Wacław Gąsiorowski

ROK 1809

druga część trylogii napoleońskiej

_________________

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak 

Na okładce: January Suchodolski (1797-1875), Śmierċ Cypriana Godebskiego pod Raszynem,

(licencja public domain), źródło: http://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Raszyn_1809.JPG
(This file has been identified as being free of known restrictions under copyright law, including all related and neighboring rights). 

Copyright © 2014 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel +48 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl 

http://www.armoryka.pl/ 

ISBN 978-83-7950-161-8

Rok 1809

Bardziej się temu potomne wieki dziwować aniżeli wierzyć będą.

A. Chryz. Załuski, biskup

I

Była zima roku 1809. Mróz po kilkodniowej odwilży wrócił silniejszy. Wpółroztopione śniegi, kałuże a sople zaskoczył znienacka, przejął wskroś, szklistymi powłokami okrył, każdą spływającą kroplę wody w drodze zatrzymał, w perłę lodową zmienił. Jakby był dlatego na dni kilka odszedł, aby powrócić zbrojny w mocniejsze północnych wiatrów podmuchy, cięższe do przełamania okowy.

Mróz lutowy, mróz brodacz, każdą chatę strojący w stalaktytowe sople, śniegowe kożuchy zlewający w tafle, bardziej zawzięty, dokuczliwy, bo zjawiający się niespodziewanie po łudzącej ciepłem odwilży.

Luty miesiąc - luty mróz.

Mroki wieczorne otulały dwory i dworki Ostrowa, rozpalały w oknach światełka, zapraszały do ognisk przy kominkach, niewymyślne miasteczko podlubelskie spowiły ciszą głęboką. 

Dziewczęta ustawiały kołowrotki, chłopcy opatrywali koziki do drewien strugania, a starce już sunęli ku wygotowanym dla nich siedzeniom. Lada chwila miały się zerwać pieśni, wspominki lat dawnych, szeptem prawione dzieje przeszłości, lękliwe o ostatnich wydarzeniach uwagi. Ostrów bowiem na początku roku 1809 był po dawnemu, po rozbiorze Rzeczypospolitej, pod władaniem Austriaków. Księstwo Warszawskie, które cesarz Napoleon ustanowił, nie objęło ani ziemi lubelskiej, ani Sandomierza, ani Zamościa, bo w ogóle jeno składało się z tej cząstki dawnej Polski, którą rządzili Prusacy. Stąd Ostrów tęsknił do swobód Księstwa Warszawskiego a jęczał, bo podówczas Austriacy w srogości z Prusakami szli w zawody. 

Kiedy tak Ostrów do owych gawęd się sposobił a ogniskami w okienkach kamieniczek i domków mrugać zaczął, jeden tylko dworek dostatni imć pana Tadeusza Zabielskiego tonął jeszcze w ciemności. 

Tam snadź nie pożądano ani rozgwaru, ani opowieści. Oto trzy tygodnie upłynęło ledwie od chwili, gdy dworek ten był świadkiem przenosin młodego pana Tadeusza - trzy tygodnie, gdy dźwięczały tu wiwaty, a rynek ostrowiecki wypełniały bryki i kałamaszki przybyłych z okolicy gości weselnych. Przed kilku dniami zaledwie wyciągnął dopiero imć pan Bonawentura Głuski, rodzic pani Tadeuszowej, zabierając ze sobą do Jastkowa drugą córkę, pannę Marysię. 

Długie było a serdeczne pożegnanie. Pan Bonawentura chrząkał, burczał a tabakierką trzaskał, pani Tadeuszowa łzami się zalewała ostatnie zamieniając uściski z siostrą. Ale kiedy już konie sprzed ganku ruszyły, a młodzi zostali sami, jakoś i smutek prysł, i tęsknoty zabrakło. 

Życie im było snem czarownym, chwila każda, spędzona przez imć pana Tadeusza w kancelarii nad papierami - niepowetowanym uszczerbkiem. 

Niekiedy pan Zabielski wracał z magistrackiego domku zasępiony - ale jeden uśmiech Janki wypogadzał jasne jego czoło i wesele wracało. Niekiedy znów Janka wspominała na siostrę, na tęsknicę jej za zmówionym, a od lat dwóch blisko przepadłym na Staszkiem Gotartowskim łiżałość zdejmowała dobre serduszko pani Tadeuszowej, i płakać się chciało, że Marysia tyle smutku w tej samej chwili zaznaje. Gdy jednak pan Tadeusz rozterkę spostrzegał a przemówił - żałość rozpływała się, nikła. 

Tego atoli wieczora imć pan Zabielski wrócił do gniazdka swego bardziej niż zwykle zadumany. Janka w lot pochwyciła zmarszczki na czole. 

- Jesteś nareszcie!... Niedobry! Czekałam dziś tak długo! 

- Januś moja, widzisz, pilne sprawy! 

- Wiem, wiem!... Tylko mi waćpan o nich nie myśl... Siadaj tu przy mnie! Jeszcze chmurny?! Takie waćpan ma dla mnie zachowanie?! Proszę się wysumitować! 

- Kochanie ty moje!... Ot, kłopot... czasem przychodzi samochcąc. 

- Więc to tak jegomość sobie poczyna? Za nic respekt należny? 

- Janusiu! Co ci przychodzi! 

- Ja... ja muszę wiedzieć... wszystko muszę wiedzieć... bo jak ciebie ma frasować, to i mnie także... 

- Januś moja! Co tobie po tym! No, ale chcesz... chociaż, czy ciebie to obejdzie? 

- Musi! - ucięła z powagą pani Zabielska. 

- Więc słuchaj! Przyszedł dziś papier z Sandomierza od generała Egermana o ułożenie rozpisu na pobór rekruta. Nakaz pilny, przebąkują coś jakby o nowej wojnie!... Ciężko!... 

- Prawda! - westchnęła pani Zabielska wspomniawszy na Marynię. 

- Nie po sercu mi taki rozpis! Roku nie ma, jak na tej burmistrzówce osiadłem, ledwie co mieszczan poznałem bliżej, a tu ciągaj ich, wódź się, a w duszy się nie dziw, że im do białych mundurów niepilno! Wybrali nam oni przecież nie tak dawno tysiące ludu! Teraz znów! A przy tym ta wojna nowa!... Już ci nie trzeba się długo namyślać z kim! Bez Napoleona się nie obejdzie... a bez naszych z Księstwa także! I co? Swój swego będzie mordował! Złe!... 

- Złe, źle - przytwierdziła Janka. 

- Ot i frasunek! Jest czego, tu obowiązek niewoli, a tu żal zdejmuje. Weź Piętków - poczciwi ludziska mają dwóch synów, podobno chcieli do Warszawy się przebierać. Rodzice uprosili, a teraz przyjdzie na nich! 

- Niech się salwują! 

- Ba! Właśnie, ale im niebezpieczeństwo ani w głowie! Kto ich uprzedzi? 

- Ja! - zakonkludowała energicznie pani Zabielska. 

- Januś! Zastanów się! Myśleć o tym niepodobna - gardłowa sprawa! Pieczęć tajemnicy!... Prócz mnie, pułkownika i komisarza 

Mólskiego nikt o tym nie wie i wiedzieć nie może, dopóki werbunkowych oddziałów nie rozpuszczą! A wówczas będzie za późno!... 

- Trzeba więc teraz koniecznie! - upierała się Janka. - Szkoda Piętków! 

- Szkoda, lecz nie ma sposobu! Z pułkownikiem może by się udało, bo to dobry człek w gruncie rzeczy, lecz na Mólskiego nie ma sposobu. Człowiek mi nieszczery, czytam w jego każdym wejrzeniu! Podobno ja mu popsułem szyki. On o toż samo burmistrzostwo zabiegał w Rządzie Cyrkularnym Lubelskim i gdyby nie wstawiennictwo pana Józefa Podhorodeńskiego, to pan Domański nic by nie wskórał! Mólski żadnej mi krzywdy nie wyrządził, lecz nie ufam mu!... Niechby podejrzenie padło - wzięliby do fortecy i mnie, i na starych rodzicach Piętków by się mścili! Nie, nie!... Ot, nieszczęście naszło! Chociaż, kto wie, może się jeszcze co zmieni. A może lepiej, by wojna była. 

Janka zadumała się smutnie. 

Pan Tadeusz ciągnął jakby do siebie: 

- Podobno takich niepewnych czasów dawno nie bywało! Kto ich wie zresztą! Papier lakoniczny bardzo! Ale, ale... Januś moja! Przepomniałem! Toż pułkownik do nas się dzisiaj zaprosił na wieczerzę. Należy go przyjąć poczciwie. Niemiec nam życzliwy... 

Janka porwała się jak łania spłoszona. 

- Nic mi nie powiedziałeś. 

- Daruj! Ot, masz, zagadaliśmy się. Lecz przecież czym chata bogata! 

W tejże chwili wbiegł do alkierza pacholik z wieścią, że pułkownik von Wassenfeld już przyszedł. Janka wysunęła się do izby czeladnej, pan Tadeusz zaś wyszedł naprzeciw gościa i pomógł mu z płaszcza i pasów się uwolnić. 

- Mein Gott! Mein Gott! Mój Boże! Mój Boże! - mruczał pułkownik strzepując szronem zaszłe wąsiska. - Panie Zabielski, jaki mróz! Brr!... Jeszcze takiego nie pamiętam!... 

Zabielski powiódł gościa do obszernej, widnej izby na prawo, usadowił na krześle i zawołał na pachołika. Ten zawczasu przygotowane drewna w kominku ułożył i skrzesał ognia. Jasny płomień buchnął wesołym trzaskiem, oświetlając izbę a miłym ciepłem przejmując. 

- O! Oh! Panie Zabielski, panie burmistrzu!... - zaczął po chwili Wassenfeld. - Co to za rozkosz tak siedzieć w ciszy i spokoju!... Pan tego nawet ocenić nie potrafisz... ale ja! Ile razy brakło nam w polu takiego kącika! Ile razy dałoby się pół życia za takie schronisko! 

- Służba wojskowa ciężka! - zauważył pan Tadeusz... - Bardzo! Bardzo ciężka - wzdychał pułkownik. - Jeszcze póki człowiek młody, to się rwie do niej... ale potem... pusto!

Pułkownik zamyślił się. 

- Prawda, prawda! - potwierdził młody gospodarz domu.

- Tyle lat ciągłych przemarszów. 

- I... i... dodaj: ciągłego niepowodzenia! Przegrana bitwa demoralizuje nie tylko żołnierza, ale i oficerów... zniechęca, budzi brak zaufania. A myśmy mieli przegranych bitew aż za wiele! Myślisz, że nasze wojsko było kiedy gorsze, mniej sprawne, gorzej zaopatrzone? Nigdy! Francuzi nie mieli ani takiej artylerii, ani takich grenadierów, ani takich strzelców jak nasi, tyrolscy... Ich przewaga - to jeden może Bonaparte... 

- No i marszałkowie... 

- Hm! Zapewne! Pod takim wodzem... Zresztą, powodzenie... daje pewność siebie! Krótko mówiąc, mieliśmy dawniej wszystko... prócz dowódców! Ale teraz... trudniej byłoby o Marengo, o Austerlitz, nawet o Hohenlinden! 

Wassenfeld targnął z fantazją temblakiem, że aż pałasz zadzwonił, i dodał z przekonaniem: 

- To jest, może się Marengo powtórzyć, ale nie dla nas! Nie dla nas!... 

- Pułkowniku! - zagadnął żywo Zabielski. - Tak mówisz dziwnie! Przecież teraz, gdy o zerwaniu traktatu mowy nie ma... 

- A któż o zerwaniu mówi! Traktat dotąd trwa, dopóki obie strony mają w tym korzyść. Ale z chwilą gdy jedna ma tylko widoki... zbiera armię i nachodzi granice nieprzyjacielskie! 

- Więc te słuchy o wojnie... 

- Nigdy nie są bezpodstawne! 

- Czasy pokoju... 

- Nie dla nas! - rzucił przez zęby Wassenfeld. - Zważ tylko, panie burmistrzu, z tobą mogę wszak mówić zupełnie szczerze - czy jego cesarska mość może zezwolić na to panoszenie się francuskiego generała, czy może ścierpieć, aby on dyktował mu prawa handlowe, aby samowolnie wydzierał mocarzom korony i rozdawał je jak stopnie oficerskie swoim ulubieńcom czy krewniakom?! Czyż jego cesarska mość może znieść ten ucisk ludów?! 

- Ucisk? - powtórzył przeciągle pan Tadeusz i urwał nagle. 

- Ucisk, ucisk, panie Zabielski! Tak być dłużej nie może! Patrz, Prusy obezwładnione, z odebranymi prowincjami. 

- Lecz, zdaje mi się, odebrano im tylko to, co nie było ich własnością?! 

- Żartujesz, burmistrzu - w tym razie nastąpiło porozumienie!... No - no!... Choćby nawet... to Napoleonowi nic do tego... 

- Więc ten pobór nakazany?... - zagadnął cicho pan Tadeusz. 

- Ma, ma doniosłe znaczenie! Bardzo doniosłe! Ja wiem... wy tego nie lubicie, panowie! Obowiązek. Każda piędź ziemi musi złożyć podatek krwi. Prawo odwieczne! 

- Nie przeczę! Ale przyznaj mi, pułkowniku, że przecież ta biedna ziemia nie miała jeszcze czasu, aby się zawziąć w miłości dla spraw wiedeńskich. 

- Wiele, wiele by o tym można mówić! Mnie się nie pytaj! Jam nie polityk! Jakby mi sądzić przyszło, to... diabli wiedzą! Moja rzecz słuchać! Poboru i ja nie cierpię - zwłaszcza tu, u was! Rąk i tak mało do pracy! Ale kto temu winien? Masz, nikt inny, tylko Bonaparte! On ludzi w pole wyprowadza, on durzy - za nim lecą ci emigranci! Szaleństwo!... 

- Pułkowniku! Bierzesz im to za złe? Gorszy cię?! 

- Mnie? - przerwał żywo Wassenfeld. - Tu o mnie mowy nie ma! Tylko ludzi szkoda! Dokąd ich to zaprowadzi? Mało im jeszcze biedy! Niespełna rozumu... 

Pan Tadeusz chciał ująć się za tak ostry sąd - lecz w izbie ukazała się Janka zakłopotana, zapłoniona i jęła prosić na wieczerzę. 

Pułkownik porwał się z miejsca i z posuwistym ukłonem podał młodej gospodyni ramię, aby ją do stołu poprowadzić. Przy wieczerzy rozmowa potoczyła się gwarno a ochoczo. Wassenfeld ścigał gładkie liczko Janki, sadził się na komplimenty, roztaczał całą swą obozową dworność a w uprzejmościach się rozpływał. Gdy nadto, po sutym bigosie, na stole ukazała się dobrze omszała butelka, w starego pułkownika jak gdyby nowe wstąpiło życie. Miotlaste wąsy szarpał z fantazją, ostrogami pobrząkiwał, dzwonił pałaszem, a ku panu Tadeuszowi się chylił i za ręce go ściskał. 

- Dobrze mi tu u was! Jakbym odżył dzisiaj!... Opatrzność was tu sprowadziła! Jeden dom przynajmniej serdeczny! My z pani mężem przylgnęliśmy do siebie od razu! Ja wiem. Mólski, komisarz, wam niechętny, lecz do czarta, von Wassenfeld jeszcze coś tu znaczy, jeszcze on coś wskóra, jakby było potrzeba. Na zdrowie! Za pomyślność! 

Pułkownik pociągnął raz i drugi z kielicha i dodał ciszej: 

- Dobre lata! Eh! Może to na moje utrapienie... przywiązuje się człowiek do ludzi... a potem ciężko się rozstawać. 

- Czyżby pan pułkownik myślał od nas rejterować? - zapytała ciekawie Janka. 

- Ani mi to na myśli! Ale cóż, służba. Rozkaz przyjdzie i w jednej chwili... Bóg wie, gdzie może mnie zapędzić! 

- W czasie wojennym - poprawił pan Tadeusz. 

Wassenfeld nachmurzył się, a po długiej pauzie obejrzał się po izbie, jakby chcąc sprawdzić, czy nie ma kogo ze służby w pobliżu, i szepnął: 

- Co tu ukrywać... wojna jest... 

Pan Tadeusz pobladł z lekka. Janka nachyliła główkę ku pułkownikowi. 

- Z kim?! - rzucił gorączkowo Zabielski. 

- Z kim? Chyba nie mam potrzeby mówić! Przyszedł już rozkaz... Lada dzień wy maszerujemy, tylko pobór rekruta mamy skończyć! Nadejdzie tu po nas zbierająca się brygada generała Bikinga... pójdziemy pewnie prosto do Warszawy!... 

- Do Warszawy! - zawołał ze wzruszeniem Zabielski. 

Wassenfeld spojrzał niepewnie na młodego burmistrza i odrzekł obojętnie: 

- Do Warszawy... tam, skąd by nam na tyłach armii grozić mogło niebezpieczeństwo. 

- Ależ! - ozwał się gorąco pan Tadeusz. - Jeżeli wojna z Napoleonem... to... cóż zawiniło 

Księstwo Warszawskie? 

- Zawiniło?! Wojna! Więc wojna ze wszystkimi, co powiadają się być stronnikami Bonapartego! My zresztą wkroczymy do Księstwa jako sprzymierzeńcy! Arcyksiążę Ferdynand d’Este jest bardzo ludzkim! Jeżeli ludność zachowa się spokojnie, może być pewną łaskawości jego. 

Janka milczała zadumana. 

Pan Tadeusz gryzł wargi niecierpliwie. 

- Więc wojna wypowiedziana? - zagadnął niepewnym głosem. Pułkownik pociągnął potężny haust wina i rzekł ociągając się: 

- Wypowiedziana! Jak będziemy w Warszawie... wówczas dowiedzą się o niej! Na to jest dosyć czasu! Z Bonapartem nie ma żartów! Tu nie idzie o groźby, lecz o wojnę! Im później o niej się dowiedzą, tym lepiej! 

- To... podejście! - zauważył Zabielski. 

- Zbawienne dla tego księstewka!... Tak, może myślałoby o oporze! Naraziłoby się na niepotrzebny rozlew krwi... a tak, złoży broń bez wystrzału. Bonaparte będzie pewno walczył... ale tym razem nie dotrzyma placu. Nasza armia... 

Wassenfeld urwał nagle i powiódł wzrokiem po zadumanych twarzach Janki i Tadeusza. 

- Was to nie cieszy?! - zapytał raptownie. Zabielski uśmiechnął się kurczowo. 

- Cieszyć? Pułkowniku, wojna, nawet zwycięska, zbyt wiele smutków sieje, aby radować się jej można... 

- Masz, burmistrzu, rację! Chociaż, darujcie, gdybym was nie znał... gotów bym był podejrzewać o sprzyjanie Bonapartemu! 

- Nie, pułkowniku, my sprzyjamy tylko sprawiedliwości! 

- Wiem, wiem! I nie wątpię! Macie dowód, że wygadałem się przed wami z tajemnicą!... Lecz jestem zupełnie spokojnym! Wam zawierzyłbym bodaj własną głowę. Mało w naszym Rządzie Cyrkularnym jest tak sumiennych urzędników! 

Janka pokręciła noskiem - zdawało jej się, że może byłoby lepiej, gdyby pan Tadeusz był mniej skrupulatny. 

- Tak, tak! - ciągnął dalej Wassenfeld. - Byle teraz z tym poborem skończyć, a potem, co Bóg da!... 

- Zapewne! - przytwierdził oschle Zabielski. - Byle z poborem... Chociaż - dodał niepewnie - sam nie wiem, co począć; jeżeli mi pułkownik nie pomoże w tym razie... sam nie wiem!- Cóż takiego? Do czarta, przecież możecie ze mną robić, co wam się podoba! Mówcie! 

Zabielski spojrzał znacząco na Jankę i rzekł akcentując każdy wyraz: 

- Mości pułkowniku! Nie dlatego, abym się uchylał... lecz wypadła mi ważna sprawa! Na tydzień może chciałbym wyjechać!... 

- Gdzie? Dokąd? 

- Niedaleko... Zawsze dzień drogi za Iłżę!... Właśnie, za Iłżę do... Krzyżanowic! Nie do samych Krzyżanowic... jeszcze w bok, kilka wiorst... 

Wassenfeld utkwił swój bystry wzrok w Tadeuszu. Janka pobladła z lekka. 

- Do Krzyżanowic! Pilna sprawa?... 

- Bardzo, bardzo pilna... 

- No, no! Taki nagły wyjazd!... Przecież to werbunek! Nieobecność twoja może ci w dalszej karierze zaszkodzić!... 

- Pułkowniku! Istotnie... Ale co robić!... Właśnie dawny komornik mego... teścia, dobrze mówię... teścia... ma pojutrze wypłacić sumkę na termin... kilka tysięcy dukatów. 

Pan Tadeusz stropił się nagle i urwał. Wassenfeld gładził wypukłe czoło i wpatrywał się wciąż w Zabielskiego. 

- Kilka tysięcy dukatów!... Piękny grosz! 

- Tak, panie pułkowniku! - wmieszała się nagle Janka. - Musi, bo przepadnie... wszystko! A jeszcze niech zawierucha nadejdzie... 

- O nią mi idzie! - pochwycił raźniej Zabielski. - Jeżeli nie zdążę, potem ani myśli o odebraniu! 

- Zapominasz, burmistrzu, że załogom nakazano zdwoić baczność. 

- Mólski da sobie radę, nawet kontent będzie, do odznaczenia sposobność mu się nadarzy!... 

- A co pan pułkownik... - odezwała się znów Janka - pewno dopomoże nam!... Musimy! 

- Ha! Niechże i tak będzie! Tylko jeden warunek! 

- Zgoda! Bodaj dwa nawet! 

- Że pan pojedziesz sam, a żona zostanie tutaj... pod moją opieką! Zabielski pobladł. 

- Janka ma zostać? Ależ, pułkowniku!... 

- Musi zostać! Nie bierz mi tego za złe! Zezwalając na twój wyjazd nagły czynię odstępstwo od instrukcji, niechże przynajmniej mam zakładnika... 

Pan Tadeusz chciał oponować, lecz Wassenfeld rzekł z. naciskiem: 

- Inaczej nie mogę! 

Pułkownik urwał nagle i próbował na inny przedmiot skierować rozmowę, lecz ta się nie kleiła, Zabielski częstował jeszcze winem. Wassenfeld pił, trącał się kielichem, przepijał do Janki, aż w końcu podniósł się ociężale i jął żegnać. 

- Więc jutro, panie burmistrzu, ruszacie?... 

- Ruszam! - powtórzył głucho Zabielski. 

- Darujcie mi ten warunek... ale wam wyjdzie na pożytek, bo wrócicie teraz daleko prędzej... a gdybyście wyjechali z całym dworem, kto wie, czyby jaka denuncjacja nie zmusiła mnie do wysłania pogoni! 

Wassenfeld uścisnął rękę Tadeusza, skłonił się zamaszyście Jance i wyszedł. 

Gdy młodzi małżonkowie znów znaleźli się sami w alkierzu, Janka osunęła się bezwładnie na krzesło i ukryła twarzyczkę w dłoniach. 

- Januś moja! Co tobie?!... Rozchmurz się. 

- Jedziesz?! - szepnęła Janka drżącym głosem. 

Zabielski porwał się nagle i jął wielkimi krokami mierzyć izbę. 

- Czy jadę? Kochanie ty moje! Sam nie wiem!... Chciałem z tobą razem... Lecz bez ciebie!... Nie, niepodobna! Skąd mi taka myśl postała nagle w głowie! Nie, ja nic nie pomogę, nic nie zmienię... nieszczęścia nie odwrócę!... Trudno! Już zostanę tym austriackim burmistrzem! 

- Więc przeczucie mnie nie omyliło? Myślałeś... 

- Do Warszawy cichaczem umknąć... aby przede wszystkim uprzedzić o grożącym niebezpieczeństwie, a samemu wydostać się z tego piekła!... Januś, daruj mi! Przeznaczeniem moim było widocznie, abym był bezsilnym widzem nowego najazdu Austriaków! A przecież, gdyby tam wiedziano o zbierającej się burzy... kto wie?... 

W oczach Janki zabłysły gorączkowe ognie. 

- Więc pisanie wygotuj i wyślij kogo natychmiast! 

- Niepodobna! Tyle zaufanego nie mam, a gdyby przejęli list, snadnie dojść by mogli autora! Wówczas zgubiłbym i ciebie, i siebie!... Ha, cóż! Nie mówmy o tym więcej!... 

- Więc jedź beze mnie! - odezwała się z mocą Janka. 

Pan Tadeusz spojrzał na szkarłatami okrytą twarz żony, na energicznie zsunięte brewki, na zacięte jej usteczka i zdumiał się. 

- Jak to, Januś... bez ciebie?... 

- Ja zostanę, poczekam, wrócisz... 

- Wrócę... zapewne! 

- Jedź, jedź, nie zwlekaj! - zachęcała drżącym głosem Janka. - Jeżeli ta wiadomość może tak zaważyć, nie wolno się ociągać! Byleś prędko powrócił! 

- Zdradzę zaufanie pułkownika!... 

- Albo ziemię, która nas wydała!... 

- Prawda! A jeżeli?!... Nie! Wrócę z pewnością! Bóg cię natchnął myślą poczciwą! 

- Czasu... wiele nie potrzebujesz; byleś dotarł do Warszawy... może do granicy wystarczy?! A potem wracaj!... 

- A gdyby tu zaszło coś?... 

- Bądź spokojnym!... Ja sobie poradzę. Jest stary Łukasz! Zresztą, nie lękam się o siebie! Pan Tadeusz spoglądał z uwielbieniem na Jankę. Miał ją za taką słabą, tak płochliwą, aż 

oto znachodził w niej tyle hartu, tyle odwagi... 

Zabielski chciał coś jeszcze mówić, lecz Janka nie dała mu przyjść do słowa i natychmiast jęła przygotowywać dla męża zawiniątko, troszcząc się o każdy drobiazg i układając plan całej drogi. Uradzono, że pan Tadeusz własnym wózkiem dojedzie do Iłży, a tam dopiero wynajmie konie do Radomia, a z Radomia do Warszawy. 

Janka pobiegła sama wydać rozkazy parobkowi, pan Tadeusz zaś wysunął się do kancelarii magistrackiej, w rynku położonej, i tam jął samemu sobie koncypować glejt na przejazd granicy, mianując siebie samego Wojciechem Starczyńskim, obywatelem obwodu ostrowieckiego. 

Kiedy glejt był już upstrzony pieczęciami, pan Tadeusz nakreślił jeszcze kilka słów do Mólskiego o tym, że sprawy familijne niewolą go do wyjazdu na dni kilka pod Iłżę i że obowiązki swoje powierza jego - Mólskiego - pieczy, i powrócił do domu, 

Pan Tadeusz wahał się jeszcze, ociągał z wyjazdem. Bał się następstw swego kroku, bał się o Jankę, bał o przyszłość. Tłumaczył żonie obowiązki, prawił niby o intencjach, które go do kroku tego skłaniają - a w głębi może był przygotowanym, aby silniejszemu argumentowi Janki ustąpić i wyjazdu zaniechać. Lecz, o dziwo, Janka nie wymówiła słowa jednego, mogącego zachwiać postanowieniem. Przytwierdzała nawet prognostykom o szczęśliwym, niechybnym powrocie... 

Aż panu Tadeuszowi zrobiło się przykro. 

Po tej tkliwej, przywiązanej Jance nie spodziewał się był takiej oziębłości. Jeszcze był pewien, że może przy pożegnaniu dostrzeże silniejsze wrażenie, może usłyszy słowo „zostań”. Ale w Jance snadź zaszła nagła a nieoczekiwana przemiana. 

Gdy Tadeusz ostatni pocałunek składał na jej czole, zmrużyła powieki i szepnęła: 

- Jedź!... Dotrzyj!... Powinieneś!... Niech cię Bóg prowadzi! 

Pan Tadeusz wzruszony, a bardziej może podrażniony - wskoczył prędko do wózka. Konie pomknęły z kopyta i znikły w mgłach szarzejącego poranku. 

Janka przez czas jakiś ścigała rozpalonym wzrokiem oddalający się wózek, a potem wróciła ociężale do alkierzyka i tam padła zemdlona. 

II

Ze ściśniętym sercem jechał pan Tadeusz do Iłży. Ziąb lutowego poranku przejął go wskroś i do reszty zmroził w nim te zapały, które wyrywały go z domowego, a tak niedawno rozetlonego ogniska. Przedsięwzięcie, zrazu łatwe do wykonania, teraz spiętrzyło się w oczach jego w rozliczne trudności a przeszkody. Lada chwila mógł, na pierwszej rogatce wzbudzić podejrzenie i dostać się w ręce żandarmerii polowej. Gdybyż jeszcze miał pewność, że wiadomość, którą wiezie, nie będzie spóźniona, że istotnie czynem swoim odda przysługę... 

Zniechęcenie nurtowało w panu Tadeuszu. Wyrwał się niepotrzebnie zgoła. Co tu jego mizerna figura pomóc lub znaczyć mogła? Kancelistą był sobie cichym przez tyle lat - no i działo mu się nie najgorzej. Prawda, dokuczliwą była ta kancelaria. I jeszcze w Rządzie Cyrkularnym Lubelskim nieraz brała go ochota z Austriakami rozbrat wziąć i uciec bodaj za morza... Ba - kiedy znów i do wojaczki nie miał serca. Kto wie zresztą, żeby się była okazja znalazła!... Był czas nawet, że kiedy mu imć pan Głuski córki bronił a śluby odkładał - w panu Tadeuszu zbudziła się jakaś desperacka myśl za „Napolionem” wędrować!... Pan Podhorodeński go powstrzymał - i w samą porę! A tamto bodaj rozsądniejsze było niż dzisiaj... 

Pan Tadeusz wzdychał a sapał gniewnie - sobie samemu robiąc wyrzuty. To znów chciał na woźnicę zakrzyknąć, aby do domu nawracał... ale wówczas jawiły mu się smutnie patrzące oczy Janki, a w uszach dźwięczały mu ostatnie jej słowa: „Jedź... powinieneś!...” 

Już dobrze dniało, gdy wózek pana Tadeusza stanął na rynku w Iłży. Zabielski odprawił pachołka do zajazdu, a sam jął przepytywać się leniwie o konie do Radomia. Usłużny Żydek wynalazł mu to, czego żądał, prędzej, niż się pan Tadeusz spodziewał. Sznur cały bryk ładownych stał już na trakcie gotowy do wyruszenia. Gromada kupców radomskich zbierała się z gorączkowym pośpiechem, byle do domu przed szabasem zajechać. 

Młody burmistrz ani się spostrzegł, gdy wyrwano mu z rąk węzełki, ulokowano w wasągach, a za nimi i jego samego. 

Pan Zabielski fukał, srożył się, lecz uległ, choć jeszcze sobie samemu nie wierzył, aby istotnie do Warszawy jechał. Jeżeli nie za Radomiem, to gdzieś pod granicą utknie, zatrzymany przez straż, wysumituje się, no i potem, nolens volens - chcąc nie chcąc, zawróci do Ostrowa. 

Gdyby był już nawet na taką przeszkodę natrafił - wcale by się nią nie strapił - może rad by ją powitał... Trzeba jej było na zabicie w sobie nie znanej mu zgoła alteracji - niepewności, która nurtować w nim zaczęła. Oto zdało mu się, że jakiś dźwięk nieznany zrywa się w jego piersi i woła nań, że wierzby przydrożne, podmuchem wiatru kołysane, chwieją zlodowaciałymi kiściami a jęczą na mrozie, że wyglądająca spod białych puchów ziemia pogląda ku niemu smutna, sczerniała, a spod załamanych strzech, pochylonych chat, opustoszałych sadyb spływa doń żal, ostry, gryzący. 

Pan Tadeusz otrząsnął się zabobonnie i, by myśli te odpędzić, spojrzał ku skulonej postaci dziada siedzącego w kącie bryki i zagadnął: 

- A wy dokąd?... 

- Do Radomia, miłościwy panie! 

- Po co wam?!... Nie lepiej doma siedzieć przy piecu... a nie na stare lata po mrozie się włóczyć!... 

- Oj, prawda!... Nie z woli jadę! Bieda gna, pędzi człeka! 

- Hm! Nie macie nikogo?! 

- Nie mam i mam!... Zwyczajnie na świecie! Młodzi się rozbiegną!... Cóż? Staremu trzeba za torbę, za kij - kiedy inaczej nie można!... 

- Pewnie! Pewnie! - mruknął niedbale pan Tadeusz i, sięgnąwszy do woreczka, wetknął dziadowi kilka srebrniaków. 

- Bóg zapłać miłościwemu panu! I za mnie, i za to. niebożę... Zabielski podniósł oczy w stronę, gdzie dziad wskazał, i teraz dopiero spostrzegł tęgiego wyrostka, któremu ledwie para bystrych, świecących oczu spod nasuniętej na czoło czapy wyglądała. 

- Wasz chłopak? 

- Tak jakby i mój. 

- Czas by mu do roboty! 

- Oj, czas, czas wielki! - przytwierdził dziad z przekonaniem. 

- Do rzemiosła go chcecie? 

- Ano juści! - uciął dziad i umilkł mierząc Tadeusza matowym spojrzeniem swych wyblakłych oczu. 

- Hm! Dobrze! Trzeba! - przytwierdził obojętnie Zabielski i wrócił do gnębiących go myśli. 

W Radomiu o konie było panu Tadeuszowi trudniej. Żydkowie ani słyszeć nie chcieli o drodze w dzień sobotni, okoliczni wieśniacy po dniu targowym już się rozjechali. Zajazdy świeciły pustkami. 

Pan Tadeusz dosyć obojętnie zdecydował się na przeczekanie, znów poddając się intencjom zaniechania dalszej podróży. W ustronnej karczmie, tuż przy trakcie warszawskim, upatrzył był sobie nocleg i tam zmierzał z tobołkami, przemyśliwając nad tym, czyby nie lepiej było rozpytać się o znanego mu z dawnych lat imć pana Lubienieckiego, woźnego trybunalskiego. Właśnie chciał dla samej bodaj ciekawości zagadnąć przechodzących mieszczan, gdy wtem usłyszał dobrze mu znajomy głos: 

- Witam waćpana! 

Tadeusz obejrzał się i skłonił niepewnie wpółprzygiętej figurce niepozornego jegomości. 

- Witam! Lecz wybacz waszmość... nie wiem, kogo... 

- Che - che! - zaśmiał się nieznajomy podsuwając się nieznacznie. - Mości Zabielski! Nie poznajeszże mnie?! Tak żem się zmienił, do kaduka?! Schudło się trochę, ba, bo nie było mnie komu promować na burmistrzówkę! 

Tadeusz postąpił krok naprzód i teraz dopiero poznał był żółtą, zwiędłą przedwcześnie twarz Dyzmy Rudzkiego, dawnego kancelisty. 

- A... imć Rudzki! - ozwał się przeciągle Zabielski, nieprzyjemnie zdziwiony niespodziewanym spotkaniem. 

- Widzisz waćpan! Góra z górą!... Weselisko, słyszałem!... Che - che!!... 

- Tak... właśnie!... 

- Ba! I cóż tu waćpan w tych stronach?! 

- Pilne sprawy wypędziły mnie! Mus! 

- Wierzę, wierzę!... No - no! Teraz mi się waćpan nie wykręcisz!... Do licha, przecież przepić do siebie pozwolisz?!... Tyś wzrósł na personata! Phi!... A ja skromny człek, ot, 

ledwie się trzymam! Jeden w górze, drugi w dole!... Che - che! 

Rudzki śmiał się sucho, ironicznie, mrugał mdłymi, świdrującymi oczkami i zapraszał Zabielskiego na poczęstunek. Panu Tadeuszowi niesporo było. Rudzkiego znał dawno, lecz jakąś niewytłumaczoną niechęć do niego żywił. Rudzki był nawet pilnym i zdolnym kancelistą, miał wielkie zachowanie u Austriaków, przeszedł wielu kolegów, a mimo to zginął był nagle z bruku lubelskiego. Powiadano wówczas, że jakiś ważny niezmiernie zajął urząd, że wielka kariera stanęła przed nim otworem. Nikt wprawdzie nie umiał nic pewniejszego się dowiedzieć. Rudzki przepadł, zniknął bez słowa pożegnania. A że w ogóle był nie lubianym, więc nie troszczono się o kolegę ani nie starano się zajmować domysłami. 

Pan Tadeusz odpowiadał ozięble na zaproszenia Rudzkiego, lecz ten nastawał uporczywie. 

- Zdrożony jestem!... Do zajazdu pora. 

- Doskonale! Idę z waćpanem! Ja przecież także popasam tylko! A gdzie waćpan myślisz?! 

- Ja do karczmy przy trakcie warszawskim! 

- U Dzięcioła! Che - che! Więc nie ma targów, bo i ja tam nocuję! Tadeusz powlókł się niechętnie z Rudzkim. 

W drodze ten ostatni jął wypytywać Zabielskiego, zagadując niby niedbale: 

- Więc... waszmości sprawa pilna dokuczyła, tak?! 

- Aha!... Po niewoli musiałem! Psi czas. 

- Z Ostrowa do Radomia! Szmat drogi! Może wam wygodzić czym? Znam tu niejednego! 

- Dziękuję. Ja w okolicę!... 

- Ja także... 

Pan Tadeusz zmierzył niepewnym okiem Rudzkiego. Ten ostatni ciągnął dalej: 

- A wy w którą stronę? 

- Na lewo i potem przed się! - rzucił niecierpliwie Zabielski. Rudzki zaśmiał się sucho. 

- Che - che... Coś jakby i ja! 

Tadeusz zbył milczeniem odpowiedź Rudzkiego i przyśpieszył kroku, aby prędzej zdążyć do karczmy. Rudzki wciąż dogadywał i rechotał półgłosem. 

- Che - che! Burmistrzu dobrodzieju! Gdyby nie dawna znajomość, myślałbym, że wam nie po myśli moja kompania... Che - che!... Ja to rozumiem! Co?... Che - che!... Znamy się na tym... 

Zabielskiego ręka świerzbiała. Lecz chcąc uniknąć zajścia, usta zaciął i udał, że nie rozumie przymówek. 

Ale od Rudzkiego nie było tak łatwo się odczepić, jak mu się zdawało z początku. W karczmie dawny kolega przysiadł się na dobre do Tadeusza i na chwilę go nie odstępował. Zabielskiego to natręctwo zaczęło bawić w końcu. Coraz lepiej odcinał się Rudzkiemu. Ten znów zawsze miał na ustach ten sam uśmiech nerwowy, nieszczery. 

W karczmie było gwarno. Stoły obsiadły gromadki ubogiej szlachty, rozprawiając półgłosem. Kilku mieszczan kiwało się apatycznie nad dzbankami piwa; w rogu izby, na ławie, rozparło się trzech oficerów austriackich i hałaśliwą wiodło rozmowę. Niemczyzna raz po raz głuszyła wszystkich. Szlachta niechętnie zerkała ku mundurom oficerskim, mieszczanie poglądali spode łba. Oficerowie nie zwracali na to uwagi i zachowywali się coraz wrzaskliwiej, każdy ich ruch, każdy wyraz mówiły - my tu jesteśmy panami, my rządzimy, my rozkazujemy. 

Pana Tadeusza podrażniło to. 

- Tamtym zdaje się, jakby byli sami! - zauważył niechętnie. 

- Che - che!... Mości burmistrzu! Są tu jak u siebie... Prawda? Czas na nich!... 

Zabielski chciał przytwierdzić, lecz, pochwyciwszy świdrujące spojrzenie Rudzkiego, umilkł. 

Tymczasem spod szynkwasu wysunął się na środek izby opasły łyk i z oznakami zadowolenia zbliżył się do stołu Zabielskiego i Rudzkiego. 

- Ja tu waszmościów szukam, a waszmość panowie akurat, razem siedzą!... 

Pan Tadeusz teraz dopiero poznał w przybyłym łyka, którego był się rozpytywał o konie. 

- Za godzinę będzie bryka. 

- To bardzo dobrze! - mruknął obojętnie Zabielski. 

- Waszmość panowie... 

- Ja tylko jeden! - przerwał Tadeusz. 

- Kiedy bo... proszę waszmości... ten pan także przepytywał się o konie do granicy... i wcześniej jeszcze. Bryki nie opłaciło mi się i dla dwóch wytaczać..... ale kiedy znalazło się jeszcze dwóch innych... 

- Nic nie rozumiem... 

- Che - che!... Mości burmistrzu... Więc wy dokąd?... 

- Pod Warkę, w pilnej sprawie!... 

- Pod Warkę?... Patrzaj - więc pojedziemy razem... 

- A tamci dwaj jeszcze co za jedni? 

- Et!... Biedota sobie... 

Zabielski chciał się wymówić, lecz Rudzki nie dał mu przyjść do słowa. 

Umowa stanęła, że za godzinę łyk czekać będzie na rynku z końmi. 

Po oddaleniu się łyka Rudzki jął baczniej poglądać ku Zabielskiemu, a gdy ten zbywał go wciąż półsłówkami, odezwał się poważnie: 

- Panie Tadeuszu! Coś mi waćpan krzyw! Dlaczego? Ja cieszę się wielce z waszej kompanii. Więc trzeba wam?... 

- Pod Warkę! 

- A może - dodał ciszej Rudzki - chcielibyście uniknąć na granicznej rogatce?... 

- Uniknąć, czego? - odparł pewnym głosem Zabielski. 

- No... widzisz waćpan... Czasy takie... Teraz może trudniej wydostać się. Żądają papierów... 

Pan Tadeusz otworzył szeroko oczy. 

- Waszmość dworujesz sobie ze mnie! 

Ta prosta odpowiedź jakby zbiła z tropu Rudzkiego. Schylił głowę i z odcieniem uszanowania spojrzał na pana Tadeusza. 

- Darujcie! - szepnął potulnie. 

Noc już zapadła, gdy pan Tadeusz z Rudzkim usadowił się na bryce, szczelnie otulając się kożuchami. Przed nimi, około woźnicy, rysowały się dwa skulone cienie. Konie ruszyły. Bryka potoczyła się zgrzytając łańcuchami i piszcząc obmarzniętymi piastami. Pan Tadeusz pogrążył się w zadumie. Rudzki uważnie wpatrywał się w sylwetki nieznajomych. W końcu mruknął niecierpliwie: 

- Ciekawy jestem, co to za jedni? 

- A ci?!... Cóż waćpanu po tym? 

- Ba! Różni się teraz włóczą! Jeszcze pod granicą! Czasem dobrze wiedzieć! 

W Jedlińsku, na popasie, podróżni wygramolili się z bryki, aby w przydrożnym zajeździe rozgrzać się i pokrzepić. Pan Tadeusz i Rudzki ruszyli żwawo naprzód i zasiedli do grzanego piwa w izbie gościnnej. Ledwie że się zdołali rozejrzeć a z rozespania otrząsnąć, gdy weszli dwaj nieznajomi towarzysze podróży. Rudzki zerknął ciekawie ku obcym, lecz ci zasunęli się w przeciwległy kąt i półgłosem zagadali z karczmarzem, nie rozpinając kubraków i nie odwijając postawionych kołnierzy. 

Pan Tadeusz mimo woli spojrzał ku obcym i zdumiał się. Twarz starszego wydawała mu się być uderzająco podobną do twarzy dziada, z którym przyjechał do Iłży. Chciał się był właśnie swoim domysłem podzielić, lecz Rudzki ozwał się pierwszy: 

- No, dałbym sobie rękę uciąć, że tym nie po myśli byłoby spotkać się z patrolem! 

- Może!... 

- Nawet zdaje mi się, że ja tych jegomościów skądciś znam! 

- I mnie także! 

- Widzisz waćpan! Pozwól! Dowiedzmy się, z kim mamy do czynienia! Tu Rudzki podniósł głos: 

- Czołem waćpanom! Dokądże to panów ziąb taki pędzi? 

Starszy z nieznajomych poruszył się niespokojnie, a po dłuższej pauzie bąknął pod nosem: 

- Ziąb, bo ziąb! 

- Waćpanowie z daleka? 

- Nie bardzo! 

- Waćpanowie dokąd? 

- Jedną bryką z waćpanem! 

- Może piwa z nami?... 

- Bóg zapłać, mamy swoje! Rudzkiemu oczy zatliły się ponuro. 

- Przysiągłbym, że to nie lada ptaszkowie! - szepnął do pana Tadeusza. 

- Co nam do nich?! W drogę nie wchodzą! 

- Hm! Tego mało!... Pozwólcie... Muszę ja im zajrzeć w oczy! 

Rudzki podniósł się ociężale i jął niby to od niechcenia zbliżać się do kąta, w którym siedzieli nieznajomi - lecz ci rzucili karczmarzowi pieniądze i, zanim Rudzki zdołał się spostrzec, wstali pośpiesznie i wyszli z izby. 

Dyzma żachnął się niecierpliwie i kazał karczmarzowi przywołać woźnicę. 

- Co to za jedni ci dwaj?! Woźnica wzruszył ramionami. 

- Kto ich wie! 

- Nie znasz ich?! 

- Jak i waszmość panów! Ni mniej, ni więcej!... Pan Tadeusz poglądał ze zdziwieniem na Rudzkiego, nie pojmując tej jego ciekawości. 

- Co waćpanu?!... Niech sobie!... Przecież jest nas dwóch!... Krócice mam dobrze opatrzone. 

- Nie w tym rzecz!... 

- Więc? 

- Długo by mówić!... Nie podobają mi się!... No... ale sianem nie dam się im wykręcić! 

- Co waćpan zamierzasz?! 

- Zobaczymy! - syknął groźnie Rudzki. 

Po krótkim postoju bryka potoczyła się dalej. Zabielski znużony podróżą drzemał i kiwał się automatycznie. Rudzki także wydawał się śpiącym, lecz spod nasuniętej na oczy czapy ścigał majaczące się przed nim cienie nieznajomych, którzy od czasu do czasu zamieniali ze sobą jakieś wyrazy. 

Dyzma nadstawiał uszu, pochylał się ku przodowi niby chwiejąc się bezwładnie w takt dygocącej bryki; raz zdawało mu się, iż słyszy swoje własne nazwisko, wymawiane z naciskiem, ale chrzęst łańcuchów zgłuszył szeptem prowadzoną rozmowę. 

Ujechano tak z dobrą milę. Aż na drodze jęły rysować się cienie chat, a tu i owdzie migotać niepewne światełka. 

Woźnica ocknął się i zaciął konie. 

- Hej! A co to za wieś? - rzucił Rudzki. 

- Ksawerów! Zaraz nadjedziemy na rogatkę! Nieznajomi poruszyli się niespokojnie. 

Rudzki uśmiechnął się do siebie z zadowoleniem i pociągnął Tadeusza za rękaw. 

- Mości Zabielski, rogatka! 

Pan Tadeusz otrząsnął się ledwie z drzemki, gdy bryka zatoczyła się gwałtowniej i stanęła. Z chaty przydrożnej wysunęła się gromadka ludzi z pochodniami. 

- Co to ?! - mruczał rozespany Zabielski. 

- Nic! Patrol strażniczy! - odparł flegmatycznie Rudzki. 

Patrol zbliżył się tymczasem do bryki. Idący przodem podoficer zadał kilka pytań woźnicy, przerzucił podane mu przez nieznajomych papiery, a następnie podszedł do Zabielskiego i Rudzkiego. Tu legitymacja poszła nierównie szybciej. Podoficer rzucił okiem na pieczęcie i odezwał się sucho w stronę stojącego przy szlabanie szyldwacha: 

- Fertig! Gotowe! 

Zawiasy szlabana już zgrzytnęły, konie potrząsnęły raźno łbami, lecz Rudzki pochylił się ku podoficerowi i szepnął doń kilka wyrazów po niemiecku. 

Podoficer cofnął się raptownie. 

- Halt! Stój! - rozeszła się ponownie komenda. A równocześnie podoficer przypadł do dwóch nieznajomych. - Zsiadać natychmiast! Aresztuję was!... 

- Co? Za co? - bronił się starszy. 

- Dowiecie się później! Dalej!... Herman! Hans! Do mnie!... 

Strażnicy skupili się około podoficera, mierząc groźnie skurczone postacie nieznajomych. 

- Jak się ważycie? Mamy papiery w porządku!! 

- Słuchaj ty! - warknął zajadle podoficer. - Chcesz, żeby cię za uszy ściągnąć?!... Brać ich! 

Strażnicy wyciągnęli żylaste ręce ku nieznajomym, lecz w tejże chwili starszy z nich porwał się z miejsca i powalił najbliżej stojącego uderzeniem pięści i zanim podoficer i pozostali żołnierze zdołali się opamiętać, wyskoczył na ziemię na przeciwną stronę bryki, wołając groźnie na towarzysza: 

- Do mnie tu, Jędrek! 

Nazwany Jędrkiem targnął się ku przodowi i już miał wyskoczyć, gdy Rudzki przytrzymał go za połę kubraka. 

- Poczekaj, kawalerze, dokąd ci tak pilno?! - syknął Dyzma. 

- Szpiegu austriacki! - huknął starszy z nieznajomych. 

- Ognia do nich! - pienił się podoficer dobywając pałasza. 

- Do mnie tu! - krzyczał Rudzki, któremu krzepki snadź młodzieniec z rąk się wyrywał. Żołnierze rzucili się ku bryce. Dwa strzały padły jeden po drugim. Jedna z kul gwizdnęła 

tuż około zalterowanego pana Tadeusza. Ku piersi szamocącego się z Rudzkim młodzieńca wysunął się już był bagnet karabina. Ale starszy jego towarzysz wspiął się na brykę i, odepchnąwszy oniemiałego z pomieszania woźnicę, schwycił gwałtownie za koniec karabina i wyrwał go z rąk żołnierza, potem zamierzył się na Rudzkiego. Dyzma puścił połę kubraka i zsunął się z bryki ku napastnikowi. 

- Za mną! Z tej strony! Mości Zabielski, do mnie tu!... Austriacy skoczyli na pomoc Rudzkiemu. 

- Jędrek, bierz za krócicę! - komenderował dalej starszy z nieznajomych, młynkując przed sobą karabinem. 

- Masz ją! - zaśmiał się Dyzma i wypalił z pistoletu. Kula raniła starszego w nogę. Ugodzony zatoczył się. Nie tracąc atoli przytomności, odpierał razy zadawane mu bagnetem. 

- Poddaj się, bo będziesz wisiał! - rechotał Rudzki. 

- Dyzma, milcz!... 

- Kto jesteś, ty tchórzu?! 

- Jędrek, pal mu w łeb!... 

Młodzieniec wystrzelił, lecz chybił. Żołnierze śmielej natarli. Starszemu już sił brakło do zasłaniania się. Dwóch piechurów opatrywało zamki karabinów, aby do pewnego strzału się złożyć. 

- Cel! - rozkazał podoficer. 

- Stójcie! - zawołał Rudzki. - Muszę ich mieć żywcem! 

- Nigdy! Słyszysz, szpiegu? 

- Zobaczymy! - śmiał się dziko Rudzki. - Powiesz ty więcej przy węgielkach!... Zachodzić mu z tyłu! 

- Z tyłu! Poczekaj, przechero! Szymon, wal, nie pytaj! 

Na to zawołanie woźnica wyrwał zasunięty pod siedzeniem drąg i skoczył z tyłu na Austriaków nie spodziewających się z tej strony napaści. 

Raz i drugi zakręcił drągiem i uderzył po kaszkietach. Dwóch żołnierzy padło ogłuszonych. 

Żołnierze, przerażeni odsieczą, nie mogąc wśród panujących ciemności dosięgnąć przeciwników, cofnęli się pośpiesznie. 

Rudzki zaklął, zmuszony do ustąpienia. Młodzieniec, chowający się dotąd za plecami starszego swego towarzysza, sięgnął po karabin leżący około rozciągniętego na ziemi Austriaka i natarł na Rudzkiego. 

Dyzma odskoczył od bryki, wołając rozpaczliwie: 

- Do mnie! Do mnie, żołnierze! Mości Zabielski, ratuj przed tymi opryszkami! 

W dali rozległy się głuche dźwięki alarmującego bębna. Na skraju drogi migały już pochodnie... 

Rudzki chciał umknąć, lecz drogę miał zagrodzoną. Jedynym ratunkiem dlań mógł być pan Tadeusz - lecz ten siedział bez ruchu, jak skamieniały, nie wiedząc, co ze sobą począć. 

- Zabielski! - ryczał Rudzki wijąc się przed wysuniętymi ku niemu żądłami bagnetów. - Czego waćpan! - rzucił mimowolnie pan Tadeusz. 

- Ratuj! Pal w opryszków!... 

- Dyzmo! Szpiegu nikczemny... Tu twój koniec będzie!... Chciało ci się wypatrywać w Warszawie?! Pamiętasz, kto ci plagi wyliczyć kazał przed dwoma miesiącami?!... 

- Oskierko! - zawył z wściekłością Rudzki i nagle odtrącił bagnet i z puginałem wpadł na przeciwnika. Jędrek z Szymonem chcieli pośpieszyć z pomocą - ale żołnierze znów skupili się, a widząc nadciągającą pomoc, natarli śmielej. Rudzki dławił starego i mocował się z nim. Oskierko, któremu od postrzału noga silnie krwawiła, opierał się dzielnie, lecz w stalowym uścisku Dyzmy słabł i ledwie mógł utrzymać grożącą mu puginałem rękę. Po daremnym wysiłku - przechylił się i upadł. Rudzki przytłoczył go kolanami do ziemi i wzniósł rękę do ciosu. 

Naraz Rudzki zatrząsł się z przerażenia - ktoś z tyłu schwycił go za uzbrojoną puginałem rękę i szybkim ruchem w tył mu wyłamał. 

- Zabielski, ratuj! 

- Jestem! - huknął dźwięczny głos pana Tadeusza tuż za plecami Rudzkiego. 

- Puszczaj mnie! Chcesz tego nikczemnika bronić! Wiesz, że za nim listy gończe... 

- Milcz! - przerwał pan Tadeusz. - Coś waść za jeden?! 

- Oskierko... kapitan drugiego pułku ułanów... Księstwa! 

- Puść go! - rozkazał sucho Zabielski, szarpiąc Rudzkiego. 

- Oszalałeś!... Chcesz wisieć z nim razem! Nigdy! Do mnie, warta! Na pomoc!... Ty! Dyzma nie dokończył, gdyż pan Tadeusz porwał go wpół, zatrząsł i odrzucił gwałtownie, 

uderzając obezwładnionym ciałem Rudzkiego o koło bryki. Rudzki stracił przytomność. 

Zabielski poskoczył ku Oskierce, pomógł mu powstać i z nim razem sunął ku Szymonowi i Jędrkowi, którzy ostatkiem sił walczyli przeciwko przemagającej sile żołnierzy. 

- Wal, Jędrek - wołał teraz Oskierko. 

- Z tyłu im zachodzić! - wtórował pan Tadeusz, który, wyrwawszy z rąk osłabłego Szymona drąg, natarł z furią na Austriaków. 

W młodym burmistrzu-kanceliście pasja zagrała. Oczy mu krwią nabiegły. Mimo nastawione bagnety, mimo strzały karabinowe następował, zadając krwawe razy. Austriacy próbowali się bronić, lecz noc czyniła ich strzały ślepymi, dwoiła liczbę nieprzyjaciela. Gdy jednak Szymon z podniesionym karabinem, a za nim znów Jędrek i Oskierko napadli na żołnierzy z boku, ci pierzchnęli w nieładzie, nawołując się i szukając oparcia w nadciągającej ze wsi pomocy. 

Oskierko postrzegł niebezpieczeństwo i zawołał: 

- Za mną teraz! W pole! 

Zabielski i Jędrek bez wahania poszli za biegnącym Oskierką. 

Szymon skoczył do woza, pochwycił za kobiałkę i poszedł za ich przykładem. 

Austriacy, spostrzegłszy ucieczkę, rzucili się w pogoń. Kiedy jednak cienie uciekających skryły się w czerniejącym na skraju pola zagajniku, odeszła ich ochota do dalszego pościgu. 

Zabielski ze swoimi przygodnymi towarzyszami biegł tymczasem, ile siły stało, klucząc w zagajniku, aby zmylić pościg. Zagajnik atoli przeszedł w las mocno podszyty od dołu, zawalony tu i owdzie, snadź przez huragan, kłodami drzewa, pełne zdradliwie sterczących, spróchniałych pni, śniegiem przyprószonych dołów a rozwierających się nad grząskimi błotami powłok lodowych. Uciekający zwolnili kroku, lecz szli jeszcze, ledwie ostrzegając się niekiedy przed napotkaną przeszkodą. 

Po godzinie takiej drogi Oskierkc nagle przystanął, oparł się o sosnę i rzucił głucho: 

- Kroku dalej stąpić nie mogę! 

- Co waćpan?!... - zagadnął z niepokojem Zabielski. 

- Noga! - jęknął Oskierko. 

Szymon z Jędrkiem pośpieszyli Oskierce z pomocą. Usadowili go na kłodzie drzewa i jęli opatrywać mu ranę, trzeźwiąc wódką dobytą z kobiałki. 

Pan Tadeusz przysiadł także na kłodzie i dyszał ciężko. Skronie mu pulsowały, ręce drżały. Jeszcze nie mógł odzyskać równowagi po przebytych tylko co wypadkach, jeszcze nie umiał zdać sobie sprawy, jak się to stało, że oto teraz znajduje się w lesie pośród obcych mu zgoła ludzi. 

Bił się przecież tam! Stawił opór! Nic podobnego w życiu mu się nie przydarzyło!... A jak cofali się przed nim!... 

Zabielski uśmiechnął się sam do siebie z zadowoleniem. 

Nagle uczuł jakieś niezrozumiałe dlań ciepło na lewym policzku. Sięgnął ręką. Zdało mu się, że strumień potu. Spojrzał mimo woli na rękę - wydała mu się czarną. Otarł ją o śnieg. Na śniegu ukazały mu się ciemne plamy... Dotknął po raz drugi, trzeci, za każdym razem wycierając rękę - plamy na śniegu zwiększały się... Wiatr mroźny szczypał go dotkliwie w lewy policzek. 

Pan Tadeusz wziął grudkę śniegu i przyłożył do twarzy - odjął, grudka była czarna prawie. Wtem poprzez wystrzeliste sosny wyjrzał rąbek księżyca. Plamy na śniegu poczerwieniały. 

Zabielski pochylił głowę bezwładnie... 

W oczach jęły mu się ukazywać świetlane płatki i otulać kłębami pary znaczącej każde drgnienie jego oddechu, a w końcu rozpływać w mgłach nieuchwytnych i jasnych koliskach... 

- Janka! - szepnął cicho pan Tadeusz i wyciągniętymi ramionami szukał tej, którą był widział tak siebie bliską, a tak nieuchwytną. 

- W drogę! Czas! Dosyć bałamuctwa! - rozległ się znów raźny głos Oskierki. 

- Wstawaj waszmość! - dorzucił Jędrek. 

- Idę! - Jęknął pan Tadeusz. Zebrał siły, podniósł się, lecz nogi odmówiły mu posłuszeństwa i runął na zmarzłą murawę. 

III

Pan Tadeusz z wysiłkiem uniósł ociężałe powieki i znów je zmrużył, jakby szukając w umyśle swym tłumaczenia widoku, który mu się był przedstawił. Na próżno. Ani izby tej przypomnieć sobie nie mógł, ani postaci chłopa siedzącego pod oknem na ławie. Gdzież się znajdował? U kogo?... Jechał... jechał z Iłży. Może nocuje w Radomiu? Nie... Widział się przecież z tym... A potem? 

Myśl jego pracowała gorączkowo. Jeszcze dręczyły go niepewności, jeszcze wspomnienia nocnej rozprawy kojarzyły się z dobrotliwie uśmiechniętą twarzą Wassenfelda i chudą postacią Mólskiego - aż naraz rzeczywistość stanęła przed nim jak nieuchwytne mgnienie, jedne wątpliwości rozproszyła, drugie bardziej jeszcze zaplątała. Pan Tadeusz chciał głowę podnieść, aby lepiej, uważniej rozejrzeć się, lecz za pierwszym poruszeniem ból szalony, drętwy przejął mu czaszkę wskroś. Zabielski jęknął głucho. 

Na dźwięk głosu pana Tadeusza chłop siedzący na ławie podniósł się i zbliżył do tapczana, na którym leżał Zabielski. 

- Co waszmość? - mruknął chłop. - Boli?... Pewnie!... Napij no się waćpan! To cię orzeźwi! Niech no waszmość kruszynkę się wykręci! O tak! Gałgan świeży nałożę! Drasnął tęgo... nic, zażywie... bo schnie pod plastrem... 

Pan Tadeusz syczał z bólu. Chłop z flegmą obmył mu ranę na skroni, odjął zręcznie odwilżoną a przylegającą szarpinę, osuszył krwawą szramę, plastrem oblepił i głowę spowinął. 

- Skończone! - zakonkludował chłop. - Leżże sobie waćpan teraz, byle spokojnie, a za tydzień śladu nie zostanie. 

Chłop zawrócił od tapcżana, lecz Zabielski, któremu wino dodało sił, zagadnął niepewnie: 

- Gdzież jestem?... 

- Przecież nie u oczajduszy, mospanie; ci, co was przynieśli, Austriakom was nie wydali!... Dosyć! Przyjdzie pora, będziecie pytali. 

- Powiadacie, tu mnie zostawili? Oskierko... pamiętam!...: 

- No, Oskierko, mospanie, i cóż z tego. 

- Jest tutaj? 

- Juści! Miał czekać na waszmości!... 

- Poszedł!... Dawno? 

- Dziś piąty dzień!... 

- Piąty dzień... piąty! Więc ja tutaj leżę piąty... 

- Ósmy! - poprawił chłop. - Narobiliście takiego gwałtu pod Ksawerowem, że was w lesie trzymać musiałem!... 

- Możeż to być? Jezus! Nie ma go! Może jest gdzie w pobliżu!... 

- Pewnie, żeby go obwiesili albo w kajdanki zakuli! Poszedł do Warszawy. A waszmości, jak tylko lepiej będzie, radzę uczynić to samo, bo cię i u mnie wypatrzyć mogą! 

- Tak, tak! - powtarzał Zabielski. - Ja muszę, muszę do Warszawy!... Zaraz muszę! Pilna sprawa! 

Chłop machnął ręką. 

- Nie ucieknie! Bądź waćpan kontent, żeś życie za ogon przytrzymał! 

- Wojna! Rozumiecie... wojna idzie... a tam nie wiedzą... - bełkotał Zabielski. Chłop ściągnął krzaczaste brwi. 

- Co wy?!... Co?... Gorączka! 

- Kto wy jesteście? 

Chłop targnął się, sięgnął do wąsa, a napotkawszy na przystrzyżony przy skórze zarost, splunął z alteracją. 

- Mospanie!... Kto zacz jestem, to jestem! Waćpana o rodowód nie pytam! 

- Darujcie... lecz chcę waszmości powierzyć... 

- Więc nie powierzaj!... 

- Sprawa nie moja... 

- Ani moja, mospanie! 

- Nie waćpana... jeżeli cię nie obchodzą losy tego Księstwa, które nam zostało!... 

- Jak to, mospanie! - zawołał surowo chłop i za pas się chwycił, jakby głowni karabeli szukając. - Cóż to za brednie! 

- Wojna lada dzień!... Spod Sandomierza jadę!... Rekruta wybierają, oddziały ściągają... Austriacy ruszą chmarą... wprost na Warszawę! Tam dążyłem, aby uprzedzić, aby przestrzec... aby skłonić do czujności... 

Chłop kręcił głową niedowierzająco. 

- Dziwy, dziwy mi acan prawisz! Gdzie tu Austriacy?!... Jest przecież Napoleon! 

- Wojna i z nim! Zanim zdąży, oni zagarną!... Widzicie sami... muszę... to, co powiadam, pewne... Wassenfeld... Janka... wahałem się... ale trzeba... 

Siły Zabielskiego jęły opuszczać. Chłop zastanowił się, podał kubek rannemu, a gdy ten, nasyciwszy się, osunął się bezwładnie na posłanie, mruknął do siebie: 

- No, teraz, mospanie, prześpisz ty i wojnę, i Austriaków!...: Napłynie ci powoli krew, to i rozum wyklaruje. 

Pan Tadeusz, odurzony trunkiem, zapadł w sen kamienny. Dobrze już dniało, kiedy Zabielski otworzył znów oczy, tym razem szerzej, pewniej. Ból w skroni ledwie że się odzywał, świadomość. wróciła. 

Pan Tadeusz spojrzał ku leżącemu w kącie izby swemu gospodarzowi i pozdrowił go. Chłop uśmiechnął się filuternie. 

- A co? Lepiej! Mówiłem! Jeszcze wytrwania trochę i koniec, mospanie. Nie z takich okaleczeń się wychodziło... Jeść się pewno waszmości chce? Ba! Czekaj acan, żuru ci nagotuję. 

Chłop zwlókł się z posłania i jął się krzątać przy kominie. 

- Babie szłoby sporzej. 

- Czy waszmość pamięta, co mówiłem doń? - zagadnął niespodzianie pan Tadeusz. Chłop spojrzał niepewnie na Zabielskiego. 

- Czy pamiętam? Et... nie zważałem. W chorobie rozmaicie bywa... rozum swoje, język swoje. Ale co tam, nic takiegoście znów nie mówili. 

- Mylisz się waćpan - odparł spokojnie pan Tadeusz - albo poczytujesz to za majaczenie, a to była prawda. Chłop odskoczył od komina. 

- Co acan ? Co było prawdą ? 

- Że natychmiast ruszać muszę do Warszawy, że wojna... 

- Lecz te nowiny zakrawają mi na bajdy. Mospanie, o wojnie mówi się nie od dzisiaj. Nikt się jej nie obawia, raczej wygląda, pragnie. Waćpan trapisz się niepotrzebnie. Właśnie Oskierko... Wracaliście razem. 

- Z Radomia. 

- Wiedziałby coś, może więcej od waszmości. Chwalę mu zapał, tylko na licha będziesz bez pożytku zdrowie narażał? Wydobrzejesz sobie, a potem sam cię stąd czym prędzej wyprawię czy z wiadomościami, czy bez. 

- Austriacy lada dzień ukończą przygotowania... 

- Za pozwoleniem, toć i ja tutaj w Galicji mieszkam, pod granicą wprawdzie, ale i mnie by się coś o uszy obiło. 

- Tajemnica, pojmujesz waszmość... wojskowa! Nie mam tu czego ukrywać; jakbyś chciał... to i teraz starczyłoby argumentu na kazamaty... jestem Tadeusz Zabielski, burmistrz ostrowski... Żeby nie urząd mój, nie przyjacielstwo z dowódcą załogi... wiadomość byłaby mnie nie doszła. 

Chłop zafrasował się. 

- Może i tak! Mospanie... wierzę chętnie waćpanu... Trzeba by kogo do pikiet naszych wysłać... Macie pewno jakie papiery?... 

- Papiery! Żadnych... to tylko, co wam powiedziałem!... 

- To źle, mospanie! Tam waszego posłania nawet słuchać nie będą chcieli!... 

- Dworujesz sobie waćpan!... 

- Chciałbyś, żeby było inaczej! Słuchów rozmaitych do wolna... a między nimi co i rusz bałamuctwo!... Imaginuj sobie, mospanie, mości Zabielski, że ty sam trzymasz straż graniczną i że do ciebie zwiastun jaki nieznany przychodzi i deklaruje ci wojnę z Prusakiem... Cóż byś uczynił? 

- Wybadałbym gońca i starszyznę zawiadomił! 

- Faramuszki, mospanie, koszałki! Gdyby ci nowina taka raz do roku wypadła, nie neguję - ale tu co chwila inne wieści! Jedna straszniejsza od drugiej, a w każdej jakaś austriacka sztuczka przycupnęła i zęby szczerzy! 

- Sądzisz zatem waszmość, że lepiej by poniechać?! 

- Nigdy, mospanie! Skoro waćpan masz utwierdzenie... trzeba! Jak cię obaczą, wysłuchają, kto wie, może i uwierzą!... 

- Ależ dziwy prawicie! Toć niebezpieczeństwo zawisło, jakąż korzyść mógłby stąd wynieść nieprzyjaciel?... 

- Mości Zabielski! Mnie przekładać tego nie potrzebujesz, ale co w Warszawie, nie pójdzie ci łatwo! Zdało ci się, że cię tam z otwartymi rękoma przyjmą! Życzęć, abyś dobrze trafił! 

Pan Tadeusz spojrzał ze zdumieniem na marsowe oblicze chłopa i szepnął: 

- Prawdziwie pojąć nie mogę! 

- Nie waćpan pierwszy i nie ostatni! - zaczął gorączkowo chłop. - Nie wiem, jak sobie imaginujesz one rządy w naszym Księstwie. Król, chociaż i wielkiej zacności, ale nie żołnierz i nie wódz, więcej za swoją Saksonią się ogląda i bardziej Napoleona słuchać musi niźli sam rozkazywać. Rada Stanu chciałaby niejednego, lecz z francuskim gubernatorem sprawa 

niełatwa, a co i rusz, między panami, obcych potencyj zausznicy a tajni klienci! Każdy tam czego innego chce i do czego innego namawia! Szlachta chciałaby wojny, lecz z czym ją zacząć?! 

- Pozwól waszmość, przecież wojsko... 

- Mospanie! - odparł chłop chwiejąc smutnie głową. - Wojsko, mówisz? Gdzie bo ono jest?! Co przedniejszy żołnierz to wyprowadzony w świat! Liczże! Legia nadwiślańska, najdzielniejsza piechota Kąsinowskiego, Szotta, Chłopickiego i Estki w Hiszpanii, tam-ci są i co najlepsze ułany Konopki. Czwarty pułk Feliksa Potockiego we Francji, szósty i dziewiąty Sierakowskiego i Sułkowskiego także hiberny (zimowiska) odprawuje gdzieś pod Paryżem, z piątego pułku Michała Radziwiłła ledwie garstka została w kraju, a policz no teraz regiment gwardii, który nam co tęższą i sprawniejszą młódź wyprowadził, policz, ile to ochotnika polskiego wysługuje się we francuskich pułkach, ile wyciągnęło z domów za sławą, za zaszczytem, za Bonapartowymi orłami! I któż został?! Garść ledwie nie zaprawiona do boju, nazbyt zadufana i zapalczywa! Oficerów braknie, szesnastolatkom nakładają szlify, rozdają porucznikowskie instrumenty i co?! Miły sercu widok patrzeć na rogate czapy, granatowe mundury, amarantowe proporce, lecz gdzie takim do wojny! Mospanie, z austriackim żołnierzem rozprawa niełatwa! 

- Gorzkie wróżby waćpana! Prawda, żołnierz młody, ale wodzów ma... 

- Wodzów?! - przerwał gorączkowo chłop. - Znać, że waszmość z daleka przybywasz! Bezrząd, nieład, mataczyny i zawiść! Księże Józef chciałby naczelnej władzy, Zajączek raczej by do rokoszu się porwał, niżby Poniatowskiego słuchał, no, a przecież jest jeszcze i Dąbrowski, temu podobno nie żartem należało się dyktatorstwo i to go nurtuje a doskwiera. Trzech wodzów, trzy legiony, trzy partie zawzięte. Inwidia - zawiść zaraziła żołnierzy! Między pułkami Zajączka a dąbrowszczykami już do krwawych przychodziło bijatyk! 

Zabielski słuchał ze wzrastającym zdziwieniem gorącej przemowy gospodarza, przyglądając się jego wyniosłej postawie, twarzy wyrazistej, ruchom pełnym szlachetności nie licującym ani z kubrakiem, w który był odziany, ani z ubóstwem wyzierającym z każdego kąta izby. Pan Tadeusz nie mógł dłużej oprzeć się niepewności i zagadnął znienacka: 

- Daruj waszmość, zdumiewać mi się przychodzi twemu rzeczy rozumieniu. Pozwól, niech wiem, z kim mam honor. 

Chłop zmieszał się, po czym wzrok spuścił ku ziemi i ozwał się ponuro: 

- Kazimierczak jestem... 

- Kazimierczak? - powtórzył machinalnie pan Tadeusz. 

- Kazimierczak... właśnie! - przytwierdził chłop surowo. 

- Tu osiadły?! 

- Jak waćpan widzisz!... 

- A gdzież ja... w której stronie się znajduję? 

- Niedaleko Magnuszewa... na leśniczówce... 

- Więc waszmość jest... 

- Jestem, mospanie! - uciął groźnie Kazimierczak. 

- Waszmość musiał sługiwać wojskowo?!... 

- Musiał, nie musiał. Leż acan spokojnie i myśl o sobie, bo ani żuru się nie doczekasz, ani niczego się ode mnie nie dowiesz! 

Zabielski zrozumiał, że daremne tu będą pytania, i zadumał się, co mu przedsiębrać należy. Słowa Kazimierczaka odebrały mu ochotę do przebierania się do Warszawy. Po co jechać, kiedy mu nie uwierzą? Raczej by co prędzej bocznymi drogami do domu zawracać się należało. Teraz wszak inaczej postąpić nie może. Chybiona wyprawa! Szczęście, że i tak żyw uszedł. 

W panu Tadeuszu zimne refleksje jęły brać górę. Ciągnęła go zaciszna burmistrzówka, rwało serce do Janki. 

Gdzie jemu, biedakowi takiemu, kopytka nadstawiać a w zamysły o salwowaniu Księstwa się bawić. Ot, ledwie człeka godziwego napotkał a w gawędę się wdał i już pobitym został. Warszawa akurat miałaby czekać, aż zza Iłży szlachetka przywędruje i periculum in mora - niebezpieczeństwo w zwłoce - zwiastować jej będzie! 

Zabielski uśmiechnął się do siebie. Januś ma złote serce, a czego im obojgu nie stało - zastanowienia. Ten przecież rzetelnie wywodzi!... Zawiadomić, ostrzec... Łatwo się wymówi. A tu nawet gadać nie zechcą... Dokąd? Wassenfeld, pułkowniczysko sobie uczciwe, lecz i on także naplótł może... Ale ten stary - frant nie lada! Kazimierczak, mówi, jestem... za prostaka się wydaje, a rozprawia jak statysta - poltyk. 

Pan Tadeusz podniósł głowę, aby, na potwierdzenie swych domysłów, obrzucić badawczym spojrzeniem swego gospodarza, lecz nagle usłyszał tuż za sobą jego stalowy głos: 

- Mospanie, bierzcie się do jadła! Sił wam trzeba! 

Zabielski sięgnął po podaną mu misę. Kazimierczak usadowił się tymczasem za tapczanem od strony wezgłowia, tak że pan Tadeusz nie mógł go widzieć, i ozwał się pierwszy: 

- Jakże więc waćpan myślisz począć? 

- At, cóż? Słusznie wywiedliście. Wracać trzeba, byle co tchu, w zaścianku się zaszyć i podejrzenia nie dawać. 

- Piękne postanowienie! - mruknął ironicznie Kazimierczak. - Rozmachu starczyło wam ledwie do granicy. 

- Jak to? - odparł Zabielski stropiony niespodziewanym zwrotem. - Powiadaliście, nie uwierzą... 

- Co powiadałem? - zaperzył się stary. - Otóż i zło, co nie od dziś się rozpleniło. Lada przeszkoda - i już gotowy wykręt, a mnie co do tego? 

- Jam człek skromny... 

- Ano właśnie! - przedrzeźniał Kazimierczak. - Ja nie do tego! Ja nie uratuję, nieszczęścia nie odwrócę! Takich było miliony! Rozumiesz, mospanie?!... Miliony patrzyły, jako i ty bezradne, z założonymi rękoma, i oglądały się za siebie, kędy garść szamotała się, i miliony mówiły sobie - przecież są tacy, co robią, a gdzie nam, chudeuszom czy niezdarom!... Tfy, mospanie!... Acan kpinki sobie robisz z dobrej sprawy!... Jam stary! Mnie zwątpienie porze, ale tobie wara od tego! Jeżelim cię ziębił, to nie dla odwiedzenia cię od zamiaru, jedynie dla przygotowania, zaprawienia, byś nie roił sobie zbyt wiele, by cię lada przeszkoda nie zwarzyła w supozycjach, byś wytrwał!... 

Kazimierczak odsapnął ciężko i rzucił rozkazująco: 

- Powiadaj mi, acan, co, jak i od kogo wiesz?! 

Zabielski, oszołomiony stanowczością głosu swego opiekuna, rozpoczął tłumaczyć się ze wszystkiego a spowiadać.