od tych z ordynacji.

W sierpniu 1778 roku po decyzji dworu o zebraniu oddziałów w Normandii, gdzie miały przeszkadzać Anglii w przedostaniu się na kontynent oraz zapewniać bezpieczeństwo kraju, wykorzystano przymusowy pobyt piechoty w obozach do eksperymentów z projektem taktyki Mesnil-Duranda, oraz do porównania go z ordynacją.

W obozie w Vaussieux, leżącym między Bayeux i Courseulles-sur-Mer, zgromadzono 44 bataliony, 6 pułków dragonów oraz artylerię. Marszałek de Broglie, zwolennik szyku kolumnowego, został głównodowodzącym. Markiz Lambert pełnił rolę generała kwatermistrza, nie nosząc jednakże oficjalnie tego tytułu. Mesnil-Durand znalazł się wśród adiutantów generała kwatermistrza. Hrabia Guibert został generałem majorem, a jego syn jednym z nieetatowych adiutantów generałów brygady, wraz z kawalerem de Broglie.

Wśród dziewięciu generałów lejtnantów znalazł się hrabia de Vault, hrabia de Chabot, Lückner i Gribeauval. Wśród 18 marszałków polowych: hrabia de Rochambeau, hrabia de La Tour du Pin, markiz de Conflans, hrabia de Durfort, baron de Wimpfen. Wśród 6 brygadierów zatrudnionych w sztabie głównym, de Chastellux.

Na naukę zaproponowanych przez Mesnil-Duranda manewrów poświęcono trzy tygodnie: wykonywano je najpierw w batalionie, później w pułku, brygadzie i dywizji. 9 września rozpoczęły się manewry całości wojska.

Dla pierwszego manewru połączono 32 bataliony w 4 jednakowe dywizje, liczące po dwie brygady składające się każda z 4 batalionów. Marszałek de Broglie, chcąc wypróbować najpierw nie manewry wojenne, a ewolucje kolumn, nakazał sformować je w linię z pół-odstępem w rozwinięciu. Następnie, zgrupowały się one brygadami w podwójną kolumnę, oraz dywizjami w podwójną kolumnę.

Mesnil-Durand, w swym Rozważaniu na temat pierwszego manewru przeprowadzonego w obozie w Vaussieux, nie wydawał się usatysfakcjonowany rezultatem:

„Zaczęliśmy od niezbyt poprawnego sformowania linii w szyk bojowy, ze zbyt wielkimi odstępami, których nie zwarliśmy do pół-odstępu rozwiniętego batalionu. Następnie, sformowaliśmy się w coś w rodzaju szyku marszowego, formując brygadami podwójne kolumny, a z tego podwójne kolumny złożone z dywizji.

Sam, nigdy nie zaproponowałbym takiej kolejności. Pierwszą rzeczą, jaką należało w tym przypadku zrobić, było sformowanie armii w jej zwyczajowy szyk marszowy. Otóż, wedle rozporządzenia dla służby w kampanii oraz organizacji ustalonej przez samego marszałka, dywizja jest oddziałem, całością, która powinna formować się w kolumnę, więc, zwłaszcza w przypadku tak niewielkich dywizji, mnożenie kolumn marszowych jest czymś niebywałym. Należało raczej sformować przede wszystkim podwójną kolumnę z dywizji: należało ukazać energię naszej machiny w całej prostocie (…). Aby przejść od pierwszego do drugiego manewru, należy wykonać niezbyt efektowny drobny ruch, zawijając w każdej parze jedną z bliźniaczych brygad, która, aby się nie pomylić, o co nietrudno i co się już nieraz zdarzało, ustawi bataliony w odwrotnym szyku”.

Z tego sprzeciwu dowiemy się dużo więcej a propos ułomności formacji centralnych, aniżeli z wszelakich krytyk zwolenników szyku linearnego: w dywizji sformowanej w podwójną kolumnę złożoną z brygad, bataliony, jeśli nadamy im numery wedle kolejności, jaką zachowywały w rozwiniętej linii, od prawej do lewej, formowały się w następujący sposób:

7 6 3 2

8 5 4 1

W podwójnej kolumnie złożonej w dywizji rozmieszczały się następująco:

5 4

6 3

7 2

8 1

Przejście z jednej formacji do drugiej było więc nader skomplikowane i nie dało się ukryć, iż operacja ta przebiegałaby dużo prościej i szybciej, gdyby ograniczyć się do zwyczajowych czynności zalecanych w ordynacji.

Gdy armia sformowała się w 4 podwójne kolumny w dywizjach, marszałek założył, iż obecność wroga została zasygnalizowana po prawej i zwrócił się w tę stronę, wykonując zmianę frontu osobno w każdym batalionie. Wcześniej jednak nakazał zdublować kolumny, co zaburzyło szyk batalionów i nie spodobało się Mesnil-Durandowi:

„Przedstawiłem na planszy manewr w takiej formie, jak to sobie umyśliłem i zdawało się, że spodobał się on marszałkowi oraz uderzył obserwujących go generałów. Tym razem jednakże został on bardzo dziwnie zdeformowany (…).

1. Wszystko Pan odwrócił. Pańska bliźniacza prawa strona, po zmianie frontu, znalazła się na lewo od pańskiej linii.

2. Pański szyk jest słabszy, ponieważ staje Pan naprzeciw wroga w jednej, zamiast w dwóch liniach.

3. Pański niewielki front jest o połowę bardziej rozwlekły. Tym gorzej, ponieważ w zakładanym przypadku nie sprawi to, iż będzie mniej otoczony, a raczej stanie naprzeciw większej liczby wrogich batalionów”.

Wszystko to dowodzi, iż marszałek de Broglie nie podzielał w zupełności idei Mesnil-Duranda. Uważał za zgubne ruszanie na wroga w 6 liniach po 4 bataliony, preferując ustawienie w 3 liniach po 8 batalionów. Nie mniej jasno wynika z tego, że szyk zwany „francuskim” mógł być łatwo stosowany jedynie przy założeniu braku manewrów oraz jeśli podwójne kolumny w dywizjach poruszały się w jednym kawałku.

Stanąwszy przed zakładanym wrogiem, marszałek uznał swą formację za wciąż zbyt masywną: przesunął naprzód bataliony nieparzyste i kazał im się rozwinąć, aby nawiązały walkę ogniową.

Powrót do obozu wykonano za pomocą odwrotnych manewrów.

Marszałek polowy Wimpfen, zagorzały zwolennik szyku linearnego, napisał w tym temacie: „Wynik pierwszego manewru nie był najlepszy. Żadne z zaleceń nie zostało poprawnie i dokładnie wykonane. Źle wymierzono zresztą teren. Jeśli połączymy to z licznymi błędami w zarządzeniach, dzień ten nie mógł przynieść żadnego wartościowego wkładu w wyszkolenie. Wręcz przeciwnie, wzmógł jeszcze rezerwę wobec nowych manewrów”.

Całościowe manewry wznowiono 11 września, w mało zmienionej formie, po dniu przerwy poświęconym na szczegółowe ćwiczenia oraz usprawnianie środków przygotowawczych. Udało się zaprowadzić nieco większy porządek, wykonanie było bardziej metodyczne i dokładniejsze. „Utwierdziliśmy się jednak (pisał Wimpfen) w przekonaniu, że manewry są obarczone błędem i pewnym niebezpieczeństwem, lecz jakkolwiek by o tym nie przekonywać marszałka, silnie się oburzał i był nieprzejednany. Bronił ich z całym swym uporem, nie znajdując przy tym żadnego kontrargumentu na czynione zarzuty”.

12 września przeprowadzono porównawcze manewry dwóch brygad: jednej zgodnie z ordynacją, drugiej według zaproponowanego rozporządzenia. Pierwszą brygadą dowodził Rochambeau. Według Wimpfena, zebrał on wszelkie brawa: „Zobaczyliśmy łatwość wykonania, swobodę, której nie sposób było oczekiwać od ustawienia zaproponowanego przez pana Mesnil-Duranda. Nie da się również ukryć, iż manewry te, których oddziały nie mogą odżałować, były do ogarnięcia przez każdego oficera, a nawet i żołnierza, który z łatwością mógł uchwycić ich cel. Były z korzyścią zarówno dla szyku linearnego, jak i kolumnowego. W całym ich przebiegu mogliśmy zobaczyć, jak bez reszty podporządkowywały sobie teren, jak bardzo można na nich polegać oraz, że mogły przyczynić się do osiągnięcia sukcesu.

Marszałek, dalekim będąc od uświadomienia sobie realnej wartości pokazu, zdawał się być w doskonałym humorze i stoczył ożywioną dyskusję z Rochambeau[18], który oznajmił mu odważnie i stanowczo: „Miłość do mej ojczyzny, starania o chwałę królewskich armii oraz Pańską, zawsze będą popychać mnie do podejmowania wytężonego wysiłku, aby wyprowadzić Pana z błędu, jaki chce się Panu wmówić, a który jest tym bardziej przerażający, że jest Pan z woli i szacunku wodza oraz pragnienia narodu i wyboru wojska, powołany do zarządzania naszą armią. Moje przywiązanie nie jest Panu obce, a moja opinia nie może się Panu wydawać podejrzana”.

„W tym samym momencie odezwał się, dosyć głośno, Conflans: «O ile nowe opinie przysparzają nowo nawróconych, to kreują męczenników». Generałowie, widząc, że nic nie wywierało na marszałku żadnego wrażenia, a wręcz przeciwnie, humor jego się poprawiał, schodzili mu z oczu, aby nie zostać przezeń wezwanym, aż w końcu został sam ze swymi adiutantami. Od tamtego dnia nie zaryzykował kolejnej próby”[19].

Trzy dni później przeprowadzono kolejny manewr, a doświadczenie wyniesione z przebiegu dwóch pierwszych nakazało wyznaczyć jeden z batalionów, jako bazę do zrównania: „Aż do dziś nie zdawano sobie sprawy, że, aby bezproblemowo oraz precyzyjnie wprawić w ruch jakąkolwiek linię, należy wyznaczyć punkt zrównania. Zostaliśmy zmuszeni do sięgnięcia po tę metodę, której autor proponowanego szyku francuskiego nie mógł znać”.

Plan manewru przedstawiał się następująco:

Przeprowadzić marsz w szyku bojowym oraz zmianę frontu całej linii. Następnie zatrzymać bataliony nieparzyste o 100 kroków za parzystymi i kontynuować marsz w szachownicy. Strzelcy powinni znaleźć się o 100 kroków przed pierwszą linią, rozwinięci w dwóch szeregach. Będą maszerować szybszym tempem, tak, aby wyprzedzić resztę o 200 kroków, otwierając swe rzędy i prowadząc ogień z karabinów na całym froncie.

Bataliony z drugiej linii udadzą się naprzód przechodząc przez odstępy w pierwszej linii. Wszyscy zatkną bagnety na lufy, a następnie wyda się sygnał do szarży. Strzelcy sformują się w 3 szeregi i zatrzymają się, aby zająć miejsce pomiędzy batalionami.

Założy się, że wróg się wycofuje, strzelcy rzucą się za nim w pogoń. Bataliony ruszą naprzód, a następnie, napotkawszy przeszkodę, która zmusi ich do walki ogniem, bataliony parzyste rozwiną się, a reszta pozostanie o 100 kroków w tyle.

W dalszej kolejności przeprowadzi się łamanie w kolumny do odwrotu, zmiany frontu całej linii lub dywizji, w tył na prawo, potem zmianę frontu naprzód. Na koniec, ruszy się do odwrotu w podwójnej kolumnie złożonej z brygad.

Książę de Broglie nie wypowiadał się na temat pierwszych manewrów. Był usatysfakcjonowany manewrami z 15 września, i dwa dni później napisał:

„Byłem niezmiernie zadowolony z przebiegu wszystkich ruchów (…). Ostatniego z nich, czyli zmiany frontu i kierunku dla całej linii, nie zalecono generałom i oddziałom. Udał się jednak wyśmienicie i doprawdy trudno domagać się jeszcze większej precyzji w tak trudnym ruchu, wymagającym tyle uwagi i inteligencji oddziałów”.

Baron de Wimpfen miał na ten temat zgoła odmienne zdanie:

„Powierzono hrabiemu Egmont oraz podlegającemu mu baronowi Lückner, generałom lejtnantom brygady z Akwitanii i Aunis oraz 6 szwadronów dragonów, aby udawali wrogą armię, by bardziej odczuć korzyści nowego sposobu staczania bitew. Generałowie ci jednak, mistrzowie w swym fachu, przeciwstawiając zleconym ruchom, ruchy prawdziwie wojskowe, tym bardziej obnażyli niedociągnięcia zasad Mesnil-Duranda, szczególnie to, iż nie zapewniały one żadnego sposobu na odebranie wrogowi przewagi wynikającej z ukształtowania terenu, głuchego na wszelkie rozkazy. Doprowadziło to do koniecznej zmiany w ogólnej dyspozycji oraz sprzeczności w rozkazach, które okazały się niemożliwe do wykonania, co spowodowało trudne do ogarnięcia zamieszanie i bałagan. Nie ulega wątpliwości, że w czasie realnego starcia, armia uległaby całkowitemu zniszczeniu. Widząc, że nie uda się ogarnąć chaosu, a armia w rozsypce przedstawia sobą żałosny widok, marszałek nie znalazł żadnego innego rozwiązania, jak tylko nakazać oddziałom powrót do obozu”.

„Należy dodać, że teren został źle wymierzony, w innych okolicznościach nie zmieściłaby się na nim zakładana tutaj liczba oddziałów. Jeden z wielu czynników doprowadził do tego, że za sprawą wymuszonych ruchów znaleźliśmy się nagle w pozycji, gdzie za plecami mieliśmy zarośla, krzaki, rowy i inne tego typu przeszkody, których nie byliśmy w stanie pokonać, ani zająć. Struktura kolumn Mesnil-Duranda nie pozwalała na oddzielanie od nich, bez naruszenia porządku, drobnych oddziałów, aby pokonały i zajęły owe przeszkody, tym bardziej, że grenadierzy i strzelcy, których można by użyć do tych celów, angażowali się już gdzieindziej. Baron Lückner, doskonale orientując się w zaistniałym bałaganie, wykorzystał go do popchnięcia naprzód swych ludzi, dając im wsparcie w postaci kilku dział. Kolumny te, zaatakowane od tyłu na terenie, na którym bagnet stawał się bezużyteczny, a niezbędny stawał się ogień, mogły stawić opór jedynie poprzez zmianę frontu w tył, co jest ruchem długim i skomplikowanym, a następnie sformować szyk rozwinięty. Manewr ten jednak, z uwagi na czas, jakiego wymagał a przede wszystkim brak miejsca, był wykluczony. Za każdym razem skutkowało to więc nieporządkiem, pomieszaniem i rozsypką.

Załóżmy teraz, że szyk z 1776 roku znalazłby się w identycznej sytuacji: wykaraskałby się z niej błyskawicznie, wykonując pół obrotu na prawo we wszystkich kolumnach oraz rozwijając się na ostatnie plutony, które, w tym momencie mogłyby osłaniać ruch prowadząc ogień, a same skorzystałyby chwilę później ze wsparcia plutonów szybko i sukcesywnie formujących się u ich boku. A to dlatego, że teren idealnie dopasowywał się do starych manewrów”.

Nazajutrz, 16 września, wojskami wroga zarządzał generał Chabot. Marszałek de Broglie, u którego porażka z poprzedniego dnia wzmogła czujność, nakazał strzelcom zajęcie zarośli i krzaków oraz odpieranie strzelców wroga. Ruchy jakie należało wykonać były analogiczne do poprzednich manewrów. Uzupełniono je o coś w rodzaju przejścia przez linie: bataliony nieparzyste luzowały rozwinięte przed nimi bataliony parzyste, które wycofywały się przez odstępy. Należało, pod osłoną ognia strzelców, zaatakować z bagnetami linię wzniesień.

„Marszałek (pisał Wimpfen) powierzył zwierzchnictwo nad przeciwnym oddziałem hrabiemu Chabot, generałowi lejtnantowi. Polecił mu, co powinien robić, aby uniknąć zamieszania i nieporządku z dnia poprzedniego oraz, aby okoliczności terenowe nie krępowały jego ruchów. W tym momencie zmieniono pierwotne dyspozycje i linia piechoty otrzymała rozkaz zwarcia się do swojego centrum do pół odstępów.

Wszystkie zalecenia zostały wykonane dokładnie co do joty, ponieważ wybrano sprzyjający im teren oraz ze względu na to, że narzucona wrogim oddziałom dyspozycja pozwalała uniknąć konieczności zmiany pierwotnego szyku. Prawdę mówiąc, tego dnia perfekcyjnie wykonano zmianę frontu całej armii na prawo, na dwóch liniach. Następnie ruszono w takim ustawieniu, zmieniając kierunek w celu wyparcia wroga z wzniesienia opartego o dwie wioski, które broniły jego flanek. Poczytywano to za dowód na przewagę kolumn, lecz wyniknęło zeń coś zupełnie przeciwnego.

Nawet najmniej zorientowani widzowie, w tym kobiety, uznali, że, jeśli dałoby się zaatakować w ten sposób to wzniesienie, nie zajmując uprzednio wiosek i z zastrzeżeniem trzymania aż do tego momentu kolumn poza zasięgiem dział, zostałyby one rozbite w pył przez ogień od frontu i flanek, na który odpowiedzieć mogłyby jedynie ogniem prowadzonym przez swych grenadierów i strzelców.

Tym niemniej, nawet jeśli założymy, że flanki wroga nie byłyby tak dobrze chronione i wsparte, czas potrzebny kolumnom maszerującym najszybszym krokiem manewrowym, aby dotrzeć na miejsce, skąd mogłyby przypuścić szarżę z bagnetami i biorąc pod uwagę jedynie teren, jaki miały do pokonania począwszy od miejsca, w którym zaczynał się zasięg artylerii, każda armata zdążyłaby bez problemu oddać 50 strzałów, co niechybnie zakończyłoby się totalnym zniszczeniem wspaniałych kolumn, zmuszonych do ratowania się ucieczką. Zauważono jednak coś interesującego, a mianowicie, w momencie, kiedy wysłano kilka szwadronów naprzeciw kolumn, aby je szarżowały, te nie były w stanie odpowiedzieć żadnym ogniem i zostałyby bez wątpienia posiekane, gdyby, za sprawą korzystnej dyspozycji, dragoni nie otrzymali rozkazu wycofania się, po przyjęciu na siebie kilku strzałów z karabinów. Zwolennicy nowego szyku i z tego chcieli wyciągnąć korzyść i dowieść, że żadna kawaleria nie jest w stanie zaatakować takich kolumn, ani stawić im oporu. Nie przekonali jednak nikogo, ponieważ przeprowadzona demonstracja dowodziła czegoś zupełnie przeciwnego”.

„Sukces manewru z 15 września (pisał marszałek de Broglie) zachęcił mnie do wypróbowania 17 września marszu, w którym generał prowadzi i kieruje swą armię zależnie od zajmowanej przez wroga pozycji oraz wykonywanych przezeń manewrów”.

W czasie manewru z 17 września wróg, pod dowództwem hrabiego Egmont i Lücknera, miał pełną swobodę wyboru działania. Armia de Broglie sformowała się jak zwykle, lecz tym razem grenadierzy i strzelcy trzymali się w osobnych batalionach, sformowanych zresztą również zgodnie z zaleceniami Mesnil-Duranda. Dwa z nich miały chronić i osłaniać prawą flankę, dwa inne lewą.

Marszałek de Broglie był niezwykle zadowolony:

„(…) Oddziały, nie wiedząc wcześniej, jakie otrzymają instrukcje, wszystkie wykonały niezwykle dokładnie i uważnie. Wszystkie kolumny pilnowały, aby dostosować się do wyznaczonej, jako baza do zrównania oraz, aby zmieniać kierunek podążając za mymi rozkazami. Marsz ten, wciąż w szyku bojowym, trwał trzy godziny.

Hrabia Egmont oraz baron Lückner manewrowali zachowując wszelkie prawdopodobieństwo, niezbędne do szkolenia oficerów, co do rozkazów oraz sposobu, w jaki niewielki oddział powinien zachowywać się w obliczu nieskończenie większych od niego sił”.

Baron Wimpfen wyraził zupełnie przeciwną opinię:

„Jako że wrogowie zamarkowali z początku zwrot armii przez prawą, staraliśmy się zniweczyć ich zamiary zmieniając kierunek na prawo. Tym niemniej, czy to dlatego, że był to z ich strony jedynie fortel, czy też nasz manewr zmusił ich do zmiany planów, wydało nam się zrazu, iż zawracają całymi siłami na lewo. Ocenę utrudniał fakt, że nie byliśmy w stanie stwierdzić gdzie znajdowały się główne siły ich piechoty, a to za sprawą kunsztu i sprytu, z jakimi generał Lückner zdołał je przed nami ukryć. Niemożliwe więc było ruszenie nań z całymi siłami.

Zdaliśmy się więc na czysty przypadek i zmieniliśmy kierunek na lewo, aby wydłużyć szyki w tę stronę i o 18.00 znaleźliśmy się w zasięgu wioski Creully, którą jak się zdawało zajmował w sile wróg. Wysunęliśmy naprzód artylerię, aby ją zbombardować, oraz pod jej osłoną wszystkie kolumny, które miały przypuścić nań atak. Wróg jednakże, wykorzystując swój spryt, z którym manewrował przez cały dzień, zdołał w tym czasie wycofać z wioski swe oddziały i artylerię oraz, kierując armię przez lewą stronę, przyjął dyspozycje do sformowania sił do ataku w tym punkcie, który mógł stać się dla nas tym bardziej niewygodny, że w czasie marszu na wioskę kolumny podzieliły się i wymieszały, a bataliony nie były w stanie rozwinąć się bez bardzo długiego manewru przygotowawczego, którego prawdopodobnie nie miałyby przyjemności przeprowadzić”.

Szósty manewr, który miał miejsce 21 września, zakończył się totalnym pomieszaniem: „Szyk według zaleceń Mesnil-Duranda bezustannie napotykał na przeszkody, zmuszające go do omijania ich oraz sytuacje wykluczające swobodę działania. Niczego nie dało się przedsięwziąć w zalecanym ustawieniu. Co więcej, źle wydane rozkazy, jeszcze gorzej przekazane przez niekompetentnych adiutantów oraz oficerów sztabowych, doprowadziły do zakłopotania, niepewności oraz pomieszania do tego stopnia, że po trzech godzinach bezproduktywnego błądzenia po rozległym terenie oddziałów raz w szyku bojowym, raz skośnym, marszałek, zniechęcony, odesłał je najkrótszą drogą do obozu”.

Siódmy i ósmy manewr (24 i 28 września) przeprowadzono na równinie bez udziału wroga. Nic więc nie przeszkadzało ich wykonaniu. Zawierały te same ewolucje, co pierwsze manewry: marsz w podwójnych kolumnach, zmiany frontu, ataki i odwroty osłaniane przez strzelców, rozwinięcia połowy batalionów i tym podobne.

Baron Wimpfen zakończył sprawozdanie z manewrów dzieląc się ogólnymi obserwacjami, surowo oceniającymi marszałka de Broglie:

„Analizując wszystko, czego dokonaliśmy w obozie w Bayeux, a czego szczegółowy opis właśnie przeczytaliśmy, nie rozpoznamy tu ani talentu przypisywanego marszałkowi de Broglie przez renomę i opinię publiczną, ani elementu dydaktycznego, który zdawał się być przyświecającym mu celem. Brak tu jakiegokolwiek militarnego spojrzenia. Mało więc, że nie uzyskał nic pozytywnego, to jeszcze spowodował realne zło, dając młodym ludziom, którzy nigdy nie byli na wojnie, fałszywe wyobrażenie, a przede wszystkim degradując rolę generała w oczach oficera i żołnierza. Marszałek przyczynił się do tego również swymi humorami oraz porywczym charakterem, odstraszając od siebie ludzi. Udowodnił przy okazji i to w różnych okolicznościach, że zupełnie nie pojmował mechanizmu manewrów. Najmniejszy nieporządek burzył jego zamiary, a on z największym trudem znajdował sposób na pozbycie się go. Pewnym jest też, że mógł przyczynić się do tego jego upór w trzymaniu się nowej taktyki, którą odrzucała cała armia uznając ją za szkodliwą. Miał pretensje do generałów, wyższych stopniem oficerów korpusów i do oddziałów, podczas gdy źródłem całego zła były właśnie nowe manewry. Jakby go jednak nie przekonywać, upierał się przy swoim zdaniu. W rozmowach publicznych i na osobności, we wszystkich prowadzonych przezeń dyskusjach dowodził małości ducha i braku godności, co w znacznym stopniu przyczyniło się do jego degradacji, a co było wodą na młyn jego przeciwników.

Cenny czas przeznaczony na wyszkolenie należało zużyć nie na udawane bitwy, starcia i ataki, a raczej na wielkie ruchy całej armii, rozwinięcia kolumn, zakładanie obozów i tym podobne.

Pod koniec obozu ukazało się nowe dzieło, którym Mesnil-Durand męczył środowisko wojskowe, aby bronić swych zasad, skazanych w przeprowadzonych właśnie próbach na odrzucenie. Zaatakował ordynację z roku 1776, lecz zrobił to jako człowiek, który nigdy nie był na wojnie, który nigdy nie był zmuszony prowadzić choćby czterech ludzi pod ostrzałem z karabinów. Jego starania, aby osłabić zalety ordynacji przyniosły wręcz odwrotny skutek. Chciał wynieść rozumowanie i kombinacje nad oczywistość i praktykę. Za poniesioną klęskę obwiniał generałów, wyższych stopniem oficerów korpusów, a nawet same oddziały. Spłodził prawdziwy paszkwil, jego ton jest arogancki i aż prosi się o reprymendę, choć na to szkoda chyba czasu i sił. Zresztą, z jakiej racji ten plebejusz, mierny i podejrzany żołnierz przypisuje sobie prawo do ustanawiania we francuskim szyku własnego systemu, który cały naród odrzuca? Zdaje mi się, że będzie można go przyjąć, pod tą niezwykle zobowiązującą nazwą, dopiero wtedy, gdy zostanie zatwierdzony przez prawo. Nazywanie ordynacji z roku 1776 szykiem pruskim jest z jego strony najzwyczajniejszym zuchwalstwem: to nie Fryderyk wydał ten dokument, a Ludwik XVI. Nie została ona również zredagowana przez żadnego obcokrajowca, a przez szanowanych przez naród oficerów, którym władca dał ku temu prawo i możliwości. Jest to prawdziwie francuskie ustawienie. Nabyty w świetle prawa status może jej zostać cofnięty jedynie przez nowe prawo. Śmiałe wycieczki i obelgi pod adresem autorytetów są dzisiaj bezkarne. Spotkałyby się ze srogą odpowiedzią, gdyby tylko administrację złożyć w bardziej stanowcze ręce.

(…) O co jednakże chodzi w tych osławionych już dyskusjach? O zadecydowanie, który z szyków, linearny czy kolumnowy, jest korzystniejszy w czasie walki? Każdy z nich ma swe zalety, o których konkretny oficer czy żołnierz naprawdę nie mają potrzeby wiedzieć. Sedno tkwi w rozsądku generała, i tylko do jego geniuszu należy stosowanie któregoś z nich, zależnie od czasu, okoliczności, planów ataku i obrony, ukształtowania terenu oraz od przeciwnika, z którym przychodzi się zmierzyć. Jedyne czego można wymagać od oddziałów, to zręczność niezbędna do sprawnego i precyzyjnego wykonania każdego z szyków, a zdołają one wykonać to niezwykle istotne zadanie, kiedy ich podział na jednostki i podjednostki będzie nieskomplikowany, kiedy za sprawą przyzwyczajenia oraz nieustannej i spójnej praktyki, będą w stanie wykonać wszystkie ruchy i przyjąć wszystkie wymagane od nich formy. Do generała należy zadanie zlecania ich, a oddziały nie powinny mieć prawa oceny, czy decyzje jego są słuszne czy też nie.

(…) Dowiedziono jednak, a każdy kto choć w najmniejszym stopniu pojmuje mechanizm manewrów chętnie się z tym zgodzi, że ordynacja z roku 1776 zawiera w sobie wszystkie te sposoby i że dowódca armii francuskiej może, w swej ogólnej dyspozycji, sięgnąć po ten, który uzna za przydatny, że jej założenia, które podporządkowują sobie teren, podczas gdy te Mesnil-Duranda muszą podporządkować się terenowi, sprawiają, że oddziały, bez względu na okoliczności, są w stanie przyjąć wszelkie niezbędne formy, bez pomieszania i niepewności i to zarówno w szyku linearnym, jak i kolumnowym. Myślę jednak, że niezależnie od strony po jakiej się opowiadamy, podstawowym ustawieniem powinien być szyk rozwinięty, ponieważ z niego możemy bez przeszkód i trudności przejść do każdego innego. Szyk kolumnowy, jako ustawienie podstawowe, nie daje takich możliwości.

Nierówna liczba plutonów oraz ludzi w plutonach, bez względu na to, co sądzi o tym Mesnil-Durand, nie stanowi żadnej przeszkody.

Jeśli chcieliśmy, całkowicie bezstronnie i pozbywszy się wszelkich uprzedzeń i rezerw, z dobrej woli przeprowadzić próby w obozie w Bayeux, trzeba było nie zmieniać instrukcji dla oddziałów, sformować je w szyku bitewnym w ich zwyczajowym ustawieniu. Marszałek mógłby wtedy wydawać swe rozkazy do wybranej przez siebie dyspozycji, którą mógłby w nieskończoność modyfikować w trakcie manewrów, przyjmując liczne założenia, a jeśli oddziały nie byłyby w stanie w satysfakcjonujący go sposób odpowiedzieć na jego wymagania, zawsze byłby jeszcze czas na wyszukanie innych sposobów i udoskonalenie w ten sposób ich umiejętności. Z drugiej jednak strony, jeśli, o czym jestem zresztą przekonany, doskonale wypełniłyby wszystkie rozkazy, zgodzimy się, że nie ma żadnych powodów do wprowadzenia najmniejszych choćby zmian”.

Temu, niezwykle surowemu osądowi możemy przeciwstawić korzystną opinię zawartą w całościowym raporcie marszałka de Broglie:

„(…) Po próbach z Metz, przeprowadzonych na rozkaz marszałka Muy, manewry Mesnil-Duranda przekonały mnie o swej wyższości nad tymi, które, rokrocznie, stosowaliśmy w piechocie. Przekonałem się o tym w czasie obozu dzięki łatwości, z jaką umożliwiły mi one poruszanie całością 32 batalionów, bez przygotowawczej instrukcji, bez zapoznania się z terenem, bez wiedzy o zamiarach oddziałów występujących w roli wroga, a rozkazy wydawane były przecież przez generałów, którym ów szyk i taktyka były całkowicie obce. Starsi oficerowie, doświadczeni w prowadzeniu oddziałów na wojnę, tacy jak Chabot, Lückner, Saint-Victor i inni, myślą podobnie i zauważyli w systemie zaproponowanym przez Mesnil-Duranda idealną analogię począwszy od formowania się kompanii, aż po całą armię, poczucie bezpieczeństwa oddziałów w kolumnach, wielką niezależność: utrata jednej z nich nie przeszkadzała ani nie narażała innych na niebezpieczeństwo, prędkość wykonania ruchów, a w końcu prostotę, redukującą w istocie wszystkie z nich do zwykłego na-prawo i na-lewo.

Coraz mocniej utwierdzałem się więc w przekonaniu, że nic korzystniejszego w służbie królowi, jak przyjęcie takiego szyku. Jeśli Jego Wysokość zechce zauważyć, w jakich okolicznościach pozwoliłem sobie na zaproponowanie go, uzna bez wątpienia, że jestem całkowicie przekonany o ich zaletach. Istotnie, w lipcu wydawało się, że kampania nie ograniczy się do obozowania w Bayeux. Przedsięwzięcie, które było w toku, było wielkie i delikatne, nie mogłem więc zlekceważyć faktu, iż obok potępienia porażki, o którą opinia publiczna oskarża zawsze generała, potępiono by również zmianę starego szyku na nowy, w którym to upatrywano by przyczyn wszelkich nieszczęść.

Dodam jeszcze, że aby zaadoptować tę nową metodę, musiałem zwalczyć więcej uprzedzeń niż druga strona: przyzwyczajenie do postępowania w inny sposób, które staje się drugą naturą ludzi starszych, sposób, w jaki prowadziłem armię, w końcu, zraniona miłość własna przez otrzymywanie lekcji od oficera, nad którym ma służba, stopień i doświadczenia dawały mi przewagę. Wszystko to miało mnie skłonić do odrzucenia nowego systemu. Wierzyłem jednak, że przyczyniam się do poprawy jakości służby królowi, a wszystko inne ustępowało przed tym celem, który bezustannie prowadził mnie po wszystkich ścieżkach mojego życia.

Nie będę ukrywał przed królem, że system ten ma oponentów. Tak się składa, że sądzę, iż większość z nich nie dość dobrze zapoznała się z jego zaletami, ponieważ skupiła się na wytykaniu kilku prawdziwych, bądź też rzekomych niedociągnięć w redakcji instrukcji oraz organizacji kolumn. Niedociągnięć, które kazałem naprawić, bądź które nigdy tak naprawdę nie istniały, a nawet jeśli, to nie zaszkodziłyby systemowi, wymagając jedynie drobnej poprawki któregoś dnia. Bez trudu udałoby się przekonać doń ludzi, prosząc o sformułowanie zastrzeżeń na piśmie, a następnie udzielając odpowiedzi, mających na celu poszerzenie ich wiedzy oraz przekonanie ich”.

V – SZYK KOLUMNOWY W OPARCIU O DOŚWIADCZENIA Z ROKU 1778

Manewry z Vaussieux odegrały tak ważną rolę w historii taktyki francuskiej, szczegółowa wiedza o nich jest tak istotna, że uznaliśmy za nasz obowiązek przytoczyć je niemal w całości i początkowo bez żadnego komentarza, relacji i raportów marszałka de Broglie i barona Wimpfena, a także odwołań Mesnil-Duranda. Jednakże właśnie ich waga wymaga, aby poddać je analizie, postarać się pośród gąszczu sprzecznych zeznań dojść do tego, co się naprawdę stało oraz jakie wrażenie manewry wywarły na bezstronnych obserwatorach. W zadaniu tym wesprzemy się na kilku rozprawach, zredagowanych przez najbardziej doświadczonych generałów.

Już same protesty Mesnil-Duranda, po tym jak marszałek de Broglie sformował podwójne kolumny z brygad, później z dywizji, oraz kiedy złamał je w pojedynczą kolumnę przed zwróceniem się w prawo, odsłoniły jeden ze słabych punktów systemu. W podstawowym szyku bitewnym jednostki, a zwłaszcza bataliony, ustawiały się od prawej do lewej i łamały w kolumnę w takiej samej kolejności. Można było więc zwrócić się na prawo, na lewo, do tyłu, sformować jedną lub więcej kolumn, wydzielić dowolne jednostki, nie burząc przy tym szyku batalionów, odwracając najwyżej ich kolejność, co nie miało znaczenia. W systemie Mesnil-Duranda wręcz przeciwnie, złamanie w kolumnie zachodziło na środku i ważne było, aby bataliony z czoła kolumny, w momencie rozwinięcia, znajdowały się zawsze na środku. Skutkiem tego, w podwójnej kolumnie w brygadach, bataliony z czoła były środkowymi batalionami brygady. Kiedy chciano połączyć dwie podwójne kolumny w brygadach w jedną podwójną kolumnę w dywizjach, lewa strona jednej brygady i prawa strona innej wysuwały się na czoło. Należało więc, jak wyraził się sam Mesnil-Durand, „zawinąć” bliźniaczą brygadę w każdej z par.

Kiedy dwie brygady następowały po sobie w pojedynczej kolumnie w dywizjach, bataliony ustawiały się w kolejności: 4 3 2 1 5 6 7 8 (numery według kolejności od prawej do lewej w wyjściowej linii bitewnej). Jeśli kolumna zwracała się na prawo, dokonywało się podwójne odwrócenie frontu: nie dość, że brygada z prawej zajmowała lewą stronę, to jeszcze dwa bataliony ze środka tej brygady przechodziły na lewe skrzydło. Podobnie w drugiej brygadzie. Teraz, aby złamać takie brygady w kolumnę, pojedynczą czy podwójną, kolejność batalionów musiała zostać kompletnie wymieszana, chyba że, aby go zachować zdecydujemy się pogwałcić tym razem zasadę formowania się na środku.

Marszałek de Broglie, w swych pragnieniu całościowego oszacowania wartości zaproponowanego systemu, już pierwszego dnia uwypuklił tę jakże istotną jego wadę. Na nic się zdały protesty Mesnil-Duranda: każdą z hipotez marszałka dało się udowodnić w praktyce, i jasnym stało się, że zasada formowania się do środka, uparcie narzucana wszystkim jednostkom: batalionowi, brygadzie i dywizji, wiązała się ze sporymi utrudnieniami. Należało wyciągnąć z tego wniosek, że zasada ta mogła być stosowana podczas łamania się batalionu w kolumnę, lecz nie w przypadku większych jednostek.

Co do batalionu, ciężkość plésion, obnażyły obserwacje Wimpfena dotyczące manewrów w czasie, których oddziały Lücknera pojawiły się nagle na tyłach kolumn. Jakkolwiek stronniczy nie byłby autor krytyki, jego uwagi są w tym miejscu bardzo dokładne i zgadzają się z tym, co mogliśmy zaobserwować, a propos Projektu wyszkolenia Mesnil-Duranda. Nie można nie przyznać im słuszności. W złożonej z batalionów kolumnie, zaproponowanej przez Mesnil-Duranda, plutony formowały się w zdublowanych rzędach w 6 szeregach. Nie były w stanie wykonać pół obrotu ani rozwinąć się do tyłu. Zresztą rozwinięcie do tyłu byłoby herezją, skoro na czele znalazłyby się wtedy plutony skrzydłowe. W ten sposób, kolumna zmuszona do stawienia czoła atakowi od tyłu, wykonywała nie tyle półobrót, co kontrmarsz, a po nim rozwinięcie. Kontrmarsz składał się z dwóch następujących po sobie zmian frontu. Skomplikowaną strukturę ruchu mogliśmy prześledzić w Projekcie wyszkolenia. Wimpfen opierał się więc na solidnych podstawach, kiedy mówił, że kolumna w systemie „francuskim”, jeśli dosięgnie ją ogień od tyłu, zostanie zdziesiątkowana i rozbita zanim zdąży odwrócić się w stronę, z której grozi jej niebezpieczeństwo.

Wyobraźmy sobie teraz kolumnę zbudowaną wedle zasad z ordynacji. Składa się ona z plutonów lub dywizjonów, rozwiniętych w 3 szeregach. Wystarczy, że wykona pół obrotu i rozwinie się na ostatnim plutonie, co zajmie jej dosłownie kilka chwil.

Z punktu widzenia batalionu, zaproponowana kolumna była więc nieskończenie mniej elastyczna i zdolna do stawiania czoła zagrożeniom niż kolumna z ordynacji.

Mesnil-Durand oburzał się na widok prób innych ewolucji niż rozwinięcie podwójnej kolumny dywizjami. Jego zdaniem, armia powinna zawsze poruszać się w podwójnych kolumnach w dywizjach, docierać w takim szyku na pole bitwy i bezpośrednio z niego przechodzić do linii kolumn w batalionach. Czyż jednak nie byłoby z pożytkiem dla ogółu, jeśliby sformować najpierw krótsze i lżejsze kolumny? Czy ukształtowanie terenu nie narzuca niejednokrotnie marszu w pojedynczej kolumnie? Czyż nie zachodzi nieraz potrzeba zwrócenia się w prawo lub w lewo?

Mesnil-Durand uważał, iż posiada szybkie rozwiązanie, przynajmniej ostatniej kwestii. Wystarczyłoby zarządzić: Przez prawą flankę, oraz: Tnijcie, lecz jeśli w ten sposób otrzyma się podobnie głęboką masę, nie ma możliwości rozwinięcia jej.

Jednym słowem, jego kolumny były do przyjęcia pod warunkiem wykluczenia manewrów. Należało też przemieszczać je w jednym kawałku, choć i wtedy zmiany kierunku były uciążliwe.

Marszałek de Broglie, który oświadczył, że był zadowolony z wyników prób planu wyszkolenia, zdaje się nie zważać na te podstawowe przecież kwestie. Nie przykładał wagi do kilku wystrzałów z karabinów wymierzonych w plecy kolumny. Były to jedynie potyczki lekkich oddziałów. Zdaje się, iż w doświadczeniach z Vaussieux znaczenie dla niego miały jedynie wielkie ruchy całej armii.

Z takiego punktu widzenia system Mesnil-Duranda istotnie przedstawiał realne korzyści w stosunku do ewolucji linii z ordynacji. Pod warunkiem oczywiście, że znajdziemy się w najprostszej sytuacji: maszerując w podwójnych kolumnach w dywizjach i rozwijając się do przodu. Marszałek uznał, iż kierowanie armią w zwartych kolumnach jest o niebo łatwiejsze niż w linii czy w długich kolumnach o pełnych odstępach. Dlatego właśnie był w pełni usatysfakcjonowany próbami przeprowadzonymi w Vaussieux.

Pewnym jest, że ruchy armii w wielu zwartych kolumnach były głównym przedmiotem instrukcji z roku 1760 oraz rozprawy dotyczącej rozwinięć, napisanej około roku 1767 przez Guiberta. Oba dzieła zajmują poczesne miejsce w Eseju o taktyce. Nie były więc charakterystyczne dla szyku „francuskiego”, a Mesnil-Durand nie miał żadnego prawa przypisywać sobie ich autorstwa. To, czym może się jednak słusznie szczycić w Uwagach odnośnie zupełnego odrzucenia systemu pana M.-D.[20] to fakt, iż jako pierwszy faktycznie przeprowadził tego typu manewry. Mając więcej niż Guibert szczęścia, znalazł dosyć potężnego protektora, co pozwoliło mu na wypróbowanie swego systemu. To w Vaussieux właśnie po raz pierwszy zobaczyliśmy zwarte kolumny w marszu i rozwinięciu. Marszałek de Broglie mógł w końcu zastosować w praktyce projekt, jaki układał od 20 lat: nakazał armii maszerować w takiej samej liczbie kolumn, co dywizji, te ostatnie w zwartych kolumnach, rozwinął dywizje twarzą naprzód, stwierdzając przy tym, że udało mu się w ten sposób uzyskać wystarczające zrównanie i to szybszym sposobem niż przy zastosowaniu kolumn o pełnych odstępach.

Powtarzano często, że manewry z Vaussieux nie przyniosły pozytywnego rezultatu. Że szyk kolumnowy i linearny utrzymały się, a żaden z nich nie zdołał przekonać drugiego o jego błędach.

Powyższe stwierdzenie nie do końca jest słuszne.

To pewne, że Mesnil-Durand oraz jego najzagorzalsi zwolennicy nie ustąpili w żadnym punkcie, podobnie jak nieprzejednani zwolennicy wyłącznie szyku linearnego. Byli oni jednak w mniejszości. Pod uwagę należy brać opinię większości, czyli trzeciej części, do której zaliczała się większość oficerów od Guiberta po markiza de Castries. W ich odczuciu manewry z Vaussieux przyniosły wymierne rezultaty: pozwoliły na doprecyzowanie w wielu punktach doktryny. Po owych doświadczeniach, niewiele brakowało naszej armii do przyjęcia kompletnych i ściśle określonych zasad taktyki.

Jedyną niewiadomą pozostawało to, czy kolumny będą w stanie doprowadzić szarżę do samego końca, dosięgnąć i rozbić wroga, nie odpowiadając przy tym na jego ogień. Najbardziej upartych może jednak przekonać tylko wojna, a nikt nigdy nie ośmielał się stwierdzić, iż da się ją zastąpić ćwiczeniami w czasie pokoju. Liczby podane przez oficerów artylerii są w tym względzie daleko niewystarczające.

Manewry z Vaussieux dość wyraźnie, naszym zdaniem, aby jednogłośnie przekonać opinię publiczną, naświetliły, z punktu widzenia ewolucji wady i zalety szyku, który pretendował do miana francuskiego. Z jednej strony okazało się, że zaproponowana przez Mesnil-Duranda kolumna nie była zdolna do niemal żadnego manewru. Z drugiej, że ruchy armii, rozwinięcia, przebiegają sprawniej, kiedy oddziały formują się w zwartą kolumnę w każdej dywizji lub brygadzie, niż kiedy kontynuują stosowanie otwartych kolumn czy procesyjnych przejść.

Taką właśnie opinię znaleźliśmy w większości rozpraw, których autorzy zaliczali się zarówno do zdeklarowanych zwolenników szyku kolumnowego, jak markiz de Castries czy Puységur, a także linearnego, jak Guibert.

VI – SZYK KOLUMNOWY W ÓWCZESNEJ OPINII

W Obserwacjach dotyczących ordynacji z roku 1776 napotkaliśmy na obronną mowę wychwalającą zwarte kolumny à la Guibert.

„Posłużą one (pisał autor) do zakończenia dysput między szykiem linearnym i kolumnowym, ponieważ sprawią, iż generałowie będą mogli dowolnie manewrować i walczyć, czy to w szyku bitewnym, czy w kolumnie”.

Markiz de Castries, który kierował w obozie w Paramé manewrami analogicznymi do tych z Vaussieux, choć z udziałem mniejszej ilości oddziałów, pisał 30 września 1778 roku:

„(…) Taktyka, która nie jest prosta, która nie dostosowuje się do wszelkich okoliczności i rodzajów terenu, i której zastosowanie jest skomplikowane, nie spełnia warunków, jakich od niej wymagamy (…).

Nie wolno ograniczać się do jednego tylko szyku. Każdy teren wymaga takiego ustawienia, jaki jest dlań najkorzystniejszy, a na wojnie napotkać można milion okoliczności, w których zastosowanie szyku kolumnowego staje się niezbędne (…).

Analizując formowanie się batalionu na środku odkryłem, iż wymaga ono naprzemiennego porządku w kompaniach, innych dyspozycji dla szyku batalionów, pułków i brygad, zależnie od tego, czy ich liczba w linii jest parzysta czy nieparzysta, oraz od jej wielkości. Prowadzi to często do ogólnego przemieszczenia wszystkich części owej linii (…).

Sądzę, że system Mesnil-Duranda nie wymagałby żadnej naprzemienności przy zachowaniu wewnętrznej formacji batalionu z ordynacji oraz kolejności, w jakiej bataliony ustawiają się w linii. Myślę też, że przyjmując zawarte w ordynacji sposoby, zyskałby na łatwości ruchów, czyniąc je równocześnie korzystniejszymi od zawartych w instrukcji.

Przeanalizowałem następnie zalety rozwinięcia linii przez środek. Wiele manewrów oraz ruch po kwadracie, który formuje podstawę do rozwinięć, powodują utratę cennego czasu. Wymagają one również tak niezbędnego, jak i trudnego do odnalezienia terenu do przeprowadzenia ruchów, tak, że zamiast panować nad terenem dzięki formacji i zalet naszej taktyki, w wielu okolicznościach musimy się mu podporządkować.

(…) Oceniłem efekty tak zwanego szyku bojowego. Stwierdziłem, że szyk ten, nie różniąc się od szyku kolumnowego z ordynacji – formuje się go przez środek, a grenadierzy i strzelcy trzymają się na skrzydłach batalionów – jest dużo gorszy od prostego szyku kolumnowego z ordynacji. Nie spełnia on również warunków, aby stać się naszym szykiem wyłącznym. Trudno traktować go inaczej, skoro to w takim właśnie ustawieniu miała nieustannie formować się i wykonywać ewolucje linia, chyba że jakaś niemożliwa do pokonania przeszkoda uniemożliwi jej dosięgnięcie wroga. Otóż, taki szyk bitewny, któremu z uwagą przyglądałem się przez miesiąc w obozie w Paramé, wydał mi się ze wszech miar uciążliwy. Dla marszu w szyku kolumnowym oraz obozowania pragnąłbym szyku, który, nie będąc tak rozwlekłym jak szyk rozwinięty, nie wprowadzałby takiego zamieszania jak zawarty w instrukcji.

(…) Porównując następnie zalety owego szyku bitewnego z zaletami linii sformowanej w pojedynczą kolumnę, którą umożliwiła ordynacja piechoty, uznałem, że ta ostatnia ma znaczną przewagę nad pierwszą:

1. Ponieważ jest w stanie, zachowując odpowiednie odstępy między plutonami, formować się na flankach, z przodu, jak i z tyłu.

2. Ponieważ może, zwierając się na czele, sformować kolumnę do odwrotu lub do ataku (kolumna marszowa, sformowana w sekcjach, plutonach lub dywizjonach, posiada wszelkie cechy, jakich pragnęlibyśmy w szyku kolumnowym, przy zastosowaniu bardzo niewielkich zmian).

3. Wreszcie także i dlatego, że można przekształcić ją w kolumnę marszową stosując zawsze te same metody, podczas gdy kolumna wskazana w instrukcji wszystkie te zalety zamienia na możliwość rozwinięcia się na swym froncie. Jeśli wróg pojawi się na jej flance, jedynym sposobem stawienia mu czoła będzie zmiana frontu, rozłożenie się, a następnie rozwinięcie. Trzy ruchy konieczne, aby móc otworzyć w tej kolumnie ogień. Porównując zalety tych dwóch formacji, nie zawahamy się przy wyborze.

(…) Jako że szyk kolumnowy stanowi podstawę szyku francuskiego, a jego formowanie niesie za sobą drobne niedogodności co do jego użyteczności w niektórych warunkach, należałoby sobie życzyć, aby Mesnil-Durand poświęcił je na rzecz metod proponowanych w ordynacji piechoty. W ten sposób uzyska z szyku kolumnowego wszystkie możliwe korzyści.

Jednocześnie trzeba przyznać, że ordynacja piechoty, której kolumna marszowa jest dobrą formacją wojenną, sprawdzającą się we wszystkich okolicznościach, nie ukrywa, że intencją jej redaktorów było, aby nie była ona nigdy stosowana w praktyce: w żadnym zaproponowanym przez nią manewrze nie ma przykładu praktycznego zastosowania go w czasie wojny. Stąd wniosek, że piechota, za wyjątkiem marszu, traktowała ją jako niepotrzebną dyspozycję. A wiemy przecież, że nie da się kierować i używać do poważnych zadań taktycznych sporych, rozmiarów korpusu, oddziałów, jak tylko w grupach lub kolumnach.

O ile w kwestii batalionów, pułków i brygad oraz niemal wszystkich ich ruchów musimy przyznać, że nowe spojrzenie na piechotę wcale nie przewyższa sposobów z ordynacji, o tyle trzeba przyznać pierwszeństwo szykowi kolumnowemu, jeśli chodzi o marsz w szyku bojowym.

Nie widziałem jeszcze długiej linii, maszerującej jakiś czas w rozwinięciu, której udałoby się uniknąć nieustannego falowania, zmuszającego ją do naprzemiennego zwalniania i przyspieszania kroku, a nawet do częstego zatrzymywania się, aby zrównać szereg. O ile niemiecka precyzja umożliwia pruskim armiom pokonywanie wielkich odległości przy zachowaniu zrównania w rozwiniętym szyku, obawiam się, że przez długi czas jeszcze narodowi temu nie uda się osiągnąć poziomu regularności niezbędnego do tak samo dokładnego marszu w szyku bojowym. W każdym razie nie ulega wątpliwości, że dzisiaj nie jest on w stanie maszerować w nieco dłuższej linii nie ryzykując jednocześnie totalnego nieporządku.

Myślę nawet, wbrew opinii wielu zasłużonych oficerów, że jeśli pokonywany przez linię teren usiany byłby licznymi przeszkodami, szyk w kolumnach także i w tym przypadku miałby znaczną przewagę i mógłby poruszać się swobodnie, zwinnie oraz niezależnie od innych kolumn. Nawet jeśli szyk kolumnowy napotkawszy na przeszkodę nie jest w stanie pokonać jej z taką łatwością jak szyk rozwinięty, dysponuje przynajmniej większym zasobem sposobów na jej wyminięcie. Jeśli, zamiast zwierać szeregi sekcji, zachowałby odstępy co 3 szeregi, nie ma takiego zagrożenia artyleryjskiego czy przeszkody, których powinien się obawiać, a które w innym ustawieniu utrudniałyby czy nawet uniemożliwiały marsz. W ten sposób łączy się ze sobą wszystkie zalety takiego ustawienia.

Podsumowując, wynika z tego, że:

1. Warunkiem dobrej taktyki jest, aby była z natury prosta i dająca się łatwo zastosować na każdym rodzaju terenu. Należy odrzucić wszystko, co nie spełnia warunku.

2. Wychodząc z takiego założenia, formowanie się batalionów, pułków i brygad na środku w linię niesie ze sobą wielkie niedogodności związane z nieustannymi zmianami wymuszonymi przez takie ustawienie, jako że bataliony, pułki i brygady stają się naprzemiennie lewym i prawym rękawem.

3. Naturalne, zalecane w ordynacji dla piechoty formowanie się od prawej bądź od lewej jest najprostsze, a swą trwałością sprawia, iż nabiera się nawyków, które jako jedyne są w stanie zapewnić automatyczne i szybkie wykonywanie czynności.

4. Ruchy wyłącznie przez środek w marszu czy w czasie manewrów są uciążliwe i często opóźniają osiągnięcie celu, a skoro podstawą dobrej taktyki jest możliwość dopasowania się do każdego terenu i okoliczności, ta, musi zostać przynajmniej częściowo odrzucona, ponieważ posiada cechy wręcz przeciwne.

5. Głębokość takiego szyku bitewnego, w połączeniu z koniecznością wykonywania ruchów po kwadracie, wydłuża ruchy i wymaga trudnego do odnalezienia terenu, aby nie oddalać się od ustalonych założeń oraz nie utracić możliwości pokonania danej przeszkody. Zmusza go przez to do podporządkowania się terenowi, zamiast to teren podporządkować sobie.

6. Utworzenie szyku bitewnego z instrukcji wymaga znacznie większej ilości ruchów niż musi wykonać nieco płytszy szyk, aby osiągnąć ten sam cel. Nawet jeśli szyk kolumnowy jest tutaj korzystniejszy, znacznie lepiej przyjąć kolumnę marszową z ordynacji, która niesie ze sobą wszelkie cechy, jakich spodziewamy się po szyku kolumnowym.

7. W czasie marszu w szyku bojowym, kolumna będzie korzystniejsza niż szyk w rozwinięciu za każdym razem, kiedy będziemy chcieli zachować odstępy między sekcjami.

8. Dobrze byłoby znaleźć rozwiązanie pośrednie między dwiema skrajnościami: kolumną i szykiem w rozwinięciu dla obozowania, marszu w linii oraz formowania zwykłego szyku bojowego.

9. Generalnie rzecz biorąc, przy założeniu zasad taktycznych Mesnil-Duranda, sposoby z ordynacji piechoty są korzystniejsze, osiągając te same cele.

10. Niezależnie od tego, czy przyjmiemy czy też odrzucimy projekt, powinniśmy przeprowadzić dyskusje na temat podniesionych przezeń kwestii, nabrać przekonania o konieczności zarządzenia, aby, w wielu ćwiczeniach, powszechnie stosować szyk kolumnowy.

11. Wreszcie, należy koniecznie ujednolicić rozkazy, nie nakazywać oficerom nieustannych zmian swej pozycji oraz, ustawić w jednym miejscu grenadierów i strzelców, unikając dzięki temu wielu ruchów przygotowawczych (…).

Jedynym celem szczegółowej dyspozycji dla grenadierów i strzelców jest, jak mi się zdaje, prowadzenie ognia osłaniającego ewolucje batalionu. Otóż, jeśli otwierają oni ogień w stronę szyku rozwiniętego, szybko zostanie on uciszony przez przeważający ogień wrogiego, rozłożonego batalionu. Jeśli ostrzeliwują kawalerię, ogień ich jest zbyt słaby, by móc zatrzymać szarżę, więc skieruje się ona właśnie w stronę tych dwóch słabych punktów. Nie będąc przystosowanym do wstrzymywania silnego naporu, zostaną odepchnięci na własne kolumny, wzbudzając niepokój i siejąc nieporządek”.

Opinia hrabiego de Puységur jest niemalże identyczna, a odmowa przyjęcia systemu tym bardziej znacząca, że Puységur był zdeklarowanym zwolennikiem szyku kolumnowego.

Opinia hrabiego de Puységur o projekcie instrukcji na użytek piechoty

„Nie będę wdawać się w dyskusje, czy dla ataku na linię piechoty lub pozycję, szyk kolumnowy jest lepszy od linearnego. Wydaje mi się, że najlepsze ustawienie to takie, w którym większa liczba ludzi atakuje mniejszą. Sądzę więc, że do ataku lepiej sformować batalion w kolumnę niż pozostawić go w rozwinięciu.

Myślę również, pomijając już kwestię artylerii, że mająca spory dystans do pokonania w szyku bojowym linia, ruszy naprzód znacznie szybciej, kiedy jej bataliony sformują się w kolumnę, niż jeśli zostaną w rozwinięciu, przy założeniu jednakże, że na pokonywanym terenie nie znajdzie się żaden rów czy głęboko wcinająca się droga. Przeszkody takie można pokonać jedynie w pojedynczych szeregach, a skoro w sformowanym w kolumnę batalionie odstępy między kolejnymi szufladami wynoszą jedynie 3 kroki, pokonanie ich zajmie mu znacznie więcej czasu i wprowadzi większy zamęt niż w przypadku batalionu rozwiniętego.

Czy z faktu jednakże, iż szyk w kolumnie jest korzystniejszy do ataku oraz, że łatwiej maszerować w linii po jednolitym terenie wynika, że podstawowym szykiem powinien być wyłącznie następujący: bataliony sformowane w kolumnę do centrum, dywizje jednej broni ustawione od środka ku skrzydłom i zawsze formowane w szyk marszowy przez środek? Przeciwko takiemu następstwu można podnieść wiele kontrargumentów.

Najlepsza taktyka, to taka, w której manewry wykonuje się prędko i łatwo we wszystkich okolicznościach i na każdym terenie. Te, które właśnie poddaliśmy próbie, nie wydają się spełniać powyższych warunków.

Często zdarza się, że teren, na którym znajdzie się dywizja, pełen jest przeszkód uniemożliwiających oddziałom rozłożenie się za pomocą uporządkowanych ruchów na nowej pozycji czy też na czele nowego obozu. Jeśli podwójna kolumna wkracza na teren z prawej lub z lewej, aby mogła się rozłożyć potrzebować będzie bardzo szerokich połączeń. Czy zawsze będzie czas na ich otwarcie, i czy natura terenu zawsze na to pozwoli?

Zakładam dywizję maszerującą w podwójnej kolumnie, docierającą do wioski i zmuszoną przez nieoczekiwane pojawienie się wroga do szybkiego dotarcia do pierwszych zabudowań, zajęcia bram, otoczenia obwarowań i tym podobne. Jednocześnie zakładam, co zdarza się często, że dywizja ta pozbawiona jest grenadierów i strzelców. Czy w takim razie, takiej kolumnie nie będzie wadzić jej formowanie się przez środek? W jaki sposób będzie manewrować, aby jak najszybciej ustalić ścisłą łączność z wioską oraz zająć w niej punkty obronne? Jej centralna dyspozycja oraz niemal kwadratowa formacja jej plutonów nie będzie żadnym ułatwieniem, a takie same problemy ujawnią się za każdym razem, kiedy oddziałom przyjdzie manewrować na ograniczonym terenie.

Myślę więc, że dyspozycja przez środek ma swoje zalety na otwartym terenie, a wielkie wady na terenie trudnym, i nie sądzę, aby dało się ją wykorzystać w czasie wojny w terenie górzystym.

Przejdę teraz do bardziej szczegółowych tematów, co do których ośmielę się wyrazić moje zdanie z większym przekonaniem. Sformowany w pojedynczą kolumnę batalion dzielimy rękawami i plastrami, aby umożliwić mu walkę na flance. W tym manewrze wszyscy oficerowie zmieniają miejsce, a rzędy stają się szeregami. Podobny podział od czoła do ogona kolumny wydaje mi się bardzo trudny po pierwszym wystrzale armatnim: strata kilku ludzi zdaje mi się wystarczająca do zdezorganizowania kolumny i przekształcenia jej w nieuporządkowaną masę.

Ogólnie uważam, że w wypróbowanych właśnie manewrach, ruchy plutonu są nie dość dostatecznie kierowane przez dowodzącego nim oficera. Wydaje mi się, iż na wojnie rzeczą niezwykłej wagi jest, aby żołnierz był przyzwyczajony do wykonywania ruchów jedynie na rozkaz swego dowódcy, a w wielu manewrach zawartych w instrukcji żołnierze działają zupełnie bez rozkazu.

(…) Wszystkie manewry z tej instrukcji wymagają zbyt mało uwagi od oficera, a zbyt wiele od żołnierza. Nakazuje mu się, już to liczyć własne kroki, już to kroki poprzedzającego go szeregu. Wydaje mi się to niewykonalne.

Nie znalazłem w owym projekcie instrukcji tak pożądanej jedności zasad. Te same manewry wykonuje się różnymi metodami. Kilka z nich jest słabo zaznaczonych w rozkazach. Niemal wszystkie wymagają liczenia, a na wojnie się nie liczy. Wiele z nich nie przedstawia żadnej użyteczności, a jeśli Król przyjmie tę nową taktykę, wydaje mi się, iż konieczna będzie zmiana niemal wszystkich sposobów wykonania.

Pozwalam sobie dodać, że przyjmując, czy to do ataku, czy do marszu w linii, częstsze użycie kolumn, znajdziemy w aktualnie obowiązującej formacji metody pozwalające na ich formowanie na wszystkie możliwe sposoby, nawet przez środek batalionów. Nie naruszając zasad owej ordynacji zachowalibyśmy nieskończenie więcej prostoty i pewności sposobów, więcej precyzji manewrów, więcej wygody marszu w trudnym terenie, łatwość rozkładania na jakimkolwiek terenie, oraz uniknęlibyśmy wielkiego problemu, jakim jest kompletna zmiana w instrukcji dla oddziałów”.

Inny krytyk, być może Guibert lub Vault, wyraził się o Mesnil-Durandzie jeszcze ostrzej, i to począwszy od roku 1776. Uważał on, że użycie kolumn w dywizjach nie jest niczym nowym:

„Praktykowaliśmy to już od dawna i praktykujemy wciąż, i to w większym porządku, szybciej i pewniej niż kiedyś, stosując zasady ustalone przez wybitną instrukcję, jaką zaproponowano nam w tym roku. W jaki bowiem sposób poruszamy armię chcąc ją doprowadzić do walki? Czy nie formujemy pewnej liczby, mniej lub bardziej, silnych kolumn, zależnie od natury terenu, przewidywań, intencji i projektu generała, który zarządza następnie atak w formacji, która jego zdaniem ma największe szanse na osiągnięcie sukcesu, nakazując walkę w kolumnach w miejscach, gdzie głęboki szyk wydaje mu się najodpowiedniejszy i rozwijając się także tylko na tyle, ile wyda mu się to niezbędne? Nie przypominam sobie żadnego poważnego starcia, gdzie nie zaobserwowałbym takiej dyspozycji i gdzie nie byłoby oddziałów pozostawionych w kolumnach, podczas gdy inne rozwijały się w linię. Za każdym razem to rodzaj terenu, okoliczności i typ wroga, z jakim miało się do czynienia, decydowały o ogólnych dyspozycjach. Dlaczego dzisiaj się to kwestionuje? Na czym polega nowa, proponowana nam taktyka? Naprawdę chcemy w tym względzie ustanowić jedną, jedyną i niezmienną regułę? Nie sądzę, tym bardziej, że oznaczałoby to zmniejszenie o połowę naszych zasobów i możliwości działania. Musimy przyłożyć wagę do dobrego wyszkolenia oficerów i oddziałów. Przyjmą one formację taką, jaką zapragnie generał, jaką uzna za najkorzystniejszą, oby tylko potrafiły maszerować, łamać się i przeformowywać, oby zręcznie posługiwały się bronią, a przede wszystkim, oby były zdyscyplinowane i posłuszne.

Co do dziwnego języka, jakim Mesnil-Durand chce zastąpić nasz własny, powinniśmy wszyscy, wraz z nim, udać się do zakładu psychiatrycznego w Petites-Maisons, jeśli bylibyśmy tak samo jak on szaleni, aby go zaakceptować. Przyzwyczajenie się do niego wymagałoby zresztą od nas sporo wysiłku, a nie widzę w tym żadnego celu. Nasi grenadierzy i strzelcy nie będą walczyć lepiej zwąc się zasłoną, aniżeli teraz.

Sposoby, jakie zaleca do wykonania manewrów są dla mnie dowodem, że nie miał on nigdy do czynienia z kierowaniem oddziałami w czasie wojny. Wszystko co potrafi to geometryczne kalkulacje, nie zważając na to, że ludzie nie są geometrycznie równi, co do wzrostu, zwinności czy inteligencji, oraz że jego obliczenia okazują się w praktyce fałszywe. Wziąwszy powyższe pod uwagę, jesteśmy zmuszeni zgodzić się, że Król nie będzie dysponował armią, jakkolwiek dobrze wyszkolone i zdyscyplinowane nie byłyby jej oddziały, jeśli zabraknie generałów, a zabraknie ich z pewnością, jeśli będą poniżani i bezczynni.

To do marszałka de Broglie, który dowodził armią i wolą ogółu dowodzi nią nadal, który miał swoje wzloty i upadki, należy zadanie uchwycenia opinii Króla i jego ministra. Nadszedł jednak moment podjęcia jakiejś decyzji. Oddziały są zniechęcone, zmęczone i znudzone trwającą już od ponad 13 lat niestałością. Właśnie byłem świadkiem ich rozpaczy i zaniepokojenia. Wziąwszy to pod uwagę, należy z całą surowością odrzucić wszelkich twórców systemów i projektów oraz nie mniej stanowczo żądać od dowódców jak najdokładniejszego wprowadzania zaleceń w życie”.

Guibert, w swym Odrzuceniu systemu pana M.-D., znanym bardziej pod nazwą Obrona współczesnego systemu wojennego, kategorycznie odrzucał kolumny Mesnil-Duranda:

„Widzieliśmy je w obozie w Bayeux, jak mieszały się w czasie powrotu do obozu, to znaczy podczas najprostszego i najłatwiejszego ruchu, i zmuszane jednocześnie do manewrów!

W czasie wojny będą się mieszać jeszcze bardziej, ponieważ często zachodzi tam potrzeba manewrów w takim właśnie przypadku! Należy powrócić do obozu jak najkrótszą drogą, a ona wcale nie zawsze wiedzie na wprost frontu. Czasem trzeba przejść przez odstępy w batalionach, w sam środek zamieszania w obozie, który dopiero wyznacza się i buduje (…). Wyobraźmy sobie bliźniacze kolumny pana M.-D. w podobnej sytuacji, czas, przestrzeń i skomplikowane operacje niezbędne to stworzenia takich machin. A jeśli trzeba zająć pole bitwy i bezzwłocznie ulokować się w punktach skrzydłowych, ponieważ wróg będzie próbował nas w tym ubiec? Kolejne zamieszanie, kolejne opóźnienia, kolejne kontrmarsze, kolejne odwrócenia frontu. System taki sparaliżuje nawet najbardziej skorego do kierowania swym oddziałem oficera. Mogliśmy to zaobserwować w obozie w Bayeux. Wybrani oficerowie, adepci systemu, kierowali manewrami każdej kolumny i nigdy jeszcze nie widziano takiej ociężałości, tylu pomyłek i źle przeprowadzonych ruchów”[21].

Wobec takich utrudnień, Guibert utożsamiał prostotę formacji oraz manewrów z ordynacji:

„Szyk rozwinięty naszych batalionów jest, w ich formowaniu, wszystkim, co najprostsze i najbardziej złożone. Jest to bardzo łatwa struktura, dzieląca, od prawej do lewej, bataliony na pół szeregi, cztery dywizjony, osiem plutonów, które to plutony podzielone są na dwie sekcje. Formacja taka pozostaje niezmienna, stosuje się ją od batalionów po pułk, niezależnie od liczby tworzących go batalionów, od pułków po brygadę, niezależnie od liczby pułków i od brygady po dywizję, niezależnie od liczby brygad.

Czy od szyku rozwiniętego, który w nowoczesnym systemie jest szykiem pierwotnym i zwyczajowym, chcemy przejść do szyku kolumnowego, będącego naszym szykiem okolicznościowym? Kompanie oraz jakiekolwiek odłamki kolumny, zawsze miały przed lub za sobą oddziały, które w szyku pierwotnym znajdowały się po ich prawej bądź lewej. W ten sposób nie było problemów ze zgrupowaniem się w momencie rozbicia szeregów. Nie było trudności z powrotem na swe miejsce bądź do swojego szeregu, jeśli trzeba było z zaskoczenia sięgnąć po broń, czy to w ciągu dnia czy nocą. Żołnierz bardzo szybko odnajduje swój szereg i rząd, jeśli formujemy się jedynie na głębokość trzech. Lepiej, że pozostaje na oku i pod ręką oficerów i podoficerów, nie może zagapić się, rozmawiać, ani poruszać się niezauważenie.

Pan M.-D. uważał będzie, że jego kolumna, będąca w jego systemie ustawieniem pierwotnym i zwyczajowym, jest formacją tak samo prostą i łatwą jak rozwinięty batalion?

Uważał będzie, że owo pomieszanie dywizjonów i subdywizjonów, które traktuje przecież jak organizacyjne arcydzieło, owe równoległe i prostopadłe sekcje, niekończąca się nomenklatura, różnorakie formacje i miejsca, których trzeba pilnować, zależnie czy się jest grenadierem, strzelcem, fizylierem z tego czy innego rękawa, z tego czy innego plastra, tej czy innej szuflady, różnorakie odstępy, wszystkie o określonej liczbie kroków, wszystkie wprowadzające swoje własne definicje i denominacje, w końcu cały natłok rozróżnień, nazw i prawideł, że to wszystko można porównać do prawdziwie wojskowej prostoty w organizacji pułku?

Będzie uważał, że nie jest wielkim problemem zmiana formacji i miejsca batalionów w pułkach, pułków w brygadach, brygad w dywizjach, zależnie od ich liczby, tak, że w zależności od wahań, jakim owa liczba ulegnie, wahań, które na wojnie są czymś normalnym, z powodu niezbędnych podziałów, bataliony, pułki i brygady bezustannie muszą zmieniać miejsce i formację? Nie ma potrzeby przytaczania tutaj owych utrudnień, wyszczególniłem je referując system pana M.-D. (…), taki, jakim jawił się on w obozie w Bayeux.

Będzie twierdził on, że nie jest wielką wadą jego systemu niemożność przejścia od kolumny do rozwiniętego batalionu, to jest od jego ustawienia pierwotnego i zwyczajowego do tego, czego nie chce uznać za nic więcej jak tylko ustawienie okolicznościowe, w którym będzie on jednakże, wbrew sobie, walczył najczęściej, jeśli nie chce burzyć przy tym formacji? Albo kompanie, które w jego kolumnie znajdują się jedna obok drugiej rozdzielając się przez rozwinięcie, aby móc połączyć się z powrotem dopiero, kiedy batalion sformuje się w kolumnę? Jest to sprzeczne z tak rozsądnie zachowanym w naszym aktualnym systemie założeniem, że formacja nie zmienia się, czy batalion formuje się w szyku rozwiniętym czy w kolumnę, a w związku z tym kompanie, dywizjony, plutony i sekcje mają wciąż, w kolumnie, przed lub za sobą te same oddziały, które w szyku rozwiniętym znajdują się po ich prawej lub lewej”[22].

Guibert, podobnie jak Puységur i Castries, stwierdził zresztą, iż należy używać kolumny do manewrów i do ataku, że Mesnil-Durand nie wymyślił kolumny, jako takiej, lecz tylko jeden jej rodzaj i to gorszy od pozostałych:

„Badana pod kątem możliwości marszu i manewrów, co zostało jak sądzę udowodnione, kolumna ta nie należy bardziej do systemu pana M.-D. niż do współczesnej taktyki. Armie zawsze manewrowały i maszerowały w kolumnie (…).

Pan M.-D. z pewnością więc nie nauczył nas niczego nowego, pisząc, iż należy maszerować i manewrować w kolumnie. Wojskowi, zapoznawszy się z analizą jego kolumny przystosowanej do marszu i ruchów armii, jakiej dokonałem w pierwszej części niniejszego dzieła, uznają, iż nieskończenie lepsza jest kolumna z ordynacji oraz wszelkie manewry, które wykonuje dla osiągnięcia owych wielkich celów (…).

Nie będziemy ukrywać (nakazuje nam to bezstronność, jaką chcemy zachować), że nasze ostatnie ordynacje manewrowe, zwłaszcza ta z roku 1776, nieco za bardzo zaniedbały kolumnę w kontekście ustawienia do ataku. Być może nie wystarczyło, jak to zrobiliśmy, udoskonalić wszelkich ruchów kolumny, nie wystarczyło wskazać kolumny w batalionach sformowanej do centrum, stosując ją jedynie do manewru przejścia przez linie. Trzeba było wyraźnie podkreślić, że ta sama kolumna może służyć za kolumnę do ataku, a nawet, że jest ona preferowana, a może i jedyna możliwa, za każdym razem, kiedy jesteśmy pewni, że będziemy mogli ją rozwinąć w razie potrzeby ruchem przeciwnym i nie będąc zmuszonym do ruchów przez flankę, aby dotrzeć na środek terenu. Należało w końcu poświęcić cały rozdział, a byłoby o czym pisać, na zagadnienie ataku w kolumnie. Należało w tym rozdziale podać, jako fundamentalną zasadę, że na wroga należy ruszać za każdym razem, kiedy mamy realną nadzieję na dosięgnięcie go. Brak takiego sformułowania pozwala przypuszczać, że wykluczyliśmy atak w kolumnie, a jako jedyny szyk dopuściliśmy szyk rozwinięty. W ten sposób dostarczyliśmy amunicji Panu M.-D.

Powyższa zasada bez wątpienia wydałaby się panu M.-D. mało konkretna. Nie można jej jednak bez uszczerbku wyrazić w sposób bardziej formalny i twierdzący. Trzeba czuć, że to od okoliczności zależy wybór momentu, w którym ruszamy na wroga. Ustanowienie, jak zrobił to pan M.-D., aksjomatu, że na wroga należy ruszać zawsze, o ile nie oddziela nas od niego jakaś przeszkoda, oznacza ustanowienie prawidła fałszywego i niezwykle niebezpiecznego”[23].

[1]    La Noue, Nouvelles constitutions militaires, 1760.

[2]    Terminologia zaczerpnięta ze starożytności, velites była to lekkozbrojna piechota [D.M.].

[3]    L. de Boussanelle, Observations sur les éléments de l’art militaire, 1768.

[4]    Stopa francuska 32,48 cm, cal 2,7 cm [D.M].

[5]    De Silva, Remarques sur quelques articles de l’Essai général de tactique, Turin 1773.

[6]    De Silva, Pensées sur la tactique et sur quelques autres parties de la guerre, Paris 1768.

[7]    R. Lo-Looz, Recherches sur l’art militaire, Paris 1767.

[8]    J. de Maizeroy, Cours de tactique théorique, pratique et historique, Paris 1766.

[9]    Ibidem, Traité de tactique, pour servir de supplément au ,,Cours de tactique théorique, pratique et historique”, Paris 1777.

[10]    J. de Maizeroy, Traité de tactique…, s. 180.

[11]    Idem, La tactique discutée, 1773.

[12]    Idem, Mémiore sur les opinions qui divisent les militaries, 1773.

[13]    F.J. de Mesnil-Durand, Fragments de tactique, Paris 1774.

[14]    F.J. de Mesnil-Durand, Collection de diverses pièces et mémoires nécessaires pour achever d’instruire la grande affaire de tactique et donner les derniers éclaircissements sur l’ordre français propose, Amsterdam 1780.

[15]    Idem, Extraits des remarques sur un ouvrage institulé: Théorie de la guerre; des Reflexions sur l’ordere et les manoeuvres de l’infanterie, 1778.

[16]    Guibert, Défense du système de guerre moderne, ou réfutation complète du système de M. de M.D., Neuchatel 1779.

[17]    Milhaud d’Arçon, oficer inżynierii, opublikował w roku 1779 dzieło pod tytułem Obrona narodowego systemu wojennego lub Analiza dzieła zatytułowanego: „Zupełne odrzucenie systemu pana M.-D.”. Jest to dzieło wybitne ze względu na panującą weń atmosferę oraz wartki język i musiało być bolesnym ciosem dla Guiberta. Autor jednakże nie dotyka samej istoty sprawy, przez co możemy tu o nim jedynie wspomnieć. J.C. Milhaud d’Arçon, Défense d’un système de guerre national, ou Analyse raisonnée d’un ouvrage intitulé: ,,Réfutation complète du système de M. de M.-D.”, Amsterdam 1779.

[18]    Rochambeau był szwagrem marszałka de Broglie.

[19]    Nie należy zapominać, iż Wimpfen był niezwykle stronniczy. Zawdzięczamy mu jednak jedyne szczegółowe sprawozdanie z manewrów.

[20]    Mesnil-Durand, Collection de diverses pièces et mémoires nécessaires pour achever d’instruire la grande affaire de tactique et donner les derniers éclaircissements sur l’ordre français proposé (Zbiór różnorakich dzieł i rozpraw niezbędnych do wyczerpania niezwykle ważkiego tematu taktyki oraz uściślenia ostatnich szczegółów odnośnie proponowanego szyku francuskiego), Amsterdam 1780, s. 208.

[21]    Guibert, Défense du système de guerre moderne, ou réfutation complète du système de M. de M.D., t. II, rozdział 5.

[22]    Ibidem, t. I, rozdział II, dowód trzeci.

[23]    Ibidem, t. II, rozdział III.

ROZDZIAŁ V
TAKTYKA PRZED REWOLUCJĄ

I – ODRZUCENIE SKRAJNYCH POSTAW

Poznaliśmy zdanie Puységura i Castriesa, zdeklarowanych zwolenników walki w szyku kolumnowym, a następnie Guiberta, opowiadającego się za szykiem linearnym. Wszyscy oni zgadzali się w kwestii odrzucenia kolumny Mesnil-Duranda oraz poruszania się na polu bitwy w zwartych kolumnach w dywizjach bądź brygadach. Doktryna pojawiła się już w 1773 roku w dziele Dulaurensa de Beaujeu (Esej o manewrach dla piechoty francuskiej[1]) oraz Sinclaire’a (Formacje wojskowe[2]). Jej streszczenie znajdziemy również w rękopisie rozprawy barona de Traverse O manewrach piechoty[3]. Charakterystyczne dla nie jest to, że unikała zarówno wyłącznego użycia kolumn, jak chciał tego Mesnil-Durand, jak i szyku linearnego wedle ordynacji (1774/1775/1776). Puységur, Castries i Guibert skłaniali się ku jednej lub drugiej stronie, poglądy barona de Traverse były bardziej wyważone. Według niego należało maszerować i manewrować w kolumnie, ruszać na wroga w szyku bojowym, a szarżować w kolumnie bitewnej. W związku z tym, przejście z jednej formacji do innej musiało dokonywać się szybko i prosto, nawet w ostatnim momencie i pod ostrzałem.

Baron domagał się, aby ruchy całej armii przebiegały możliwie najszybciej, a co za tym idzie, aby podzielić armię na kilka części, których ruchy będą bardzo szybkie i nieskomplikowane.

Pomysły, których źródła tkwią w instrukcjach marszałka de Broglie z roku 1760, zostały przyjęte niemal jednogłośnie. Znacznie osłabiły znaczenie zrównania oraz punktów widzenia Pircha. Stopniowo zaczęły nasuwać się również wątpliwości, co do nieodzowności tych słynnych zaleceń, przyjętych niegdyś z entuzjazmem i będących podstawą ostatnich ordynacji.

Wzorem Guiberta powszechnie stwierdzono, że regularność w zrównaniu to utopia. Tym niemniej, jeszcze przez kilka lat starano się ją osiągnąć: marszałek polowy Bois-Claireau zaproponował użycie węgielnicy bądź też zwykłego grafometru do wyznaczania kątów prostych na ogólnym zrównaniu i szybkiego, wystarczająco dokładnego, a nie sprawiającego realnych trudności, określania punktu kierunkowego dla każdego batalionu. Prawdopodobnie to właśnie ów generał jest autorem rękopisu zatytułowanego: Podsumowanie kwestii odnośnie marszu w szyku bojowym:

„(…) Osiągnięcie w tym względzie perfekcji jest nierealne, zwłaszcza na wojnie i powinniśmy do niej dążyć jedynie w kwestii jedności oraz porządku w każdym batalionie. Zrównane lepiej lub gorzej, powinny one maszerować idealnie zawsze, kiedy nie napotykają żadnych zakłóceń, a żołnierz nie zbacza na prawo czy na lewo (…). Osiągnięcie dokładnego zrównania wszystkich batalionów jeden na drugim jest utopią (…). Mylilibyśmy się jednakże twierdząc, że, skoro nie można mieć nadziei na osiągnięcie wielkiej precyzji, należy z góry porzucić dążenie do niej (…). Wiele z zaproponowanych metod, choć nieobowiązkowe, nie są ani sprzeczne, ani niepotrzebne, jeśli podporządkujemy je podstawowej zasadzie, aby jedynie nieznacznie wydłużać lub skracać krok, oraz oprzeć się z prawej lub z lewej, zachowując jak największą ostrożność. Jeśli będziemy przestrzegać powyższego, wskazane metody przyczynią się do osiągnięcia wymaganej przy sprzyjających okolicznościach precyzji, której głównym celem jest marsz w szyku bojowym.

(…) Linia w szyku bojowym powinna maszerować wyłącznie w kierunku prostopadłym do swego frontu. Jeśli kierunek ten nie jest obrany wystarczająco dokładnie, odstępy z jednej strony bezustannie będą się zwiększać, podczas gdy z drugiej zanikać, aż dokona się mimowolna zmiana kierunku marszu. Powstały rozkołys wywoła nieporządek w linii, aby wyrównać przesunięte odstępy bataliony będą zmuszone do marszu po skosie, tracąc przez to teren z przodu. Jedno ze skrzydeł będzie zmuszone obrócić się wokół osi, by nie wyprzedzić podstawy zrównania, drugie za to pozostanie w tyle (…).

Jedynie instrument jest w stanie dokładnie wyznaczyć kąt prosty. Sposób ten ma przy tym taką jeszcze zaletę, że jest najszybszy: nawet niewprawny człowiek może, posługując się węgielnicą o średnicy 3 do 4 cali, w 15 sekund bardzo dokładnie obrać prostopadłą i określić na niej punkty łącznościowe”.

Pomysł Bois-Claireau spotkał się z przychylnym przyjęciem i znalazł zastosowanie w licznych pułkach. Tym niemniej, szybko znudzono się użyciem instrumentów topograficznych w czasie manewrów: wygodniej było stwierdzić, iż równe prowadzenie marszu w szybu bojowym długiej linii jest zdecydowanie niemożliwe. Powrócono do wysławianych 12 lat wcześniej przez kapitana Laroque metod: obrać zrównanie na środku, a nie jak chciał tego Pirch na jednym ze skrzydeł linii, nie nakazywać każdemu batalionowi marszu na punkt kierunkowy obrany na początku, lecz starać się zachowywać odstępy od środka i maszerować na tej samej wysokości, równym krokiem, bez nagłej zmiany tempa.

Opinia ta zdążyła zdobyć już pewną popularność, kiedy około roku 1783 francuska opinia publiczna poznała Elementy taktyki piechoty[4] pruskiego generała von Saldern. Wynikało zeń, że w momencie, kiedy my otrzymaliśmy od Pircha zasadę punktów widzenia, pruska piechota odkryła jej wady i zaczęła od niej odchodzić.

Niemiecki oficer, w roku 1787, powierzył w ręce ministra bardzo ważną, poruszającą ten temat rozprawę. Bez wątpienia przyspieszyła ona porzucenie zasad Pircha oraz redakcję nowej ordynacji.

Streszczenie zasad taktycznych generała Salderna (1787)

Saldern był oficerem pruskim, który najdokładniej zgłębił elementarną taktykę piechoty oraz stosował ją osiągając najznamienitsze sukcesy. Zachwyciły go prawdziwe podstawy tej mechaniki: „nigdy nie będzie ona dobra, (pisał) jeśli nie będzie doskonale prosta”. Piechotę należało prowadzić powoli. Szybkie i gwałtowne ruchy nie są dla niej odpowiednie. Opublikowane przez niego elementy taktyki zredagowane zostały w sposób przejrzysty i dokładny. Zasady są przedstawione tak dobrze i tak doskonale udowodnione, że pojmujemy je już podczas pierwszej lektury, a zapamiętanie ich nie stwarza żadnego problemu. Gdyby autor odrzucił jeszcze wszystko to, co w ordynacji pruskiej zbędne, jeszcze bardziej zdołałby zawęzić i uprościć swoje dzieło.

Po przeprowadzeniu niezliczonej ilości eksperymentów na wszelkim możliwym ukształtowaniu terenu, przy użyciu znacznych sił piechoty, Saldern odkrył metodę, którą dało się zastosować do każdej liczby batalionów, która dostosowuje się do każdego terenu, do wszelkich okoliczności zrównania, krzywych, wygiętych, poskręcanych, takich, jakie spotykamy, kiedy wspinamy się na wzniesienia otaczając je posterunkami, kiedy przemierzamy las, lub kiedy nie ma czasu na wyznaczenie ogólnego zrównania dla całej linii.

W momencie ataku działa batalionu zaczynają się odzywać o 400 do 500 sążni od wroga. Należy uważać, aby kłęby i chmury dymu, maskującego sztandary batalionów nie stały się przeszkodą nie do pokonania w utrzymywaniu batalionów na mniej więcej równej wysokości. Dobrze, jeśli maszerując na wroga jesteśmy w stanie lekko modyfikować kierunek, nie burząc przy tym porządku linii.

Długa lista doświadczeń udowodniła generałowi Saldernowi, że metoda prostopadłych była niezwykle omylna, ponieważ kąty, odbiegające od kąta prostego o zaledwie 4 czy 5 stopni, powodowały znaczne odchyły na dystansie 2 czy 3 tysięcy kroków. Wolał on więc zastosować zasadę równoległych, zalecić wszystkim batalionom traktowanie umiejscowionego na jego centrum bądź jednym ze skrzydeł prowadzącego, jako nieomylny pewnik oraz osobiście powierzyć mu zadanie prowadzenia batalionu i zmiany kierunku, tak, aby nie zaburzyć linii, w przypadku, jeśli ten zacząłby się odchylać.

Pozycja korpusu, indywidualne wyszkolenie każdego żołnierza, długość i rytm kroku ustalone dla każdego pułku, oto podstawy owej mechaniki (wymagają one wiele czasu i energii). Nigdy nie należy nakazywać batalionowi gwałtownych ruchów, nie wolno dotykać machiny w ruchu. Trzeba jak najdokładniej połączyć sztandary prowadzonego przez siebie batalionu ze sztandarami dwóch batalionów sąsiadujących z batalionem-bazą do zrównania.

Porównując powierzchnie (?) batalionów, należy określić, czy znajdujemy się mniej więcej na wysokości batalionu kierunkowego, nie będąc jednakże zbyt skrupulatnym ani w tym, ani w indywidualnym zrównaniu batalionu. Z drugiej strony, nie powinno dopuścić się do rozfalowania.

Nie należy maszerować po skosie ani zmieniać kierunku batalionu, jeśli nie jest to absolutnie konieczne, co oceniamy przez porównanie odstępów między batalionami oraz ich kierunków. Często jednakże jesteśmy do tego zmuszeni, zwłaszcza na trudnym terenie, a nawet na terenie najbardziej jednolitym, kiedy dowódcy batalionów nie są zbyt sprawni i kiedy maszerują pieszo. Zasad geometrycznych nie da się zastosować do oddziału, który maszeruje w linii, ponieważ najmniejsze rozregulowanie kroku skutkować będzie rozkołysem i poważnymi odchyłami. W związku z tym należało znaleźć sposób, który uczyniłby bataliony bardziej niezależnymi. Należało przede wszystkim wyedukować oficerów, którym można było następnie powierzyć stery każdego z batalionów. Można sobie pomóc w utrzymaniu linii stosując niezliczoną liczbę, odkrytych w praktyce, sposobów (…). Maszeruje się przecież w linii 18 czy 20 batalionów, liczących po 900, czasem nawet tysiąc ludzi i to tak dokładnie, jak zażyczy sobie tego znający się na rzeczy oficer. Nierealna perfekcja została całkowicie wyeliminowana z wielkiej szkoły pruskiej. Nawet w szczegółach nie jest wymuskana i nie błyszczy. Machina jest przeznaczona do działania, a nie do cieszenia oka. Traktuję dążenie do perfekcji, jako chimerę, która zawsze będzie najbardziej szkodliwa dla tego typu mechaniki we Francji, ponieważ tych kilka drobnych doświadczeń z esplanady prowadzi do zbytniej drobiazgowości. Wciąż wymyślamy nowe sposoby, aż któryś w końcu wetknie kij w szprychy (…).

We Francji zaczęliśmy się interesować elementarną taktyką dopiero w czasie wojny z Niemcami. Za czasów ministra Choiseul nie ustanowiliśmy żadnej bazy, pracowaliśmy bez zasad, każdy po swojemu. Nie było dwóch tak samo wyszkolonych pułków. Nie było takiej tortury, po którą byśmy nie sięgnęli, aby wyszkolić rekrutów. Trudno było o ewolucję, która nie byłaby zepsuta czy infantylna. O ile zyskaliśmy na postawie, która nieraz została popchnięta aż do śmiesznego, niebezpiecznego i wyniszczającego dla żołnierza ekstremum, o ile udało nam się wzmocnić dyscyplinę, to jednak trzeba przyznać, że wyszkolenie wciąż było w powijakach, a my byliśmy, jak mawiał król Prus, retorykami jedynie w rozdawaniu razów.

Baron Pirch wniósł do naszego systemu kilka, nieznanych u nas wcześniej sposobów. Wydaliśmy dwie, wymagające poprawek, ordynacje. Obecna, z roku 1776, w niczym nie przypomina tego, co aktualnie przeprowadza się w Prusach. System Bois-Claireau wreszcie, zdawał się być i był zresztą niezwykle wychwalany. Jeśli ten, który zaproponowałem jest od niego lepszy, to dlatego, że zebrałem w nim wszystko, co od 35 lat praktykuje się w Prusach. Jest on owocem ich doświadczenia, które sobie przyswoiłem. Jest szczegółowym wytłumaczeniem księgi generała Salderna (…).

Maszerując w linii kluczowym jest, aby bataliony nie znajdowały się na jednej wysokości, lecz zachowały między sobą przerwy, tak, by znalazło się miejsce dla armat, przestrzeń do działania i tak, aby nie przerwać rzędów. Przede wszystkim, nie wolno dopuścić do przerwania linii w czasie marszu na wroga.

Prowadząc swe sztandary w sposób, jaki zaobserwowałem w Saint-Omer, gubimy odstępy, zanim zdążymy temu zapobiec czy przeciwdziałać. W bataliony wkrada się nieporządek za sprawą zatrzymań, szarpania, przerywanych i gwałtownych ruchów, jakimi zazwyczaj prowadzimy sztandary (…).

W Prusach to oficer na koniu, przemieszczając się stępa z pierwszego punktu widzenia batalionu do drugiego, wyznacza linię do zrównania, nie dbając zresztą o to, aby była ona idealnie prosta, ponieważ uważa się tam perfekcjonizm w indywidualnym zrównaniu batalionu za przejaw pedantyzmu (…). Bataliony, zawsze otoczone z dwóch stron jeźdźcami, nie mają możliwości popełnienia poważnych błędów, a te, które im się zdarzą, można momentalnie naprawić”.

Powyższe streszczenie jest wystarczające dokładne, abyśmy nie musieli już więcej sięgać do obszernej rozprawy wydanej w tym samym czasie przez autora. Jego wpływu dowodzi zresztą fakt, że w tymczasowej instrukcji z roku 1788 odnajdziemy jego najgłówniejsze zasady, a nawet odtworzone całe zdania.

Na nowo pojawiły się w niej też kolumny Guiberta oraz kolumny do ataku.

Poczyniliśmy również znaczne postępy w dziedzinie ostrzału. Dążono do odrzucenia ognia na rozkaz, a w konsekwencji skupiono się mocniej na celności strzału.

Pewien oficer piechoty (z pułku z Bretanii) wynalazł „kozioł strzelniczy” czy też podpórkę, aby szkolić żołnierzy w celowaniu oraz sprawdzać ich celność.

„Niepojętym wydaje się (pisał baron de Traverse), że ogień prowadzi się zawsze na pełen rozkaz”. Domagał się, aby przez większość czasu ogień prowadzili wydzieleni tyralierzy, znajdujący się o 100 kroków przed rozwiniętym batalionem. Tyralierzy mieli na powrót włączyć się w jego szeregi, kiedy wróg znalazłby się z odległości 100 kroków.

Putheaux, podpułkownik batalionu garnizonowego, napisał w roku 1784 Rozprawę na temat ognia[5], w której wyrażał się w sposób następujący:

„Żołnierze powinni nabrać zwyczaju poprawnego celowania. Pogoń za szybkością strzału prowadzi jedynie do niepotrzebnego zużycia prochu. Dzieje się tak w piechocie pruskiej. Po stoczonych przez nią starciach, na polu bitwy walają się stosy naboi, za pomocą których mogłaby ona rozbić wroga w pył, a jednak okazuje się, że ucierpiał on w nieznacznym jedynie stopniu.

Moglibyśmy dodać do ordynacji (…) kolejny element szkoły rekrutów: obok nauczania żołnierzy poprawnego nabijania broni, poziomego celowania w pozycji w 3 szeregach i strzelania bez rozkazu z prędkością co najmniej trzech strzałów i jednego przeładowania na minutę, (…) uczono by, w jaki sposób celować z różnych odległości (…)”.

Od kilku już lat toczyły się dyskusje odnośnie formowania piechoty w 3 szeregi. Mesnil-Durand zaproponował formowanie kompanii strzelców w 2 szeregach. Wiemy też, że Fryderyk II często w taki właśnie sposób ustawiał swą piechotę, a wielu oficerów zaczęło zadawać sobie pytanie, czy z punktu widzenia ognia taka formacja nie była korzystniejsza. Ogólnie uznano, że trzeci szereg nie był w stanie skutecznie prowadzić ognia jednocześnie z dwoma pierwszymi. Putheaux sygnalizował wypadki, powodowane nieraz przez ogień z trzeciego szeregu:

„Wysunięcie, zalecane przez ordynację z 1 czerwca 1776 roku nie powinno narażać pierwszego szeregu na wypadki. Jest to ze wszech miar najlepsza metoda umożliwiająca strzelanie wszystkim trzem szeregom na stojąco. Jako że jednakże trudno jest nieustannie pilnować pozycji trzeciego szeregu w stosunku do odstępów między szeregami oraz ustawienia rzędów prowadząc ogień postępujący, nieraz zdarza się, że jakiś żołnierz z pierwszego szeregu zostanie postrzelony przez szereg trzeci. Wynika to z faktu, że ostatni szereg, maszerując do szarży, nie zawsze zachowuje odpowiedni odstęp od dowódcy rzędu. Jeśli rząd jest otwarty w momencie, kiedy batalion zatrzymuje się, aby przeładować broń, ogień trzeciego szeregu może stać się niebezpieczny dla pierwszego przez brak uwagi żołnierzy z drugiego szeregu, którzy, na rozkaz „Broń”, zamiast przenieść prawą nogę o 6 cali na prawo wzdłuż zrównania szeregu, przenoszą ją do tyłu, uniemożliwiając tym samym żołnierzom z trzeciego szeregu odpowiednie wysunięcie naprzód lufy w trakcie celowania. Naraża to na bratobójczy ogień żołnierzy z pierwszego szeregu, pomiędzy którymi przechodzi linia strzału, jeśli nie trzymają łokci przy sobie (…).

Kolejną niedogodność stanowi fakt, że żołnierze z drugiego szeregu często mają osmalone włosy oraz policzki przez ogień z trzeciego szeregu, czy też, mówiąc dokładniej, przez rozrzut prochu przy wystrzale”.

Nie powinno więc dziwić, że w roku 1788 i następnych, w ordynacjach zaczyna pojawiać się formacja w dwóch szeregach.

Tymczasowa instrukcja z roku 1788, różniąca się znacznie od trzech poprzednich (1774, 1775 i 1776) stanowiła podsumowanie wszelkich nowości wprowadzonych od czasu wojny siedmioletniej. Została jednakże zredagowana nieco niedbale, przez co niebawem musiała ugiąć się pod ciężarem niezliczonych szczegółowych krytyk.

II – TYMCZASOWA INSTRUKCJA Z 20 MAJA 1788 ROKU

Ukonstytuowana w roku 1787 rada wojenna powierzyła dwóm ze swych członków: hrabiemu Puységur i księciu Guines, zwolennikom szyku kolumnowego, redakcję nowej ordynacji dotyczącej ćwiczeń i manewrów piechoty. Generałowie zabrali się do działania 9 grudnia. W miarę powstawania ordynacji wykształcili 10 pułków posługując się nimi do praktycznych prób zaproponowanych manewrów.

„Dyskusja oraz nowa redakcja całej ordynacji wymagają sporo czasu, z tego względu więc będziemy sukcesywnie przedstawiać radzie wojennej poprawki, jakie należy wprowadzić do obecnie obowiązującej ordynacji.

Wyszkolenie żołnierza powinno naszym zdaniem stanowić najważniejszą bazę instrukcji, poruszający ten temat fragment będzie więc pierwszym, jaki przedłożymy radzie. W momencie, kiedy zostanie on zaakceptowany, prześlemy go do wzmiankowanych wyżej pułków, aby ta część instrukcji mogła wejść w życie jeszcze przed zimą. Następnie przyjdzie kolej na wyszkolenie plutonu i tak samo sukcesywne przesyłanie odpowiednich fragmentów nowej ordynacji (…). Wierzymy, że w okolicach września wspomniane 10 pułków, pod wodzą księcia Guinnes, będzie w stanie przeprowadzać wspólne manewry”.

15 grudnia rada przyjęła Podstawy do redakcji wyszkolenia żołnierza. Tempo zwyczajowego kroku ustalono na 76 na minutę, przyspieszonego na 110 na minutę. Jego długość miała wynosić 24 cale (67 centymetrów).

„Inne kwestie dotyczące wyszkolenia żołnierza pozostają niemalże niezmienne. Doprecyzowujemy jedynie to, co zaleca aktualna ordynacja.

Rada przyjęła ponadto, że ogień na komendę będzie odtąd prowadzony w pierwszym szeregu z przyklęku.

Przywrócimy w instrukcji ogień w plutonie prowadzony odpowiednio w dywizjonach.

Będziemy szkolić żołnierzy w prowadzeniu ognia skośnego na komendę.

W ordynacji znajdzie się zapis, aby sięgać po niego jedynie w sytuacji, kiedy nie ma możliwości zapewnienia sobie krzyżowego ognia przez zmianę kierunku oddziału.

Ogień w rzędzie, aż do nowego rozkazu, będzie prowadzony jak zapisano to w ordynacji”.

Na zebraniu 7 stycznia 1788 roku rada „przyjęła, że ogień w rzędzie będzie prowadzony jedynie przez dwa pierwsze szeregi, na stojąco. Trzeci szereg będzie czekał z bronią na ramieniu, zastępując, w miarę potrzeb żołnierzy z dwóch pierwszych szeregów, którzy nie będą w stanie walczyć dalej. Oficerowie zwartych rzędów będą czuwać, aby zmiany te dokonywały się cicho i sprawnie.

Ogień ten będzie służył głównie do obrony pozycji. W związku z tym będzie można poszerzyć front za pomocą trzeciego szeregu”.

Począwszy od tego momentu, w zapisie dyskusji prowadzonych przez radę wojenną, który zresztą pełen jest luk, nie wspomina się więcej o manewrach piechoty.

Tymczasowa instrukcja została wydana 20 maja 1788 roku.

Sposób, w jaki została skomponowana pozwala przypuszczać, że jej autorzy mieli na uwadze przede wszystkim wyszkolenie oddziału. Nie ograniczyli się do przedstawienia formacji i manewrów, lecz zawarli w dokumencie także i sposób ich nauczania, nie obawiając się powtórzeń, dzieląc ordynację na poszczególne przedmioty i lekcje, precyzując co powinna zawierać każda z nich i jak wykonać zawarte w niej zadania. We wstępnie zaznaczono następujący kierunek, jaki obierało rozporządzenie:

„Jego Wysokość, przyznawszy, na podstawie uwag przedstawionych przez radę wojenną,

Że, od czasów ostatniej wydanej przez Niego ordynacji, dotyczącej ćwiczeń i manewrów piechoty, zdobyta w toku doświadczeń i refleksji wiedza ujawniła konieczność ulepszenia niektórych zasad bądź też przyjęcia nowych, nie pozostawiania żadnego szczegółu przypadkowi oraz przeformułowania całej ordynacji w bardziej metodyczną i umotywowaną całość, która spełniać będzie jednocześnie dwa cele: udoskonalenia wyszkolenia żołnierza oraz rozszerzenia perspektyw oficera, itd.”.

Jak widać Guibert nie uczestniczył w redakcji niniejszej ordynacji, tak samo jak nie uczestniczył w redakcji poprzednich. Jego wpływ jest jednak zauważalny. Instrukcja z roku 1788 ściśle wiązała się z tą z roku 1769 (dla lekko zbrojnych oddziałów) i to w dużo większym stopniu niż z ordynacjami z lat 1774, 1775 i 1776. Nie odrzucono w zupełności zasad zrównania ani obierania kierunku, które zajmowały poczesne miejsce w owych trzech ordynacjach, zmodyfikowano je jednak, ograniczono i wkomponowano w jeden czy dwa ustępy odnośnie marszu w kolumnie i szyku bojowym. Zwijanie się w zwarte „kolumny Guiberta” oraz ruch odwrotny zajęły za to poczesne miejsce. Sprecyzowano, że ewolucje kilku batalionów powinno wykonywać się batalionami w grupie. Oficjalnie przyjęto i ustawiono w pierwszym szeregu taktykę Guiberta. Nie wykluczała ona zresztą ewolucji w linii, ponieważ i one mogły nieraz zostać narzucone przez sytuację.

Udoskonalono i uproszczono podstawowe ruchy. Plutony zyskały na elastyczności: często wskazywano im marsz przez flankę, rozwinięcie rzędami na prawo w szyk bojowy itd. Zmiany kierunku wykonywano, zależnie od okoliczności, na sztywnej bądź ruchomej osi.

Poza kolumną o pełnych odstępach oraz zwartą, przyjęto także kolumnę o pół-odstępach, łączącą w sobie zalety obu, dosyć krótką, choć elastyczniejszą od kolumny zwartej. Ta ostatnia mogła wykonywać od frontu delikatnie zaznaczoną zmianę kierunku, a stosowała zmianę kierunku przez flankę, jeśli kąt, o jaki należało skręcić, był nieco większy.

Jeszcze dalej posuniętą innowacją było przejście trzech szeregów w dwa, a co za tym idzie umożliwienie generałom formowania oddziałów w dwóch szeregach zamiast trzech.

Bierność, na jaką skazany był w czasie prowadzenia ognia szereg trzeci tłumaczy taką redukcję głębokości ustawienia: „Trzeci szereg, (czytamy w instrukcji) zrobi krok w tył z bronią na ramieniu”. Takie zalecenie obowiązywało jedynie podczas szarży prowadzonej bez komendy, było jednakże najczęściej stosowanym. Podczas ognia na komendę, który był wyjątkiem, pierwszy szereg strzelał z przyklęku, dwa kolejne na stojąco.

Ogień powinien być bezpośredni bądź skośny, prowadzony w zatrzymaniu lub w marszu, a w szczególności w czasie zmiany frontu batalionu.

Pokonywanie wąskich przejść w czasie marszu naprzód przeprowadzano rozwijając rzędy skrzydłowe. Podobnie w czasie wycofywania się łamano rzędy, jeden po drugim, zaczynając od tych ze skraja. Każdy rząd po kolei wykonywał dwa następujące po sobie zajścia na lewo lub na prawo i, postępując wzdłuż frontu, od tyłu, pokonywał wąskie przejście. Odwrót skrajnych rzędów osłaniało centrum, a samo, kiedy przychodziła na nie kolej, chronione było i oflankowane przez ogień skrajnych rzędów, które zdążyły już na nowo sformować się po pokonaniu przeszkody.

Batalion zmieniał front plutonami. Jeśli zmiana frontu miała dokonać się wokół wystającego elementu, pluton znajdujący się na osi skręcał w miarę formowania się na nowym zrównaniu. Pozostałe wykonywały zmianę frontu o półćwierci obrotu i bezpośrednio maszerowały, aby ustawić się w linii. Jeśli obrano oś znajdującą się na samym froncie batalionu, na przykład między 4., a 5. plutonem, aby zwrócić się na prawo, plutony 5. i 8. postępowały jak w opisanym wyżej przypadku, 1. i 4. wykonywały pół obrotu, a następnie zmianę frontu na prawo wykorzystując ten sam sposób.

Ewolucje kilku batalionów przeprowadzało się już to w batalionach lub rozwiniętych plutonach, już to w zwartej kolumnie.

Ordynacja poruszyła na początku kwestię zwinięcia linii w zwartą kolumnę. „Można zrobić to na dwa sposoby: zwijając naraz wszystkie bataliony na dany dywizjon jednego z batalionów, bądź zwijając najpierw każdy z batalionów w zwartą kolumnę. W pierwszym ze sposobów, możliwym do zastosowania, kiedy liczba batalionów nie jest znaczna, należy postępować według zasad zalecanych dla jednego batalionu”. Jeśli batalionów było sporo, a okoliczności skłaniały dowódcę do wyboru drugiego sposobu, zaczynał on od zwinięcia każdego batalionu w zwartą kolumnę. Grupa zwierała się na swej części wyznaczonej jako baza, zachowując odstęp 4 kroków, a następnie formowała się w kolumnę grupową ruchami po kwadracie.

W dalszej kolejności ordynacja podawała zasady marszu w kolumnie oraz zwiększania i zmniejszania odstępów.

Zmiany kierunku kolumny grupowej wykonywano batalionami sukcesywnie, przez front, zatrzymując kolumnę.

Na przyjęcie szarży kawalerii wysuwano z kolumny grenadierów z jednej strony, strzelców z drugiej, a jeśli nimi nie dysponowano, plutony od czoła do ogona. Maszerowali oni na obu flankach kolumny, a w przypadku ataku zwracali się w kierunku skąd nadchodził i otwierali ogień w plutonie bądź dowolny.

Rozwinięć dokonywano przy użyciu najprostszych metod: ordynacja analizowała po kolei przypadki kolumn o pełnych odstępach, podążających wzdłuż linii, na której mają się rozwinąć, bądź też rozwijających się twarzą naprzód maszerując po skosie dywizjami w szyku bojowym, a na końcu batalionów w grupie. Ostatni przypadek wymagał rozwinięcia kolumn grupami, a następnie każdego batalionu w linię.

Marsz w szyku bojowym przeprowadzano przy zastosowaniu środków ostrożności wskazanych niegdyś przez Laroque’a i Salderna: należało postarać się obrać dogodny punkt kierunkowy, a przede wszystkim zachować odstępy i trzymać się na wysokości batalionu kierunkowego.

Zmiany frontu wykonywano batalionami w kolumnie o pełnych odstępach, według zaleceń znanych od roku 1776. Linia mogła zmienić front ruszając naprzód w eszelonie: każdy batalion maszerował w szyku bojowym w odstępie, który zachowywał również zatrzymując się, a następnie równał do linii przez zmianę frontu o półćwierci obrotu.

Na koniec instrukcja zajęła się marszem w szachownicy.

Nie poruszono w niej kwestii ruchów w dwóch liniach. Zarezerwowano je dla kodeksu, to jest instrukcji służby w kampanii. Redaktorzy zastrzegli także, iż opierając się na wynikach obserwacji i prób, zakończą ordynację analizą, w której ustalony zostanie sposób zastosowania w terenie i poszczególnych okolicznościach różnych ewolucji, a także, że definitywnie odrzucą te, które zdadzą im się zbędne.

Wydarzenia z roku 1789 przerwały prace. Marszałek de Broglie, mianowany ministrem, rozwiązał radę wojenną. Zawieszono próby, a ordynacja z roku 1788 popadła w zapomnienie.

Przez niemal dwa lata w ogóle nie zajmowano się taktyką. Potrzebna była dopiero groźba napaści, aby zdecydowano się na nowo podjąć badania.

Bardzo liczna krytyka skierowana pod adresem tymczasowej instrukcji z roku 1788 przez dowódców oddziałów odnosiła się jedynie do kwestii szczegółowych, zwłaszcza dotyczących marszu w szyku bojowym linii zbudowanej z wielu batalionów.

Zdawać by się więc mogło, że nie wprowadzono doń większych zmian. Tym niemniej, dwa następujące po niej rozporządzenia, z 1 stycznia i 1 sierpnia 1791 roku uczyniły kolejny krok w kierunku szyku kolumnowego, dopuszczając użycie kolumny do ataku przez środek. Ponadto, jedno z nich narzuciło formację w dwóch szeregach, drugie powróciło do trzech szeregów, nie pozostawiając możliwości wyboru między dwiema formacjami.

III – INSTRUKCJA „PANA DE NOAILLES”

Powstała w roku 1789 Gwardia Narodowa była początkowo poddana nie szkoleniu zalecanemu przez tymczasową instrukcję z roku 1788, lecz tę z roku 1776, którą przy tej okazji wydano na nowo. Okazało się jednak, że niezwykle drobiazgowe metody Pircha oraz skomplikowane rozkazy z ordynacji ani trochę nie odpowiadały nowo powstałej milicji. Komitet wojskowy, powstały 2 października 1789 roku, zajął się redakcją instrukcji prostszej, przeznaczonej specjalnie do użytku Gwardii Narodowych.

Komitet ten składał się w 12 członków:

Generałowie lejtnanci

Markiz Egmont Pignatelli;

Markiz Bouthillier;

Markiz Rostaing;

Marszałkowie polowi Hrabia Gomer;

Baron Menou;

Baron Flachslanden;

Wicehrabia Noailles, pułkownik

strzelców alzackich;

Członkowie wojskowi

Wicehrabia Panat;

Baron Wimpfen;

Dubois de Crancé;

Członkowie Konstytuanty:
Członkowie cywilni

Hrabia Mirabeau;

Emmery, adwokat.

Większość oficerów wchodzących w skład komitetu była zwolennikami szyku kolumnowego, podobnie jak autorzy tymczasowej instrukcji z roku 1788.

Wicehrabia Noailles otrzymał zadanie przewodniczenia redakcji Instrukcji dla Gwardii Narodowych, która ukazała się 1 stycznia 1791 roku. Dla utworzonych kilka miesięcy później ochotniczych batalionów było to jedyne rozporządzenie, z jakim zapoznały się przed przystąpieniem do kampanii.

We wstępie sprecyzowano cel Instrukcji oraz ducha, w jakim powstała:

„Zgromadzenie Narodowe powierzyło komitetowi konstytucyjnemu oraz wojskowemu troskę o przedstawienie organizacji Gwardii Narodowych, a także przeznaczonych dla nich elementów taktyki (…). Codzienne zajęcia Gwardii Narodowych, zaangażowanie w rolnictwo, handel i sztukę, nie pozwalają w pełni poświęcić się edukacji wojskowej, jakiej wymaga się od oddziałów liniowych. Nie mogą one więc podlegać takim samym wymogom taktycznym.

Gwardie Narodowe będą się zwyczajowo formować w dwóch szeregach. Nie wymagając od nich, by posługiwały się bronią tak biegle jak zawodowy żołnierz, pragniemy jednakże, by były w stanie korzystać z niej nie przeszkadzając sobie wzajemnie w szeregu i nie narażając się na wypadki powstałe głównie przez brak doświadczenia w czasie starcia (…).

Gwardie Narodowe powinny umieć walczyć w oddziale. Dlatego należy nauczyć je marszu w szyku i celnego strzelania. Niezbędne staje się więc utworzenie planu wyszkolenia dla kompanii, później dla batalionu oraz ćwiczenia w strzelaniu do celu.

Prędkość i prostota manewrów, oto problem, jaki musimy rozwiązać.

Nie mieszając się w spór między zwolennikami szyku kolumnowego i linearnego, przyjmiemy najprostsze sposoby zajmowania wszelkich pozycji, w jakich Gwardie Narodowe mogą stanąć w obliczu wroga. Bez wahania stwierdzamy, że powinny one maszerować w kolumnach oraz rzucać się na wroga w momencie, kiedy zostanie wyznaczony punkt do ataku, zachowując przy tym niezaprzeczalną u Francuzów przewagę w bezpośrednim starciu.

Wybrawszy, co prawda, atak w kolumnie, jako najodpowiedniejszą formę dla batalionów Gwardii Narodowych, nie traktujemy jednakże szyku rozwiniętego za wyłączny. Staraliśmy się jedynie uprościć go tak, aby jego przyjęcie stało się łatwe dla oddziałów, którym manewrowanie przychodzi zawsze trudniej niż oddziałom liniowym”.

Nie musimy chyba przekonywać o niezwykłej wadze niniejszego wprowadzenia: jego autorzy formalnie opowiedzieli się po stronie szyku kolumnowego w czasie ataku na bagnety. Nie przyjęli jednakże skomplikowanego systemu oraz wyłącznych zasad Mesnil-Duranda. Manewry oraz ich metodyka zdają się być zaczerpnięte raczej od Guiberta. Wreszcie, pomimo iż nie byli przekonani o wyższości szyku linearnego w walce, poświęcili sporo miejsca manewrom w linii.

Po podstawowych ruchach w wyszkoleniu żołnierza oraz plutonu[6] instrukcja Noaillesa zajęła się ogniem, znacznie uproszczonym dzięki formacji w dwóch szeregach.

Kolumna formowała się „zwyczajowo” w plutonach, czy to za pomocą łamania się na lewo lub prawo w kolumnę o pełnych odstępach, czy to przez zwinięcie batalionu w zwartą kolumnę na sposób Guiberta. Batalion mógł jednak zwinąć się plutonami lub dywizjonami w kolumnę na którejkolwiek z podjednostek. Można było zwierać kolumnę plutonami w odstępach jednej sekcji lub trzech kroków.

Batalion sformowany w zwartą kolumnę zmieniał kierunek przez flankę.

Kolumna o pełnych odstępach rozwijała się na prawo lub na lewo, przez prawą lub lewą stronę. Rozwijała się naprzód za pomocą zmiany frontu każdego plutonu (lub dywizjonu) o półćwierci obrotu, po której następował marsz w szyku bojowym oraz zmiana frontu o półćwierci obrotu, w celu zrównania. Formowała się w szyk bojowy twarzą do tyłu, jak zalecały to poprzednie ordynacje: jednostki z ogona wykonywały kontrmarsz, a pozostałe, maszerując przez flankę, docierały na wyznaczoną pozycję, zawsze pierwszym szeregiem do przodu.

Instrukcja zawierała również opis złożonych ruchów, za pomocą których rozwijano kolumnę nie odwróconą w całości w jej ostatecznym kierunku. Jeśli przykładowo kolumna w plutonach znalazła się za linią, którą powinna zająć oraz zmieniła front na prawo wzdłuż owej linii, plutony z czoła wykonywały zajście na lewo w szyku bojowym, a pozostałe postępowały jak w przypadku rozwinięcia na czoło.

Wszystkie ruchy zaczerpnięto z poprzedniej instrukcji, pominięto jedynie kilka szczegółów. Noailles dodał kolumnę do ataku przez środek, niemalże identyczną do tej z roku 1766, dużo lżejszą i elastyczniejszą niż kolumna poddana próbie w Vaussieux, a przede wszystkim nie pociągającą za sobą żadnych utrudnień, o jakie oskarżano projekt instrukcji z roku 1788, a to dlatego, że mieliśmy tu do czynienia z niczym więcej jak osobnym batalionem oraz formacją do ataku. Zarzuty przeciw formacji centralnej w manewrach kilku batalionów nie mogły zostać użyte w przypadku kolumny do ataku z roku 1791. To ona najszybciej rozwijała się i zwijała w krytycznym momencie ataku na bagnety.

Kolumna do ataku Noaillesa formowała się zwijając 3., 2. i 1. pluton za plutonem 4., a plutony 6., 7., i 8., za plutonem 5. Operację przeprowadzano zgodnie z zaleceniami Guiberta. Plutony pozostawiały między sobą odstęp sekcji, czyli pół-odstęp.

Jeden z najgenialniejszych pomysłów Noaillesa pozwolił mu na skrócenie o połowę szóstej części instrukcji, zatytułowanej Ruchy kilku batalionów, identyfikując zmianę frontu z rozwinięciem kolumny.

Linia AB, która miała dokonać zmiany frontu i ustawić się na AC, łamała się najpierw plutonami w kolumnę przodem na prawo. Następnie wystarczyło rozwinąć taką kolumnę twarzą naprzód, czego uczono w czasie wyszkolenia batalionu.

Jeśli linia ADB miała zmienić front i ustawić się wzdłuż linii EDC, rozpoczynała od złamania się plutonami w kolumnę przodem na prawo, następnie dzieliła się na dwa odcinki, z których jeden, DB, rozwijał się twarzą naprzód, a drugi, DA, twarzą do tyłu, jak uczono tego w czasie wyszkolenia batalionu.

Dzięki tej genialnej uwadze, wszystkie ewolucje w linii dało się nauczyć w bardzo prosty, niewymagający wysiłku sposób, a ich teoria mieściła się na 6 stronach. Przy czym jedyne co z nich usunięto, to przejście przez linie.

Instrukcja kończyła się ruchami w grupach, ograniczając się w tym temacie do zebrania zaleceń z roku 1788.

„Taką instrukcję komitet wojskowy uznał za odpowiednią dla Gwardii Narodowych. Przed jej przyjęciem, uznał za stosowne uzgodnić to z wyższymi oficerami wraz z Panem Bourcard[7], wyznaczonymi przez radę wojenną oraz Pana Tour du Pin[8] do zredagowania ordynacji odnośnie manewrów piechoty”.

IV – ORDYNACJA Z 1 SIERPNIA 1791 ROKU[9]

Na temat taktyki w XVIII wieku krąży wiele nieprawdziwych opinii. Najbardziej znana i najpoważniejsza z nich przypisuje autorstwo ordynacji z roku 1791 zwolennikom szyku linearnego. Jak widzieliśmy, instrukcje z roku 1788 i z 1 stycznia roku 1791 zostały zredagowane przez zwolenników szyku kolumnowego. Ordynacja z 1 sierpnia 1791 roku wyszła z rąk komitetu wojennego, podobnie jak poprzednia. Ich autorzy pracowali w zgodzie z Panem de Noailles. Także i oni skłaniali się ku szykowi kolumnowemu.

W jednej z najnowszych książek o historii taktyki możemy przeczytać: „Rozporządzenie z roku 1791, które będzie obowiązywać przez niemal 100 lat, było jedynie powtórzeniem rozporządzenia z roku 1776, powstałego po wojnie siedmioletniej pod wpływem metod pruskich. Było więc ono pod każdym względem kontynuacją taktyki pruskiej”. Otóż wiemy, że rozporządzenie z roku 1776, powielając w zasadzie treść instrukcji tymczasowych z lat 1774 i 1775, ściśle wpisywało się w idee Pircha, poruszało przede wszystkim kwestie zrównania, bezpośredniego marszu, zmian frontu, a niewiele miejsca poświęcało na zwarte kolumny. Było więc to rozporządzenie manewrów w szyku stricte linearnym, w rozwiniętej linii bądź w kolumnie o pełnych odstępach. W przeciwieństwie do niego, instrukcje z lat 1788 i 1791 znacznie ograniczyły reguły marszu w szyku bojowym. Skłaniały się one raczej ku zwinięciom w zwartą kolumnę na przerwach w kolumnie o pełnych odstępach, poświęcając w zamian długie rozłożenia do ewolucji w grupach. Ta z roku 1791 wprowadziła kolumnę do ataku złożoną do środka batalionu. Ordynacja z 1 sierpnia 1791 roku jest w wielkim stopniu analogiczna do dwóch poprzednich, a znacznie różni się od rozporządzenia z roku 1776. Nie znajdziemy w niej prawie nic z zasad Pircha. Rozdziały IV i V (szkolenie batalionu i ewolucje w linii) ruchy w zwartej kolumnie, w grupie, w kolumnie o pół odstępach oraz w kolumnie do ataku zajmują mniej więcej tyle samo miejsca, co ewolucje w szyku linearnym, rozwiniętej linii czy w kolumnie o pełnych odstępach.

O ile ewolucje w linii stanowią pokaźną część nowej ordynacji, nie znaczy to wcale, że uznano je za ważniejsze niż w roku 1788. Redaktorzy z roku 1791 chcieli po prostu stworzyć kompletne rozporządzenie, w którym znalazłoby się rozwiązanie każdego problemu, które określało każdy szczegół. Delikatne i skomplikowane ewolucje w linii zostały opatrzone całą masą objaśnień, tak, że w żaden sposób nie uzupełniając serii manewrów z roku 1788, ordynacja z 1791 poświęciła dużo więcej miejsca zmianom frontu, rozwinięciom, itp.

Mniej więcej w tym samym czasie zwolennicy szyku kolumnowego odeszli od systemu Mesnil-Duranda. Nie dopuszczali już upowszechnienia się łamania przez środek i ograniczyli jego zasięg do batalionu. Odrzucili zwarte i ściśnięte kolumny, nawet do ataku oraz w zupełności zgadzali się z Guibertem, przyjmując kolumnę o pół odstępach sformowaną w marszu przez flankę oraz wysunięcie plutonów. Zaczęli się również przekonywać, że formacja linearna była wyjątkiem i uznali za niemożliwe zupełne wykluczenie z rozporządzenia ewolucji w linii oraz marszu w szyku bojowym. W rzeczywistości, jak się zdaje, w roku 1791 zwolenników szyku kolumnowego i linearnego różniła już tylko opinia na temat dopuszczalnej relacji ataków w linii do ataków w kolumnie w czasie walki. Nikt zresztą nie przeczył, że obydwa będą w częstym użyciu. Zredukowana do tej jednej kwestii kłótnia miał w ten sposób zostać ostatecznie rozstrzygnięta na polu bitwy.

Ordynacja z 1 sierpnia 1791 roku różniła się od poprzednich instrukcji w następujących kwestiach:

1. Bardziej szczegółowa, dłuższa i przejrzysta redakcja.

2. Zupełne wykluczenie formacji w dwóch szeregach, przyjętej i narzuconej Gwardiom Narodowym w roku 1788 przez Pana de Noailles.

3. Powrót do ognia w szeregach z roku 1766, gdzie żołnierz z trzeciego szeregu nabijał broń, aby przekazać ją sąsiadowi z drugiego szeregu. Trzeci szereg, wbrew instrukcji z roku 1778, nie miał być pozbawiony zajęcia.

4. Usunięto wyszkolenie dywizjonu.

5. Szybki manewr z roku 1774, który w 1776 przestano traktować jako osobną ewolucję, został przywrócony, jako element niektórych rozwinięć czy zmian frontu. Zaczęto go nawet używać nie tylko do rozwinięć, ale i do zmian kierunku w kolumnie.

Pozostałe zmiany były drugorzędne, więc nie będziemy się nad nimi rozwodzić. Z uwagi jednakże na to, iż ordynacja z roku 1791 obowiązywała w czasie wielkich wojen z lat 1792-1815, czujemy się w obowiązku pobieżnego chociaż przedstawienia wszelkich zawartych w niej dyspozycji.

Obowiązywała formacja w 3 szeregach z odstępem stopy między szeregami. Żołnierzy ustawiano według wzrostu: najwyżsi w pierwszym szeregu, najniżsi w drugim, pozostali w trzecim. Ograniczenie do 2 szeregów było dopuszczalne jedynie w czasie pokoju, w czasie ćwiczeń batalionu z oddziałów o dużo mniejszej liczebności niż podczas wojny.

Długość kroku ustalono na 2 stopy (0,67 m), prędkość na 76 na minutę dla kroku zwykłego i 100 dla przyspieszonego. Prędkość mogła wzrosnąć nawet do 120 „w czasie szarży oraz we wszelkich okolicznościach wymagających znacznego pośpiechu”, podejrzewano jednak (rozdział III, art. 108), że „oddział maszerujący w ten sposób przez dłuższy czas jest skazany na rozłączenie się”. Nie mogło być mowy o biegu. Przyjęto, że kolumna marszowa może robić 90 kroków na minutę na dobrej drodze, co oznaczało prędkość około 3 do 3,5 km na godzinę.

Szarża na dwanaście była wykorzystywana jedynie w szkoleniu, podobnie jak szarża przyspieszona, która grupowała kilka ruchów, aby pokazać żołnierzom, które z nich mogą nieco odpuścić, a które należy wykonać bardzo uważnie. Szarża dowolna była jedyną, jaką stosowano w czasie starcia.

Dopuszczono ogień w batalionie, półbatalionie oraz w plutonie, będący ogniem salwowym oraz ogniem w dwóch szeregach. W czasie salw pierwszy szereg przyklękał. Ogień w plutonie przeprowadzano w każdym dywizjonie niezależnie: dwa plutony w dywizjonie strzelały naprzemiennie.

Ogień w dwóch szeregach był prowadzony dowolnie, żołnierze z trzeciego szeregu ładowali broń dla szeregu drugiego. Ordynacja dokładnie określała jak należało rozpoczynać ogień w dwóch szeregach: dwaj strzelcy z prawego rzędu strzelali razem w każdym plutonie, następnie strzelał drugi rząd i tak dalej, aż do lewej strony plutonu. Kolejny przykładał broń do oka w momencie, kiedy poprzedni naciskał spust. Taka kolejność jednak obowiązywała jedynie podczas pierwszego wystrzału. Później, każdy żołnierz ładował broń i oddawał strzał nie oglądając się na innych. Ogień rozpoczynano i kończono na sygnał bicia w werbel.

Salwę można było oddawać po skosie.

W ordynacji, po raz pierwszy, znalazła się „instrukcja strzelania do celu”. Strzały oddawano z odległości 100, 200 i 300 metrów, najpierw indywidualnie, później na rozkaz.

Formacja w trzech szeregach nie pozwalała na marsz przez flankę z dublowaniem, zanim, nieco później, nie zredukowano jej do dwóch szeregów. Marsz przez flankę był więc uciążliwy i pociągał za sobą znaczne opóźnienia. Aby maksymalnie je ograniczyć od 40 lat stosowano wysunięcie: cały rząd maszerował równym krokiem, nie zginając kolana, a następnie jakby „wsuwał się” jeden w drugiego, począwszy od czoła kolumny, aż do tyłów. Pomimo zastosowania takich środków oraz tego, że ordynacja poruszała temat marszu przez flankę w batalionie, trudno było wykonywać takie ruchy w jednostce większej niż pluton.

Kolumna przez flankę zmieniała front w rzędach, zwracała się na prawo (lub lewo), przez zajście na prawo (lub na lewo) wykonywane osobno przez każdego z żołnierzy, a następnie rozwijała się rzędami na prawej (lub na lewej) w szyk bojowy.

Wiemy, że pod koniec XVII i na początku XVIII wieku armia maszerowała głównie polami, w kolumnie w plutonach, aby móc szybko się rozwinąć gdyby została zaskoczona. Jednak w XVIII wieku, w miarę udoskonalania technik rozwinięcia, coraz częściej korzystano z sieci dróg. Ordynacja z roku 1791 traktowała marsz drogą, jako zwyczajny, a polami, jako przypadek wyjątkowy, przynajmniej w czasie pokonywania długich dystansów. Zalecając stosowanie kolumny w plutonach, przyznawała, że marsz najczęściej będzie odbywał się sekcjami, a nawet na jeszcze mniejszym froncie. Sekcja nigdy nie liczyła więcej niż 36 ludzi, czyli 12 rzędów. W związku z tym, można było ograniczyć jej front do 6 rzędów nie zwiększając liczby szeregów do więcej niż 6, a co za tym idzie, nie wydłużając kolumny, ponieważ głębokość na 6 szeregów w czasie marszu była mniejsza niż liczący 10 rzędów front.

Jeśli droga okazywała się za wąska dla 6 rzędów, nie rozwijano ich na prawo, jak w poprzednim przypadku, lecz sekcja łamała się co 4 rzędy, a kolumna stawała się dłuższa od frontu oddziału w szyku bojowym. Marsz w 4 rzędach był dopuszczalny jedynie poza zasięgiem wroga lub w przypadku bardzo niewielkich kolumn.

Batalion mógł łamać się w kolumnę o pełnych odstępach, najczęściej w plutonach, lecz czasem też w dywizjonach czy sekcjach, twarzą na prawo lub na lewo. Mógł również łamać się do tyłu na prawo lub na lewo.

Mógł się składać w zwartą lub grupową kolumnę, najczęściej w dywizjonach, na którykolwiek z dywizjonów, sposobem Guiberta. Każdy z dywizjonów zwracał się przez flankę, trzy pierwsze rzędy wysuwały się w stronę, w którą miał ruszyć dywizjon, a ten ostatni zajmował miejsce w kolumnie podążając tam najkrótszą drogą. Kiedy zwijano batalion na pierwszy dywizjon, pozostałe robiły zajście na prawo i wysuwały się do tyłu linii. Kiedy zwijano go na 4. dywizjon, pozostałe wykonywały zajście na prawo i wysuwały się naprzód. Kiedy zwijano go na 2. dywizjon, 1. wykonywał zajście na lewo i wysuwał się naprzód, 3. i 4. zajście na prawo i wysuwały się do tyłu. Dystans między trzecim szeregiem jednego dywizjonu, a pierwszym kolejnego wynosił 3 kroki.

Zwarta kolumna mogła przyjmować odstępy na czele lub od ogona, przeformowując się tym samym w kolumnę o pełnych odstępach bądź też odwrotnie.

Kolumna mogła zwierać się do odstępu sekcji, czyli mając front sekcji między pierwszymi szeregami dwóch kolejnych dywizjonów. W rzeczywistości, kolumna o pełnych odstępach niewiele różniła się od zwartej. Zwijała się i rozwijała przy użyciu takich samych metod.

Kolumna o pełnych odstępach w plutonach mogła dublować swe plutony, tworząc tym samym kolumnę w dywizjonach z pół odstępem.

Podsumowując, można było formować kolumny w sekcjach, plutonach i dywizjonach, o pełnych i pół odstępach, bądź też w grupie. W praktyce stosowano jednak przede wszystkim:

1. Kolumny w sekcjach o pełnych odstępach, w 6 lub 4 szeregach, jako formację marszową;

2. Kolumnę w plutonach o pełnych odstępach, jako formację manewrową;

3. Kolumnę w dywizjonach o odstępie sekcji bądź grupową, jako formację w pogotowiu lub manewrową.

Kolumna do ataku formowała się zwijając plutony 3., 2., i 1. za 4., a plutony 6., 7. i 8. za 5., zachowując odstęp sekcji. Była to formacja przeznaczona jedynie do walki. Zwolennicy szyku kolumnowego upatrywali w takiej centralnej kolumnie niejakich korzyści, łatwo jednakże zauważyć, iż nie różniła się ona pod względem rozmiarów i prędkości formowania się od kolumny zwartej jednym dywizjonem na drugi.

Kolumny rozwijały się wykonując ruchy odwrotne, niż te, za pomocą których się formowały: kolumna o pełnych odstępach, z prawą stroną na czele, krocząc wzdłuż linii, na której miała się rozwinąć docierała od lewej, zatrzymywała się i zwracała twarzą na lewo przez równoległą zmianę frontu wszystkich plutonów. Jeśli docierała od prawej strony linii, każdy pluton zmieniał front po kolei, w momencie, kiedy mijał poprzedni pluton.

Kolumna o pełnych odstępach złożona z jednego batalionu, ruszająca na tyły linii w stronę jej prawego krańca, maszerowała do momentu, kiedy pluton z czoła zajął swą pozycję. Wtedy kolumna zatrzymywała się, każdy pluton wykonywał zmianę frontu o 45º w lewo, a następnie formował na linii maszerując bezpośrednio na przypisane mu miejsce.

Jeśli kolumna liczyła więcej niż jeden batalion, bataliony te rozdzielały się w momencie, kiedy czoło docierało do linii rozwinięcia. Każdy z batalionów, w kolumnie w plutonach, kierował się na prawo od wyznaczonej mu pozycji i rozwijał się osobno.

Jeśli kolumna docierała na tyły jakiegokolwiek punktu linii, kontynuowała marsz, aż do momentu, kiedy jej czoło równało się z linią, a następnie zmieniała kierunek na prawo. Zatrzymywała się, kiedy pierwsze plutony osiągały wysokość wyznaczonych im pozycji. Plutony te rozwijały się na lewo, a pozostałe naprzód, jak to przedstawiono wyżej.

Zwarta kolumna, docierając od lewej, przyjmowała odstępy od czoła kolumny i przeformowywała się w kolumnę o pełnych odstępach, aby rozwinąć się na lewo. Jeśli wkraczała na linię od prawej, rozwijała się na prawo w taki sam sposób, jak kolumna o pełnych odstępach.

Jeśli docierała od tyłu, każdy z batalionów (lub grup) osiągał swe miejsce ruchem po kwadracie, a następnie rozwijał się na sposób Guiberta.

Kolumny o pół odstępach mogły przyjąć odstępy od czoła, bądź też zewrzeć je, a następnie rozwijały się jednym z opisanych wyżej sposobów.

Kolumna o pełnych odstępach, z prawą stroną na czele, mogła zwrócić się na prawo za pomocą odwrócenia frontu, jeśli wymuszała to sytuacja. Był to ostateczny cios zadany obiekcjom, co do manewru odwrócenia frontu.

Kolumna mogła również rozwijać się twarzą do tyłu, o ile jednak dopuszczono odwrócenie frontu między plutonami jednego batalionu, to wciąż nie zgadzano się na odwrócenie frontu między trzema szeregami plutonu. Pierwszy szereg zawsze miał pozostawać na czele. W takim razie, jeśli zwarta kolumna miała się rozwinąć twarzą do tyłu, zaczynano od kontrmarszu (dwa razy przez rząd na lewo) w każdym dywizjonie, a następnie rozwijano się na czwartym dywizjonie. Skoro odstęp między dywizjonami nie pozwalał na równoczesne przeprowadzenie kontrmarszu czterech dywizjonów, tylko dywizjony nieparzyste przeprowadzały kontrmarsz na miejscu. Parzyste przeprowadzały go na froncie dywizjonu z przodu. Widać tutaj, jakie komplikacje i opóźnienia pociągały za sobą uprzedzenia, co do odwrócenie frontu szeregów.

Nieco łatwiej było w kolumnie o pełnych odstępach. W osobnym batalionie, pluton z ogona sam przeprowadzał kontrmarsz, pozostałe łamały się przez lewą flankę i udawały się na prawo o wyznaczonej im pozycji, zawracały w rzędach na lewo i twarzą na prawo. W kolumnie liczącej kilka batalionów, batalion z ogona postępował jak wyżej, a każdy z pozostałych zmieniał kierunek na lewo i udawał się na prawo od wyznaczonej mu do rozwinięcia pozycji, gdzie rozwijał się używając sposobu stosowanego do rozwinięć naprzód.

Kolumna o pełnych odstępach zmieniała kierunek poprzez zmianę frontu na ruchomej osi każdego plutonu po kolei. Jeśli zależało jej na jak najszybszym zakończeniu manewru mogła zastosować szybki manewr: kiedy plutony z czoła zmieniały kierunek, na przykład na lewo, pozostałe zwracały się przez prawą flankę i udając się po skosie na lewo, ustawiały się za pierwszymi, starając się zachować odstępy.

Batalion w zwartej kolumnie zmieniał kierunek przez flankę. Zmiany frontu, w sprawie których poprzednie ordynacje ograniczały się do kilku ogólnych zasad, zostały szczegółowo uregulowane przez tę z roku 1791. Opisała ona osobno przypadek jednej linii, następnie dwóch, zmiany frontu na krańcu, na środku, o kąt prosty, o kąt ostry itd.

Osobny batalion, zmieniając front przodem na prawo przez prawą flankę, wykonywał zmianę frontu na prawo od plutonu znajdującego się na osi. Pozostałe plutony, po kolei, także zmieniały front w miejscu, a następnie ustawiały się w linii maszerując nań bezpośrednio.

Aby zmienić front tyłem na prawo, batalion robił półobrót, wykonywał ruch jak przy zmianie frontu przodem na lewo, a następnie ponownie robił półobrót.

Aby zmienić front jakiegokolwiek plutonu, część batalionu wykonywała zmianę frontu przodem na prawo, część tyłem na lewo.

Podczas zmiany frontu linii złożonej z kilku batalionów, ten znajdujący się na osi wykonywał ruch jakby był jedyny. Pozostałe łamały się po kolei w kolumnę w plutonach, udawały na przypisane im pozycje i rozwijały się naprzód lub do tyłu.

Jeśli oddział formował się w dwóch liniach, problem stawał się znacznie bardziej skomplikowany.

Wyznaczywszy oś dla pierwszej linii, druga mogła ustawić się dokładnie za pierwszą, w odpowiedniej odległości, jedynie wykonując obrót na tej samej osi, to jest dookoła punktu leżącego poza tą linią. Był to manewr nie dający się przeprowadzić żadnym znanym podówczas sposobem. Zrezygnowano więc z założenia, aby krańce drugiej linii pokrywały się dokładnie z krańcami pierwszej linii. Było ono o tyle mało istotne, że w praktyce obie linie wcale nie koniecznie musiały być równe.

Dokonawszy pierwszego poświęcenia stwierdzono, że, jeśli chodzi o zmianę frontu o kąt prosty, dawało się, bez wielkich trudności, zachować odstęp między obiema liniami, wyznaczając dla drugiej odpowiednią oś, leżącą na prawo lub na lewo od osi pierwszej linii i o długości równej odstępowi między liniami. Przy takim rozwiązaniu, druga linia przesuwała się na prawo lub na lewo w stosunku do pierwszej o długość równą podwójnemu odstępowi między nimi.

Jeśli zmiana frontu miała dokonać się o bardzo ostry kąt i przy założeniu, że druga linia przyjęłaby swą oś dokładnie za osią pierwszej linii, odstęp między nimi ulegał drobnej zmianie, a druga linia z jednej strony nieco wystawała poza pierwszą. Trzeba było zaakceptować takie rozwiązanie.

Po wyznaczeniu osi, druga linia wykonywała ruch, jakby była jedyna.

Do pokonywania przeszkód w rozwiniętej linii, pluton, który napotykał na przeszkodę omijał ją zwracając się przez prawą flankę i rzędami na lewo.

Przejście przez linie przeprowadzano do tyłu lub naprzód. Linia, która otwierała się, aby przepuścić drugą, dublowała swe sekcje. Plutony drugiej linii, zwróciwszy się przez flankę i rzędami na prawo lub na lewo, przechodziły przez utworzone przerwy.

Szyki w eszelonie i w szachownicy nie wymagają obszerniejszych wyjaśnień.

Dyspozycje przeciw kawalerii były następujące: kolumna złożona z kilku batalionów, której zagrażała kawaleria, formowała się w dywizjonach z odstępem sekcji. W momencie przyjęcia szarży kawalerii formowała się w kolumnę przeciw kawalerii: drugi dywizjon zwierał się na pierwszy, a dwa ostatnie na ten, który znajdował się przed nimi. Za wyjątkiem dwóch pierwszych i dwóch ostatnich dywizjonów, wszystkie sekcje zmieniały front na prawo i na lewo, tak, aby uzyskać w każdym miejscu głębokość na 6 ludzi. Działa batalionu ustawiano w baterii pomiędzy batalionami, ich prockary rozmieszczano po rogach. Tyralierzy odsuwali się od kolumny i otwierali ogień w stronę jeźdźców.

Tak, w skrócie, przedstawiała się ordynacja z 1 sierpnia 1791 roku.

Była ona wynikiem rozwoju, jaki dokonał się w taktyce na przestrzeni całego wieku. Szyk linearny i kolumnowy występowały w niej obok siebie, widać jednak, że nie ośmieliła się ona ostatecznie określić wyłącznej formacji do walki: decydować o tym miało doświadczenie i okoliczności. Rozporządzenie oferowało jednak możliwość wyboru między wszystkimi formacjami, oraz praktyczne sposoby przechodzenia z jednej do drugiej. Zredagowane bardzo skrupulatnie, dokonywało ono zazwyczaj mądrego, czasem mniej szczęśliwego wyboru, między znanymi metodami. Zredukowało je i możliwie uprościło, a przede wszystkim zdefiniowało tak jasno i precyzyjnie, że wykluczało to jakąkolwiek pomyłkę czy zawahanie.

Aby osiągnąć taki rezultat, trzeba było namnożyć szczegółowych zaleceń. W czasie pokoju zdawało się więc, że ordynacja ta naszpikowana była trudnościami. W rzeczywistości, zawarte w niej drobiażdżki, tak użyteczne do spójnego wyszkolenia ogółu oddziałów, porzucono bez szkody w czasie wojny. Przez 25 lat stosowano tę ordynację na polach bitew i w znacznym stopniu przyczyniła się ona do wielu naszych zwycięstw. Żadne ze współczesnych rozporządzeń nie zostało zredagowane w tak eklektycznym duchu, żadne nie proponuje takiego arsenału formacji i manewrów.

V – Doktryny taktyczne w XVIII wieku

Rok 1791 zakończył w podstawowej taktyce piechoty francuskiej okres odpowiadający mniej więcej XVIII wiekowi. Zostały zorganizowane bataliony Gwardii Narodowych, a od sierpnia formowały się pierwsze bataliony ochotnicze, które w roku 1792 staczały bitwy okresu rewolucyjnego. Zanim zajmiemy się ich historią, rzućmy okiem na kończący się wiek i podsumujmy w kilku linijkach jego dorobek.

A) OGIEŃ

Już od XVII wieku traktowano ogień, jako kluczowy element bitwy. Prowadzono go początkowo niezdarnie i w uciążliwy sposób w formacji na 4 lub 5 szeregów z odstępami, odziedziczonymi po batalionach muszkieterów. Żołnierze, którzy mieli strzelać, wychodzili naprzód w szeregach bądź rzędach, a następnie wracali na swoje miejsca, a w ich ślady szli kolejni. Stopniowo, w latach 1700-1740, takie przestarzałe metody zaczęły zanikać: zwarto szeregi, a ogień zaczęto prowadzić w 4, potem w 3 zwartych szeregach, salwami plutonów, pół-szeregów itp.

W czasie wojny siedmioletniej upowszechnił się ogień dowolny, czyli prowadzony bez komendy, a marszałek de Broglie ćwiczył w nim swe oddziały. Rozporządzenie z roku 1766 poświęciło jego zastosowanie pod nazwą ognia w szeregu. Od tej pory zajął on pierwsze miejsce pod nazwą ognia w rzędach lub ognia w dwóch szeregach. Salwy w batalionie, półbatalionie czy plutonie utrzymały się, lecz zamiast stać się regułą, były raczej wyjątkiem.

Począwszy od roku 1774 przeprowadzono szereg dyskusji w kwestii dopuszczenia, lub nie, ognia w czasie marszu, praktykowanego przez piechotę pruską. Przyjęto go między rokiem 1774 a 1776, a później odrzucono. Dyskutowano również na temat szyku, w jakim powinno się oddawać salwy plutonu w batalionie. To niezbyt interesujące zagadnienie zostało zepchnięte na boczny tor przez ordynację z 1 sierpnia 1791 roku: dwa plutony jednego dywizjonu bez problemu prowadziły ogień naprzemiennie z innymi dywizjonami.

W ten sposób zasady przyjęte do prowadzenia ognia stawały się coraz prostsze i coraz obszerniejsze.

B) TYRALIERY

Zastosowanie tyralier, które począwszy od wojny o sukcesję hiszpańską zyskiwało na popularności, znacznie rozwinęło się w tym samym kierunku. Francja zorganizowała oddziały z Grassin i Fischer przeciw królowej Węgier, a w wojnie siedmioletniej walczyło sporo naszych pieszych strzelców pod nazwą Ochotników. Ich formacje nazwano legionami. W czasie pokoju utrzymało się ich 6. W 1784 roku zostały one przeformowane w bataliony strzelców pieszych. W 1788 roku ich liczba wzrosła do 12. Z założenia, cała ta lekka piechota walczyła w tyralierach. Taka była ich rola w wojnach prowadzonych przez Ludwika XV, zgodna z późniejszymi instrukcjami służby w czasie kampanii. Były to tyraliery w wielkich grupach.

Tyraliery batalionu miały swe źródło w liczących po 50 ludzi pikietach, w jakie wyposażony był każdy batalion aż do czasów wojny siedmioletniej. Pikiety te rozpraszały się przed oddziałami w linii, bądź to w małych grupkach bądź w tyralierach. Używano ich również pogrupowanych w większe oddziały, na flankach armii lub do misji specjalnych. Kompanie strzelców utworzone w roku 1760 przez armię de Broglie zostały zlikwidowane w czasie pokoju. Ordynacja z roku 1764 wspominała jednak o zastosowaniu tyralier przed kolumnami do ataku. W roku 1766 włączono kompanię strzelców w skład każdego pułku, a ordynacja z roku 1778 o służbie w kampanii opisywała bitwę nawiązywaną przez strzelców rozproszonych przed czołem własnych pułków. W obozach i garnizonach rozproszeni w tyraliery na przedzie lub na flankach strzelcy brali udział w każdym manewrze. Najczęściej wspomagali ich grenadierzy[10].

Często powtarzano, że źródła tyralier sięgały jedynie wojny w Ameryce z roku 1778, widać jednak, że nie jest to prawdą. Czy wojna ta przyczyniła się do częstszego zastosowania tyralier? Czy sprawiła, że ich proporcje w stosunku do całego oddziału w linii zwiększyły się? W ówczesnych dokumentach nie znajdziemy niczego na poparcie takiej teorii, którą zresztą Pamiętniki La Fayette’a zdają się obalać. Mówiąc o użytych w roku 1792 roku tyralierach, nie czynił on żadnej aluzji do doświadczenia nabytego w czasie wojny w Ameryce, którą przecież nieraz wspominał z przyjemnością. W czasie kampanii za Republiki liczba tyralierów ustaliła się na około 50 do 60 ludzi w batalionie, tak jak za Ludwika XV.

Użycie tyralierów w wielkich grupach, podobne jak tyralierów w batalionie rozwijało się więc przez cały XVIII wiek, a w przededniu Rewolucji ostatecznie stało się zwyczajem.

C) SZYK LINEARNY I KOLUMNOWY

Dochodzimy tu do najbardziej interesującej i złożonej kwestii, czyli regularnych formacji bitewnych oraz manewrowych. Większość historyków prezentuje ją w sposób niezwykle uproszczony, a co za tym idzie nienaturalny: istniały równocześnie dwa systemy, linearny i kolumnowy, których nie dało się pogodzić ani uprościć, pierwszy z nich oficjalnie wiódł prym, i był polecany przez ordynacje, lecz drugi wyparł go w roku 1792.

Prawda na ten temat jest nieco bardziej skomplikowana, a jednocześnie, jak nam się wydaje, mniej spektakularna: pomiędzy dwiema nieprzejednanymi postawami utworzyły się dwie lub trzy pośrednie, które zbliżały się do siebie, mieszały, a w końcu doprowadziły do zaniku skrajnych opcji.

Patrząc na to pod innym kątem, u źródła ujrzymy spór między teoriami ognia i natarcia. Kiedy te ścierały się ze sobą, pojawił się trzeci, nie mniej istotny element: ruch. To on zajął pierwsze miejsce, kiedy zatryumfowała opcja trzecia, pośrednia między szykiem linearnym, a kolumnowym.

Na początku wieku, zdolność manewrowa piechoty była niemal zerowa. Rozwinięta na 4 lub 5 szeregów linia z dużymi odstępami miała tak wielkie trudności z łamaniem się w kolumnę marszową, że nie próbowano nawet innych formacji i ewolucji. Armie zastały się więc w szyku linearnym, niezbyt nadającym się do szybkich manewrów i niedostosowanym do energicznej ofensywy.

Folard, którego uderzyły takie niedogodności, zaproponował masywną kolumnę „zwartą i ściśniętą”, nie zdołał jednak pojąć istoty zagadnienia: nie rozumiał, że należało przede wszystkim ustawić oddziały w formacji łatwej do złamania w kolumnę i poruszania się. Jego kolumna była bez wątpienia nieco bardziej mobilna niż stosowane w tamtych czasach długie i cienkie linie, lecz także i ona zmagała się z niezdolnością manewrową: trudno było ją sformować i złamać, a także prowadzić. Przyjęcie jej wiązałoby się z odrzuceniem wszelkich innych formacji. Folard, bardziej niż mu się zdawało poddany był słabościom epoki, nie potrafił sobie wyobrazić kolumny, która manewrowałaby z większą elastycznością. To dlatego musiał przeciwstawić szykowi linearnemu i walce ogniem szyk kolumnowy i walkę przez natarcie.

W pierwszej połowie XVIII wieku rozpoczął się rozwój taktyki. Szeregi się zwarły, łamanie i rozwinięcie stało się łatwiejsze. Swobodnie formowano kolumnę o pełnych odstępach, a także zaczęto formować kolumny zwarte. Dlatego też, kiedy ordynacje z lat 1753 i 1754 zaproponowały kolumny grupowe, wpisujące się mniej więcej w idee Folarda, to jest pozbawione podziałów na mniejsze jednostki i podłużnych odstępów, nie znalazły one wielu zwolenników.

Między dwiema skrajnymi postawami, szykiem linearnym, a szykiem Folarda, powstał trzeci nurt, w którym znalazła się większość doświadczonych oficerów: byli oni zdania, iż często kolumna przewyższała rozwiniętą linię, nie zgadzali się jednak na kolumny grupowe. Zamiast nich woleli zwykłe kolumny zbudowane z dywizjonów lub plutonów z odstępami.

Jednocześnie z opcją pośrednią, na której czele stali Puységur, Saint-Pern, Brézé, Crémilles, pojawiła się kolejna: marszałek de Saxe, Hérouville, Rostaing, a później La Noue, Joly de Maizeroy i inni odrzucili kolumnę, jako zbyt ciężką, a szyk linearny jako zbyt delikatny, dopuszczając jedynie formację zdublowaną na 6 lub 8 szeregów. Pomysł taki łączył w sobie wiele głosów, a jego zastosowanie zostało usankcjonowane rozporządzeniami z lat 1754 i 1764. Później jednakże popadł w zapomnienie. Nie będziemy do niego wracać.

Około roku 1755 dokonało się znaczne zbliżenie przeciwnych opinii. Czy byli jeszcze oficerowie, którzy domagali się wyłącznego użycia szyku linearnego? Nie znajdujemy niczego, na poparcie takiej tezy. Z drugiej jednakże strony grupowa kolumna Folarda również zniknęła z rozporządzeń. Zwyciężyła opinia pośrednia, manewrowa, opinia zwolenników zwartych kolumn w dywizjonach lub plutonach. Sam Mesnil-Durand, który chciał wskrzesić system Folarda, został zmuszony do formowania swego plésion przez zwinięcie plutonów za środkiem batalionu.

Mimo takiego ustępstwa Mesnil-Durand przywrócił nieprzejednane stanowisko zwolenników szyku kolumnowego i to dosyć szczególnego szyku kolumnowego.

Nie ograniczył się do ogłoszenia, iż kolumnami łatwiej kierować i manewrować niż cienkimi liniami, że nadawały się lepiej do ataków na bagnety. Nie akceptował niemalże żadnej innej niż kolumna formacji, a dopuszczał rozwiniętą linię jedynie w sytuacji, kiedy charakter terenu absolutnie wykluczał marsz w kolumnie. Domagał się także, podobnie jak Folard, kolumn głębokich i zbitych, bez odstępów między tworzącymi je jednostkami. Co być może najważniejsze, uczynił z łamania oraz rozwinięcia na środku uniwersalną regułę. Aby sformować kolumnę, batalion, brygada czy dywizja w linii zwijały się na środku, i na odwrót, kiedy kolumna chciała się rozwinąć, jednostka z czoła formowała środek linii. Wszyscy widzieliśmy niedogodności takiej zasady, ciężkość oraz utrudnienia, jakie powodowała ona w ewolucjach.

Z czasem, w latach 1755-1778, Mesnil-Durand został zmuszony do kilku ustępstw: dopuścił odstępy pomiędzy jednostkami tworzącymi jego kolumny, nie ustąpił jednak ani na jotę w kwestii łamania i rozwinięcia do środka.

Zwycięstwa, jakie odnieśli Prusacy, walczący wyłącznie w linii oraz przemieszczający się w kolumnach o pełnych odstępach, przyczyniły się do pozytywnej reakcji w kwestii szyku linearnego, w momencie, kiedy Mesnil-Durand odbudowywał obóz zwolenników kolumn.

Po roku 1755 na nowo rozgorzał więc spór między dwiema skrajnymi opcjami. I tym razem jednakże to opcja pośrednia zdawała się zwyciężać: linia i kolumny zwarte w plutonie (lub w dywizjonie) stały się równorzędnymi formacjami bitewnymi w czasie wojny siedmioletniej, a począwszy od roku 1758 zaczęły dominować idee manewrów oraz troska o jak najszybsze i najbardziej swobodne przeprowadzanie ewolucji. Instrukcje marszałka de Broglie oraz jego dyspozycje terenowe ukazały nam armie złamane w liczne kolumny lub zgrupowane w zwarte kolumny w momencie wkraczania na pole bitwy. Pod koniec wojny znaczna większość oficerów zwykła postrzegać zwartą kolumnę nie tylko, jako formację do ataku, ale także i formację w pogotowiu i manewrową. Wtedy właśnie Guibert dostarczył najprostszej i najszybszej metody na zwijanie batalionu w zwartą kolumnę: każdy pluton miał łamać się przez flankę i ruszać po skosie przed (lub za) pluton bazowy. Przedstawił jednocześnie ogólną teorię ruchów armii, która sprecyzowała wciąż niejasne pomysły większości współczesnych mu taktyków.

Mesnil-Durand, mniej więcej w tym samym czasie, także przedstawił swą ogólną teorię ruchów armii. Była ona w wielu punktach zbieżna z teorią Guiberta, ponieważ zakładała marsz armii w wielu zwartych kolumnach, aż do momentu przybrania szyku bojowego. Największa różnica polegała na tym, że kolumny Mesnil-Duranda wciąż grupowały się w osławione już „bliźniaczki”, zwinięte do środka brygad lub dywizji, podczas gdy u Guiberta mieliśmy kolumny w plutonach lub dywizjonach, gdzie jednostki następowały jedna za drugą w kolejności, w jakiej występowały w szyku bojowym (od prawej do lewej lub odwrotnie).

Większość oficerów oddziałów oraz generałów wsparło pomysły Guiberta odnośnie rozwinięć i manewrów armii, nie przywiązując większego znaczenia do drobiazgów z taktyki linearnej, zrównań i marszu w szyku bojowym, odrzucając jednakże jednocześnie ciężkie kolumny Mesnil-Duranda. Byli oni zwolennikami zwartych kolumn „à la Guibert”, jako formacji manewrowych i w pogotowiu.

Opinie były za to podzielone w kwestii samego starcia. Jedni zbliżali się do stanowiska Mesnil-Duranda, uważając, iż należy starać się walczyć bronią białą, skrócić wymianę ognia oraz szarżować w kolumnie. Byli to zwolennicy szyku kolumnowego, choć nie zgadzali się na plésion i „francuski system” w taktyce.

Inni uważali, iż nie da się uniknąć walki ogniowej i że starcie zawsze powinno rozpocząć się od wymiany ognia. Sądzili, że niemożliwym jest przyjęcie na siebie wrogiego ostrzału bez odpowiadania na niego, ani szarżowanie nie mając przewagi ogniowej. Nie uważali też, że na otwartym terenie korzystniejsza jest szarża w kolumnie: Fryderyk udowodnił, że cienka linia jest w stanie przypuścić niezwykle energiczny i silny atak. Kolumny zostały więc przez nich zarezerwowane jedynie do walki wśród lokalnych obiektów.

Podsumowując, około roku 1772 istniały 4 obozy:

1. Obóz Mesnil-Duranda, który nie tylko opowiadał się za szykiem kolumnowym, lecz stawiał za zasadę zwinięcia i rozwinięcia do środka i nie akceptował innej niż plésion kolumny;

2. Obóz szyku linearnego lub pruskiego, który odrzucał zwarte kolumny i przeprowadzał wszelkie manewry w linii bądź w kolumnie o pełnych odstępach;

3. Oficerowie dopuszczający kolumny Guiberta do manewrów, a rozwiniętą linię do walki;

4. W końcu tacy, którzy woleli szyk kolumnowy i zwarte kolumny w większości przypadków, lecz, mając na względzie przede wszystkim mobilność i zdolność manewrową, przedkładali kolumny Guiberta nad kolumny Mesnil-Duranda.

Około roku 1773, to jest bezpośrednio po publikacji Eseju o taktyce, skrajne obozy zdobywały kolejno znaczną przewagę, a istnienie francuskiej taktyki Guiberta, Puységura i Castries było poważnie zagrożone.

W latach 1774-1776 dominował szyk linearny i idee Pircha. Zwarte kolumny zniknęły z ordynacji, a generałowie, nawet ci, którzy uważali się za zwolenników szyku kolumnowego, ulegli prostocie i dokładności metod zrównania. Sądzono, że udało się posiąść sekret pruskich zwycięstw, na cóż więc dalsze poszukiwania? Przez kilka lat dbano jedynie o obieranie „punktów widzenia”, o precyzyjne zmienianie kierunków i rozwijanie kolumn o pełnych odstępach, o marsz długich linii w szyku bojowym i zmianę ich frontu.

Skrajność, w jaką wpadliśmy zaowocowała kredytem zaufania dla Mesnil-Duranda. Marszałek de Broglie zaangażował się w to osobiście i w ten sposób w Vaussieux mogliśmy zaobserwować użycie obu systemów.

Jego wynik był znaczący. W kilka lat obie skrajne postawy zupełnie się załamały. Każdy spostrzegł błędy, w jakie dał się wpędzić, bądź to odrzucając zwarte kolumny (sam Guibert żałował kolumn do ataku), bądź to czyniąc je sztywnymi, ciężkimi i skomplikowanymi. Ostatnie doniesienia z Prus, analiza Salderna dokonana przez wielu francuskich i niemieckich oficerów, dokończyły dzieła totalnego zdyskredytowania idei Pircha.

Począwszy od roku 1780 przewagę zaczęły zdobywać opinie bardziej wyważone. Z nielicznymi wyjątkami, nikt nie akceptował już ani metod Mesnil-Duranda, ani wyłącznego użycia szyku linearnego. Guibert i Wimpfen, zwolennicy walki w rozwiniętej linii, połączyli swe siły z Puységurem, Guinesem i de Noailles, zwolennikami szyku kolumnowego, dzieliły ich jedynie drugorzędne kwestie. Wszyscy byli zdania, że należało przede wszystkim uczynić oddziały sprawnymi do manewrów, stworzyć dla nich kompletny kodeks ewolucji z elastycznymi formacjami oraz szybkimi i prostymi ruchami. Przyjęto kolumnę Guiberta, jako zwyczajową formację manewrową i w pogotowiu dla batalionu. Zgodzono się, aby armie maszerowały po drogach w kolumnie o pełnych odstępach w plutonie, dzieliły się i manewrowały, zbliżając się do pola bitwy, w zwartych w dywizjach kolumnach. Generałowie, dowodząc w taki sposób swoimi oddziałami, mogli szybko i prosto modyfikować ogólny kierunek i dyspozycje, a także zarządzać rozwinięcie dopiero w ostatniej chwili, kiedy nadchodził czas wymiany ognia.

Kwestia ruchu stała się kluczowa. Co do samej walki, nikt nie ośmielał się już ograniczać jej ani do samej wymiany ognia, ani do natarcia na broń białą. Zgodzono się z ordynacją z roku 1778 o służbie w kampanii, że walka rozpoczynać się powinna od użycia tyralier i armat. Powszechnie uznano również, że najczęściej trzeba będzie rozwijać część batalionów, aby służyły za wsparcie walki ogniowej. Jedni jednakże posunęli się, aż do stosowania szarży z bagnetami w szyku linearnym, inni sądzili, iż należy sformować się jak najwcześniej w kolumny do ataku (jedną na batalion), aby móc szarżować energiczniej i mocniej. Zdaje się zresztą, że nikt nie był absolutnie pewien tego, jak wyglądać będą przyszłe bitwy. Akceptując to, że czasem trzeba będzie walczyć w linii, czasem w kolumnie, wybór pozostawiono okolicznościom.

Decyzja między szykiem linearnym, a kolumnowym miała zapadać w czasie wojny każdorazowo na polu bitwy.

[1]    D. de Beaujeu, Essai de manoeuvre pour l’infanterie françoise dans lequel on a tâché de prévoir toutes les circonstances possibles à la guerre, Vitry 1773.

[2]    C.G.   Sinclaire, Institutions militaires, ou Traité élémentaire de tactique, précédé d’un discours sur la théorie de l’art militaire, Paris 1773.

[3]    Traverse, Sur les manoeuvre de l’infanterie, b.d.m.w.

[4]  F.Ch. von Saldern, Éléments de la tactique de l’infanterie, ou Instructions d’un lieutenant-général prussien pour les troupes de son inspection, 1783.

[5]    M. de Putheaux, Mémoire sur les feur, 1784.

[6]    W roku 1791 kompanie zostały zdublowane i myli się je z plutonami, podobnie jak przed rokiem 1776.

[7]    Bourcard, któremu powierzono zadanie wykonania szkiców figur z rozporządzeń, był prawdopodobnie oficerem pułku szwajcarskiego.

[8]    Minister wojny.

[9]    Patrz szkice na stronach 225-228.

[10]    „Tyraliery” rozwinęły się dzięki instrukcji strzału. Ogień w batalionie, nawet dowolny, prowadziło się w chmurze dymu, co sprawiało, że można było zapomnieć o jakiejkolwiek precyzji. Zajęto się jednak (co prawda we wciąż niewystarczającym zakresie) nauczaniem strzelców, kiedy powinni oni, w tyralierze, strzelać indywidualnie.

MAPY I SZKICE

Regulamin z 1 sierpnia 1791 roku

Zapraszamy do zapoznania się z naszą ofertą ponad 400 publikacji z zakresu historii wojskowości. Pełna i aktualna oferta naszego wydawnictwa znajduje się na naszej stronie:

www.napoleonv.pl

Zapraszamy również autorów do współpracy, gwarantujemy profesjonalne wydanie pracy, telefon kontaktowy: 602511192