Wersja Demonstracyjna

Wydawnictwo Psychoskok
Konin 2021

Prof. Szymon Malinowski, Jonathan L. Ramsey

„Kryzys klimatyczny. Co Ty możesz zrobić, aby mu zaradzić?”

Copyright © by Szymon Malinowski, Jonathan L. Ramsey, 2021

Copyright © by Wydawnictwo Psychoskok Sp. z o.o. 2021

Wszelkie prawa zastrzeżone. 

Żadna część niniejszej publikacji nie

 może być reprodukowana, powielana i udostępniana 

w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy.

Redaktor prowadząca: Wioletta Jankowiak

Projekt okładki: www.prokreacja.com

 Zdjecie na okładce: www.droneinwarsaw.com

Opracowanie tekstu: Dorota Herman 

Skład epub, mobi i pdf: Kamil Skitek

ISBN: 978-83-8119-821-9

Wydawnictwo Psychoskok Sp. z o.o.

ul. Spółdzielców 3, pok. 325, 62-510 Konin

tel. (63) 242 02 02, kom. 695-943-706

http://www.psychoskok.pl/
http://wydawnictwo.psychoskok.pl/
e-mail:wydawnictwo@psychoskok.pl

Wstęp

Zmiany klimatu oraz widmo katastrofy klimatycznej to aktualnie najważniejsze kwestie, które powinny być priorytetem uwzględnianym przy podejmowaniu przez nas wszelkich decyzji i przedsięwzięć. Gwałtowny rozwój naszej cywilizacji w ostatnim stuleciu spowodował, że człowiek i jego działalność są obecnie najważniejszym czynnikiem oddziaływującym na przyrodę i klimat. Raporty naukowe nie pozostawiają złudzeń: ocieplenie klimatu o więcej niż 1,5°C zwiększa zagrożenia związane z długotrwałymi, nieodwracalnymi zmianami na naszej planecie. Fale upałów, niedobory wody, wzrost poziomu mórz i oceanów, utrata niektórych ekosystemów, spadek produkcji żywności - to tylko niektóre z nich. Ograniczenie wzrostu temperatury do 1,5°C do końca stulecia będzie wymagać nadzwyczaj szybkiego ograniczenia emisji gazów cieplarnianych połączonego z równoległym usuwaniem CO2 z atmosfery na wielką skalę.

Czy zatem jest szansa na powstrzymanie tego czarnego scenariusza? Decyzje w kwestii ochrony klimatu i zapobieżenia globalnej katastrofie powinny być podejmowane przede wszystkim na szczeblach międzynarodowych oraz systemowych. Jednakże, równie ważna jest świadomość społeczeństwa i działanie, nas zwykłych obywateli. Poruszanie kwestii klimatycznych w debacie publicznej, edukacja klimatyczna, zmiana naszych nawyków, to ogromne wyzwanie ale niezbędne, aby spowolnić ten destrukcyjny proces.

Jonathan: Otrzymaliśmy dużo sygnałów od osób, które obejrzały film „Można panikować”, że chciałyby zdobyć wiedzę o tym, jak w codziennym życiu dbać o środowisko i robić coś dobrego dla planety. Nasza rozmowa ma w przystępny sposób wskazać kierunki działań oraz proste, możliwe do wdrożenia przez każdego rozwiązania. Omawiając problem zmiany klimatu nie będziemy używać ani skomplikowanych grafik, ani naukowej terminologii. Chcemy, by każdy Czytelnik, niezależnie od wieku, doświadczenia czy poziomu wiedzy na ten temat, mógł tutaj uzyskać te podstawowe i przydatne informacje. 

Kwestia zmiany klimatu jest tak ważna, że należy rozmawiać o niej językiem zrozumiałym dla wszystkich. Nie każdy z nas jest przecież naukowcem. Nie jest też konieczne, żeby każdy rozumiał skomplikowane procesy fizyczne czy chemiczne, które zachodzą w przyrodzie. Ważne jest to, abyśmy mieli zaufanie do naukowców w tej kwestii, ale też uświadomili sobie, że zjawisko zmiany klimatu dotyczy każdego z nas. Nie musimy przy tym znać absolutnie wszystkich szczegółów. To może być trochę tak, jak na przykład z naszą obsługa komputera. Prawie każdy używa go na co dzień, ale czy wiemy jak on tak naprawdę działa od podstaw? Polegamy na wiedzy i umiejętnościach inżynierów i konstruktorów, pomysłach naukowców i wynalazców. Podobnie mamy zaufanie do naszego lekarza. Gdy jesteśmy chorzy przyjmujemy zalecone przez niego lekarstwo. Nie znamy szczegółów działania leku, ale wierzymy, że to właśnie lekarz ma tę wiedzę i ufamy w jego kompetencje. Najważniejsze abyśmy zrozumieli w jaki sposób nasze codzienne wybory i działania wpływają na środowisko. Los Ziemi jest teraz w naszych rękach. Chcemy, aby ten ebook trafił do jak największej liczby osób, bo decyzje podjęte przez nas tu i teraz zaważą na życiu przyszłych pokoleń. Ponieważ nie jestem naukowcem, nie posiadam takiej wiedzy eksperckiej jak Ty, Szymonie. Dlatego moją rolą w tej rozmowie jest zadawanie pytań tak, abyś mógł w jak najbardziej przejrzysty i najprostszy dla Czytelnika sposób wyjaśnić zjawiska, przyczyny i skutki zmian klimatu. Na niektóre z tych pytań znam już odpowiedzi, ale dla uchwycenia wszystkich aspektów problemu moim zadaniem będzie odgrywanie roli „adwokata diabła”.

Szymon: Tak, właśnie taka jest nasza intencja. Chcielibyśmy w przystępny sposób wyjaśnić co to jest klimat, czym są zmiany klimatu, czym nam grożą i co możemy zrobić, aby te zagrożenia się nie zrealizowały. Naszym zadaniem jest również opowiedzieć w bardzo prostych słowach co my - mieszkańcy Polski, Europy i planety Ziemia - możemy zrobić, by mniej wpływać na klimat i zapobiec wiszącemu nad nami niebezpieczeństwu.

Rozmowa pierwsza

J: Szymonie, jak w najprostszy sposób wyjaśnić problem zmian klimatycznych? Powiedz to tak, jakbyś miał wytłumaczyć osobie, która nigdy nie interesowała się tym zagadnieniem i nie ma żadnej wiedzy na ten temat.

Sz: Na co dzień bardzo rzadko zastanawiamy się czym jest klimat. Możemy zajrzeć do encyklopedii, gdzie znajdziemy jego naukową definicję. Przeczytamy tam mniej więcej taki opis: “Klimat to statystyka stanów pogody”. I co nam ten opis mówi? W zasadzie, bardzo niewiele. Klimat to coś więcej niż to, jakiej pogody, o jakiej porze roku i w jakim miejscu na Ziemi możemy się spodziewać. Powstał on razem z naszą planetą i jest jej częścią. Dlatego zmieniając go zmieniamy planetę i warunki życia na niej. Klimat jest zatem ogółem zjawisk, które wpływają na warunki życia na powierzchni naszej planety i na środowisko, w którym żyjemy. Należy też zaznaczyć, że klimat zmieniał się zawsze.

J: Tak, często ludzie mówią, że przecież na Ziemi kiedyś już było cieplej i jeżeli będzie cieplej w przyszłości, to w zasadzie nie jest to złe. Po prostu w Polsce będzie tak, jak we Włoszech. Dlaczego zatem mamy problem?

Sz: Zmiany klimatu przebiegały niegdyś w taki sposób, że organizmy żywe albo całkiem dobrze je znosiły, albo dochodziło do wymierań gatunków. Szczególnie w przypadku tzw. masowych wymierań warunki na powierzchni planety zmieniały się szybciej niż życie mogło się do nich przystosować. Znamy z historii geologicznej planety wiele takich przypadków. Wszyscy słyszeliśmy o dinozaurach i o tym, że do ich zniknięcia z powierzchni Ziemi przyczyniła się katastrofa związana z uderzeniem meteorytu. Ale co to uderzenie meteorytu spowodowało? Ono bezpośrednio nie zabiło wszystkich dinozaurów, ani też innych żyjących wówczas zwierząt. Ono zmieniło gwałtownie klimat, warunki w jakich znajdowała się w tamtym czasie cała przyroda, i to w sposób szybszy, niż organizmy mogły się do tego dostosować.

J: No tak, ale wiemy, że jeśli za kilkadziesiąt lat w Polsce klimat będzie taki, jak na przykład teraz we Włoszech, to ludzie przeżyją w takich warunkach. Więc dlaczego nasze działania powstrzymujące zmiany klimatu są konieczne?

Sz: Dinozaury wymarły dlatego, że klimat na Ziemi po katastrofie związanej z upadkiem planetoidy i kilku innych, niespodziewanych zjawiskach  gwałtownie się zmienił. W efekcie nastąpił proces wielkiego wymierania. Zginęło wtedy ponad 75% gatunków: padały całe ekosystemy, zanikała biomasa roślin, zwierzęta - w tym dinozaury - nie nadążały z dostosowaniem do zmieniających się szybko warunków, nie miały czego jeść. Podobny łańcuch zdarzeń zagraża dziś nam i naszemu światu. Jeśli w Polsce szybko stanie się tak ciepło, jak we Włoszech, to wtedy we Włoszech będzie tak, jak jest teraz na Saharze. Z kolei w centralnej Afryce będzie wówczas tak gorąco, jak w tej chwili nie jest nigdzie na Ziemi. W takiej sytuacji wszystkie nasze zasoby - zarówno wody jak i pożywienia - nie wystarczą do tego, abyśmy zarówno my ludzie jak i znaczna część przyrody mogli przeżyć.

J: Ale być może powstanie jakaś technologia, żeby sobie z tym problemem poradzić? Może jakieś nowe wynalazki? Przecież mamy “tęgie głowy”, jak na przykład Elon Musk, mamy zaawansowane technologie. To może i do takich zmian się dostosujemy?

Sz: Nie zawsze technologia i najnowsze wynalazki są rozwiązaniem problemu. Materia organiczna, czyli to co jemy, powstało w bardzo specyficznym procesie ewolucji. To są specjalne, różnego rodzaju części jadalne roślin i zwierząt. Jadalne, to znaczy takie, które w naszym organizmie, również powstałym w czasie procesu ewolucji, pełnią odpowiednią rolę. One podtrzymują procesy życiowe, jak oddychanie, trawienie, sen, rozumowanie, czy rozmnażanie się. Czyli funkcjonujemy w jednym wielkim łańcuchu życia. Wizja, że technologia zastąpi cały ten łańcuch w bardzo krótkim czasie, jest bardzo mało prawdopodobna. Wydaje mi się, że już szybciej może dojść do tego, by na przykład nasze myśli zostały zamknięte w wirtualnej chmurze czy na jakimś nośniku pamięci. Natomiast nie wiem, czy to jest wymarzona dla nas przyszłość.

J: W Polsce żyje 38 milionów ludzi, a na świecie prawie 8 miliardów. Zmiany klimatu to globalny problem. Wiele osób zwraca uwagę na to, co dzieje się w Chinach czy Indiach, gdzie żyją miliardy ludzi. Twierdzą, że to ich działania mają większy wpływ na klimat niż to, co ja, Kowalski robię tu w Polsce. Moje działania przecież nie mają większego znaczenia. W jaki sposób możemy przekonać Polaków, że zachowanie każdego z nas ma jednak wpływ na to, co dzieje się z klimatem?

Sz: Wpływ na klimat każdego z nas z osobna jest niewielki, ale wpływ każdego Chińczyka z osobna jest taki sam jak każdego Polaka z osobna. Więc jeżeli myślę „Ja”, to myślę o tym, jaki jest mój wpływ. Niezależnie od tego, jak ludzi pogrupujemy: czy są z Chin, czy z jednej chińskiej prowincji, z jednego miasta czy wioski albo z Polski, z Unii Europejskiej, z Krakowa czy ze wsi pod Warszawą, to ostatecznie zawsze problem zmian klimatu wygląda tak samo i dotyczy nas wszystkich.

J: No dobrze, ale przecież gospodarka Chin rozwija się cały czas dynamicznie. To właśnie ten kraj jest jednym z największych na świecie emitentów dwutlenku węgla. Raczej nie zanosi się tam na spowolnienie rozwoju przemysłu, a co za tym idzie, do radykalnych ograniczeń emisji. Jeśli tak, to dlaczego w Polsce powinniśmy podejmować te działania?

Sz: To nie jest tak, że Chiny mogą robić wszystko, co im się podoba. Tam też dostrzegają problem globalnego ocieplenia i starają się mu zapobiegać. Na pewno zwiększy ich motywację i przyspieszy wdrażanie rozwiązań redukujących emisje sytuacja, gdy równocześnie inne państwa, w tym Polska, będą starały się to robić. Poza tym, bardzo łatwo nam powiedzieć, że Chiny emitują ogromne ilości CO2, a my nie. Otóż jeśli chodzi o klimat i jego zmiany, to liczy się ile wyemitowaliśmy gazów na przestrzeni dziejów. Niestety Polska pod tym względem ma bardzo dużo “za uszami”. Dwutlenek węgla, najważniejszy gaz cieplarniany, uwolniony do atmosfery pozostaje tam bardzo długo. Myśmy za czasów Gierka wydobywali nawet 200 milionów ton węgla rocznie i spalaliśmy go bezmyślnie i nieefektywnie, emitując CO2 do atmosfery. I ten gaz już tam pozostał. Po prostu w Polsce byliśmy źle zorganizowani, mieliśmy taki, a nie inny system. Zrobiliśmy straszną głupotę emitując tak dużo dwutlenku węgla i niestety bardzo tym sobie zaszkodziliśmy. I to się liczy na nasze konto.

J: Dobrze, ale przecież teraz nasza stopa życiowa w Polsce jest prawdopodobnie na najwyższym poziomie w całej historii kraju. Mamy pracę, pieniądze, możemy kupić co chcemy: samochody, smartfony, ubrania, mieszkania. Czujemy się bezpieczni, bo jesteśmy w Unii Europejskiej, więc może nam się wydawać, że w zasadzie wszystko jest w porządku.

Sz: Tak, bardzo poprawiliśmy sobie standard życia. Niestety, zapominamy o tym, że dążąc do coraz większego dobrobytu rozrywamy jednocześnie najważniejsze więzi w naturze, które podtrzymują cały ten łańcuch życia. Nasz obecny dobrobyt odczuwamy tu i teraz, w domu, w sklepie, oglądając telewizję, ale nie widzimy tego, co dzieje się w tle. Nasz pęd za luksusem podpiłowuje gałąź, na której siedzimy, dzięki której nasz dom, telewizor i sklep wyglądają tak, jak wyglądają. Myślimy głównie o tym, że mamy możliwość pójść na zakupy, wyjść na miasto ze znajomymi czy obejrzeć film i że jesteśmy bezpieczni. Nie dostrzegamy konsekwencji naszych codziennych, pozornie błahych czynności.

J: Na razie w Polsce żyje się dość komfortowo i może to jest przyczyną braku podejmowania wyraźnych działań jeśli chodzi o zapobieganie zmianom klimatu? Wiele osób nie widzi zagrożenia. Czy jednak nie powinniśmy działać już teraz i nie czekać, aż zmiany klimatu będą nieodwracalne? 

Sz: To jest tak, jak ze wspomnianą przeze mnie gałęzią. Siedzimy na niej i wydaje nam się, że jest wygodnie i bezpiecznie, a tam ruch za ruchem piła podcina tę gałąź. W pewnym momencie zobaczymy, że gałąź się odłamuje. Wtedy już będzie za późno, żeby ją przymocować do drzewa. My po prostu spadniemy razem z nią. Czyli musimy być na tyle mądrzy i zapobiegliwi, że jeśli już teraz dostrzegamy pewne symptomy świadczące o tym, że dzieje się coś złego z klimatem, to powinniśmy natychmiast reagować.

J: Naukowcy mówią już od wielu lat o destrukcyjnych skutkach, jakie przyniosą zmiany klimatu. Wydaje mi się, że poza tym, niewiele robimy w tej kwestii. Żyje nam się coraz lepiej, pomimo że nie podejmujemy żadnych konkretnych działań na rzecz klimatu. Więc może po prostu naukowcy dramatyzują i straszą, żeby dostać finanse na nowe projekty, żeby przekonać rządy do finansowania badań naukowych? Może chodzi po prostu o pieniądze? Kilka lat temu naukowcy ogłosili, że mamy 12 lat, aby uratować świat. Teraz, dwa lata później, jakby nic się nie zmieniło. Cały czas tylko mówimy o redukowaniu emisji. W mediach bardzo często słyszymy: musimy działać, musimy działać! A potem widzimy, że właściwie tego działania nie jest zbyt dużo. Dlatego wiele osób ma wrażenie, że problem zmian klimatu jest mocno przesadzony.

Sz: Może to wynikać z tego, że tak naprawdę nie dostrzegamy problemu, nie odczuwamy jeszcze poważniejszych skutków zachodzących zmian na własnej skórze. Jesteśmy ślepi. Gdy nie rozumiemy czym jest klimat i czym są te zależności, które powodują, że mamy wodę w kranie, dostęp do jedzenia, energii w gniazdku, to nie zauważamy piły, która podcina te gałęzie czy wręcz korzenie. Oczywiście, jeżeli podetniemy tylko jeden czy drugi korzeń, to na dużej części drzewa jeszcze nic się nie będzie działo. Ale kiedy podetniemy trzeci, to drzewo, mimo że jeszcze rośnie, zaczyna być powolutku skazywane na zagładę. Już ma mniej liści, są one bardziej żółte, już zaczynają je atakować jakieś szkodniki. Dokładnie tak samo jest z klimatem. My siedzimy na drzewie wśród liści i może jest ich teraz trochę mniej niż było kiedyś, może pojawiły się jakieś nowe zjawiska, których do niedawna u nas nie było – fale upałów, okresowe niedobory wody, czy nowe choroby, bo mamy w tej chwili kleszcze i pewne choroby tropikalne docierające do Polski – ale w sumie cały czas dobrze nam na tym drzewie. To, że ono zaczęło umierać, jeszcze do nas nie dociera, bo na co dzień nie dostrzegamy korzeni. Nie widzimy tych symptomów, bo patrzymy w telewizor, idziemy na zakupy, spotykamy się z przyjaciółmi. Perspektywa życia codziennego absorbuje nas zupełnie innymi sprawami. Dlatego powinniśmy spróbować popatrzeć na tą kwestię w odmienny sposób. Czy Ty Jonathanie widziałeś kiedyś naturalny krajobraz?

J: No tak, wiele razy.

Sz: A gdzie na przykład?

J: Choćby na Mazurach. Albo tam, gdzie nie ma zabudowań, gdzie nie ma wielu mieszkańców, na przykład na wsi.

Sz: I jak myślisz, co w tym krajobrazie jest naturalne?

J: Chyba wiele rzeczy: lasy, pola, roślinność czy jeziora.

Sz: Dobrze, ale teraz zastanów się, czy na polach rosłyby rośliny, bez udziału człowieka?

J: Wydaje mi się, że tak. Jeżeli nawet człowiek nie uprawiałby tam roślin, to pewnie rosłaby tam jakaś inna, dzika roślinność. Zawsze coś by tam urosło.

Sz: To prawda. Urosłoby, ale coś zupełnie innego niż jest teraz. A spójrz na współczesny las. Jednakowe drzewa rosną posadzone w rzędach. Nawet jak są piękne i szumią nad nami, to czy one tworzą naturalny las? Teraz wyobraźmy sobie, że nie jesteśmy człowiekiem tylko żuczkiem i idziemy na pole kukurydzy. Patrzymy z dołu na wielkie rośliny i tam jakieś troszkę mniejsze roślinki pomiędzy nimi. Te mniejsze pojawiły się tam same z siebie, naturalnie. Ale ten las, który posadziliśmy na Mazurach, to jest sztuczny las. On został posadzony po to, żeby działał tak, jak pole kukurydzy, czyli żeby wyprodukował plon. To znaczy: żeby go ściąć, spożytkować drewno i posadzić nowe drzewa. Naturalny las czy naturalna roślinność tak nie wygląda. Jezioro, w którym jest pełno zakwitów, bo spłynęły do niego nawozy z pól, też nie jest jeziorem naturalnym. Krajobraz za oknem, który wydaje nam się naturalny, jest w 100% stworzony przez człowieka. Miejsc naturalnych na świecie, bogatych w dzikie życie, dziką przyrodę, jest już bardzo niewiele.

J: Tak, ale może nie jest aż tak dramatycznie. Popatrzmy na to z jeszcze innej perspektywy. Dlaczego najbogatsi ludzie na świecie, którzy mają dzieci i fortuny do przekazania kolejnym pokoleniom, nie mówią o zagrożeniach jakie niosą zmiany klimatu? Wydaje mi się, że jeżeli zagrażałoby nam tak duże niebezpieczeństwo, to właśnie bogaci i wpływowi ludzie jak Bill Gates, Elon Musk czy Jeff Bezos trąbiliby na alarm, narażeni na największe szkody i straty. Jeśli miliarderzy mają najwięcej do stracenia, a mimo to nie podejmują sensownych działań, aby uratować nasz świat, to dlaczego mielibyśmy wierzyć, że zagrożenie jest naprawdę realne? Skoro oni niewiele robią, to dlaczego ja, zwykły człowiek, mam się tym przejmować?

Sz: Można powiedzieć trochę kontrowersyjnych rzeczy o filmie, który nakręcił kiedyś All Gore, ale na pewno tytuł tego filmu nie był źle dobrany. Bo właśnie zmiany klimatu to jest ta “Niewygodna prawda”. Taki człowiek, który ma najwięcej dóbr, najbardziej zużywa przyrodę i klimat. I fakt, że on jest bogaty, posiada te wszystkie luksusy, które kosztują ogromną ilość zasobów powoduje, że to on odpowiada w większym stopniu za zmiany klimatu niż przeciętny człowiek. Może albo nie rozumieć problemu, albo bać się mówić na ten temat, żeby nie stracić swojej pozycji. Może też nie mieć odwagi cywilnej, żeby powiedzieć wprost, że jego styl życia i sposób działania niszczy życie innych ludzi. To są normalne ludzkie mechanizmy. My też często nie przyznajemy się do różnych złych rzeczy i staramy się myśleć o sobie jak najlepiej. Tak się złożyło, że ci ludzie dorobili się wielkiego majątku i wpływów, ale są tylko ludźmi. Myślą i postępują tak, jak inni, mimo że to ma dużo większy wpływ na świat i na nas wszystkich.

J: Kiedy studiowałem w Chicago miałem wykłady z ekonomii z profesorem o bardzo prawicowych poglądach. Mówił, że w latach 70-tych naukowcy twierdzili, że na Ziemi będzie zimniej, a nie cieplej. Powstaną nowe lądolody, a problemem będzie to, że będziemy wszyscy marznąć. Teraz naukowcy mówią, że będzie cieplej. Czyli może naukowcy nie do końca wiedzą, co może nastąpić w przyszłości? Może nie warto przejmować się tymi ich wszystkimi ekspertyzami.

Sz: Nauka nie odpowie na pytanie, co będzie w przyszłości. Nauka, przynajmniej ta, która bada procesy naturalne, które zachodzą w przyrodzie – fizyka, chemia, część nauk biologicznych – stara się zrozumieć związek pomiędzy przyczyną a skutkiem. Dzięki tym naukom rozumiemy jak działają mechanizmy przyrody wokół nas. Przynajmniej te najważniejsze. Kiedy jednak ktoś nie rozumie tych zależności w przyrodzie, to  bardzo łatwo może opowiadać dziwne historie - jak pan profesor, który przecież nie zajmował się nigdy klimatem tylko ekonomią i do tego jeszcze, jak mówisz, z punktu widzenia pewnej ideologii. W naukach przyrodniczych można zrobić pomiar, można zrobić eksperyment czy obserwację i można te działania wielokrotnie powtórzyć. Mogą one być odtworzone przez różne grupy badaczy. Jeżeli wyniki tych pomiarów, eksperymentów, obserwacji dają się wyjaśnić w ten sam sposób, to wiemy, jak działa proces, który próbowaliśmy zmierzyć i opisać. Nieprawdą jest, że w latach 70-tych naukowcy uważali, że zagrożeniem jest zbliżająca się epoka lodowa. Naukowcy mówili tyle, że orbita Ziemi pod wpływem oddziaływań innych planet zmienia się tak, że dopływ energii ze Słońca nieco się zmniejszy, co może rozpocząć nową epokę lodową, pod warunkiem, że nie zdarzy się nic, co by ten proces zlodowacenia zatrzymało. I pewnie by tak było, gdybyśmy nie emitowali do atmosfery gazów cieplarnianych. Naukowcy, którzy zajmują się klimatem wiedzą, że te emisje zneutralizowały możliwość wystąpienia epoki lodowej. Problem polega na tym, że my emitujemy tak dużo, że zniwelowaliśmy kolejne epoki lodowe i do tego jesteśmy w tej chwili najsilniejszym graczem w systemie klimatycznym. To, jak zmienia się aktywność Słońca, jak zmienia się orbita Ziemi, jak emitują wulkany, jest drobiazgiem w porównaniu z tym, jak my ludzie wpływamy na klimat. Jedno jest pewne: klimat na Ziemi w przyszłości zależy od naszych dzisiejszych zachowań.

J: A z innego podwórka, dwa tygodnie temu byłem na kolacji, podczas której mój kolega rozwodził się nad tym, że w średniowieczu było zimniej i nikt nie wie dlaczego. Czy w przyszłości będzie cieplej, czy zimniej, to i tak nie mamy na to wpływu, bo klimat zawsze się zmieniał bez względu na to, czy cokolwiek robimy, czy też nie. Uważasz, że mamy jakąś kontrolę nad klimatem i nad naszą planetą?

Sz: No właśnie mówię, że mamy kontrolę. Bo my jesteśmy w tej chwili tym najważniejszym czynnikiem kształtującym klimat. Twój kolega mówi: nie wiemy. Ten wybieg retoryczny ma swoją nazwę: „pluralis maiestatis”. A zatem, nawet jeśli tylko ja nie wiem, to jednak uogólniam i mówię, że: nie wiemy. Ale przecież fakt, że Twój kolega nie wie, nie znaczy, że naukowcy nie wiedzą. Ja na przykład nie mam pojęcia jak działa telefon komórkowy, mogę sobie wyobrażać pewne rzeczy na ten temat, natomiast nie znam i nie rozumiem wszystkich aspektów działania mojej komórki. Nie wiem jak są przesyłane dane, w jaki sposób jest kodowany głos, w jaki sposób jest zakodowany obraz, czy jak działa ekran dotykowy. Mam telefon komórkowy i widzę czarno na białym, że on działa - bo są ludzie, którzy wiedzą. I tak samo jest z rozumieniem procesów klimatycznych. To prawda, że ludzie nie są twórcami klimatu,  ale naukowcy wiedzą, że wpływamy na klimat, rozumieją jak funkcjonują najważniejsze mechanizmy klimatyczne i wiedzą co zrobić, żeby powstrzymać zmiany klimatu. Zapewne wygodnie jest niektórym mówić, że nie wiemy co się dzieje z klimatem i że to wszystko są po prostu naturalne procesy. Pozwala to nie łamać sobie głowy nad tymi sprawami, podobnie jak na co dzień nie chcemy zastanawiać się nad skomplikowanymi mechanizmami działania naszego telefonu komórkowego.

J: Zgadzam się Szymonie. Mówimy od wielu dekad, że trzeba ratować środowisko, chronić dziką przyrodę. Z drugiej strony emitujemy coraz więcej gazów cieplarnianych. Czyli wychodzi na to, że wszystkie te kampanie na rzecz ochrony klimatu są tylko czczym gadaniem. Myślę, że będzie bardzo trudno zmienić nasze przyzwyczajenia, szczególnie, że będzie się to wiązało z mniej komfortowym i luksusowym życiem, a zatem jest to ważny aspekt finansowy oraz gospodarczy.

Sz: Finanse i sposób działania gospodarki to wytwór ludzi dokonany w ciągu ostatnich kilku tysięcy lat. Kiedy wymyślaliśmy te mechanizmy, nie wpływały one znacząco na klimat. Było nas wtedy stosunkowo niedużo, żyliśmy w małych krajach, więc kiedy stworzyliśmy pieniądze, pozwoliło nam to stopniowo wzbogacać się i rozwijać. Początkowo nie oddziaływaliśmy na planetę tak, jak to ma miejsce teraz. Jednak rozwinęliśmy się jako społeczeństwa i ludzkość tak bardzo, że jesteśmy w tej chwili najważniejszym czynnikiem wpływającym na to, co dzieje się na jej powierzchni. Nie myślimy jednak o naszym wpływie i cały czas piłujemy tę gałąź pod sobą. Korporacje nie myślą o tym, że na przykład reklamując nowy produkt czy kreując inne sztuczne potrzeby też podcinają tę gałąź. Kiedy w końcu gałąź się urwie, to ten produkt i być może cały system gospodarczy, nie będzie nikomu tak naprawdę do niczego potrzebny.

J: To teraz może spójrzmy na problem z innej strony. Szymonie, dlaczego aż tak ważne dla Ciebie jest to, żeby ludzie mieli do Ciebie zaufanie? Żeby słuchali i wierzyli w to, co mówisz? Jesteś profesorem, masz stałą pracę. Dlaczego tak bardzo chcesz przekonać ludzi, że z naszym światem dzieje się coś złego?

Sz: Dla mnie to jest bardzo ważne z tego powodu, że swoją pracę wykonuję za pieniądze ludzi. To znaczy, pracuję na uniwersytecie, który jest opłacany z podatków i ma służyć wszystkim. Płacimy podatki między innymi po to, żeby ludzie pracujący na uniwersytetach mogli dociekać prawdy i ją głosić. To właśnie uczelnie są tymi miejscami, które powinny budować autorytet prawdy. Dlatego wydaje mi się, że ważną rzeczą jest poznawanie świata, popychanie nauki do przodu i to staram się robić. Dodatkową kwestią jest edukacja studentów i popularyzacja wiedzy i też jestem w te działania zaangażowany. Trzecią sprawą jest odpowiedzialność za to, co się robi. Zdobyłem wiedzę o tym, co się z klimatem dzieje, rozumiem to i potrafię wytłumaczyć. Właśnie po to uniwersytet powstał i po to ja na nim pracuję, żeby te rzeczy badać i o nich mówić.

J: No tak, ale zawsze znajdą się ludzie, którzy będą myśleć tylko o sobie i nie będą chcieli Ciebie i innych naukowców słuchać. Jeżeli dla mnie jest opłacalne wyciąć las, sprzedać drewno i zarobić na tym, to nie będę pytał się o opinię naukowców z uniwersytetu. Dla mnie ważny będzie biznes, a nie ochrona środowiska. Zawsze będą takie osoby, więc po co próbujesz to zmienić? Życie się kręci tak, jak się kręci.

Sz: Życie kręci się różnie w różnych społeczeństwach. Ale moim zdaniem, wśród nas, takich ludzi, którzy dostrzegają coś więcej niż tylko pieniądze, jest jednak na szczęście większość. Oczywiście są też osoby skoncentrowane na pomnażaniu majątku i uznające, że pieniądz to jedyna wartość w życiu, ale wydaje mi się, że jest to tylko niewielka, choć najbardziej hałaśliwa grupa. Powszechnie przywoływana teza, że “jeśli nie wiadomo o co chodzi, to chodzi o pieniądze”, w tym przypadku jest tylko częściowo prawdziwa.

J: Dobrze, to wiemy już, że zmiany klimatyczne są kwestią, którą powinniśmy rozwiązać. Ale jak groźny jest to problem? Dzisiaj tutaj sobie rozmawiamy, a w tym samym czasie w USA trwają ogromne pożary w Kalifornii. Widzimy przerażające relacje z płonących lasów i zadymionych miast. Ale myślimy sobie, że za chwilę spadnie deszcz, ugasi pożary i wszystko wróci do normalności. No i przecież te gigantyczna, niszczycielska pożoga nie dotyczy nas w Polsce. Przynajmniej na razie. Czyli jakie jest największe zagrożenie dla nas w Europie, w Polsce?

Sz: Zacznijmy od tego, że ten dym z płonących lasów w Kalifornii zarejestrowaliśmy i zmierzyliśmy pierwszy raz naszymi lidarami aerozolowymi[1] na wysokości 12 km, powyżej poziomu chmur deszczowych. Ten dym, mimo że został wyemitowany w Ameryce, dotarł nad Polskę. Atmosfera nie ma granic. Oceany nie mają granic. Wszystko, co dzieje się gdzieś „tam”, ma też swój skutek u nas, to po pierwsze. Po drugie, tegoroczne pożary w Ameryce były spowodowane falami upałów i suszą. W Polsce w zeszłym roku też doświadczyliśmy tych zjawisk. W tym roku były one nieco mniejsze i nawet wystąpiło trochę więcej opadów. Niewykluczone, że podobna fala upałów może pojawić się u nas w przyszłym roku, czy w latach kolejnych i wtedy mogą spalić się nasze lasy, na przykład Puszcza Kampinoska pod Warszawą. Taki pożar mógłby spowodować, że przez miesiąc, czy dwa w stolicy jakość powietrza obniży się tak, że prawie nie będzie się dało oddychać. To nie jest niemożliwe, to jest niestety coraz bardziej prawdopodobne.

J: Czyli mówisz, że takie kataklizmy u nas są tylko kwestią czasu? Susze, fale upałów i niszczycielskie pożary w Polsce są nieuchronne? Może jednak da się coś zrobić, by zatrzymać tę katastrofę?

Sz: Jeżeli zmiany klimatu będą postępować coraz szybciej, bo my ludzie będziemy coraz bardziej wpływać na klimat, to tak - jest to tylko kwestią czasu. Jeśli równocześnie przestaniemy wpływać na klimat i odpowiednio przygotujemy się na trochę cieplejsze warunki, to zmiany będą mniejsze i nie takie dla nas dotkliwe. Pożar będzie łatwiej ugasić, wody będzie więcej, susze nie będą bardzo duże. Będziemy po prostu na to przygotowani.

J: Mówimy o pożarach. Przecież płonące lasy też emitują CO2, tak?

Sz: W efekcie pożarów lasów wydziela się oczywiście CO2, ale również sadza. Dym z pożarów jest gęsty, czarny i powoduje efekt czerwonego nieba. Widzieliśmy to na zdjęciach. Ten dym zawiera sadzę, która też przyczynia się do ocieplania klimatu. Sadza, kiedy spada na śnieg czy lód, pochłania promieniowanie słoneczne. Ona jest w tej chwili w atmosferze, ale kiedy opadnie, to obszary na przykład w Arktyce będą przykryte takim brudnym dywanikiem. Czarna sadza pochłania promienie słoneczne, co spowoduje, że lód będzie się szybciej topił. Jak widzisz, wszystkie te rzeczy są ze sobą powiązane. Jeśli możemy zmierzyć ilość sadzy, która gdzieś z Kalifornii zawędrowała do atmosfery nad Polskę, to znaczy, że może ona też w określonych ilościach zawędrować nad Arktykę. I niestety dociera właśnie nad Arktykę, nad Grenlandię, a tam osiada na lodzie, jeszcze bardziej przyczyniając się do jego topnienia.

J: A co z wulkanami? One przecież też emitują ogromne ilości gazów cieplarnianych?

Sz: Tak, wulkany trochę tych gazów cieplarnianych emitują, ale ludzie emitują ponad 100 razy więcej. To znaczy, że jeśli my wykopujemy węgiel, ropę i gaz, jeśli spalamy je po to, żeby wytworzyć energię, to my jesteśmy w tym emitowaniu CO2 sto pięćdziesiąt razy “silniejsi” od wulkanów.

J: Widziałem jak wybucha wulkan i to jest ogromna ilość dymu. A Ty mówisz, że przy takim wybuchu gazów cieplarnianych uwalnianych jest 150 razy mniej niż emitują ludzie?

Sz: Właśnie tak. Jeżeli, na przykład, stoisz w korku na autostradzie, to nie widzisz tych gazów, które emitują wszystkie samochody dookoła. Jeden duży wulkan wybucha od czasu do czasu i trochę gazów wyrzuca do atmosfery. Taka elektrownia w Bełchatowie, czy korki na autostradach, czy na przykład wielkie zakłady przemysłowe emitują bez przerwy. Liczba pól naftowych i kopalni jest dużo większa od liczby czynnych wulkanów.

J: A ile mamy aktywnych wulkanów na świecie?

Sz: W tej chwili na świecie jest aktywnych około 40 wulkanów. W ubiegłym roku zanotowano około 70 erupcji wulkanicznych. Typowo, erupcji jest 40-50 rocznie. Tymczasem, tylko w Polsce, mamy bezustannie czynnych kilkanaście dużych elektrowni i kilkadziesiąt mniejszych, spalających paliwa kopalne i emitujących CO2 do atmosfery. A nasza największa elektrownia w Bełchatowie emituje więcej, niż jeden z najaktywniejszych wulkanów świata - Etna.

J: Na erupcje wulkanów nic nie poradzimy. Zatem wróćmy jeszcze na moment do pożarów, które bardzo mnie martwią, bo widzę ogromne spustoszenie, jakie wywołują. Teraz płonie Kalifornia. W ubiegłym roku płonęły Australia, Afryka, Amazonia czy Syberia. Te pożary występują coraz częściej i trawią coraz większe obszary. Czy już nie możemy powstrzymać tej katastrofy? Czy będzie tylko gorzej? Wydaje mi się, że to, co w tej chwili robimy, nie ma zbyt dużego znaczenia. Ten pociąg już wyjechał ze stacji i jest już za późno, aby wpłynąć na zatrzymanie zmian klimatu.

Sz: Pociąg jest w drodze, teraz pytanie dokąd ten pociąg zajedzie. Możemy albo go cały czas rozpędzać, aż się tory skończą, albo próbować wyhamować jego pęd i powolutku zawracać go w bezpiecznym kierunku. Czyli jeszcze cały czas mamy wpływ. Nie jest prawdą, że już się nic nie da zrobić. Zmiany klimatu, to nie jest planetoida, która nagle uderza w Ziemię. To jest proces, który trwa i którego jedne aspekty można powstrzymać czy spowolnić, a inne odwrócić.

Koniec Wersji Demonstracyjnej