Prolog
Za późno na wszystko

Telefon zadzwonił dokładnie wtedy, kiedy dźwięk dzwonka jest najbardziej irytujący – ani zbyt wcześnie, by można było go zignorować jako poranne zaburzenie ciszy, ani na tyle późno, by mógł założyć, że to ktoś znajomy dzwoni z błahą sprawą.

Zerknął na ekran, niechętnie odrywając wzrok od laptopa. Od godziny gapił się w pusty dokument, usiłując wykrzesać z siebie chociaż odrobinę motywacji, by dokończyć raport, który powinien był wysłać już wczoraj.

Matka.

Nie odebrał od razu.

Nie dlatego, że nie chciał, ale dlatego, że w jego głowie jeszcze przed pierwszym sygnałem pojawiło się to znajome ukłucie, ten wewnętrzny głos, który mówił mu, że jeśli odbierze, jeśli pozwoli sobie usłyszeć to, co ma mu do powiedzenia, coś się zmieni – i nie będzie już drogi powrotnej.

Nie dzwoniła bez powodu.

Nigdy nie dzwoniła, jeśli nie musiała.

W końcu zebrał się w sobie i sięgnął po telefon, odebrał.

Nie zdążył nic powiedzieć, nie zdążył nawet pomyśleć, co miałby powiedzieć, kiedy po drugiej stronie usłyszał jej głos – ten sam, co zawsze, suchy, pozbawiony emocji, niemal mechaniczny, jakby informowała go o czymś tak zwyczajnym, że nie wymagało to żadnej reakcji.

‒ Babcia nie żyje.

Nie odpowiedział.

Nie dlatego, że nie wiedział, co powiedzieć.

Pierwsza myśl, która przyszła mu do głowy, była zbyt pusta, zbyt obojętna, zbyt oczywista.

Nie czuł nic.

Nie było szoku.

Nie było nagłego wstrząsu, fali emocji, bólu, który powinien przewalić się przez jego ciało w tej jednej, rozdzierającej sekundzie, gdy zrozumiał sens tego, co właśnie usłyszał.

Było tylko to dziwne, obezwładniające uczucie, że już wcześniej wiedział, że to się wydarzy.

Że to było nieuniknione.

Że musiało się wydarzyć w ten sposób – z dystansu, przez telefon, bez możliwości pożegnania.

– Słyszysz mnie? ‒ mówiła dalej matka, jej głos nie zmienił się ani o ton. – Pogrzeb w sobotę. Jeśli chcesz przyjechać, wiesz dokąd.

„Jeśli chcesz przyjechać”.

Nie: „Powinieneś być”.

Nie: „Musisz tu być”.

Tylko ten suchy, neutralny komunikat, który pozostawiał decyzję jemu, ale jednocześnie sugerował, że to nie jest coś, co powinno wymagać zastanowienia.

Oczywiście, że musiał tam być.

Nie miał innego wyboru.

Nie dlatego, że czuł potrzebę.

Nie dlatego, że czuł się zobowiązany.

Dlatego, że wiedział, że niezależnie od tego, co działo się między nimi przez te wszystkie lata, niezależnie od tego, jak bardzo chciałby się od tego odciąć, ta historia nie skończy się, dopóki do niej nie wróci.

Dopóki nie spojrzy na dom, który przez lata próbował wyrzucić ze wspomnień.

Dopóki nie stanie twarzą w twarz z matką, z ojcem, z tym wszystkim, co zostawił za sobą, kiedy wyjeżdżał z Bukowca, przekonany, że to nie jest jego miejsce.

– Dobrze. – To było jedyne, co powiedział.

I zanim zdążył usłyszeć cokolwiek więcej – zanim matka zdążyła dodać coś jeszcze, zanim zdążył wcisnąć w tę rozmowę cokolwiek, co mogłoby zabrzmieć bardziej ludzko, bardziej normalnie – rozłączyła się.

Cisza, która nastała potem, była głośniejsza niż wszystko, co powiedzieli.

Siedział bez ruchu, patrząc na ekran telefonu, który wciąż pokazywał jej imię, jakby nie chciał go jeszcze usunąć, jakby ta rozmowa wciąż wisiała gdzieś między nimi, niepełna, niedokończona, choć przecież od początku taka miała być.

Babcia nie żyje.

Nie żyje.

Już za późno na wszystko.

Za późno na rozmowy.

Za późno na słowa, które powinny były zostać wypowiedziane wcześniej.

Za późno na cokolwiek.

Ale i tak musiał tam pojechać.

Rozdział I
Szepty przeszłości

Tomek siedział przy oknie, obserwując, jak autobus mozolnie wspina się wąską, krętą drogą przez las. Po obu stronach szosy piętrzyły się bieszczadzkie wzgórza, nagie o tej porze roku, jedynie gdzieniegdzie pokryte plamami ciemnozielonych sosen. Styczniowe niebo było ołowiane, a w powietrzu unosił się lekki zapach wilgotnej ziemi i dymu z kominów.

Tabliczka przy drodze informowała, że do Bukowca – miasteczka, w którym dorastał – zostało zaledwie pięć kilometrów. Tomek westchnął cicho, przesuwając palcem po zimnej szybie. Kiedy wyjeżdżał stąd kilka lat temu, był pewien, że na zawsze. Bukowiec był dla niego ciasny, duszny od niewypowiedzianych słów i spojrzeń, które mówiły więcej niż same rozmowy. Był miasteczkiem, gdzie prawda zawsze była czymś, o czym się szeptało, nigdy nie mówiło głośno.

Wyjechał, bo nie widział tu dla siebie przyszłości. Bo nie mógł być sobą. A teraz wracał. Nie z własnej woli, ale z poczucia obowiązku – i żalu, który ścisnął go za gardło, gdy usłyszał wiadomość.

Babcia nie żyje.

To słowa, które nawet teraz, po kilkunastu godzinach podróży, wciąż brzmiały w jego głowie. Jeszcze tydzień temu dzwonił do niej, jak co piątek. „No i jak tam, Tomku?” – zapytała pogodnym głosem, jakby rozmowa była tylko kolejną kartką wyrwaną z rutyny. „Nie głodzisz się tam, w tym mieście? A ciepło się ubierasz? Bo wiesz, jak zima w styczniu potrafi człowieka podejść”.

Śmiał się wtedy, tłumacząc, że przecież nie ma już pięciu lat. Ale jej ciepły ton sprawiał, że przez chwilę naprawdę czuł się znowu jak dziecko – bezpieczne, chronione przed światem za wysokim płotem babcinego ogrodu.

Nic nie wskazywało, że to ich ostatnia rozmowa. Że kilka dni później sąsiadka znajdzie ją na werandzie, bez życia, z filiżanką niedopitej herbaty przy zmarzniętych dłoniach.

– Serce – powiedział lekarz sucho, jakby to tłumaczyło wszystko.

Ale Tomkowi nie tłumaczyło nic.

Babcia zawsze była niezniszczalna. Twarda jak korzenie starych drzew w lesie za domem, a jednocześnie delikatna, gdy zrywała dla niego miętę na ból brzucha albo rumianek na uspokojenie. W dzieciństwie wierzył, że wie wszystko – skąd nadchodzi burza, jak rozpoznać, że człowiek kłamie, i dlaczego czasem najlepsza odpowiedź to milczenie.

Zamknął oczy, a wspomnienia wróciły z siłą, która niemal odebrała mu oddech.

Letnie popołudnie, złociste światło rozlewające się po ogrodzie. Tomek, może dziesięcioletni, siedzi na schodach werandy, zmęczony po całym dniu biegania po łąkach. Babcia krząta się przy grządkach, z których zawsze unosił się lekki, kojący zapach bazylii, melisy i macierzanki.

– Co tak siedzisz? – pyta z uśmiechem, ocierając dłonie o fartuch. – Chodź, pomóż mi.

Bez słowa podchodzi, a ona wkłada mu w ręce kilka łodyżek świeżej mięty.

– Zgnieć ją palcami – instruuje, a gdy on robi to niepewnie, babcia potrząsa głową. – Mocniej, Tomku. Mięta nie jest krucha, tylko udaje. Jak człowiek, co boi się pokazać, jaki jest naprawdę.

Tomek posłusznie zaciska palce. Aromat uderza go w nozdrza – ostry, orzeźwiający, niemal elektryzujący.

– Widzisz? – Babcia siada obok, zmęczona, ale zadowolona. – Im bardziej coś tłumisz, tym mocniej to w tobie siedzi. Ale wystarczy odrobina odwagi, żeby wszystko wypuścić na powierzchnię.

Wtedy nie rozumiał. Teraz te słowa wracały do niego jak echo.

Autobus zatrzymał się z sykiem na małym placu w centrum Bukowca. Miasteczko wyglądało dokładnie tak, jak je zapamiętał – kilka sklepów z wyblakłymi szyldami, apteka, piekarnia i kościół z górującą nad dachami wieżą. Przy przystanku stał pomnik sprzed kilku dekad, na którym litery były już tak starte, że trudno było odczytać dedykację. Czas się tu zatrzymał.

Tomek zacisnął usta i sięgnął po plecak. Nigdy nie przypuszczał, że wróci w takich okolicznościach – bez niej.

Na parkingu, tuż obok piekarni, czekał samochód jego rodziców – eleganckie, grafitowe Volvo XC90. Auto idealnie pasowało do ich stylu życia: duże, bezpieczne, wyrafinowane, z przyciemnianymi szybami, które skutecznie oddzielały ich świat od reszty miasteczka. W Bukowcu każdy wiedział, że kto jeździ takim samochodem, nie martwi się o koniec miesiąca.

Obok auta stała jego matka – Helena. Mimo zbliżających się pięćdziesiątych urodzin wciąż przyciągała spojrzenia przechodniów. Wysoka, smukła, ubrana w długi, ciemnozielony płaszcz z wełny, spięty w talii cienkim paskiem. Jej blond włosy, starannie ułożone w miękkie fale, były idealnie przyprószone siwizną – nie z zaniedbania, lecz z precyzyjnej decyzji, by starzeć się w sposób elegancki. Na nosie miała okulary przeciwsłoneczne, choć niebo było pochmurne, co tylko potęgowało wrażenie dystansu.

Helena zawsze wiedziała, jak wyglądać nienagannie – niezależnie od okoliczności. Stylowa, pełna powabu, emanowała pewnością siebie, którą wypracowała przez lata. Tomek wiedział, że ludzie w miasteczku patrzą na nią z mieszaniną podziwu i zazdrości. „Pani Helena, klasa sama w sobie” – mówiły kobiety w sklepie, ściszonym głosem, komentując jej wyjścia do kościoła, zawsze w idealnie dobranych butach i rękawiczkach.

Kilka kroków dalej, oparty o maskę auta, stał jego ojciec – Jerzy. Wysoki, dobrze zbudowany mężczyzna po pięćdziesiątce, z krótkimi siwiejącymi włosami i lekko zarysowaną szczeciną na twarzy. Nosił ciemne jeansy, skórzane buty i kurtkę, która wyglądała na drogą, choć bez krzykliwego logo. Wszystko w jego postawie – od swobodnie skrzyżowanych ramion po uważne, lekko zmrużone oczy – sugerowało człowieka, który zawsze kontroluje sytuację.

Rodzice Tomka nie byli typowymi mieszkańcami Bukowca. Od lat prowadzili rodzinny biznes – Zakład Stolarski Bukowiec, który z czasem rozrósł się w coś znacznie większego. To nie był już zwykły tartak. Firma produkowała wysokiej jakości meble na zamówienie, elementy architektoniczne i prefabrykaty drewniane. Dostarczali je do hoteli, pensjonatów, a nawet za granicę.

Połowa miasteczka żyła dzięki nim. Stolarze, kierowcy, księgowe – każdy znał kogoś, kto pracował dla „Bukowca”. A kto nie pracował, ten przynajmniej robił tam interesy. W Bukowcu o Jerzym i Helenie mówiło się z szacunkiem, ale też z pewną ostrożnością. Bo mieli nie tylko pieniądze – mieli władzę.

I właśnie dlatego nikt nigdy głośno nie mówił o Tomku.

***

Był ich jedynym dzieckiem. Długo wyczekiwanym synem, któremu od najmłodszych lat wyznaczono drogę – solidne wykształcenie, studia, może kiedyś przejęcie firmy. Wszystko miało być idealne, tak jak ich życie.

Ale Tomek nigdy nie pasował do tej układanki.

Początkowo rodzice tłumaczyli to jego introwertyczną naturą. Cichy, wrażliwy chłopiec, który wolał czytać książki i pomagać babci w ogrodzie, zamiast biegać po boisku z rówieśnikami. Potem przyszedł czas liceum, kiedy różnice przestały być niewinne.

Tomek do dziś pamiętał tamten wieczór. Impreza u kolegi z klasy, muzyka dudniąca w tle, światła migoczące na ścianach salonu. Był rozluźniony, może nawet trochę pijany, kiedy jego najlepszy przyjaciel – Bartek – objął go ramieniem i powiedział coś, co Tomek odebrał zupełnie inaczej, niż powinien.

Chwila wahania. Serce bijące szybciej. A potem – nieświadomy błędu – Tomek nachylił się, by go pocałować.

Bartek cofnął się gwałtownie, jakby ktoś oblał go zimną wodą.

– Co ty, kurwa, robisz?! – wykrzyknął, a w jego oczach było coś więcej niż zaskoczenie. Była tam odraza.

Następnego dnia wiedziała już cała szkoła.

Nie było jawnych wyzwisk, nie w takim miejscu jak Bukowiec. Ludzie tu rzadko mówili wprost. Ale szeptali – za plecami, na korytarzach, na przystanku. „Słyszałaś, co ten Tomek zrobił?”.

Rodzice dowiedzieli się niemal natychmiast. I choć Helena nigdy nie powiedziała tego na głos, Tomek widział w jej oczach coś, co bolało bardziej niż gniew – zawód i wstyd.

Od tamtej pory wszystko stało się ich małą, starannie ukrywaną tajemnicą.

– Ludzie lubią gadać – powiedział kiedyś ojciec, zamykając ten temat raz na zawsze. – Ale nikt nie będzie mówił, jeśli nie damy im powodu.

I rzeczywiście, nikt nie mówił głośno. Nie o synu Heleny i Jerzego, właścicieli największego zakładu w okolicy. Ale wszyscy wiedzieli.

***

Teraz, gdy Tomek szedł w ich kierunku, matka poprawiła pasek płaszcza, patrząc na niego z chłodnym zainteresowaniem, jakby oceniała, czy dobrze zniósł podróż.

– No, jesteś wreszcie – rzucił ojciec zamiast powitania, nie wyciągając ręki.

– Cześć, Tomku! – Helena objęła go krótko, muskając policzek, jakby bardziej z obowiązku niż z potrzeby bliskości. – Dobrze, że zdążyłeś. Jak droga? – zapytała po chwili, a jej głos był spokojny, niemal melodyjny, jak zawsze, gdy próbowała zatuszować coś, o czym nie chciała mówić.

– Długa – odparł Tomek sucho.

To wystarczyło. Rodzice nie byli ludźmi, którzy drążyli. Nigdy nie byli.

Ojciec bez słowa wrzucił jego plecak do bagażnika Volvo, a matka odwróciła się, jakby całe spotkanie miało być tylko formalnością.

Tomek wsiadł do auta, czując znajome ukłucie w piersi. Wrócił do domu, który nigdy tak naprawdę nie był domem.

***

Dom babci stał na skraju posesji rodziców Tomka, oddzielony od ich nowoczesnej piętrowej willi wąskim pasem trawnika i starym, drewnianym płotem, który przez lata pochylał się coraz bardziej, jakby zmęczony staniem na straży granicy między dwoma światami.

Rodzice Tomka zbudowali swój dom na pokaz – przestronny, z wielkimi oknami, jasną elewacją i idealnie przystrzyżonym żywopłotem. Każdy detal krzyczał o sukcesie, o tym, że Helena i Jerzy nie tylko tu mieszkają, lecz także rządzą, w dosłownym i przenośnym sensie.

Dom babci był jego przeciwieństwem. Niewielki, parterowy, z przeszkloną werandą, której drewniane ramy pokrywała łuszcząca się biała farba. Dach porastał mech, a wokół rosły chaotycznie rozrzucone zioła i krzewy, które nawet zimą nie traciły swojego dzikiego uroku. W dzieciństwie Tomek uwielbiał ten dom – pachnący suszoną miętą, lawendą i czymś jeszcze, trudnym do zdefiniowania, jak zapach starej książki połączony z leśnym runem.

Dla Heleny to miejsce było jednak powodem do wstydu.

– Nie rozumiem, jak możesz siedzieć całymi dniami w tym bałaganie – mówiła do matki, ilekroć przekraczała próg werandy, ostrożnie, jakby nie chciała pobrudzić eleganckich butów. – To wygląda jak jakaś zielarska buda, nie dom.

Babcia tylko uśmiechała się pod nosem i wracała do swoich zajęć – sortowania suszonych liści, mieszania nalewek w butelkach z wyblakłymi etykietami, czytania pożółkłych książek, z których połowa była napisana archaicznym, trudnym do zrozumienia językiem.

– Bo dom to nie miejsce, gdzie wszystko jest na pokaz, Helenko – odpowiadała spokojnie, nigdy nie unosząc głosu. – Dom to miejsce, gdzie możesz być sobą.

Helena nigdy tego nie rozumiała. A może nie chciała zrozumieć.

***

W Bukowcu babcię Tomka znali wszyscy. Mówiono na nią różnie – czasem z szacunkiem, czasem z przekąsem. Szeptucha. Zielarka. Ta od ziół.

Przychodzili do niej ludzie z całego miasteczka: kobiety z problemami hormonalnymi, mężczyźni, którzy narzekali na bezsenność, matki dzieci z przewlekłymi infekcjami. Ale najciekawsze było to, że do babci przyjeżdżali też ludzie spoza Bukowca – z Rzeszowa, Krakowa, a nawet z Warszawy. Przynosili opowieści o chorobach, lękach i problemach, których lekarze nie potrafili rozwiązać.

– To chyba wieszczka jakaś – usłyszał kiedyś Tomek, gdy stał w kolejce po chleb, a dwie starsze kobiety z miasteczka szeptały za jego plecami. – Tyle ludzi do niej jeździ, jakby cudów się spodziewali.

Nie wiedzieli, że babcia nigdy nie obiecywała cudów. Ona po prostu słuchała. Z uważnością, której brakowało lekarzom i psychologom. Pytała o rzeczy, których nikt inny nie brał pod uwagę – o sen, o zapachy, które drażnią, o to, czy człowiek czuje się bardziej zmęczony rano, czy wieczorem.

– Ciało to tylko skorupa – mówiła kiedyś Tomkowi, gdy razem zrywali kwiaty lipy. – Jak pęknie, to widać, co w środku. A ludzie najczęściej pękają przez to, czego nie chcą powiedzieć na głos.

***

Helena nie cierpiała tego wizerunku. W miasteczku była poważaną bizneswoman, właścicielką firmy, która dawała ludziom pracę. Elegancką, dobrze ubraną, rozmawiającą o kontraktach i planach rozwoju, a nie o tym, jak napar z dziurawca może pomóc na melancholię.

– Ludzie się z nas śmieją – mówiła do Jerzego, ilekroć widziała, jak ktoś z obcą rejestracją parkuje przed domem babci. – My budujemy firmę, a matka siedzi w tej swojej chatce jak jakaś znachorka.

Jerzy tylko wzruszał ramionami. Dla niego liczyły się wyniki finansowe i spokój w domu. Ale dla Heleny reputacja była wszystkim.

Dlatego nigdy nie pogodziła się z tym, kim była jej matka. I dlatego nigdy nie zaakceptowała w pełni tego, kim był jej syn.

***

Tomek zatrzymał się przed bramką prowadzącą do domu babci. Zardzewiałe zawiasy zaskrzypiały, gdy ją uchylał, a pod butami zachrzęściły zmarznięte gałązki.

Dom wyglądał dokładnie tak, jak go zapamiętał, choć wydawał się bardziej opuszczony, jakby wraz z babcią uleciało z niego życie. Na werandzie stało puste krzesło bujane, to samo, na którym spędzała letnie wieczory, popijając herbatę z mięty.

Zaraz obok, pod oknem, tkwiła drewniana skrzynka na listy – zawsze przepełniona ulotkami, które babcia odkładała na stertę i spalała w piecu.

– Reklamy są jak złe myśli – mawiała z przekąsem. – Lepiej się ich pozbyć, zanim zaczną zalegać w głowie.

Tomek położył dłoń na gałce drzwi, ale nie nacisnął. To nie był tylko dom. To było wspomnienie życia, które nigdy nie pasowało do świata jego rodziców.

I teraz stał między dwiema rzeczywistościami – jedną, w której musiał udawać, i drugą, którą nauczył się tłumić.

Za plecami usłyszał głos matki.

– Tomku! – Helena, stojąca przy SUV-ie, zapięła płaszcz pod samą szyję, jakby chłód był czymś, co można pokonać elegancją. – Chodź, nie ma sensu tam teraz stać.

Jak zwykle. Dla Heleny dom babci był tylko pustym budynkiem.

Dla Tomka – jedynym miejscem, w którym kiedykolwiek czuł się naprawdę sobą.

***

Dom rodziców Tomka był równie chłodny jak ich relacje. Wysokie sufity, jasne ściany, meble w odcieniach bieli i szarości. Wszystko idealnie dobrane, bez śladu przypadkowości. Nawet stół w jadalni – masywny, dębowy, wykonany na zamówienie w ich własnym zakładzie – wyglądał raczej jak eksponat niż miejsce do wspólnych posiłków.

Kolacja była cicha. Matka kroiła pieczonego łososia z precyzją chirurga, ojciec przewracał widelcem sałatkę, jakby to miało przyspieszyć jedzenie. Tomek jadł bez apetytu, wpatrzony w swoją porcję, choć myślami był zupełnie gdzie indziej.

W domu babci.

– Myślałam – zaczęła Helena, odkładając sztućce z lekkim stukiem – że po pogrzebie moglibyśmy od razu zabrać się za porządkowanie rzeczy mamy.

Tomek uniósł wzrok.

– Tak od razu?

– A na co mamy czekać? – wtrącił Jerzy, nie patrząc na syna. – Dom stoi pusty. Trzeba go posprzątać, przejrzeć, co warto zatrzymać, a resztę… – Machnął ręką, jakby „reszta” była niczym więcej niż stosem starych gazet.

– To nie są zwykłe rzeczy – mruknął Tomek, odkładając widelec. – To jej życie.

Helena westchnęła, jakby przewidziała tę reakcję.

– Tomku, nie dramatyzuj. Dom mamy to ruina. Z każdym rokiem tylko bardziej się rozpada. Naprawdę chcesz, żeby stał i straszył?

– Nie straszył. To jest jej dom.

– Był, synu – poprawił go ojciec, sięgając po kieliszek wina. – Teraz to tylko problem.

Tomek poczuł znajome napięcie w karku.

– „Problem”? Serio, tato? To miejsce, w którym się wychowałaś – zwrócił się do matki. – W którym spędziłem pół dzieciństwa.

Helena spojrzała na niego chłodno.

– Tak, i właśnie dlatego wiem, ile to miejsce jest warte. I nie mówię o sentymentach. Dom babci to stara chata z drewna, które za kilka lat zacznie gnić. Nawet remont nie ma sensu.

Tomek milczał.

– Poza tym… – dodała, obracając w palcach kieliszek – nie wiem, czy chciałbyś tam mieszkać. Może cię to dziwi, ale nie każdy patrzył na ten dom z takim zachwytem jak ty.

– Bo się go wstydziłaś – rzucił, zanim zdążył ugryźć się w język.

Cisza była jak uderzenie. Ojciec uniósł brwi, matka znieruchomiała.

– Proszę cię – odparła Helena z lodowatym spokojem – to nie kwestia wstydu. To kwestia tego, że mama żyła w swoim świecie. Zioła, napary, ludzie przyjeżdżający z całej Polski, jakby była ostatnią nadzieją.

– Bo dla wielu była.

– Bzdura. To były tylko bajki dla naiwnych. – Helena skrzywiła się lekko. – Może i umiała pomóc na przeziębienie czy bezsenność, ale opowieści o tym, że leczyła depresję herbatą z dziurawca, były śmieszne.

– Dla ciebie były śmieszne, bo to nie pasowało do twojego wizerunku – powiedział Tomek cicho.

Matka zacisnęła usta.

– Nie o to chodzi. Po prostu ludzie uwielbiają wierzyć w rzeczy, które nie wymagają wysiłku. Wypij napar i wszystko będzie dobrze. Ale to tak nie działa.

– A co działa, mamo? Ignorowanie problemów i udawanie, że ich nie ma?

Jerzy odłożył widelec z hukiem.

– Dobra, wystarczy. Przyszliśmy tu zjeść kolację, a nie roztrząsać stare sprawy.

Tomek odsunął talerz.

– Dla was to zawsze były „stare sprawy”.

***

Helena wstała od stołu, wyprostowana, jakby jej ciało automatycznie przyjmowało pozę kogoś, kto nigdy nie przegrywa dyskusji.

– Jutro po pogrzebie przyjdzie czas na decyzje. I lepiej, żeby były rozsądne.

Po tych słowach zabrała talerz i zniknęła w kuchni, zostawiając po sobie jedynie zapach drogich perfum, które, jak wszystko u niej, były perfekcyjnie dobrane.

Ojciec podniósł wzrok na Tomka.

– Jeśli chcesz coś stamtąd zabrać, zrób to szybko. Bo ja nie zamierzam przez kolejne miesiące pilnować pustej rudery.

***

Tomek siedział jeszcze przez chwilę, patrząc na wygasające świece na środku stołu.

W ich świecie wszystko musiało być praktyczne, opłacalne, pozbawione zbędnych emocji. Dom babci był tego przeciwieństwem. Żył własnym życiem, pełnym wspomnień, zapachów i ciepła, które nigdy nie pasowało do perfekcyjnie wyprasowanych lnianych obrusów i kryształowych kieliszków w tym domu.

Ale Tomek wiedział jedno: jeśli pozwoli im sprzedać ten dom, nie zostanie mu nic z miejsca, które kiedyś nazywał prawdziwym domem.

***

Po kolacji, gdy brzęk odkładanych talerzy ucichł, a rodzice zamknęli się w salonie, przed telewizorem, Tomek poczuł, że dłużej nie wytrzyma w tych czterech ścianach.

Bez słowa wstał od stołu, chwycił kurtkę z wieszaka i wyszedł na podwórko. Chłodne styczniowe powietrze uderzyło go w twarz, orzeźwiając go po dusznej atmosferze kolacji. Przez chwilę po prostu stał na ganku, patrząc na ciemniejące niebo nad Bukowcem.

I wtedy ją zobaczył.

Szklarnia babci.

Stała na tyłach ogrodu, częściowo skryta za bezlistnymi krzewami porzeczek. Zapomniana, zaniedbana, z szybami matowymi od brudu i mchu. W dzieciństwie to miejsce tętniło życiem – pełne zieleni, zapachu wilgotnej ziemi i cichych rozmów z babcią, która godzinami tłumaczyła mu, które zioła są na co.

Teraz wyglądała jak relikt przeszłości.

Tomek podszedł bliżej. Poczuł znajome ukłucie w piersi. Drzwi były lekko uchylone, jakby ktoś przed chwilą tam wszedł i zapomniał je zamknąć.

– Niemożliwe… – mruknął pod nosem, popychając skrzypiące drewno.

W środku uderzył go zapach stęchlizny, zmieszany z lekką nutą ziół, które dawno straciły świeżość. Rośliny zwiędły, doniczki były poprzewracane, a na popękanych kafelkach podłogi pełno było wysypanej ziemi.

Przeszedł między zarośniętymi stołami, aż jego wzrok przyciągnęło coś na półce pod oknem.

Stary, skórzany zeszyt.

Zielnik babci.

Sięgnął po niego ostrożnie, jakby się bał, że dotyk sprawi, iż zeszyt rozpadnie się w pył. Skóra była popękana, kartki pożółkłe, a na pierwszej stronie widniało ręcznie napisane zdanie, które niemal wyrwało mu oddech:

Szepty milczenia są najcięższe. Jeśli ich nie uwolnisz, zakorzenią się w tobie na zawsze.

Tomek przełknął ślinę. Babcia zawsze mówiła zagadkami, ale to… to brzmiało niemal jak ostrzeżenie.

Wtedy po raz pierwszy usłyszał cichy dźwięk.

Delikatny, ledwie słyszalny szept, jak podmuch wiatru przeciskający się przez nieszczelne okno.

– Nie uciekaj znowu…

Tomek odwrócił się gwałtownie, ale za nim była tylko pustka.

To musiała być wyobraźnia.

***

Opadł na drewnianą skrzynkę, która kiedyś służyła babci za stołek do pracy. Zielnik spoczywał na jego kolanach, ciężki nie tylko od kartek, ale i od wspomnień, które z każdą stroną wracały coraz wyraźniej.

W dzieciństwie zeszyt ten wydawał mu się czymś magicznym – skarbnicą tajemnej wiedzy, do której dostęp miała tylko babcia. Często siedział obok niej, kiedy zapisywała kolejne receptury, notując nie tylko proporcje i nazwy roślin, lecz także drobne obserwacje:

Melisa pomaga się uspokoić, ale jeśli serce bije ze strachu, potrzeba czegoś więcej – rozmowy i światła.

Pokrzywa daje siłę, ale sama siła to za mało, jeśli nie wiesz, po co ją masz.

To nie były tylko wskazówki dla ciała – to była mapa dla zagubionych dusz.

Tomek przewrócił kilka kartek, aż jego wzrok zatrzymał się na rysunku mięty – tej samej, którą babcia zawsze zrywała, gdy jako dziecko wracał do domu z podrapanymi kolanami lub smutkiem, którego nie potrafił nazwać.

‒ Zgnieć ją palcami, Tomku. Zobaczysz, jak pachnie, kiedy przestanie udawać, że jest silna ‒ mówiła, podając mu świeżo zerwaną gałązkę. I rzeczywiście, wystarczyło delikatnie potrzeć liście, by aromat stał się intensywniejszy, niemal przytłaczający. – To samo jest z ludźmi – tłumaczyła wtedy, siedząc na schodach werandy. – Udają twardych, dopóki życie ich nie przyciśnie. Ale dopiero wtedy widać, co w nich naprawdę siedzi.

Wówczas te słowa wydawały się Tomkowi jedynie ciekawostką. Teraz brzmiały jak proroctwo.

Przewrócił kolejną kartkę. Obok szkicu dziurawca widniała notatka:

Na smutek skrywany, ale ostrożnie – bo w nadmiarze serce staje się zbyt wrażliwe na światło.

Pamiętał, jak babcia parzyła mu herbatę z dziurawca, gdy wracał po ciężkim dniu w szkole. Nie pytała o oceny, nie wypytywała o kolegów.

– Pij – mówiła tylko. – I pomyśl, co naprawdę cię gryzie. Bo smutek rzadko bierze się z jednego powodu.

To było po pierwszej większej kłótni z matką. Tomek miał wtedy czternaście lat i zaczynał rozumieć, że jego „inność” to nie tylko kwestia gustu czy charakteru. To coś, co mogło sprawić, że stanie się obcy we własnym domu.

Babcia chyba to wyczuła.

– Ludzie boją się tego, czego nie rozumieją – powiedziała wtedy, stawiając przed nim parujący kubek. – Ale jeszcze bardziej boją się tych, którzy nie boją się być sobą.

Tomek przewracał kolejne kartki, a każda z nich była jak drzwi do przeszłości.

Przy lawendzie przeczytał: Na lęki nocne. Kiedy głowa nie chce milczeć, a serce bije za szybko.

Przy melisie: Dla tych, którzy nie potrafią odpocząć, nawet gdy wszystko jest w porządku.

Ale to przy piołunie zatrzymał się na dłużej.

Gałązka, choć zasuszona, zachowała swój charakterystyczny, lekko srebrzysty odcień. Obok niej babcia zapisała jedno zdanie, podkreślone na czerwono:

Na zapomnienie tego, co boli, ale ostrożnie – bo zapomnieć można też siebie.

Tomek przełknął ślinę.

Piołun.

To właśnie on pojawił się w tamtym najgorszym okresie – po imprezie w liceum, po tamtym nieszczęsnym pocałunku, który zmienił wszystko.

[…]

Pozostało jeszcze 90% zawartości tej książki.

Szeptem o nas

isbn: 978-83-8423-639-0

© Marcin Firmanty i Wydawnictwo Novae Res 2026

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody Wydawnictwa Novae Res.

redakcja: Agata Sawicka-Korgol

korekta: Anna Miotke

okładka: Magdalena Czmochowska

ilustracje: Marcin Firmanty

konwersja e-booka: Gabriel Wyględacz – Studio Akapit

Wydawnictwo Novae Res należy do grupy wydawniczej Zaczytani.

Grupa Zaczytani sp. z o.o.

ul. Świętojańska 9/4, 81-368 Gdynia

tel.: 58 716 78 59, e-mail: sekretariat@grupazaczytani.pl

https://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest na stronie zaczytani.pl.