Pamięci syna i brata mojego
Jerzego

Projekt okładki i stron tytułowych Lidia Michalak

Ilustracja na okładce Shutterstock/Sergei25

Wydawca Katarzyna Włodarczyk-Gil

Redaktor Joanna Forysiak

Koordynator ds. redakcji Renata Ziółkowska

Produkcja Mariola Grzywacka

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Karol Ossowski/Woblink

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 1993, 2019

ISBN 978-83-01-20376-4

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. II zmienione)

Warszawa 2019

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Przedmowa

Do wydania drugiego

Parki i ogrody są nieodłączną częścią kształtowanej przez człowieka przestrzeni. Wyrażają potrzebę harmonii i piękna, które w kolejnych epokach przyjmowały różną formę, zawsze stanowiąc wyróżnik i znak tożsamościowy epoki i miejsca. Ochrona ogrodów historycznych jest ważnym kierunkiem działań konserwatorskich, które mają na celu utrzymanie i przywracanie piękna kruchej materii ogrodowych dzieł sztuki. Uwypuklając ich wartości i znaczenie, określa metody ochrony, wskazuje środki i sposoby umożliwiające dalsze ich trwanie.

Zespół prac konserwatorskich zmierzających do podtrzymania egzystencji zabytków ogrodowych obejmuje wiele działań, które winny być wykonywane stale i pod opieką profesjonalistów. Przyjęty w przeszłości sposób postępowania rewaloryzacyjnego z bogatą częścią analityczną stał się wzorcem, wzbogacanym w kolejnych latach, w miarę uzyskiwania nowych doświadczeń i możliwości, jakie niesie rozwój technologii. Ochrona i rewaloryzacja założeń ogrodowych jest stale rozwijającą się dziedziną. Jest to proces bardzo wymagający, angażujący siły, środki, umiejętności i czas, ale też dostarczający satysfakcji, gdy przywrócone zostaje utracone piękno starego ogrodu, a wraz z nim cząstka nieuchronnie minionego czasu.

Nowe wydanie książki zostało zmienione i uzupełnione o współczesne dokonania na polu badawczym i realizacyjnym oraz przedstawia obecny stan przetrwania zabytków ogrodowych. Okres 25 lat, który upłynął od pierwszego wydania, rozwinął nowe techniki badawcze i analityczne, nie mniej nie zmienił znacząco stanu przetrwania ogrodów, który mimo nowych realizacji rewaloryzacji obiektów ogrodowych, ciągle pozostawia wiele do życzenia. Problematyka poruszana w niniejszej książce wciąż jest zatem aktualna.

Oddając w ręce czytelników uzupełnione wydanie książki wierzę, że pozostanie merytorycznym wsparciem dla wszystkich, którym los założeń ogrodowych nie jest obojętny.

Anna Majdecka-Strzeżek

Do wydania pierwszego

Parki, ogrody, krajobraz są ujmowane jako składniki dóbr kultury, są z natury swojej obiektami przyrodniczymi i zarazem kulturową częścią przestrzeni środowiska przyrodniczego, są utworami sztuki ogrodowej tworzonymi w przeszłości i współcześnie pod wpływem myśli twórczej człowieka. Dokumentują one tożsamość kraju, narodu, różnych grup społecznych, miejscowości, poszczególnych miejsc. Odzwierciedlają dawne potrzeby i upodobania oraz możliwości, ale też zawsze służą współczesnym potrzebom człowieka w odniesieniu do zdrowia, rekreacji, racjonalnego kształtowania przestrzeni otaczającej. Powstały rozmaite ich formy, które dzisiaj uczą i wychowują oraz wzmacniają poczucie tożsamości, tej organicznej, bo wynikającej z najściślejszego powiązania z rodzimym miejscem i tworzenia pod swojskim niebem.

Wytworzone wartości ogrodowych dóbr kultury są delikatnej materii, którą łatwo bezpowrotnie zniszczyć lub zdegradować, uszkodzić. Potrzebna jest ich ochrona i umiejętna opieka, właściwe użytkowanie. Powstające zniszczenia wymagają specjalistycznych działań konserwatorskich prowadzonych nie jednorazowo, lecz w sposób ciągły. Jako obiekty o charakterze przyrodniczym mają ważne znaczenie ekologiczne i wymagają traktowania ich w powiązaniu z miejscowym środowiskiem przyrodniczym.

Jednocześnie coraz większe zniszczenia i narastające zagrożenia uczyniły problem ochrony, opieki i rewaloryzacji bardzo aktualny, tak w kraju, jak i na świecie. Stan obecny w Polsce ogrodowych dóbr kultury ukazuje, jak wiele i jak pilne są te działania. Z myślą o nich przede wszystkim powstała ta książka. Sumuje ona głównie doświadczenia własne oraz wykorzystuje wyniki badań konserwatorskich innych ośrodków krajowych i zagranicznych. Może służyć jako podstawa merytoryczna i być pomocna przede wszystkim w pracy konserwatorów i historyków sztuki ogrodowej oraz architektów krajobrazu, architektów, ekologów, a także wielu innych współdziałających specjalistów – inżynierów budowlanych, meliorantów, rolników, leśników, ogrodników. Książka służyć będzie też studentom odpowiednich dziedzin wiedzy. Będą mogły z niej korzystać liczne rzesze miłośników ogrodowego i naturalnego piękna, społeczni działacze i twórcy, wszyscy, którym nie jest obojętny los dziedzictwa ogrodowego i krajobrazu.

Longin Majdecki

1. Podstawy ogólne

1.1. Dynamika kształtowania ogrodów

Każdy ogród, jako określony układ przestrzenny, jest kształtowany plastycznie i funkcjonalnie w określonych warunkach środowiska przyrodniczego oraz odpowiednio do czasu, potrzeb i miejsca jego powstania, a także według aktualnie panujących kierunków artystycznych i innych zapatrywań, obyczajów lub wierzeń. Dlatego ogrody przybierają różną postać i wielkość oraz strukturę przestrzenną, co stanowi zarówno o ich wartościach artystycznych, jak i funkcjonalnych. Jednocześnie przestrzeń ogrodu, jako utwór stworzony przez człowieka, jest także częścią przestrzeni środowiska przyrodniczego, w którym człowiek żyje.

Zróżnicowanie potrzeb człowieka w przeszłości i współcześnie prowadzi do kształtowania rozmaitych struktur przestrzennych założeń ogrodowych. Są one formowane z zastosowaniem odpowiednich środków artystycznych, stanowiących o dyspozycji przestrzennej, kształcie, elementach, tworzywie, sposobach kompozycyjnych. Cechą charakterystyczną układów przestrzenno-kompozycyjnych ogrodów jest to, że główny w nich udział i podstawowe znaczenie mają tworzywa i elementy o charakterze naturalnym oraz ożywione. Są to przede wszystkim tworzywa roślinne w rozmaitych postaciach, jak drzewa, krzewy, krzewiny, byliny, rośliny zielne, a także rzeźba terenu i woda. Natomiast elementy budowlane i rzeźbiarskie występują w ogrodzie jako uzupełniające.

O odmienności tworzywa roślinnego stanowi jego ożywiony charakter. Decyduje to zarówno o specyficznych właściwościach samych form roślinnych, jak i o odmiennościach całego układu przestrzennego ogrodu. Wzrost i rozwój roślinności powodują, że także formy roślinne, jako elementy kompozycji ogrodowej, zmieniają się w czasie i w przestrzeni, a więc są one układem dynamicznym. Są to zmiany dające się wyraźnie określić i mieszczą się we właściwościach tworzywa. Trzeba dobrze znać te właściwości, aby zmiany charakterystyczne dla poszczególnych gatunków roślin współgrały z dynamiką kompozycji ogrodowej oraz aby zapewniały jej ciągłość. W tworzeniu kompozycji ogrodowej nie można też nie uwzględniać naturalnych właściwości stosowanego tworzywa ożywionego i określonych form roślinnych oraz nie łączyć z tym czasoprzestrzennych zmian oraz określonego kierunku ich dokonywania. Kompozycja ogrodowa jest ze swej natury dynamiczna i ściśle powiązana z warunkami środowiska przyrodniczego.

Tworzenie współczesnych kompozycji ogrodowych i rozwiązywanie ich odpowiednio do aktualnych wymagań jest przedmiotem działań współczesnych twórców. Rezultatem podobnych działań w przeszłości są zachowane ogrody historyczne, stanowiące zabytki ogrodowe. Dawne ogrody, które nie przetrwały, oznaczają – jeśli nie zaistniały inne przyczyny – że zostały zweryfikowane przez czas i przyrodę jako niedostatecznie uwzględniające specyfikę kompozycji ogrodowej, a zarazem jako niebędące dziełami sztuki ogrodowej.

W dynamice kształtowania ogrodów udział tworzywa roślinnego jest zróżnicowany, odpowiednio do rodzajów poszczególnych grup roślinnych, obejmujących: drzewa, krzewy, byliny, rośliny zielne. Podlegają one określonym zmianom w czasie, w ciągu roku, a nawet doby. Największe znaczenie mają drzewa. Od stopnia ich wzrostu i rozwoju, od ich wielkości i jakości bryły oraz od szybkości wzrostu zależy przede wszystkim ukształtowanie przestrzenne ogrodu. Poszczególne gatunki i rodzaje drzew znacznie się różnią. Oprócz form szybko dorastających i niezbyt trwałych są znane gatunki drzew wolno rosnących i długowiecznych. Okres dojrzewania drzew trwa od kilkunastu do kilkudziesięciu lat. Znacznie szybciej, bo w ciągu kilku do kilkunastu lat, dojrzewają krzewy, a najszybciej byliny – od roku do kilku lat. Natomiast rośliny zielne dojrzewają i mogą trwać tylko przez rok.

Wzrost, dojrzewanie i trwałość wszystkich form roślinnych są zależne od miejsca i formy występowania w układzie przestrzennym założenia ogrodowego, ale także w znacznym stopniu od lokalnych czynników siedliskowych, określanych właściwościami podłoża i stosunkami wodnymi oraz warunkami klimatycznymi.

Zróżnicowanie form roślinnych ze względu na ich wartości przestrzenno-plastyczne w poszczególnych okresach rozwoju, ze względu na szybkość dorastania oraz długotrwałość świadczy jednocześnie o różnych stadiach rozwoju założeń ogrodowych. Są to następujące stadia: wstępne, formy młodocianej, formy dojrzałej oraz starości.

Stadium wstępne

Obejmuje czas trwania budowy założenia ogrodowego oraz zabezpieczenia powykonawczego. Okres ten trwa od roku do kilku lat, w zależności od wielkości budowy oraz stopnia jej złożoności. Jednocześnie jest to okres startu dla poszczególnych form roślinnych.

Stadium formy młodocianej

Trwa od 5 do ok. 25 lat i charakteryzuje się występowaniem w pełni rozwiniętych krzewów oraz szybko rosnących drzew. Jednocześnie ogród całkowicie wyposażony jest w elementy budowlane i rzeźbiarskie. Drzewa w tym czasie odznaczają się szybkim wzrostem i dużą zdolnością przystosowawczą do warunków siedliskowych, lepiej znoszą ocienienie i mają dużą łatwość gojenia ran.

Stadium formy dojrzałej

Dotyczy okresu od 25 do ok. 75 lat i obejmuje w pełni ukształtowany docelowy układ przestrzenny o dużej sprawności użytkowej. Drzewa w okresie dojrzewania cechuje zmniejszone tempo wzrostu, zahamowanie intensywności procesów życiowych, obfite owocowanie oraz obniżenie zdolności przystosowawczych do zmieniających się warunków otoczenia. Jednocześnie stopniowo zamierają krzewy i drzewa krótkowieczne.

Stadium starości formy

Jest to okres rozpoczynający się po ok. 75–100 latach i stanowi zakończenie cyklu; u drzew następuje wyraźne zwolnienie wzrostu aż do całkowitego zahamowania, drzewa tracą zdolność przystosowywania się do zmian w środowisku przyrodniczym. Zachodzi też powolne obumieranie drzew, rozpoczynające się z reguły od drobnych gałązek. Stopniowo nasilają się ubytki drzewiastych form roślinnych reprezentujących generację wyjściową.

Schemat wielostadialnego cyklu kształtowania ogrodów przedstawia ryc. 1.1.

Ryc. 1.1. Schemat cyklu kształtowania ogrodu z ukazaniem długości wektorów odpowiadających ilości potrzebnych środków i nakładu pracy w stadium: B – budowy, K – kształtowania, P – pielęgnowania
Źródło: L. Majdecki, opracowanie własne

Każde ze stadiów wyraża kolejne etapy prowadzące do formy docelowej ogrodu. Czas trwania poszczególnych stadiów odnosi się do warunków przeciętnych oraz założeń ogrodowych najczęściej spotykanych, zawierających elementy przestrzenne i formy roślinne o zróżnicowanej szybkości rozwoju oraz trwałości. Poszczególne stadia, chociaż przejściowe, są również skomponowanymi układami przestrzennymi, natomiast właściwości poszczególnych stadiów warunkują wybór i zastosowanie niezbędnych działań konserwatorskich oraz ich skuteczność.

1.2. Trwałość ogrodu i zabytku ogrodowego

Trwałość ogrodu jest zależna od trwałości jego składników. Ze względu na to, że głównym składnikiem ogrodów jest materiał roślinny, jego istnienie i obecność oraz trwałe właściwości stanowią jednocześnie o trwałości ogrodu.

Przeciętna trwałość jednej generacji form roślinnych w układzie przestrzennym ogrodu wynosi ok. 100 lat. W ogólnym procesie kształtowania założeń ogrodowych charakterystyczny jest wielostadialny cykl rozwojowy. Zapoczątkowanie cyklu stanowi stadium budowy, a zakończeniem jest stadium starości ogrodu. Czas trwania cyklu określa rzeczywistą trwałość ogrodu. Jednakże wiele ogrodów historycznych ma więcej niż 100 lat. Wynika to z możliwości przedłużenia trwania formy przestrzennej ogrodu, uzyskiwanego przez kolejne powtarzanie cyklu wielostadialnego kształtowania ogrodu (ryc. 1.2). Może ono być dokonywane tak długo, jak długo jest to potrzebne.

Z upływem czasu ogrody o szczególnych wartościach stają się zabytkami. Wówczas stałe powtarzanie takiego cyklu staje się podstawową zasadą działań konserwatorskich, warunkując długowieczność istnienia ogrodu zabytkowego, teoretycznie w nieskończoność. Każdorazowe rozpoczęcie cyklu powtarzanego stanowi wtedy stadium rewaloryzacji. Kolejne cykle charakteryzują się zachowaniem przetrwałych form, elementów i składników roślinnych pochodzących z poprzedzającego lub z kilku poprzednich cykli. W miejsce ubytków są wprowadzane następne takie same generacje roślinne, podtrzymujące ciągłość sukcesji poszczególnych elementów i całości układu przestrzennego ogrodu.

W sytuacji, kiedy ogród nie jest dziełem sztuki i nie uzyskuje statusu zabytku, kolejnym cyklem staje się swobodna adaptacja, dostosowana bez większych ograniczeń do współczesnego programu użytkowego i według aktualnych wymagań w zakresie formy przestrzennej. Nie są to już działania konserwatorskie.

Ryc. 1.2. Schemat wielocyklowego kształtowania ogrodów: 1 – cykl wyjściowy, 2 – cykl drugi powtórzeniowy, n – cykl n-ty stadia: B – budowy, K – kształtowania, P – pielęgnowania, R – rewaloryzacji
Źródło: L. Majdecki, opracowanie własne

Ryc. 1.3. Schemat udziału cykli w procesie trwania ogrodu
Źródło: F.S. Meyer, F. Ries, Gartentechnik Und Gartenkunst. Ein Handbuch und Nachschlagewerk für Landschaftsgärtner, Gartenarchitekten, Gartenbauschüler und alle Angehörigen des Gärtnerberufs, Carl Scholze Verlag, Leipzig 1911

Zasadą stałego podtrzymywania istnienia ogrodu zabytkowego jest więc ciągłość sukcesji formy przestrzennej. Elementy i składniki wypadające z kompozycji ogrodu z powodu zamierania, będącego wynikiem naturalnego starzenia się tworzywa roślinnego, chorób lub uszkodzeń, wymagają zastąpienia nowymi egzemplarzami, o takich samych lub podobnych walorach, w celu utrzymania i zachowania charakterystycznej postaci danego ogrodu. Tego typu wymiany i uzupełnienia wzmagają się w miarę starzenia się drzewostanu ogrodu i coraz więcej ostaje się najstarszych form roślinnych i poszczególnych drzew. Oprócz więc drzew starych, stopniowo zamierających, wprowadzane są sukcesywnie na ich miejsca młode drzewa kolejnych generacji. Dlatego trwały układ przestrzenny ogrodu tworzy zazwyczaj drzewostan różnowiekowy.

Trwałość ogrodowi zabytkowemu zapewnia ciągłe ponawianie jego stadialnego cyklu rozwojowego, natomiast trwałość osobnicza drzewostanu, czyli trwałość poszczególnych drzew, wynika z naturalnych właściwości ich poszczególnych rodzajów. Znacznie różnią się one między sobą. Niektóre drzewa długowieczne trwają w czasie kilkakrotnych powtórzeń stadialnego cyklu rozwojowego ogrodu (ryc. 1.3).

1.3. Ogród zabytkowy

Współczesne określenie pojęcia „zabytek” odnosi się do każdego obiektu dawnego lub teraźniejszego mającego znaczenie dla dziedzictwa i rozwoju kultury ze względu na jego wartość historyczną, naukową lub artystyczną. Pojęcie zabytku dotyczy pojedynczych obiektów oraz ich zespołów, obejmuje zarówno wielkie dzieła, jak i skromne obiekty, niezależnie od miejsca występowania, a także rozciąga się na różne rodzaje obszarów. Dlatego zabytkami mogą być rozmaite obiekty: budowle, zespoły miejskie i wiejskie, dzieła sztuk plastycznych, obiekty techniki, obiekty archeologiczne, archiwalia, zbiory oraz inne przedmioty szczególnej wartości, nieruchome i ruchome. Zabytkami są oczywiście również wszystkie wartościowe ogrody.

Rozumienie zabytków jest podobne w różnych krajach. Jest ono upowszechniane w dużym stopniu dzięki postanowieniom międzynarodowym w tym zakresie. W polskim ustawodawstwie zabytek to każdy wytwór działalności człowieka będący świadectwem minionej epoki, posiadający wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Zabytki to obiekty dawne i współczesne, przy czym kryterium czasu powstania, choć najważniejsze, nie przesądza o ich zdefiniowaniu.

Zabytki ogrodowe wiążą się z przestrzenią środowiska przyrodniczego. Obejmują obiekty o układach prostych, złożonych, o strukturze hierarchicznej lub stanowiące krajobraz kulturowy, także miejsca doniosłych wydarzeń historycznych oraz obiekty, które uzyskały z czasem ważne znaczenie kulturowe. W tej grupie mieszczą się także okazy przyrody żywej lub nieożywionej, jeśli nie podlegają one odrębnym ustawom o ochronie przyrody.

Ogół zabytków ogrodowych tworzą następujące grupy:

założenia ogrodowe samodzielne, stanowiące niezależną całość przestrzenną i funkcjonalną – są to różnego rodzaju publiczne założenia ogrodowe miejskie i wiejskie, pamiątkowe, cmentarne itp.;

założenia ogrodowe towarzyszące innym obiektom (budowlom architektonicznym, inżynierskim, przemysłowym) – występują tu ogrody i parki przypałacowe, klasztorne, fabryczne, szpitalne, szkolne itp.;

kompleksy założeń ogrodowych obejmujące zespoły obiektów lub układy o charakterze systemowym – zalicza się tu planty miejskie, systemy terenów zieleni miejskiej, układy promenad i bulwarów oraz inne; dotyczy to również ogrodów przyszkolnych, dziecięcych, przyszpitalnych, przyfabrycznych, przy budowlach użyteczności publicznej itp.;

obiekty jako pojedyncze elementy ogrodowe lub proste formy przyrodnicze – do tej grupy należą: pojedyncze drzewa lub grupy drzew, głazy, źródła, kopce, miejsca historyczne itp.;

krajobraz kulturowy o wytworzonej charakterystycznej formie przestrzennej – może to być krajobraz o cechach historycznych, kulturowych, estetycznych, związany z określoną grupą społeczną, wybitną jednostką itp.

Poszczególne grupy zabytków ogrodowych wskazują, że nie zawsze ogród stanowi tylko dopełnienie architektury budynku. W nadmiernym uproszczeniu często tak właśnie są ujmowane wszystkie zabytki ogrodowe, co jest niesłuszne. W niektórych rodzajach założeń ogrodowych jest odwrotnie lub ogród stanowi całkowicie samodzielną jednostkę przestrzenną i funkcjonalną.

Duża różnorodność zabytków ogrodowych wskazuje, że aby dawały one prawdziwy obraz przeszłości, powinny być reprezentowane we wszystkich swych rodzajach i odmianach, w różnym rozmieszczeniu geograficznym kraju oraz dostatecznie licznie.

1.4. Wartości ogrodu zabytkowego

Zabytki ogrodowe charakteryzują się następującymi pięcioma głównymi rodzajami wartości, a mianowicie są to wartości: historyczne, naukowe, artystyczne, przyrodnicze, użytkowe.

Wartości historyczne mają zasadnicze znaczenie. Dokumentują one czas i miejsce oraz myśl twórczą poszczególnych grup społecznych i terytorialnych oraz indywidualnych twórców, w określonych warunkach środowiska przyrodniczego. Wyrazem tych zróżnicowań są także różne rodzaje założeń ogrodowych oraz rozmaitość formy przestrzennej.

Wartości naukowe są pochodnymi wartości historycznych. Ogród z danego okresu stanowi dokument będący przedmiotem badań, a zarazem rezultatem określonych uwarunkowań związanych z rozwojem kulturowym i środowiskiem przyrodniczym. Ogród historyczny ma zazwyczaj formę przestrzenną dojrzałą, uzyskiwaną dopiero po kilkudziesięciu latach. Wyniki badań naukowych oparte na żywych przykładach stanowią również cenne przesłanki dla współczesnego warsztatu planistyki ogrodowej.

Wartości artystyczne wynikają z oceny formy przestrzennej ogrodu i jego kompozycji, związków z przestrzenią otaczającą, ale też z możliwości oddziaływania na człowieka.

Udział w tworzeniu ogrodowych form przyrodniczych naturalnych i kształtowanych oraz architektonicznych, rzeźbiarskich i technicznych składa się na ogólny walor łączonego piękna natury i sztuki i świadczy o wielkości oddziaływania artystycznego. Wartości oddziaływania artystycznego i emocjonalnego z reguły stale rosną. Potęguje się walor dawności, przejawia się większe zróżnicowanie formy, wynikające z dorastania i starzenia się roślinności oraz jej sukcesyjnych przemian w czasie. Wartość artystyczna opiera się zarówno na określonej jakości, charakterystycznej dla danego okresu historycznego, jak i na związanej z nią oryginalnej substancji zabytkowej.

Wartości przyrodnicze wynikają przede wszystkim z udziału w kompozycji ogrodowej tworzywa roślinnego oraz innych składników ogrodu o charakterze ożywionym. Drugi aspekt określają powiązania z miejscowym środowiskiem przyrodniczym, warunkującym trwałość ogrodu. Wyrazem takiego przyrodniczego powiązania staje się z czasem specyficzny ekosystem parku zabytkowego, stanowiący szczególną wartość. Jeszcze innych walorów przyrodniczych dostarcza bogactwo rodzajów i gatunków roślin oraz okazowość ich postaci.

Wartości użytkowe zawierają się w możliwościach wykorzystania zabytków ogrodowych na potrzeby rekreacji i wypoczynku, reprezentacji oraz pod względem klimatycznym i zdrowotnym. Funkcje te mają charakter ogólny, co powoduje, że ogrody mogą je pełnić w sposób ciągły. Ta stała aktualność funkcji ogólnych zabytków ogrodowych czyni je bardzo przydatnymi społecznie.

W ogrodach występuje też fauna w swoistych powiązaniach ekologicznych, np. rozmaite ptaki, a także małe ssaki oraz gady, płazy i owady, podkreślające bogactwo życia w ogrodach. Ruch żywych postaci zwierząt, a często i efekty głosowe określonych gatunków świata fauny ogrodów i parków, stanowią nieodłączny i charakterystyczny składnik, a zarazem szczególną wartość.

1.5. Zakres konserwacji ogrodów

Zabytki ogrodowe podlegają ochronie i konserwacji jako ukształtowane historycznie określone układy przestrzenno-kompozycyjne. Zależnie od rodzaju założenia ogrodowego towarzyszą one budowlom zabytkowym lub stanowią samodzielną całość. Zabytkowy charakter ma całość układu przestrzennego i jego struktura oraz poszczególne składniki.

W kategorii składników ogrodowych prostych można wyodrębnić dwie zasadnicze grupy: składniki ożywione i nieożywione. W każdej z nich występuje dalsze zróżnicowanie form ogrodowych ze względu na ich stałość.

Składniki ogrodowe o charakterze ożywionym, zmienne w określony sposób:

drzewa, krzewy, byliny, rośliny zielne, rodzime i introdukowane,

formy roślinne: topiaryczne, regularne, swobodne, w określonych rodzajach i rozmiarach oraz o określonych właściwościach plastycznych,

struktura gatunkowa szaty roślinnej,

fauna ogrodowa.

Składniki ogrodowe o charakterze ożywionym, mało zmienne:

formy rzeźby terenu: geometryczne i amorficzne oraz naturalne, kopce, tarasy, wgłębniki,

formy wodne w różnych postaciach: stojące i przepływające, regulowane, zarchitektonizowane oraz naturalistyczne i naturalne,

formy skalne, naturalne i przetworzone.

Składniki ogrodowe o charakterze nieożywionym, stałe:

formy budowlane, budowle ogrodowe ozdobne i gospodarcze, produkcyjne, mieszkalne, administracyjne oraz mała architektura,

formy rzeźbiarskie, wolno stojące oraz związane z innymi elementami,

formy drogowe jako elementy ciągłe i placowe, rodzaj dróg i urządzenia drogowe, profile drogowe.

Składniki ogrodowe o charakterze nieożywionym, zmienne:

formy wyposażenia ogrodowego, funkcjonalne i techniczne,

inne formy dekoracyjne ruchome.

W kategorii składników ogrodowych złożonych występują elementy o charakterze bryłowym i dotyczące wnętrz.

Składniki bryłowe:

roślinne krajobrazowe, naturalne: grupy, klomby, gaje, obramienia, lasy, remizy itp.,

roślinne zgeometryzowane, formowane: boskiety, aleje, szpalery, sady, bindaże, kulisy itp.

Składniki dotyczące wnętrz ogrodów:

wnętrza ogrodowe pełne: salony, gabinety, polany, specjalne itp.,

wnętrza o charakterze komunikacji widokowej: dukty, prześwity, prospekty itp.,

wnętrza architektoniczno-ogrodowe: dziedzińce, wirydarze, patia, podwórza itp.

W kategorii układu przestrzennego i konstrukcji planu ogrodu najbardziej charakterystyczne walory wynikają z układu wnętrz i planu.

Układ wnętrz ogrodowych:

forma przestrzenna wnętrz: zamknięta i otwarta, skupiona i rozciągnięta, prosta i złożona itp.,

sekwencja wnętrz ogrodowych: połączenia amfiladowe, korytarzowe, obwodowe, centralne itp.

Konstrukcja planu ogrodu:

główne typy układów: szachownicowe, osiowe, promieniste, koncentryczne, mieszane i amorficzne,

główne odmiany układów w obrębie poszczególnych typów: symetryczne, asymetryczne i równoważne oraz jednoosiowe i wieloosiowe, proste i sprzężone,

główne rodzaje układów ze względu na sposób ich kształtowania: geometryczne, architektoniczne, malarskie, symbolistyczne, mieszane.

Ponadto każdy ogród i park znajdują się w określonej przestrzeni otwartego krajobrazu. W przypadku ogrodu stanowi ona tylko określone tło. Zazwyczaj park łączy się przestrzennie i kompozycyjnie z otaczającym krajobrazem, tworząc większą całość. Wyrazem zewnętrznych takich powiązań są osie widokowe, układ dróg zewnętrznych i alei, kanały, różne wody itp.

Konieczność ujmowania zabytków ogrodowych łącznie z otoczeniem wynika także z uwarunkowań przyrodniczych. Przeważnie oddziałują one w szerszym zakresie niż tylko w granicach właściwego ogrodu lub parku. Warunki środowiska przyrodniczego na przyległym terenie determinują w dużym stopniu trwanie składników ożywionych i całego założenia ogrodowego. Dopiero razem ujęte składniki i elementy ogrodu, jego układ przestrzenny i konstrukcja planu łącznie z otoczeniem składają się na całość zabytkowego założenia ogrodowego i w takim całościowym zakresie powinny być ujmowane. Oddaje to pełną wartość zabytku ogrodowego oraz czyni działania konserwatorskie bardziej skutecznymi.

1.6. Substancja zabytkowa ogrodu

W układzie całości ogrodu i w poszczególnych jego elementach przestrzennych istotną przesłankę do działań konserwatorskich stanowi substancja zabytkowa. Występuje ona w zabytkach ogrodowych w zróżnicowanej postaci, przede wszystkim ze względu na podstawowy udział tworzywa roślinnego. Substancję zabytkową można podzielić na jednostkową i strukturalną (ryc. 1.4).

Substancja zabytkowa jednostkowa odnosi się do poszczególnych roślin i drzew. Ze względu na to, że trwałość poszczególnych drzew jest ograniczona cechą ich długowieczności, właściwą dla danego gatunku, stanowi ona także o trwałości jednostkowej, dlatego wartość substancji zabytkowej jednostkowej ma wymiar jednopokoleniowy.

Substancja zabytkowa jednostkowa występuje w dwojakiej postaci:

jako pierwotna – dotyczy najstarszych składników, pochodzących z pierwszego cyklu kształtowania ogrodu; określa startową postać ogrodu, ustępując stopniowo miejsca następnym pokoleniom drzew jednostkowych; im większe są ubytki substancji zabytkowej pierwotnej, tym ogród jest starszy i jednocześnie bardziej zróżnicowany wiekowo;

jako wtórna – odnosi się do następnych, coraz młodszych pokoleń drzew wprowadzanych w ramach kolejnych cykli trwania ogrodu; każdy z cykli tworzy określoną dla danego ogrodu warstwę wiekową jego drzewostanu; drzewa reprezentujące substancję zabytkową wtórną występują jako składniki tworzące elementy ogrodowe proste – składające się z pojedynczych egzemplarzy, jako tzw. syngieltony lub samotniki, albo jako składniki elementów ogrodowych złożonych z wielu drzew; w przypadku syngieltonów trwałość danego drzewa jest równoznaczna z trwałością tworzonego przez nie elementu, natomiast przy formach złożonych następuje tylko sukcesywna wymiana składników, właściwa układom strukturalnym.

Ryc. 1.4. Podział i rodzaje substancji zabytkowej ogrodu
Źródło: L. Majdecki, opracowanie własne

Substancja zabytkowa strukturalna występuje w ogrodach w dwojakiej postaci:

jako wielojednostkowe struktury przestrzenne stanowiące o układzie danego elementu,

jako wieloelementowe struktury przestrzenne stanowiące o układzie całości ogrodu.

W obu przypadkach element czy układ ogrodu mają wartość trwałą, pozostają niezmienne w swej formie przestrzennej, natomiast poszczególne jednostki drzew podlegają cyklicznej ciągłości sukcesji:

substancja zabytkowa strukturalna elementu przestrzennego, w zależności od sposobu ugrupowania drzew jednostkowych, stanowi np. aleję, szpaler, boskiet, klomb, grupę, masyw itp.; trwałość elementu przestrzennego zależy od sukcesywnie wymienianych drzew składnikowych;

substancja zabytkowa strukturalna układu parku obejmuje charakterystyczny zespół elementów przestrzennych, odpowiadający poszczególnym rodzajom i typom ogrodów renesansowych, barokowych, romantycznych itp.

Elementy i układy przestrzenne występują zazwyczaj w dwojakiej postaci:

jako jednowiekowe, składające się z jednego pokolenia drzew oraz w równym wieku; są one charakterystyczne dla ogrodów pierwszego cyklu ich rozwoju;

jako różnowiekowe, składające się z drzew wymienianych sukcesywnie, w miarę następujących ubytków naturalnych; są one charakterystyczne dla starych, długo trwających ogrodów o powtarzanych cyklach rozwoju.

Taka cykliczna ciągłość sukcesji drzew jednostkowych w formach złożonych drzewostanu ogrodu zapewnia nieograniczoną jego trwałość. Stanowi także jedną z podstawowych zasad konserwacji zabytkowych założeń ogrodowych. Trwałość układu ogrodu opiera się na trwałości poszczególnych elementów przestrzennych, podtrzymywanych ciągłą wymianą form jednostkowych. Dzięki sukcesji drzew jednostkowych w poszczególnych elementach przestrzennych i całości drzewostanu ogrodu można zapewnić długie trwanie zabytku ogrodowego. W swej dynamice rozwoju podstawowego tworzywa roślinnego, są one przez to obiektami nieograniczenie trwałymi. Wówczas zabytki ogrodowe składają się z wielu pokoleń roślinnych i w różnym wieku. Stanowi to zarówno cechę, jak i wymóg stosowania odpowiednich metod konserwacyjnych.

Obydwa rodzaje substancji zabytkowych, jednostkowy i strukturalny, podlegają szczególnej trosce konserwatorskiej. Sposoby i zakres działań konserwatorskich są zróżnicowane w zależności od rodzaju substancji zabytkowej ogrodu. Działania konserwatorskie w odniesieniu do substancji zabytkowej strukturalnej ogrodu oraz pochodnych elementów przestrzennych zmierzają do pełnego i trwałego ich zachowania. W przypadku substancji zabytkowej jednostkowej możliwe jest tylko jej zachowanie w ograniczonym zakresie, ze względu na naturalną trwałość tych elementów.

1.7. Cel i zadania konserwacji ogrodów

Zabytki ogrodowe jako dokumenty przeszłości oddziałują emocjonalnie autentyzmem swojej dawności, kształtują zmysł poznawczy w zakresie kultury plastycznej, mają duże znaczenie naukowe, dydaktyczne, wychowawcze, są jednym z trwałych elementów rozwoju kultury narodowej. Stanowią także podstawę do kształtowania przestrzeni współczesnych założeń ogrodowych. Zabytki ogrodowe są żyjącymi pomnikami, użytecznymi społecznie tak samo i dzisiaj.

Zabytkowe założenia ogrodowe, aby mogły zachować swoje wartości i właściwe znaczenie, wymagają ochrony i odpowiednich działań konserwatorskich. Celem ochrony jest zachowanie zabytkowych założeń ogrodowych różnych rodzajów i w dostatecznie dużej ilości, należyte utrzymanie i pielęgnowanie w sposób ciągły, a także społecznie celowe wykorzystanie. Ważne jest udostępnienie do celów naukowych, dydaktycznych, wychowawczych, także rekreacyjnych, aby służyły zdrowiu, nauce oraz popularyzacji wiedzy i sztuki ogrodowej.

Ochrona konserwatorska polega na zabezpieczeniu przed zniszczeniem, uszkodzeniem i dewastacją oraz na zapewnieniu warunków trwałego zachowania zabytku ogrodowego. W ramach opieki konserwatorskiej są przeprowadzane zróżnicowane działania mające na celu utrzymanie ogrodu w jego charakterystycznej, autentycznej postaci.

Zabytki ogrodowe różnią się od innych rodzajów zabytków, mają swoją specyfikę. Odmienność konserwatorska wynika z bogatego udziału tworzywa i elementów ożywionych. Powoduje to potrzebę stosowania właściwych metod badawczych i realizacyjnych działań konserwatorskich. Są one złożone, obejmują problematykę zarówno przestrzenno-kompozycyjną, jak i techniczną, przyrodniczą oraz humanistyczną.

Wszystkie formy działań konserwatorskich zmierzają do podtrzymywania egzystencji zabytków ogrodowych. Wymagają też specjalistycznych dokumentacji naukowych, ewidencjonowania oraz dokumentowania działań konserwatorskich.

1.8. Konserwacja a dzieło sztuki ogrodowej

Każde dzieło sztuki ogrodowej zależy od uwarunkowań środowiska przyrodniczego. Uwarunkowania te stanowią o specyfice twórczości ogrodowej, dlatego wymaga ono odpowiednich metod postępowania konserwatorskiego. Ogród, jako dzieło sztuki, jest układem całościowym, złożonym i dynamicznym. Ogród jest strukturą rozwijającą się i zmieniającą rytmicznie w sposób przewidywany w ciągu swojego istnienia. Jego kompozycja jest postrzegana jako zespół wnętrz ogrodowych w określonym ugrupowaniu przestrzennym.

Ogrody nie mogą być ujmowane jako dzieła efemeryczne lub istniejące przez określony, krótki czas. Są to trwałe wartości, co jest udokumentowane licznymi przykładami. Świadomość wartości dzieł sztuki ogrodowej jest ważna ze względu na ingerencję konserwatorską, skuteczną ochronę i zabezpieczenie zabytkowych dzieł sztuki ogrodowej.

Zrozumieniu powstawania dawnych dzieł sztuki ogrodowej sprzyja znajomość współczesnego warsztatu twórców ogrodów. Współczesny planista ogrodów nie od razu w pełni realizuje zamysł rozwiązania dzieła w skończonej postaci w jego dynamicznych i długo trwających przemianach. Także w przeszłości twórca ogrodu nie zawsze mógł za życia oglądać wszystkie efekty swojej pracy. Często mogą być one w pełni ocenione dopiero przez następców. W każdym przypadku, gdy tylko mamy do czynienia z dziełem sztuki ogrodowej, twórca nie może nie uwzględniać dynamicznego charakteru kompozycji ogrodowej, nie może nie przewidywać naturalnych przemian ogrodu.

W przeszłości były dokonywane różne przekształcenia założeń ogrodowych wskutek zmian użytkowania lub nowych poglądów artystycznych. Powodowały one całkowite lub częściowe przekształcenia ogrodów, prowadziły do powstania nowych form, także do zniszczeń, a czasem były tylko uzupełniane o nowe części w odmiennej postaci przestrzennej. Zmiany te określane są dzisiaj jako nawarstwienia historyczne. Niekiedy działania tego rodzaju spotykane w przeszłości są przenoszone niesłusznie w całości jako model postępowania do obecnych rozwiązań adaptacyjnych ogrodów historycznych. Jest to niewłaściwe, przede wszystkim dlatego, że nie są to działania konserwatorskie, bowiem nie zabezpieczają chronionych wartości zabytkowych. Działania te są obecnie konieczne, szczególnie w obliczu narastających zniszczeń i zagrożeń, dla ochrony dziedzictwa kulturowego, zarówno w Polsce, jak i w innych krajach.

2. Ochrona i konserwacja ogrodów w różnych krajach

Ochrona i konserwacja ogrodów jest zjawiskiem powszechnym, występującym w różnych krajach. Mimo podobnych celów i zadań kształtuje się ona niejednolicie. Zróżnicowane są instytucje prawne, które się nią zajmują, oraz formy organizacyjne działań konserwatorskich. Wynika to z rodzaju i wielkości zasobów ogrodów historycznych w poszczególnych krajach, warunków historycznych, sytuacji własnościowej, położenia geograficznego, regulacji prawnej. Zbliżone są natomiast środki techniczne działań konserwatorskich i formy ochrony. Doświadczenia w tym zakresie w różnych krajach oraz formułowanie specjalistycznej myśli konserwatorskiej związanej ze specyfiką zabytków ogrodowych mają wartość wymienną i ogólną. Najważniejsze przykłady oraz dotychczasowy dorobek przedstawiono dla poszczególnych krajów.

2.1. Francja

Bogate i dawne tradycje konserwatorskie we Francji stanowią o ich pionierskim znaczeniu dla całego konserwatorstwa współczesnego. Rola ta odnosi się także do zabytków ogrodowych.

Wzmożone zainteresowanie zabytkami i ich ochroną datuje się od Wielkiej Rewolucji Francuskiej w 1789 r. Podjęto wówczas wiele ustaleń prawodawczych, rozwinięto działania upowszechniające ochronę spuścizny przeszłości, powstały towarzystwa naukowe związane z pomnikami historycznymi, powołano publiczne muzea. Na uwagę zasługuje utworzenie w 1837 r. Komisji Pomników Historycznych (Commission nationale des monuments historiques). Wkrótce też rozwinęła się praktyczna działalność związana z konserwacją zabytków.

Największy wpływ na kształtowanie myśli konserwatorskiej i na bezpośrednie działania konserwatorskie zabytków architektury w drugiej połowie XIX w. wywarł Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc (1814–1879). Jako teoretyk i praktyk prowadził działalność konserwatorską, obejmującą wiele głównych zabytków architektury francuskiej, w szczególności średniowiecznej. W swoich pracach dążył do szczegółowego rozpoznania zabytku i jego historii. Reprezentując podejście purystyczne, uważał, że należy przywracać zabytkom postać możliwie pierwotną i jednolitą. Wiązało się to zazwyczaj z usuwaniem późniejszych nawarstwień. E.E. Viollet-le-Duc uzupełniał brakujące elementy i rekonstruował ubytki. Tego rodzaju podejście do zabytków dominowało we Francji w licznych realizacjach konserwatorskich drugiej połowy XIX w., zaznaczyło się także w innych krajach, zwłaszcza w Niemczech.

W odniesieniu do historycznych parków znaczącą rolę w ich rewaloryzacji odegrali wybitni planiści francuscy Henri Duchêne (1841–1902) oraz jego syn Achille Duchêne (1866–1947). W latach 1875–1915 przeprowadzili udane rewaloryzacje wielu cennych klasycznych założeń barokowych, jak: Vaux-le-Vicomte, Le Marais, Champs, Courances, Voisins, Maintenon. Najważniejszym przykładem jest wspaniały ogród Vaux-le-Vicomte, dzieło słynnego André Le Nôtre’a, powstały w latach 1656–1661, zajmujący powierzchnię około 450 ha. W następnych latach całość założenia rezydencjonalnego podupadła, ulegając niekorzystnym zmianom. Całkowitemu zatarciu uległa kompozycja parku. Dopiero w roku 1875 z inicjatywy Alfreda Sommiera (właściciela obiektu) podjęto rewaloryzację całości zespołu pałacowo-parkowego. Rewaloryzację parku przeprowadzili H. Duchêne i A. Duchêne na podstawie zachowanych oryginalnych rysunków Le Nôtre’a. Przywracanie pełnej świetności ogrodu, z okazałymi parterami haftowymi i gazonowymi, zakończyło się w roku 1928 (ryc. 2.1).

Od roku 1919 park jest dostępny dla publiczności. W 1901 r. utworzono towarzystwo przyjaciół Vaux-le-Vicomte (Les amis de Vaux-le-Vicomte), wspierające działania na rzecz ochrony i konserwacji całości zabytkowej rezydencji.

Znany park w Champs, odtworzony około 1900 r., także jest dziełem H. i A. Duchêne. Pierwotny park barokowy powstał w roku 1710 według projektu Claude’a Desgotsa, później był modyfikowany w 1757 r., a następnie po Wielkiej Rewolucji Francuskiej został przekształcony w park krajobrazowy. Rewaloryzacją objęto przede wszystkim część centralną założenia parkowego, odtwarzając bogaty układ parterów haftowych za pałacem, utrzymany w duchu klasycznych rozwiązań barokowych ogrodów francuskich (ryc. 2.2).

Na specjalną uwagę zasługuje ogród Villandry, położony w dolinie Loary. Jest słynny ze względu na jego rewaloryzację, podjętą przez Joachima Carvallo w okresie między rokiem 1906 a 1924. Obok renesansowego zamku ze średniowieczną basztą odtworzony został na trzech tarasach bardzo interesujący układ ogrodu renesansowego. Od strony południowej na górnym tarasie zwraca uwagę symboliczny ogród miłości z ozdobnym parterem bukszpanowym (ryc. 2.3, 2.4).

Dalsze części terenu zajmuje obszerny kwaterowy ogród warzywny w renesansowym układzie i ze stylowym wyposażeniem oraz ogród wodny.

Ryc. 2.1. Vaux-le-Vicomte, widok części centralnej ogrodu
Źródło: archiwum WN PWN

Ryc. 2.2. Champs, widok parteru haftowego po rewaloryzacji
Źródło: M. Charageat, L’art des jardins, Presses Universitaires de France, Paris 1962

Ryc. 2.3. Villandry, plan symbolicznego ogrodu miłości: A – miłość szalona, B – miłość tkliwa, C – miłość płocha, D – miłość tragiczna
Źródło: L. Majdecki, opracowanie własne

Ryc. 2.4. Villandry, fragment parteru miłości
Źródło: G. Gromort, L’art des jardins. Une courte étude d'ensemble sur l'art de la composition des jardins d'après des exemples empruntés à ses manifestations les plus brillantes, Edition Vincent, Freal et Cie, Paris 1953

Podczas rewaloryzacji wykorzystane zostały zarówno sztychy Jacques’a I Androueta du Cerceau przedstawiające XVI-wieczne ogrody, jak i przekazy historyczne o ziołach i warzywach uprawianych w starych ogrodach francuskich. Dzisiaj jest to jeden z najsłynniejszych i najchętniej odwiedzanych ogrodów historycznych we Francji.

W końcu XIX w. podjęto także w szerokim zakresie prace konserwatorskie w słynnych parkach francuskich: Chenonceau i Chantilly.

Ustalenia prawne dotyczące ochrony ogrodów historycznych są ujęte w ustawach z 1913 r. i 1930 r. oraz w tzw. kodzie dziedzictwa z 2008 r. Ustawy regulują zasady ochrony dziedzictwa i tworzą podstawę do tworzenia struktur centralnych i regionalnych. Zabytki we Francji mogą uzyskać tytuł obiektu klasyfikowanego jako zabytek historyczny (decyzję o nadaniu tego statusu podejmuje właściwy minister) bądź status zabytku wpisanego na listę ochrony (decyzja jest podejmowana na szczeblu prefektury). Ustawa z 1913 r. jako pierwsza pośrednio określiła ochronę ogrodów historycznych we Francji. Przewiduje ona dwie kategorie zabytków historycznych:

zabytki zaklasyfikowane (monuments classés); są to parki: Les Tuileries, Wersal, Trianon, Chantilly, Vaux-le-Vicomte i kilka innych;

zabytki wpisane do inwentarza uzupełniającego (inscrits à l’inventaire supplementaire des monuments historiques), jak np. parki: Courances, Castries.

Zaklasyfikowaniu podlegają te zabytki, których zachowanie leży w interesie publicznym ze względu na ich wartość historyczną lub artystyczną, albo te, których zaklasyfikowanie jest niezbędne do wyodrębnienia, ujawnienia, rozpracowania lub podniesienia wartości obiektu zabytkowego już zaklasyfikowanego lub przedstawionego do zaklasyfikowania. Ustawa stanowi także o ochronie wszelkich nieruchomości znajdujących się na obszarze otaczającym zabytek zaklasyfikowany w promieniu nie przekraczającym 500 m. W taki sposób ogrody występujące w otoczeniu zaklasyfikowanych zabytków architektury podlegają także ochronie. Oprócz tego ustawa przewiduje wpisanie do inwentarza uzupełniającego tych obiektów, które wprawdzie nie dają podstawy do natychmiastowego zaklasyfikowania, ale stanowią wystarczającą wartość historyczną, uzasadniającą ich zachowanie. Również wokół zabytków architektury wpisanych do inwentarza może być wprowadzona strefa ochrony o zasięgu 500 m.

Ustawa z 1930 r. – modyfikowana w następnych latach – dotyczy ochrony tych obiektów przyrodniczych i obiektów krajobrazowych, których ochrona i konserwacja z punktu widzenia artystycznego, historycznego, naukowego, legendarnego albo malowniczego stanowi określoną wartość ogólną. Stosowane są trzy zakresy ochrony: wpis do inwentarza obiektów krajobrazowych, klasyfikacja zapewniająca ścisłą ochronę oraz wyznaczanie stref ochronnych.

Ważna jest także ustawa z 1962 r., znana jako prawo Malraux, dotycząca sektorów chronionych w miastach historycznych. Obejmuje ona w obrębie sektorów także ochronę przestrzeni ogrodowych oraz drzew i charakterystycznych elementów ogrodowych.

Prace konserwatorskie dotyczące ogrodów historycznych we Francji są stale rozwijane. Państwo finansuje ze środków publicznych prace konserwatorskie należących do państwa zabytków, a władze samorządowe prowadzą system grantów wspomagających prywatnych właścicieli prowadzących prace konserwatorskie.

Podstawę tych działań konserwatorskich w ogrodach stanowią oryginalne przekazy kartograficzne. W nowszych czasach do ważniejszych przykładów parków należą: Sceaux, Wersal, Lunéville, Fontainebleau.

Park Sceaux, utworzony w roku 1677 przez A. Le Nôtre’a i uzupełniony w latach następnych, był wraz z pałacem rezydencją Jean-Baptiste’a Colberta, sławnego ministra Ludwika XIV. W czasie Wielkiej Rewolucji Francuskiej park uległ częściowemu zniszczeniu, a następnie był sprzedany i przez długi czas pozostawał opuszczony. Dopiero w 1924 r. został wykupiony z całą posiadłością przez departament Górna Sekwana, który przywrócił park do pierwotnego stanu, z przeznaczeniem na cele publiczne. Niektóre fragmenty parku były uzupełniane jeszcze w latach 60. XX w., zwłaszcza w rejonie ogrodu daliowego i terenów sportowych. Aktualnie park służy celom rekreacji spacerowej i sportowej, a wraz z obiektami zespołu pałacowego oraz pawilonami parkowymi jest miejscem wielu różnych plenerowych imprez kulturalnych.

Ogród wersalski, najwybitniejszy przykład klasycznego baroku nie tylko we Francji, od dawna jest utrzymywany w dobrym stanie, wysokim nakładem kosztów i prac konserwacyjnych. Przykładem ważniejszych prac wykonanych w okresie powojennym było przeprowadzenie w latach 50. XX w. konserwacji urządzeń wodnych. Dla Wersalu mają one duże znaczenie ze względu na bogactwo rozwiązań wodnych. Jak obliczono, w parku było pierwotnie 1400 przeróżnych wodotrysków, z których obecnie działa 600. Ich uruchamianie w określonych porach – połączone z efektami świetlnymi i muzycznymi – cieszy się dużym zainteresowaniem odwiedzających. Wersal stale poddawany jest pracom pielęgnacyjnym i konserwatorskim, by przetrwałe ogrody były utrzymane we właściwym, dobrym stanie. Na przełomie XX i XXI w. doszło do spustoszenia ogrodu. W końcu 1999 r. silny wiatr przyczynił się do powalenia ok. 18 500 drzew. W celu znalezienia środków na wykonanie prac rekonstrukcyjnych zorganizowano akcję „10 000 drzew dla Wersalu”. Prace rekonstrukcyjne, pielęgnacyjne i konserwatorskie są stale prowadzone.

Jedną z realizacji konserwatorskich jest także park Lunéville koło Nancy, związany ze Stanisławem Leszczyńskim. Rewaloryzacja parku pochodzącego z pierwszej połowy XVIII w. została przeprowadzona w latach 1950–1955.

W parku Fontainebleau, założonym w pierwszej połowie XVI w. dla Franciszka I i później rozbudowanego w wieku XVII przez A. Le Nôtre’a oraz przekształcanego w wiekach XVIII i XIX, od kilkunastu lat trwają intensywne prace konserwatorskie, obejmujące przede wszystkim: zespół basenów na La Grande Prairie przy kanale, zakończenie kanału ogrodowego, renowację rzeźby Tybru i innych rzeźb ogrodowych, przesadzanie i uzupełnianie zadrzewień, aleję d’Avon.

Inne znaczniejsze prace konserwatorskie we Francji dotyczą:

parku Claude’a Moneta w Giverny, utworzonego w latach 1883–1893, rewaloryzowanego w 1977 r.;

słynnego parku romantycznego w Ermenonville, utworzonego około roku 1766 i rewaloryzowanego aktualnie przez Touring club de France;

parku Balbi w Wersalu, pochodzącego z 1785 r. i rewaloryzowanego w roku 1960;

parku pałacowego Meudon z czasów Ludwika XIV, rewaloryzowanego w 1980 r.

Działania konserwatorskie są wspomagane przez specjalistyczne stowarzyszenia. We Francji na uwagę zasługuje stowarzyszenie La Demeure Historique (Zabytkowa Rezydencja), powstałe w 1924 r. z inicjatywy Joachima Carvallo, znanego z przeprowadzenia rewaloryzacji słynnego parku renesansowego Villandry oraz jego świetnego utrzymywania i pielęgnowania. Stowarzyszenie wspiera i upowszechnia działania rewaloryzacyjne dworów i pałaców, ogrodów, parków oraz prowadzi studia i badania historyczne. Wydaje także czasopismo „La Demeure Historique”.

2.2. Wielka Brytania

Ochrona dziedzictwa kulturowego jest sprawowana na poziomie zarówno centralnym, jak i lokalnym. Rządowy Departament ds. Kultury, Mediów i Sportu odpowiedzialny jest za dziedzictwo architektoniczne, a sekretarz stanu tego departamentu – za ewidencję zabytków. Ważną agendą rządową, powołaną na mocy ustawy z 1983 r., jest English Heritage. W jej kompetencjach mieści się zachowanie, konserwacja i udostępnianie ponad 400 obiektów zabytkowych należących do państwa. Ważnym aspektem działalności jest edukacja i promocja dziedzictwa, a także inicjowanie działań ochronnych o charakterze wdrożeniowym. Część zabytków jest zarządzana przez instytucje statutowo odpowiedzialne za ochronę dziedzictwa i są one otwarte dla zwiedzających. English Heritage udostępnia zwiedzającym 407 zarządzanych zabytków, National Trust for Place of Historic Interest or Natural Beauty – ponad 200 zabytków architektury.

Większość obiektów zabytkowych należy do prywatnych właścicieli i dostęp do nich jest ograniczony, ale nie niemożliwy. Publiczne wsparcie finansowe prac konserwatorskich w obiekcie zabytkowym nakłada na właściciela obowiązek udostępnienia obiektu. Informacja o takich obiektach jest publikowana przez English Heritage.

Ogrody o znaczeniu historycznym w Wielkiej Brytanii, jako dzieła sztuki i charakterystyczne w swej formie, stanowiące odrębną całość lub występujące w kompleksach przestrzennych architektoniczno-ogrodowych, związane z ważnymi wydarzeniami lub zasłużonymi ludźmi, wpisane są na oddzielne listy. Są one ustalane przez Komisję Budynków Historycznych i Zabytków (Historic Buildings and Monuments Commission), na podstawie ustawy o dziedzictwie narodowym (National Heritage Act) z 1983 r. Rejestr parków i ogrodów o wyjątkowym znaczeniu historycznym (Register of Parks and Gardens of special historic interest in England) zawiera 1300 obiektów i jest stale aktualizowany przez English Heritage.

Działaniami konserwatorskimi są obejmowane wszystkie rodzaje ogrodów i krajobrazów, pochodzące z różnych okresów historycznych. Do najdawniejszych należy ogród rzymski w Fishbourne koło Chichester, pochodzący z I w. n.e., rekonstruowany na podstawie wyników prac wykopaliskowych. Z okresu średniowiecza wyróżniają się ogrody z Winchester Hall oraz klasyczny ogród zielarski w Michelham Priory w Sussex. Przykładem rekonstrukcji ogrodu renesansowego jest Moseley Old Hall w Staffordshire, założony ok. 1600 r. Wiele ogrodów jest objętych ciągłymi działaniami konserwatorskimi, są one utrzymywane w dobrym stanie. Do najważniejszych należą: Stowe w Buckinghamshire, Castle Howard i Studley Royal w North Yorkshire oraz Wilton w Wiltshire. Bardzo okazały jest park krajobrazowy Blenheim w Oxfordshire, urządzany początkowo przez Charlesa Bridgemana, a później, w roku 1764, przez Lancelota (Capability) Browna oraz restaurowany w zakresie przypałacowego parteru wodnego i tarasu w 1930 r. przez Achille Duchêne’a.

Ogrody XX-wieczne również są uważane za historyczne i wymagające ochrony konserwatorskiej, jak np. tworzone przez Edwina Lutyensa (1869–1944) i Gertrude Jekyll (1843–1932) w Hestercombe, Somerset i Lindisfarne Castle – i są stale restaurowane.

Duże znaczenie dla ochrony i konserwacji ogrodów zabytkowych na terenie Anglii, Walii i Północnej Irlandii ma organizacja użyteczności publicznej założona w 1895 r. z inicjatywy Roberta Huntera, Hardwicke’a Rawnsleya i Octavii Hill, zwana The National Trust. Jest to największa organizacja zajmująca się konserwacją zabytków w Wielkiej Brytanii. Jej status prawny uchwalił Parlament w 1907 r. Zajmuje się ona ochroną, konserwacją i udostępnianiem zabytków architektonicznych i ogrodowych oraz sprawuje opiekę nad miejscami piękna naturalnego. Podstawowym celem National Trust jest ochrona zabytków z uwzględnieniem ich historii, cech charakterystycznych, położenia, właściwości przyrodniczych, w celu zachowania ich dla potomności. Zakres opieki nad ogrodami i krajobrazem obejmuje ich bezpośrednią ochronę, zapewnienie ciągłej pielęgnacji, także rewaloryzację lub rekonstrukcję oraz udostępnianie publiczności. Stan posiadania National Trust według danych z 2014 r. obejmuje tereny krajobrazu o powierzchni ponad 250 000 ha zasługujące na ocalenie, w tym m.in. 215 domów i ogrodów, 40 zamków, 76 rezerwatów naturalnych, 6 miejsc światowego dziedzictwa kulturalnego itp... Są to zarówno skromne domy, dworki i ogrody, także gołębniki, młyny wodne i wiatraki, jak i duże zamki średniowieczne otoczone parkami oraz okazałe rezydencje pałacowo-parkowe z czasów nowożytnych.

Pod opieką National Trust znajduje się wiele obiektów związanych z życiem sławnych ludzi, zwłaszcza pisarzy, polityków, twórców dzieł sztuki, np. dawny dom rodzinny z ogrodem Rudyarda Kiplinga w Batemans w East Sussex, pochodzący z XVII w. Posiadłość ta, o powierzchni 4 ha, należy do National Trust od roku 1940. Innym przykładem jest Uppark w West Sussex, oddany w opiekę National Trust w 1954 r., gdzie zachował się dom z parkiem o powierzchni 3,2 ha, w którym spędził dzieciństwo pisarz Herbert George Wells. Od 1946 r. do National Trust należy wiktoriański dom, w którym mieszkał Winston Churchill, znajdujący się w południowo-wschodniej Anglii, w Chartwell w Kent.

W posiadaniu National Trust jest wiele szczególnie cennych oraz ogólnie znanych ogrodów i parków. Są one jednocześnie poddawane konserwacji i rewaloryzacji, jak np. Claremont, Stourhead, Sheffield.

Świetny park Claremont w Surrey, jeden z ważniejszych parków historycznych w Wielkiej Brytanii, zajmuje powierzchnię 19,5 ha. Jest on dziełem rozwijanym sukcesywnie przez najwybitniejszych planistów angielskich wieku XVIII: Charlesa Bridgemana (ok. 1725), Williama Kenta (1738), Lancelota Browna (ok. 1771) oraz uzupełnionym licznymi drzewami egzotycznymi w XIX w. Ważne prace rewaloryzacyjne, ze słynnym amfiteatrem ziemnym nad brzegiem stawu, przeprowadzono w latach 70. XX w.

Park Stourhead w Wiltshire, jeden z najbardziej malowniczych i najlepiej zachowanych, urządzany w latach 1743–1783 przez Henry’ego Hoare’a (1705–1785), zajmuje niewielką wśród wzgórz dolinę wypełnioną szerokim jeziorem powstałym ze spiętrzenia rzeki Stour. Wokół jeziora powstały różne budowle parkowe, jak: świątynia Flory (1745), Grotto (1748), Panteon (1754), świątynia Apolla (1765) oraz pięcioarkadowy most (1762). Do National Trust należy całość założenia parkowego, obejmującego park w dolinie oraz zalesione okoliczne wzgórze, o łącznej powierzchni około 800 ha (ryc. 2.5).

Ryc. 2.5. Stourhead, widok ogólny ogrodu
Źródło: A. Bukało

Park Sheffield w Sussex jest dziełem słynnego Lancelota Browna (1776), później uzupełnionym przez Humphry’ego Reptona (1789) oraz Jamesa Pulhama (1820–1898), który zbudował kaskadę (1883). W ciągu XIX w. park wzbogacono kolekcjami drzew i krzewów oraz bylin, zwłaszcza wodnych. Zajmuje on 40 ha i jest szczególnie atrakcyjny jesienią. Do National Trust należy od roku 1954. W latach 70. XX w. przeprowadzono tam duże roboty związane z pełną rewaloryzacją układu wodnego, obejmującego trzy stawy.

Innym ciekawym przykładem jest park West Wycombe w Buckinghamshire, związany z L. Brownem i H. Reptonem, od 1943 r. należący do National Trust. Park zajmuje 18,5 ha.

W ostatnim czasie bogaty program działań konserwatorskich objął wiele kolejnych ogrodów i parków historycznych. Na uwagę zasługuje park Powis Castle w Północnej Walii, z unikatowym założeniem o czterech tarasach z ok. 1700 r. Zespół tarasowy obejmuje trzy tarasy długości 152 m oraz górny taras oranżeriowy ozdobiony formami żywopłotowymi, a także kolekcjami roślin ozdobnych. Park ma 9,7 ha, do National Trust należy od roku 1952. Gruntowne prace rewaloryzacyjne podjęte w latach 1972–1975 dotyczą także niewielkiego parku Westbury Court w Gloucestershire, o powierzchni 1,6 ha. Mają one na celu odtworzenie jego barokowej postaci z charakterystycznym układem kanałowym. Park pochodzi z lat 1696–1705, a jego wygląd czytelnie przedstawia rysunek Leonarda Knyffa i Johannesa Kipa z 1717 r. Także w ramach działań National Trust rewaloryzowany jest ogród Erddig w Północnej Walii, pochodzący z lat 1720–1740, z charakterystycznym długim kanałem ogrodowym na osi głównej. W ogrodzie tym między rokiem 1766 a 1782 działał planista William Emes (1730–1803), urządzając obok park krajobrazowy bez naruszania starego formal garden. Każda następna generacja właścicieli dodawała nowe rozwiązania w guście epoki, w której je wprowadzano, ale nie niszczyła pierwotnego oryginalnego wzoru. Park o powierzchni 5,2 ha w 1973 r. przeszedł w posiadanie National Trust. Podobne działania konserwatorskie dotyczą małego parku Dyrham w Gloucestershire, o powierzchni 2,4 ha, założonego w roku 1698, a należącego do National Trust od 1961 r.

Ciekawe opracowanie i realizacja dotyczy rewaloryzacji ogrodu Ham House w Richmond, powstałego w 1671 r. i znanego z opisu Johna Evelyna (1620–1705). Niewielki ten ogród, o powierzchni 7,2 ha, był bardzo bogaty, zawierał: partery, ogród kwiatowy, oranżerię, boskiet, dziedziniec, rzeźby, fontanny i ptaszarnie. Zachowane przekazy kartograficzne i opisowe stanowiły podstawę do właściwego określenia pierwotnej postaci ogrodu. Część frontowa od strony północnej, ze strzyżonymi drzewami i rzeźbą w centrum, pochodzi z wieku XVIII. Ogród po stronie wschodniej pałacu – z parterem o diagonalnym podziale, zaznaczonym niskimi żywopłotami – oraz po stronie południowej – z długim tarasem, zespołem kwater i boskietem – był rekonstruowany od 1978 r. Stronę zachodnią wypełnia oranżeria z przyległym ogrodem. Park ten jest w posiadaniu National Trust od 1948 r.

Ryc. 2.6. Mount Stewart, widok ogrodu na osi głównej założenia
Źródło: A. Bukało

Prace rewaloryzacyjne przeprowadzono także w parku Wimpole Hall w Cambridgeshire, o powierzchni 8 ha, zawierającym kolejne nawarstwienia ogrodowych form krajobrazowych od roku 1690 do 1810. Po raz pierwszy nową część krajobrazową wprowadził od strony południowej Charles Bridgeman w 1720 r. Przekształcenie starego parku nastąpiło w latach 1749–1754, wzięli w nim udział znany planista Sanderson Miller (1717–1780) oraz poeta i teoretyk krajobrazu William Shenstone (1714–1763). Później przekształcenia krajobrazowe kontynuowali słynny Lancelot Brown (1767), a następnie William Eames (1790) oraz Humphry Repton (1801). Rewaloryzację parku, bardzo zniszczonego, podjęto po przejęciu Wimpole Hall przez National Trust w 1976 r.

Ważnym obiektem jest znajdujący się na terenie Irlandii Północnej Mount Stewart. Obiekt ten, ukształtowany w XVIII w., był później przekształcany. Stanowi jeden z ważniejszych przykładów krajobrazowej sztuki ogrodowej w Irlandii Północnej. Budowle Świątyni Wiatrów (Temple of Wings) i 41-metrowa wieża Scrabo Tower (dziś poza parkiem) stanowią ważne dominanty w krajobrazie. W 1957 r. zespół pałacowo-parkowy przekazany został na rzecz National Trust. W 2015 r. zakończono prace konserwatorskie pałacu, a teren ogrodowy poddawany jest stałej pielęgnacji (ryc. 2.6, 2.7).

Ryc. 2.7. Mount Stewart, fragment Ogrodu Hiszpańskiego
Źródło: A. Bukało

Zakres działań konserwatorskich National Trust obejmuje także układy alejowe, jak np. wspaniała 5-kilometrowa podwójna aleja lipowa z ok. 1845 r. prowadząca do Clumber Park w Nottinghamshire. Inna aleja, z majestatycznymi drzewami kasztanów jadalnych w wieku około 350 lat, występuje w Croft Castle w Worcester. Zakres działań konserwatorskich National Trust obejmuje także inne rodzaje terenów o wyróżniających się wartościach krajobrazowych. Od wielu lat realizowana jest akcja „Enterprise Neptune” w celu gromadzenia funduszy na wykupienie nadmorskich zatok i dolin. Już obecnie do National Trust należy 725 km linii brzegowej, w tym bardzo malownicze skały wapienne i łupkowe Kornwalii oraz słone błota Walii.

Oddzielną organizacją jest Narodowy Trust Szkocji (The National Trust for Scotland), założony w 1931 r., mający pod opieką wiele szkockich ogrodów, jak np. Pineapple (Central Region) o powierzchni 6,4 ha, uzyskany w roku 1974, oraz park Inverewe (Highland Region) z połowy XIX w. Ważniejsze prace rewaloryzacyjne odnoszą się do ogrodu Pitmedden, pochodzącego z drugiej połowy XVII w., a przejętego przez Trust Szkocji w 1952 r.

W końcu XX w. działalność na rzecz ochrony i rewaloryzacji historycznych ogrodów rozwinęły także inne instytucje. Przykładem są prace w słynnym Painshill Park, położonym na obrzeżu Londynu. Jest on zaliczany do najważniejszych i najstarszych parków krajobrazowych w Wielkiej Brytanii. Ukształtowano go w latach 1738–1773 na powierzchni ponad 100 ha. Założycielem parku był Charles Hamilton. W połowie XX w. teren ten został częściowo rozparcelowany. Władze miejskie, w wyniku interwencji Towarzystwa Historii Ogrodów, w 1980 r. wykupiły główną część terenu, o powierzchni 64 ha, i powołały jednostkę organizacyjną pod nazwą Painshill Park Trust Ltd. Trust ten otrzymał park w dzierżawę i jest odpowiedzialny za rekonstrukcję, utrzymanie parku i zarządzanie nim. W 1984 r. opracowano plan ogólny rewaloryzacji, który jest sukcesywnie realizowany.

Ogólna liczba historycznych parków i ogrodów w Wielkiej Brytanii jest duża. Według dotychczasowych opracowań szacuje się, że w Anglii i Walii znajduje się około 6500, a w Szkocji około 850 parków i ogrodów historycznych.

Ważnym organem społecznym współdziałającym w ochronie zabytków ogrodowych i krajobrazu jest Towarzystwo Historii Ogrodów (The Garden History Society), założone w roku 1963¹. Towarzystwo uświadamia społeczeństwu rolę i znaczenie dziedzictwa ogrodowego oraz krajobrazu kulturowego i przyrodniczego, wspiera działania ochronne, przeprowadza inwentaryzację ogrodów zabytkowych, pomaga w tworzeniu regionalnych trustów ogrodowych, a od 1972 r. wydaje czasopismo „The Garden History”.

2.3. Niemcy

Niemcy są krajem federalnym z daleko idącą autonomią landów. Funkcjonowanie systemu ochrony zabytków jest zróżnicowane w poszczególnych landach. Polityka państwa dotycząca ochrony dziedzictwa realizowana jest przez Stałą Konferencję Ministrów Edukacji i Kultury Krajów Związkowych (Ständige Konferenz der Kultusminister der Länder) i Niemiecki Komitet Ochrony Zabytków (Deutsche Nationalkomitee für Denkmalschutz). W krajach związkowych działają Państwowe Agencje Dziedzictwa Kulturowego (Landesdenkmalamt), podporządkowane lokalnemu rządowi lub senatowi. Wykonują one ekspertyzy, prowadzą rejestry zabytków, sprawują kontrolę nad pracami dotyczącymi zabytków. Ważnym elementem wspomagającym ochronę dziedzictwa w Niemczech jest wolontariat.

Na terenie Niemiec problem właściwej ochrony i konserwacji ogrodów historycznych datuje się w zasadzie od początków bieżącego stulecia. Potrzebę taką ukazywały coraz liczniejsze artykuły w czasopismach „Die Gartenkunst” oraz „Die Denkmalpflege”. Już w 1921 r. w Münster, a następnie w 1924 r. w Poczdamie zorganizowane zostały pierwsze konferencje poświęcone utrzymaniu i rekonstrukcji ogrodów historycznych. Ogrody te były ujmowane także jako zabytki wymagające ochrony i odpowiedniej pielęgnacji, podobnie jak zabytki architektury i sztuki.

Duży wpływ na ukształtowanie i rozwój ochrony oraz rekonstrukcję ogrodów wywarły publikowane utwory zwłaszcza dwóch osób: Marie-Luise Gothein (1863–1931), autorki fundamentalnej pracy o historii ogrodów Geschichte der Gartenkunst, wydanej w 1913 r., oraz Franza Hallbauma (1893–1939), autora cenionej książki Der Landschaftsgarten: sein Entstehen und seine Einführung in Deutschland durch Friedrich Ludwig von Sckell 1750–1823, opublikowanej w roku 1927, związanego ponadto z pracami konserwatorskimi parku w Schwetzingen.

Równocześnie były podejmowane praktyczne działania konserwatorskie w wielu cennych ogrodach i parkach. Do ważniejszych, o spektakularnym znaczeniu, należą przede wszystkim realizacje konserwatorskie parków: Brühl, Herrenhausen, Oranienbaum, Sanssouci, Grosssedlitz, Zwinger.

W 1935 r. przeprowadzono rekonstrukcję obszernego zespołu okazałych parterów haftowych w centralnej części parku w Brühl. Pierwotny układ barokowy został przekształcony w ciągu XIX w. na krajobrazowy. Jako podstawę do rekonstrukcji przyjęto oryginalny plan z roku 1728, będący projektem znanego planisty Dominiqua’a Girarda. Autorem rekonstrukcji jest Georg Potente (1876–1945).

Duże znaczenie miały prace wykonane w barokowym ogrodzie Herrenhausen w Hannoverze, zaprojektowanym w 1714 r. przez M. Charbonniera, ucznia Andre Le Nostre’a. W latach 1936–1937, po przejęciu zaniedbanego obiektu przez władze miasta Hannover, przeprowadzono prace rewaloryzacyjne z inicjatywy Departamentu Parków pod kierunkiem ogrodnika miejskiego Hermanna Wernicke. Nie była to wierna rekonstrukcja oryginalnego projektu, ale pewne uproszczenie wcześniejszej barokowej struktury. Nowym elementem wprowadzonym wówczas był system oświetlenia elektrycznego, który oświetlał elewacje pałacu i rzeźby ogrodowe. Wykonano także modernizację teatru ogrodowego. W czasie wojny zespół pałacowo-ogrodowy został zniszczony. Pałac nie przetrwał wojny, a teren ogrodowy został mocno zdewastowany. Pierwsze powojenne prace zakończono w 1950 r., całość prac nad ogrodem zakończono w 1966 r. Na początku XXI w. zdecydowano o odbudowie pałacu. Koszt przedsięwzięcia wyniósł ok. 25 milionów euro i zakończył się w 2013 r. W pałacu znalazło miejsce m.in. centrum konferencyjne, sale muzyczne, muzeum historyczne wraz z wystawą ukazującą rozwój ogrodów tej rezydencji. Atrakcyjność ogólnie dostępnego parku zwiększa się dzięki różnym imprezom, wystawom, koncertom połączonym z efektami wodnymi i iluminacją, a także przedstawieniom teatralnym w unikatowym teatrze ogrodowym (ryc. 2.8).

Ciekawy przykład stanowi także rekonstrukcja barokowego parku w Oranienbaum koło Dessau. Prace były prowadzone w latach 1928–1935. Autorami rekonstrukcji są Hans Hallervorden i Ludwig Grote. Powtórnie prace rewaloryzacyjne przeprowadzano w końcu XX w. (ryc. 2.9, 2.10).

Ryc. 2.8. Herrenhausen, fragment ogrodu barokowego z teatrem żywopłotowym
Źródło: archiwum Architektury Krajobrazu Instytutu Planowania Wsi Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej

Ryc. 2.9. Oranienbaum, chiński mostek w parku sentymentalnym
Źródło: A. Majdecka-Strzeżek

Ryc. 2.10. Oranienbaum, fragment parku angielsko-chińskiego z pagodą
Źródło: A. Majdecka-Strzeżek

Prace konserwatorskie w słynnym parku pałacowym Sanssouci w Poczdamie rozpoczęto około 1920 r., później przez wiele lat prowadził je G. Potente. Od 2008 r. o pielęgnację parku i restaurację budowli historycznych znajdujących się na jego terenie troszczy się Fundacja Pruskie Pałace i Ogrody Berlin-Brandenburgia.

Na uwagę zasługuje również obszerna rekonstrukcja barokowego parku Grosssedlitz koło Drezna, wykonana w latach 1930–1939 przez M. Zimmermana i H. Schüttaufa. W latach 90. XX w. ponownie przystąpiono do rewaloryzacji ogrodu. Dziś prace zostały już zakończone.

Inny przykład stanowi rekonstrukcja Zwingera w Dreźnie, przeprowadzona w latach 1924–1936 pod kierunkiem Huberta Ermischa. Odtworzony został wówczas zespół basenów z fontannami i parterem ogrodowym w części dziedzińcowej. Odkopano także fosę po zewnętrznej stronie Bramy Koronnej. Prace te nawiązywały do pierwotnej idei projektu Matthäusa Daniela Pöppelmanna według zachowanego miedziorytu z roku 1729. W latach 1945–1964 zabezpieczono i odtworzono z dużych zniszczeń słynny Zwinger w Dreźnie. Wiele prac architektoniczno-rzeźbiarskich, a także ogrodowych i wodnych wykonano pod kierunkiem H. Ermischa i rzeźbiarza A. Brauna, a następnie A. Frenzla i F. Schlesingera. Było to największe w NRD przedsięwzięcie konserwatorskie. Ponownie przystąpiono do prac na przełomie wieków XX i XXI w. Parter ogrodowy zajmujący centralną część założenia pozostawiono jako gazonowy, mimo przetrwałych planów ukazujących jego haftowe kwatery.

W następstwie ostatniej wojny światowej dużo ogrodów uległo zniszczeniu. Wiele wcześniej wykonanych rekonstrukcji ogrodowych wymagało ponowienia. Nowe zadania konserwatorskie w odniesieniu do ogrodów i parków historycznych rozszerzone zostały znacznie po II wojnie światowej. Podjęto nowe ustalenia prawne. W ciągu 10 lat, od 1971 do 1980 r., uchwalono ustawy o ochronie zabytków w poszczególnych krajach związkowych (najwcześniej w Badenii-Wirtembergii, w 1971 r., na końcu w Nadrenii Północnej-Westfalii, w 1980 r.). Szczególną rewaloryzacją zostały objęte parki Herrenhausen, Schleissheim, Schwetzingen i inne.

Ogród w Schleissheim należy, oprócz Herrenhausen, do nielicznej grupy zachowanych wybitnych klasycznych ogrodów barokowych. Pierwsza część, koło Lustheim, powstała w roku 1684, druga, przy Nowym Pałacu – w latach 1701–1718. Ogród z obszernym parterem rabatowym, gabinetami i boskietami zajmuje przestrzeń między obydwoma pałacami. Rewaloryzację przeprowadzono ok. 1965 r., prace przy pałacu trwały do roku 1978. W tym samym czasie usunięto zniszczenia Starego Pałacu i urządzono mały ogród parterowy między Nowym a Starym Pałacem. Całość stanowi muzeum i miejsce rekreacji spacerowej.

W latach 1971–1974 zrealizowano duży zakres prac konserwatorskich w parku pałacowym w Schwetzingen. Najważniejsze prace dotyczyły części centralnej z parterami gazonowym i haftowym oraz z basenem i fontannami w obramieniu wysokich szpalerów. Podstawę rewaloryzacji stanowiły zachowane dawne plany Friedricha Ludwiga von Sckella z połowy wieku XVIII. Autorem współczesnej rewaloryzacji parku jest H.W. Wertz.

Na uwagę zasługuje wiele dalszych parkowych prac rewaloryzacyjnych. Około 1950 r. uporządkowano rozległy zespół parkowy Nymphenburg w Monachium. Utworzony jako barokowy, później częściowo przekształcony na krajobrazowy i powiększony przez F.L. Sckella, zajmuje ogólną powierzchnię ok. 250 ha. W tym samym czasie przeprowadzono rewaloryzację, po zniszczeniach wojennych, barokowego parku Hofgarten położonego w śródmieściu Monachium, a także barokowego parku Veitshöchheim koło Würzburga. W parku Herrenchiemsee, powstałym w roku 1886 z inicjatywy Ludwika II Bawarskiego jako częściowa i zmniejszona kopia francuskiego założenia wersalskiego, podjęto w latach 1969–1972 rewaloryzację parteru centralnego oraz urządzeń wodnych związanych z fontanną Latony.

W latach 50. XX w. podjęto rewaloryzację i adaptację dużego założenia parkowego Grosser Garten w Dreźnie. Ten największy – o powierzchni 154 ha – i najstarszy – pochodzący z lat 1678–1683 – park w mieście oprócz odtworzenia charakterystycznych części barokowych z układem parterów kwiatowych oraz odnowienia układu alejowego uzyskał także rozszerzony program rekreacji czynnej ogólnie dostępnej, według koncepcji W. Baucha. Wprowadzono wiele nowych elementów, takich jak: amfiteatr ogrodowy, kolejka młodzieżowa, ogrody dziecięce, tereny sportowe, ogród bylinowy, także miejsca rozrywkowe i inne, nadające całości specyficzny charakter parku kultury.

Wśród zrealizowanych prac konserwatorskich wyróżnia się rewaloryzacja renesansowego ogrodu pomarańczowego przy zamku w Leonberg koło Stuttgartu. Powstał on w 1609 r. według planu Heinricha Schickhardta (1558–1634) jako kwaterowy ze studnią w środku i czterema altanami w narożach. Powierzchnia ogrodu wynosi 2,5 ha. Prace rewaloryzacyjne według dawnych rysunków obrazujących stan pierwotny przeprowadzono w 1978 r. Ogród został przeznaczony do użytku publicznego. Autorem projektu rewaloryzacji był A. Elfgang.

Na uwagę zasługują także wykonane w latach 1985–1988 ciekawe rekonstrukcje czterech małych ogrodów mieszczańskich z okresu baroku, tzw. Hesperidengarten w Norymberdze przy Johannisstrasse 13 i Johannisstrasse 43, 45, 47.

W Berlinie zaadaptowano barokowy park Friedrichsfelde z początku wieku XVIII, włączając go w obszerny kompleks nowego ogrodu zoologicznego otwartego w 1955 r. Odtworzono wówczas przy pałacu barokowe partery kwiatowe, zachowując i porządkując część wschodnią dawnego parku, ukształtowaną około 1822 r. przez słynnego planistę ogrodów P.J. Lennego jako park krajobrazowy.

Analogiczny charakter miały prace związane z barokowo-krajobrazowym parkiem w Schwerinie. Oprócz uporządkowania wyspy zamkowej, z zamkiem o średniowiecznej tradycji, prace konserwatorskie objęły barokowy park zamkowy z lat 1748–1756 usytuowany po zachodniej stronie zamku. Na jego osi głównej odtworzony został charakterystyczny układ przestrzenny z krzyżowym kanałem, rzeźbami oraz wgłębnikiem w obramieniu berceaux w środku całego układu.

Druga grupa działań konserwatorskich dotyczyła wielu ogrodów i parków mało zniszczonych i stosunkowo dobrze zachowanych oraz objętych wcześniej już rozpoczętymi pracami. Są to przede wszystkim parki: Sanssouci, Wörlitz, Branitz, Oranienbaum, Pillnitz, Grosssedlitz, Machem i wiele innych (ryc. 2.11, 2.12, 2.13).

Ryc. 2.11. Park w Wörlitz. Motywem przewodnim parku jest bogaty układ wodny, wokół którego rozmieszczono różne budowle powiązane ze sobą układem osi widokowych
Źródło: A. Majdecka-Strzeżek

Ryc. 2.12. Park w Wörlitz, topolowa wyspa, stan z 2011 r.
Źródło: A. Majdecka-Strzeżek

Ryc. 2.13. Park w Wörlitz, świątynia Wenus
Źródło: A. Majdecka-Strzeżek

W ostatnim czasie zwracają uwagę rewaloryzacje parków: Muskau, Georgium w Dessau i Pillnitz.

Park w Muskau (Mużakowie) jest związany ze znanym teoretykiem i praktykiem ogrodów krajobrazowych Hermannem von Pückler-Muskau. Pierwsze prace realizacyjne podjęto w roku 1815, a ukończono je w 1845 r. Całość założenia krajobrazowego obejmuje powierzchnię 545 ha, z tego około 198 ha z neorenesansowym zamkiem znajduje się na lewym brzegu rzeki Nysy, w Niemczech, natomiast część prawobrzeżna, o powierzchni 346 ha, obecnie leży w Polsce. Rewaloryzacja rozpoczęta w roku 1971 objęła zniszczony zamek i okoliczne tereny parkowe. Prace były prowadzone do 1983 r. Później doszło do współpracy konserwatorskiej między polskimi i niemieckimi konserwatorami, w wyniku której wspólnie kontynuowano prace nad parkiem, po II wojnie światowej podzielonym granicą państwową. Prace nad parkiem Mużakowskim przyczyniły się do uczytelnienia jego struktury przestrzennej, uwidocznienia jego walorów, niemniej ciągle trwają.

Park Georgium, pochodzący z końca wieku XVIII, jako jedno z ciekawszych założeń klasycystycznych został objęty rewaloryzacją od 1963 r. Prace objęły przede wszystkim część centralną parku. Ze względu na dużą rozległość terenu były kontynuowane w następnych latach. Całość obszaru parkowego zajmuje powierzchnię 120 ha.

Zespół pałacowo-parkowy Pillniz w Dreźnie ukształtowany został w XVII w. Charakterystyczny pałac otacza rozległy park zawierający zarówno część regularną barokową, jak i późniejszą krajobrazową. Szczególnym elementem krajobrazowej części parku jest rosnąca kamelia. Drzewo na początku XIX w. zostało posadzone w gruncie. Dziś osiągnęło prawie 9 m wysokości i 11 m średnicy korony. Przed niekorzystnymi warunkami klimatycznymi chronione było początkowo słomianymi matami, a później drewnianą konstrukcją. W 1992 r. wybudowana została ruchoma konstrukcja z aluminium i szkła, przesuwana na specjalnie wybudowanych szynach. Na zimę przesuwa się ją nad kamelię i aż do maja chroni ona roślinę przed zimnem. Konstrukcja ma 13,2 m wysokości i waży 54 tony². To nieczęsto spotykany przypadek ochrony parkowego drzewa. Prace w parku krajobrazowym w Pillnitz w obrębie tzw. Lustgarten były poprzedzone pieczołowicie realizowanymi przez lata analizami. Badania prowadzono w latach 1994–2008, prace projektowe w latach 2008–2011, a projekt realizowano w latach 2012–2014³ (ryc. 2.14, 2.15).

Ryc. 2.14. Pillnitz, ogród przy Wasserpalais, stan po rewaloryzacji
Źródło: A. Majdecka-Strzeżek

Ryc. 2.15. Pillnitz, kamelia w krajobrazowej części parku
Źródło: A. Majdecka-Strzeżek

W latach 1979–1981 w Berlinie Zachodnim podjęto w dużym zakresie rewaloryzację parku Klein Glienicke, usytuowanego w południowo-zachodniej części miasta. Całość założenia, pochodząca z początków XIX w., wiąże się z wybitnym twórcą architektury Karlem Friedrichem Schinkelem oraz z twórcą parku krajobrazowego Peterem Josephem Lenném. Właśnie z okazji obchodów 200. rocznicy urodzin Schinkela w 1981 r. przeprowadzono rewaloryzację zespołu budowli oraz założenia parkowego. Cennym parkiem jest Charlottenburg, jedno z najstarszych z grupy klasycznych założeń barokowych w Niemczech. Założone zostało według projektu Siméona Godeau w roku 1697, było przekształcone w latach 1819–1828 przez P.J. Lennégo w park krajobrazowy. W latach 1950–1968 po zniszczeniach wojennych podjęto szerokie prace rewaloryzacyjne, przywracające wielki parter haftowy przed pałacem oraz zachodni zespół boskietów. Prace te zapoczątkowała M. Kühn. W 1984 r. park został uznany za zabytek. W roku 1989 zakończono rewaloryzację fragmentu z wyspą Luiseninsel.

W centrum Berlina do najważniejszych należy Tiergarten, znany od wieku XVI jako zwierzyniec otwarty, później ogrodzony, w XVIII w. przekształcony w rezydencjonalny park leśny, od połowy wieku XIX miejski park publiczny w środku miasta. Pod koniec ostatniej wojny światowej uległ zupełnemu zniszczeniu, w 1949 r. został ponownie zadrzewiony, a od roku 1972 był odtwarzany na podstawie szczegółowych studiów.

Ważnym przykładem działań konserwatorskich jest też park Pfaueninsel w Berlinie, ukształtowany w latach 1822–1834 przez P.J. Lennégo. W 1948 r. prace rewaloryzacyjne rozpoczęła M. Kühn, w całości zakończono je dopiero w latach 90. XX w.

Zakres prac rewaloryzacyjnych obejmuje także małe ogrody willowe. Do charakterystycznych przykładów należą modernistyczne rozwiązania znanego architekta Hermanna Muthesiusa (1861–1927), działającego na początku XX w., który dom i ogród projektował jednocześnie. Są to Haus Cramer, powstały w latach 1911–1912, z ogrodem odtworzonym w roku 1979, oraz Haus Neuhaus, powstały około 1960 r., z ogrodem odtworzonym w 1981 r.

2.4. Belgia

Tradycje konserwatorskie w Belgii sięgają początku wieku XIX. Już w 1835 r. zostało wydane rozporządzenie królewskie ustanawiające Królewską Komisję Zabytków i Krajobrazu. Od tego czasu łącznie są obejmowane zabytki nieruchome, zabytki ruchome oraz ochrona krajobrazu. Aktualna ustawa o ochronie i konserwacji zabytków pochodzi z 1931 r., uzupełniają ją nowsze rozporządzenia królewskie. Ustawa dotyczy krajobrazu, jeśli jego zachowanie leży w interesie publicznym ze względu na jego historyczne, estetyczne czy naukowe znaczenie.

Szeroko znana jest rewaloryzacja zespołu ogrodów dawnego opactwa La Cambre. Ma ono bardzo starą tradycję. W roku 1796 obiekt przestał służyć opactwu i obecnie mieści ważne ośrodki kultury i nauki. Został zakwalifikowany jako zabytek przez Królewską Komisję Zabytków i Krajobrazu już w 1907 r. W latach 1930–1932 władze miejskie Brukseli przeprowadziły rewaloryzację zespołu ogrodowego. Była ona wówczas poprzedzona studiami historycznymi połączonymi z odszukaniem dawnych dokumentów. Rewaloryzację przeprowadził znany planista Jules Buyssens.

Ważnym przykładem jest Park Centralny w Brukseli (Parc de Bruxelles), urządzony w latach 1774–1776 przez Barnabé Guimarda i Joachima Zinnera. Znajduje się w centrum miasta i przetrwał do dzisiaj w pierwotnej postaci, z trójpromienistym układem alei, dużym basenem z fontanną, bogatą dekoracją rzeźbiarską oraz szpalerami. Powierzchnia parku wynosi 13,5 ha. W latach 60. XX w. J. Leemans przeprowadził duże prace restauracyjne zniszczonych i bardzo charakterystycznie formowanych szpalerów. W 1971 r. park, ze względu na dużą wartość, zakwalifikowany został jako zabytek przez Królewską Komisję Zabytków i Krajobrazu. Dzięki temu objęto go opieką finansową państwa.

Głównym parkiem klasycznego baroku z połowy wieku XVIII w Belgii jest Beloeil, z wielkim basenem (440 m × 130 m), licznymi boskietami i rozległą perspektywą, zajmujący powierzchnię 25 ha. Duże prace restauracyjne przeprowadzono w nim w latach 50. i 60. XX w. W Beloeil w 1950 r. została zorganizowana bogata wystawa dokumentalna dotycząca sztuki ogrodowej w Belgii.

W Antwerpii na uwagę zasługuje park Middelheim, zniszczony w okresie ostatniej wojny i objęty później rewaloryzacją. Park powstał w drugiej połowie wieku XVIII, a w 1872 r. został częściowo przekształcony na krajobrazowy. Jest słynny w związku z utworzeniem w roku 1959 na jego terenie plenerowego muzeum rzeźby. Park zajmuje powierzchnię 13 ha.

Innymi przykładami ważnych rewaloryzacji są: barokowo-krajobrazowy park pałacowy Nokere we Flandrii, objęty konserwacją w latach 50. XX w., i okazały park Roeulx koło Mons.

Przypisy

1 W 2015 r. Towarzystwo stało się częścią organizacji The Gardens Trust.

2 https://pl.wikipedia.org/wiki/Kamelia_w_Pillnitz [dostęp: 19.06.2018].

3 R. Pappe, Konserwacja zabytków ogrodowych w przedsiębiorstwie Państwowe Pałace, Zamki, Ogrody Saksonii na przykładzie Lustgarten w Pillnitz, s. 143–162.