Dane oryginału

Philip Zimbardo, Robert L. Johnson, Vivian McCann

Psychology: Core Concepts, Sixth Edition

Authorized translation from the English language edition, entitled: Psychology: Core Concepts, Sixth Edition, ISBN: 0-205-54788-5; by Philip Zimbardo, Robert L. Johnson, and Vivian McCann; published by Pearson Education, Inc, publishing as Allan & Bacon, Copyright © 2009 by Philip Zimbardo.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical including photocopying, recording or by any information storage retrieval system, without permission from Pearson Education, Inc. Polish language edition published by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Copyright © 2010.

Autoryzowane tłumaczenie z języka angielskiego książki pt. Psychology: Core Concepts, wydanie szóste, ISBN: 0-205-54788-5, autorstwa Philipa Zimbardo, Roberta L. Johnsona i Vivian McCann, opublikowanej przez Pearson Education Inc, wydające jako Allyn & Bacon, Copyright © 2009 Philip Zimbardo.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment tej książki nie może być kopiowany lub przekazywany w jakiejkolwiek formie, elektronicznie lub mechanicznie, w tym za pomocą fotokopii, nagrań, albo zapamiętany w jakimkolwiek systemie wyszukującym bez zgody Pearson Education, Inc. Wydanie polskie opublikowane przez Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Copyright © 2010

Projekt okładki, strony tytułowych i wnętrza

Agata Muszalska

Ilustracje na okładce

Shutterstock: Maksim Shmeljov; Jan Martin Will

Redaktor inicjujący

Monika Pujdak-Brzezinka

Redaktor

Małgorzata Żakowska-Kasprzewska

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r. (wyd. I - 3 dodruk)

Warszawa 2015

ISBN 978-83-01-18388-2

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Marcin Kapusta.

Spis treści

- Wstęp do wydania polskiego

- Wprowadzenie

- Podziękowania

- 1. Psychologia społeczna

1. 1.1. Jak sytuacja społeczna wpływa na nasze zachowanie?

- Normy społeczne zachowania

- Konformizm

- Konformizm i niezależność inaczej rozświetlają nasz mózg

- Posłuszeństwo wobec autorytetu

- Międzykulturowe replikacje badań Milgrama

- Niektóre zastosowania Milgramowskiego paradygmatu posłuszeństwa wobec autorytetu w świecie realnym

- Problem przypadkowych świadków: zło bezczynności

- Potrzebujesz pomocy? Poproś o nią!

2. 1.2. Konstruowanie rzeczywistości społecznej: co wpływa na nasze oceny innych?

- Atrakcyjność interpersonalna

- Dokonywanie atrybucji poznawczych

- Związki miłosne

- Międzykulturowe badania nad dążeniem do pozytywnej samooceny

- Uprzedzenia i dyskryminacja

3. 1.3. Jak systemy stwarzają sytuacje, które wpływają na zachowanie?

- Stanfordzki Eksperyment Więzienny

- Hierarchie służbowe systemów

- Wprowadzanie zmian systemowych w celu zapobiegania znęcaniu się nad słabszymi

- 2. Stres, zdrowie i dobre samopoczucie

1. 2.1. Co powoduje stres?

- Stresory traumatyczne

- Stresory chroniczne

2. 2.2. Jak stres wpływa na nas fizycznie?

- Fizjologiczne reakcje na stres

- Stres a układ odpornościowy

3. 2.3. Kto jest najbardziej wrażliwy na stres?

- Osobowość typu A i wrogość

- Umiejscowienie kontroli

- Twardość

- Optymizm

- Odporność

4. 2.4. Jak możemy zredukować wpływ stresu na nasze zdrowie?

- Psychologiczne strategie radzenia sobie

- Pozytywne wybory stylu życia: podwójna korzyść dla twojego zdrowia

- Suma tego wszystkiego: osiąganie szczęścia i subiektywnego dobrostanu

- Słownik pojęć

- Bibliografia

- Wykaz źródeł ilustracji

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wstęp do wydania polskiego

Jestem zaszczycony, że mój Wydawca w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, zdecydował się nie tylko przetłumaczyć mój amerykański, psychologiczny tekst na język polski, ale również uczynić go zrozumiałym dla każdego Czytelnika. Nie zdarzyło się to wcześniej w żadnym kraju z żadnym podręcznikiem z założenia przeznaczonym wyłącznie dla studentów. Podczas moich licznych wizyt w Polsce (Warszawa, Wrocław, Kraków, Oświęcim) przekonałem się o wysokim poziomie intelektualnym Polaków. Z pasją tworzycie, czytacie, dzielicie się wiedzą, uczestniczycie w debatach, co nie jest zbyt powszechne w większości krajów, które odwiedziłem, a także w moim własnym. Byłem zachwycony, widząc tysiące zwykłych ludzi, którzy odwiedzili ostatnie targi książki w Warszawie, przychodzili całymi rodzinami i kupowali mnóstwo książek. Niezależnie od przyczyn, taki pęd do wiedzy jest dla mnie, jako nauczyciela i autora, niewątpliwym źródłem radości.

Mam nadzieję, że lektura sprawi Wam przyjemność – ja i pozostali Współautorzy przedstawiliśmy w tej książce obszerną wiedzę, dotyczącą w naszym przekonaniu najbardziej kluczowych, podstawowych koncepcji i idei w psychologii. Ma to szczególne znaczenie dla tych Czytelników, którzy nie mogli studiować, a także dla tych, którzy już dawno ukończyli kurs psychologii i chcieliby pozostać na bieżąco ze wszystkimi ekscytującymi nowościami w tej dziedzinie. Zachęcam również do wyrażania opinii na temat książki, jej najciekawszych fragmentów, najważniejszych przekazów oraz przedstawiania propozycji udoskonalenia kolejnego wydania.

Pozdrawiam serdecznie i ciepło

Phil Zimbardo

Wprowadzenie

Drogi Czytelniku

oddajemy do Twoich rąk ostatni z pięciu tomów nowoczesnego podręcznika psychologii. W poszczególnych tomach znalazły się następujące treści:

tom I: PODSTAWY PSYCHOLOGII

tom II: MOTYWACJA I UCZENIE SIĘ

tom III: STRUKTURA I FUNKCJE ŚWIADOMOŚCI

tom IV: PSYCHOLOGIA OSOBOWOŚCI

tom V: CZŁOWIEK I JEGO ŚRODOWISKO

Tematy kolejnych tomów dzielą podręcznik na względnie niezależne całości. W założeniu książka ta jest nie tylko podręcznikiem akademickim przeznaczonym dla studentów pierwszego roku studiów psychologicznych i pokrewnych, ale polecamy ją także wszystkim tym Czytelnikom, których kontakty z psychologią, z racji wykonywanego zawodu i zainteresowań są wybiórcze i niesystematyczne: pedagogom, socjologom, pracownikom socjalnym, prawnikom, oraz wszystkim pozostałym pasjonującym się psychologią jako dziedziną wiedzy. Nasz wysiłek włożony w budowanie systemu pojęć psychologicznych od podstaw czyni tę książkę dostępną właściwie dla każdego, zarówno w całości, jak i w częściach.

W pisaniu Psychologii. Kluczowych koncepcji od początku przyświecała nam intencja zaoferowania studentom i wykładowcom podręcznika, który łączyłby w sobie zaawansowane wprowadzenie w obszar psychologii z dydaktyką opartą na stosowaniu zasad psychologii do nabywania wiedzy z tej dziedziny, a wszystko to w ramach dającej się ogarnąć liczby stron. W zamierzeniu jest to synteza wielkiej nauki z wielkim nauczaniem, alternatywa w stosunku do tradycyjnie oferowanych podręczników – przytłaczająco encyklopedycznych lub zbyt ubogich w podstawowe treści. Mamy nadzieję, że Czytelnicy polubią wprowadzenie do psychologii zaoferowane w naszej książce – zarówno treść, jak i narzędzia dydaktyczne. W końcu jest to podręcznik, który konsekwentnie odwołuje się do dobrze ugruntowanych zasad psychologicznych. Oto najważniejsza z nich. Podręcznik Psychologia. Kluczowe koncepcje był inspirowany klasycznymi badaniami nad ekspertami szachowymi.

Badania pokazały, że eksperci szachowi wcale nie byli lepsi od nowicjuszy w zapamiętywaniu pozycji figur na szachownicy w przypadku losowego układu pionków (de Groot, 1965). Wykazywali przewagę jedynie wtedy, gdy układy figur miały sens – ponieważ reprezentowały faktyczne sytuacje spotykane w grze. To wyraźnie pokazuje, że sensowne wzorce są łatwiejsze do zapamiętania niż układ losowy.

Stosując tę zasadę do naszego podręcznika, przegląd zagadnień z dziedziny psychologii przedstawiliśmy w postaci sensownych wzorców, które pomogą Ci łatwiej zapamiętać treść, a później zastosować tę wiedzę we własnym życiu.

Do realizacji założonego celu zastosowaliśmy ujednolicenie struktury poszczególnych rozdziałów według następującego schematu:

PROBLEM

Na początku każdego rozdziału został postawiony ważny problem, a zawarte w nim narzędzia umożliwiają Czytelnikowi jego rozwiązanie. Rozważanie co sprawia, że zwykli ludzie krzywdzą innych ludzi, jak to czynili w szokującym eksperymencie Milgrama? (rozdz. 1) to przykład takich problemów.

MYŚL PRZEWODNIA

Poszczególne rozdziały składają się z kilku podrozdziałów, z których każdy jest zorganizowany wokół jednej, klarownej idei nazwanej MYŚLĄ PRZEWODNIĄ. Oto, przykładowo, druga myśl przewodnia z rozdziału 1:

Dokonywane przez nas oceny innych (ludzi) zależą nie tylko od ich zachowania, lecz także od naszej interpretacji ich działań w kontekście społecznym.

Jest to główna idea, wokół której jest zorganizowanych około 30 kolejnych stron tekstu. Podczas czytania każdego podrozdziału, utrzymywanie tej idei w myślach pomoże Ci zakodować nowe terminy i idee pochodne, zachować je w pamięci, a potem wydobyć w momencie sprawdzania wiedzy. Zgodnie ze starym powiedzeniem, MYŚLI PRZEWODNIE stają się „lasem”, a szczegóły zawarte w rozdziale „drzewami”.

KLUCZOWE PYTANIE

Każda MYŚL PRZEWODNIA jest poprzedzona KLUCZOWYM PYTANIEM, które stanowi także tytuł podrozdziału. Oto kluczowe pytanie do przytoczonej wcześniej myśli przewodniej:

KONSTRUOWANIE RZECZYWISTOŚCI SPOŁECZNEJ: CO WPŁYWA NA NASZE OCENY INNYCH?

KLUCZOWE PYTANIA pomogą Ci przewidzieć najważniejsze kwestie zawarte w danej części tekstu. MYŚL PRZEWODNIA dostarcza zawsze krótkiej odpowiedzi na kluczowe pytanie, które można porównać do długich świateł samochodu, pomagających kierowcy skoncentrować się na tym, co się znajduje przed nim, i reagować z wyprzedzeniem na to, co wkrótce się pojawi. Nasze kluczowe pytania powinny Ci także posłużyć jako wskazówka do stawiania własnych pytań na dany temat.

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Ponieważ zależało nam, aby lektura naszej książki wymagała także Twojej własnej sensownej aktywności, wprowadziliśmy równocześnie rodzaj ćwiczeń w myśleniu „jak psycholog”. Psychologia ma wiele odniesień do wydarzeń z życia codziennego. Z naszymi rozważaniami we wspomnianym już podrozdziale 1.2 na temat tego, co wpływa na nasze oceny innych, wiąże się np. następujące zagadnienie dotyczące kwestii atrakcyjności interpersonalnej:

Czy subtelne zmiany w twoim zapachu wpływają na twoją atrakcyjność dla innych?

W książce znajduje się również specjalny rodzaj Zagadnień psychologicznych: Stosowanie psychologii do uczenia się psychologii. Poświęcone temu zagadnieniu fragmenty poszczególnych rozdziałów wyjaśniają, w jaki sposób Czytelnik (przeważnie student) może zastosować nowo nabytą wiedzę psychologiczną do zwiększenia efektywności własnego funkcjonowania. Na przykład w rozdziale 1 opowiemy o problematyce społecznej psychologii perswazji by pokazać Ci, że posiadanie pewnej wiedzy o perswazji może Cię uodpornić na wpływ perswazyjnych technik, z którymi zetkniesz się zarówno w sali wykładowej, jak i poza nią. Pomyśl więc „jak psycholog” także o sobie samym.

WŁĄCZ MYŚLENIE KRYTYCZNE

Na końcu każdego rozdziału poprosimy Cię o aktywne rozważenie zagadnień przewijających się w dyskusjach psychologów i zagadnień obecnych w mediach, takich jak np. natura nieświadomości i podprogowej perswazji. Każde z tych zagadnień wymaga sceptycznej postawy i zastosowania specjalnego zestawu umiejętności z zakresu krytycznego myślenia, które przedstawiliśmy w rozdziale 1 tomu I. Doniesienia medialne są częstym źródłem problemów psychologicznych. Zauważ, jak często napotykasz wiadomości prasowe zawierające twierdzenia, które zaczynają się od słów „badania pokazują, że…”, np.: „bliźnięta wychowywane osobno wykazują mimo to mnóstwo podobieństw w rozwijaniu różnych funkcji i sprawności” (zob. rozdz. 3, t. I). Po lekturze tej książki staniesz się znacznie mądrzejszym odbiorcą takich wiadomości, które często bywają nieprawdziwe i mylące. Pytania, na które należałoby sobie odpowiedzieć, oceniając wartość takich doniesień, są następujące: Jakie jest źródło informacji? Czy twierdzenie ma charakter umiarkowany, czy kategoryczny? Jakie są dowody? Czy wnioski mogą być zniekształcone przez tendencyjność w myśleniu? Czy w rozumowaniu nie popełniono powszechnych błędów logicznych? Czy zagadnienie wymaga ujęcia z wielu perspektyw jednocześnie?

ZRÓB TO SAM!

Innym sposobem pobudzenia Twojego umysłu są krótkie, proste zadania do wykonania. W różnych miejscach książki zamieszczone zostały ilustracje omawianych zjawisk i praw psychologicznych wraz instrukcjami do wykonania ćwiczenia. Pozwolą Ci one przekonać się o istnieniu jakiegoś efektu albo umożliwią prosty pomiar jakiejś Twojej cechy lub sprawności. Może to być np. przedstawiona w rozdziale 2 propozycja określania poziomu stresu i prawdopodobieństwa rozwinięcia się zaburzenia związanego ze stresem na podstawie Skali Oceny Ponownego Przystosowania Społecznego.

Sprawdź, czy rozumiesz

Ponieważ po lekturze treści poszczególnych rozdziałów dla wielu Czytelników, takich jak Ty, przyjdzie pora testowania przyswojonej wiedzy, postanowiliśmy podpowiedzieć Ci parę pytań dotyczących głównie rozumienia przeczytanych treści. Temu właśnie służą quizy znajdujące się na końcu każdego podrozdziału. Dają one okazję do szybkiego sprawdzenia, czy przyswoiłeś sobie przeczytane właśnie zagadnienia. Niektóre pytania wymagają prostego przypomnienia, inne głębszej analizy i przejrzenia materiału. Część quizów ma postać pytań z kilkoma odpowiedziami do wyboru, inne – pytań wymagających krótkich odpowiedzi opisowych. Te ćwiczenia pomogą Ci określić, w jakim stopniu opanowałeś materiał.

więcej znajdziesz w

Wskazówki zawarte w odsyłaczach „więcej znajdziesz w” – odwoływanie się do wątków zawartych w różnych miejscach książki – są elementem budowania siatki pojęciowej wiążącej ze sobą ważne treści, niezależnie od ich rozmieszczenia. Na przykład w podrozdziale 2.1 gdzie przedstawiamy stadialne reakcje psychologiczne na katastrofy, znajdziesz odsyłacz do rozdziału 3 z tomu I, gdzie po raz pierwszy było pokazane, na czym koncentrują się teorie stadialne, a gdy omawiamy skutki traumy i badania koszmarów sennych po tragedii 11 września, odwołujemy się do rozdziału 3 z tomu III, gdzie przedstawiliśmy teorie marzeń sennych.

Podsumowanie rozdziału

Żeby zapewnić Ci możliwość wstępnego przeglądania podstawowych kwestii z każdego rozdziału i ułatwić jego powtórkę, napisaliśmy Podsumowania rozdziałów. Podsumowania są zorganizowane wokół KLUCZOWYCH PYTA¡ i MYŚLI PRZEWODNICH przedstawionych w rozdziale. Chcemy Cię jednak ostrzec, zwłaszcza jeśli jesteś studentem, że przeczytanie podsumowania nie zastąpi przeczytania rozdziału. Natomiast w celu zdobycia ogólnej orientacji, zalecamy przeczytanie podsumowania i przejrzenie zestawienia ważnych terminów, zanim przeczytasz rozdział jako taki, a następnie ponowne przeczytanie podsumowania po ukończeniu rozdziału. Zaznajomienie się z podsumowaniem w pierwszej kolejności pomoże Ci tak zorganizować materiał, że będzie on łatwiejszy do zakodowania i zachowania w pamięci. Naturalnie, powrót do podsumowania po przeczytaniu rozdziału wzmocni to, czego się nauczyłeś, żebyś w przyszłości potrafił te informacje łatwiej wydobyć z pamięci.

PYTANIA DO PRZEMYŚLENIA

Po zakończeniu lektury każdego rozdziału warto także rozważyć zamykające poszczególne rozdziały PYTANIA DO PRZEMYŚLENIA. Zawierają one propozycje otwartych pytań, nad którymi warto się zastanowić. Przykładowo: Wyobraź sobie, że spędzasz urlop w Nowym Jorku i twoje klucze wpadły do stawu w Central Parku. Co mógłbyś zrobić, żeby przeciwdziałać skłonności ludzi do dyfuzji (przerzucania) odpowiedzialności? Korzystając z tego, co wiesz o psychologii społecznej, w jaki sposób mógłbyś zwiększyć swoje szanse na rzeczywiste nakłonienie ludzi do tego, żeby ci pomogli? (rozdz. 1). Przećwicz z kolegami odpowiadanie na te pytania.

ZADANIA DO WYKONANIA

Umieszczone pod koniec każdego rozdziału ZADANIA DO WYKONANIA, zachęcają do sprawdzenia swojej wiedzy poprzez wykonanie prostych czynności, przykładowo: Weź pod uwagę trzy okresy dziejów ludzkości: czasy prehistoryczne, rok narodzenia Chrystusa i Stany Zjednoczone w XXI wieku. Porównaj te trzy momenty w historii pod względem wpływu na zdrowie: a) panującego w tym okresie sposobu rozumienia choroby i zdrowia oraz b) wymogów życia codziennego. Jakie równoważenie się tych wpływów dostrzegasz? (rozdz. 2).

Zasoby w języku angielskim

W podsumowaniu każdego rozdziału znajdziesz wytyczne do oglądania dodatkowych materiałów w języku angielskim, do których dostęp możesz uzyskać przez stronę internetową: www.mypsychlab.com. Numeracja polecanych materiałów jest zgodna z podaną w wydaniu oryginalnym podręcznika.

A oto nasza ostatnia propozycja dydaktyczna. Ta książka pełna jest przykładów służących zilustrowaniu najważniejszych kwestii, ale zagadnienia te zapamiętasz na dłużej, jeśli w trakcie pracy nad tekstem będziesz wymyślać własne przykłady. Ten nawyk sprawi, że zawarte tu informacje staną się w równym stopniu Twoje, co nasze. A więc życzymy Ci niezapomnianej podróży przez krainę, którą kochamy.

Phil Zimbardo

Bob Johnson

Vivian McCann

Podziękowania

Podejmując projekt napisania podręcznika, nie zdawaliśmy sobie sprawy z ogromu czekającej nas pracy. Stephen Frail, nasz redaktor inicjujący, zręcznie pokierował nas (a czasem przepychał) przez ten proces. Wizja szóstego wydania spotkała się z rzeczywistością pod kierunkiem Julie Swasey i Deb Hanlon, naszych upartych redaktorek odpowiedzialnych za postęp prac, które skłoniły nas do pracy cięższej, niż nam się to wydawało możliwe. Redaktor pomocniczy Angela Pickard zdołała wesprzeć nas w działaniach technicznych.

Praca polegająca na przekształceniu manuskryptu w książkę przypadła Robertowi Shermanowi, kierownikowi ds. produkcji, Lundzie Griffiths, kierownikowi projektu, i Margaret Pinette, adiustatorce. Naszym zdaniem, wszyscy oni wykonali wspaniałą robotę – podobnie jak niestrudzona Kate Cebik odpowiedzialna za wyszukanie zdjęć.

Jesteśmy przekonani, że żadna z wymienionych tu osób nie poczuje się urażona, jeśli najgłębsze podziękowania zarezerwujemy dla naszych współmałżonków, najbliższych kolegów i przyjaciół, którzy inspirowali nas, zapewniając nam troskliwe wsparcie, którego potrzebowaliśmy, służąc jako płyty rezonansowe dla naszych koncepcji. Phil dziękuje swojej wspaniałej żonie Christinie Maslach, za jej nieskończoną inspirację i za służenie jako wzorzec tego, co stanowi psychologię akademicką w najlepszym wydaniu. Bob wyraża wdzięczność swojej małżonce i najlepszej przyjaciółce, Michelle, która znosi jego tyrady na tematy psychologiczne, zaniedbania obowiązków domowych i znaczne odroczenia gratyfikacji – w większości przypadków bez słowa skargi. Była źródłem nieustannego zrozumienia i czułego wsparcia i najbardziej pomocnym z recenzentów. Swoje podziękowania chciałby również przekazać Rebecce, ich córce, która nauczyła go praktycznej strony psychologii rozwojowej – a teraz, ku swojemu zdumieniu, jest posiadaczką własnego stopnia naukowego z psychologii. Ponadto Bob jest zobowiązany Mary Bagshaw, Lindzie Denney, Emersonowi Jallowi, Claudii Johnson, Cheryl Okonek i (znów) Michelle. Choć żadna z tych osób nie jest psychologiem, wszyscy byli gotowi do podejmowania i dyskutowania interesujących zagadnień dotyczących stosowania psychologii w życiu codziennym. Czytelnicy znajdą podnoszone przez nich tematy w podręczniku, zwłaszcza w ramach rozpoczynających poszczególne rozdziały „problemów” i sekcji poświęconych myśleniu krytycznemu na zakończenie rozdziałów.

Zarówno Phil, jak i Bob z zadowoleniem powitali w projekcie nowego współautora Vivian McCann. Vivian wnosi nie tylko spojrzenie nauczyciela, ale i wiedzę ekspercką w kwestiach płci i zagadnień kulturowych. Do szóstej edycji podręcznika Psychologia. Kluczowe koncepcje Vivian wniosła także silny nacisk na myślenie krytyczne.

Podziękowania Vivian są skierowane przede wszystkim do jej rodziny, poczynając od jej niezwykłego męża i najlepszego przyjaciela Shawna. Był nie tylko wspaniałym źródłem miłości i wsparcia, ale wytrzymał nawet to, że musiała dokonać redakcji rozdziału w trakcie ich miodowego miesiąca! Jej pasierbowie Storm i Blaze nigdy nie skarżyli się na jej nieobecność na meczach baseballu lub w czasie przeznaczonym dla rodziny i wynajdowali twórcze sposoby zabawiania się podczas długich weekendów wypełnionych pisaniem. Vivian jest także wdzięczna swojemu ojcu za wspieranie od najmłodszych lat jej zamiłowania do nauki i za bycie wzorem odporności, optymizmu i wdzięku. Wreszcie Vivian dziękuje wielu studentom za lata inspiracji i intelektualnych wyzwań w pracy, podobnie jak swojej najdroższej przyjaciółce i koleżance z pracy Lauren Kuhn, która stanowi dla niej wzorzec doskonałości, kreatywności i człowieczeństwa w nauczaniu.

Dziękujemy także wielu ekspertom i nauczycielom wprowadzenia do psychologii, którzy podzielili się z nami swoją konstruktywną krytyką dotyczącą każdego rozdziału i każdej cechy szóstego wydania tej książki. Jeśli chciałbyś się do nich przyłączyć, przekazując nam swoje uwagi i rekomendacje do dalszych wydań, to napisz do nas na adres: bjohnson@dcwisp.net

Autorzy

1
PSYCHOLOGIA SPOŁECZNA

1.1

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

JAK SYTUACJA SPOŁECZNA WPŁYWA NA NASZE ZACHOWANIE?

Normy społeczne zachowania

Konformizm

Konformizm i niezależność inaczej rozświetlają mózg

Posłuszeństwo wobec autorytetu

Międzykulturowe replikacje badań Milgrama

Niektóre zastosowania Milgramowskiego paradygmatu posłuszeństwa wobec autorytetu w świecie realnym

Problem przypadkowego świadka: zło bezczynności

Potrzebujesz pomocy? Poproś o nią!

MYŚL PRZEWODNIA

Zwykle przystosowujemy nasze zachowanie do wymagań sytuacji społecznej, a w sytuacjach nowych lub niejednoznacznych czerpiemy wskazówki z obserwacji zachowania innych osób

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Jak zostać „trzewikiem” na Uniwersytecie Yale?

Sposób ubierania się studentów może być kwestią ich gustu, lecz może także być kwestią nieświadomego ulegania wpływowi społecznemu, żeby ubierać się tak, jak ubiera się „lepsze towarzystwo”

1.2

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

KONSTRUOWANIE RZECZYWISTOŚCI SPOŁECZNEJ: CO WPŁYWA NA NASZE OCENY INNYCH?

Atrakcyjność interpersonalna

Dokonywanie atrybucji poznawczych

Związki miłosne

Międzykulturowe badania nad potrzebą pozytywnej samooceny

Uprzedzenia i dyskryminacja

MYŚL PRZEWODNIA

Dokonywane przez nas oceny innych zależą nie tylko od ich zachowania, lecz także od naszej interpretacji ich działań w kontekście społecznym

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Ponętne wonie atrakcyjności

Czy subtelne zmiany w twoim zapachu wpływają na twoją atrakcyjność dla innych?

1.3

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

JAK SYSTEMY STWARZAJĄ SYTUACJE, KTÓRE WPŁYWAJĄ NA ZACHOWANIE?

Stanfordzki Eksperyment Więzienny

Hierarchie służbowe systemów

Wprowadzanie zmian systemowych w celu zapobiegania znęcaniu się nad słabszymi

MYŚL PRZEWODNIA

Wiedza o funkcjonowaniu systemów pozwala nam nie tylko zrozumieć, jak i dlaczego sytuacje wpływają na zachowanie ludzi, lecz także kontrolować to zachowanie poprzez systemowe kształtowanie sytuacji

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Zastosowanie psychologii do uczenia się psychologii

Perswazja jest zarówno nauką, jak i sztuką

• WŁĄCZ MYŚLENIE KRYTYCZNE

Czy terroryzm jest „bezsensownym aktem przemocy, którego dopuszczają się obłąkani fanatycy”?

Przeglądając niedzielną gazetę, Bill zwraca uwagę na ogłoszenie, z którego dowiaduje się, że prestiżowy uniwersytet werbuje chętnych do uczestniczenia w badaniu psychologicznym, mającym dopomóc ludziom w doskonaleniu swej pamięci. Bill decyduje się wziąć udział w tym eksperymencie, który wydaje się interesujący i wartościowy, a ponadto udział w nim będzie płatny. Po zgłoszeniu się do uniwersyteckiego laboratorium Bill zostaje powitany przez badacza i przedstawiony innemu kandydatowi o imieniu Douglas. Eksperymentator wyjaśnia, że w badaniu tym będzie sprawdzana nowa metoda doskonalenia uczenia się i pamięci u ludzi, polegająca na karaniu ich za błędy. „Wiemy – mówi – z wcześniejszych badań psychologa B.F. Skinnera i innych behawiorystów, że pozytywne wzmacnianie poprawnych reakcji ma kluczowe znaczenie dla rozwoju pamięci u zwierząt i ludzi. Teraz chcemy sprawdzić, czy karanie kogoś za niepoprawne reakcje będzie miało podobny efekt”.

Zadanie jest proste. Bill będzie grał rolę nauczyciela, dając Douglasowi, czyli „uczniowi” listę złożoną z par wyrazów do zapamiętania w określonym czasie. Za każdym razem, kiedy „uczeń” udziela poprawnej odpowiedzi, „nauczyciel” nagradza go werbalnie, mówiąc „dobrze” lub „słusznie”. Gdy „uczeń” się myli, „nauczyciel” ma nacisnąć przycisk na groźnie wyglądającym aparacie, który natychmiast aplikuje wstrząs elektryczny, aby ukarać błąd.

Generator wstrząsów ma 30 przycisków, od niskiego poziomu napięcia (15 V), które przy każdym kolejnym przycisku wzrasta, aż w końcu osiąga 450 V. Na tablicy sterowniczej zaznaczono przy każdym przycisku zarówno napięcie w woltach, jak i słowny opis poziomu tego napięcia. Na przykład 25. poziom (375 V) określono jako „Niebezpieczeństwo, ciężki wstrząs”, a poziomy 29. i 30. (435 i 450 V) na tablicy sterowniczej oznaczono po prostu złowieszczym XXX. Następnie eksperymentator zwraca uwagę, że za każdym razem, gdy „uczeń” popełni błąd, „nauczyciel” musi wymierzyć mu wstrząs o wyższym napięciu, naciskając kolejny przycisk.

„Uczeń” zostaje odprowadzony do sąsiedniego pomieszczenia, gdzie przywiązuje się mu ręce do krzesła i przymocowuje elektrodę do prawego nadgarstka. „Nauczyciel” w sąsiednim pokoju będzie za pomocą generatora aplikować „uczniowi” wstrząs – gdy ten tylko popełni jakikolwiek błąd. Doug wspomina, że choruje trochę na serce i ma nadzieję, iż wstrząsy nie bardzo mu zaszkodzą. Eksperymentator uspokaja go, żeby się nie martwił, że wstrząsy mogą stać się silne, ale nie spowodują żadnego trwałego uszkodzenia. Bill ma przeprowadzić sprawdzian, porozumiewając się z Dougiem przez interkom, a eksperymentator w tym czasie będzie stał obok Billa.

Początkowo Doug radzi sobie dobrze, uzyskując nagrody w postaci pochwał Billa, lecz wkrótce zaczyna popełniać błędy, po których Bill natychmiast włącza przyciski powodujące aplikowanie wstrząsów. Ponieważ Doug myli się coraz częściej, poziom napięcia wzrasta, a on skarży się, że wstrząsy zaczynają sprawiać mu ból. Przy 75 woltach narzeka i jęczy, przy 150 woltach (10. poziom) Doug ma już dość i domaga się, żeby go zwolnić z tego eksperymentu. Bill spogląda z niepokojem na eksperymentatora, który kiwa głową, że trzeba kontynuować. Gdy poziom intensywności wstrząsów wzrasta, „uczeń” krzyczy i przypomina, że ma chore serce. Bill jest teraz naprawdę zmartwiony: „Proszę pana, kto będzie odpowiedzialny, jeśli coś się stanie temu panu?” Eksperymentator uwalnia go od troski o osobistą odpowiedzialność, oznajmiając: „Ja będę w pełni odpowiedzialny, a teraz, nauczycielu, kontynuuj swoje zadanie”. Dalsze próby, dalsze krzyki z sąsiedniego pomieszczenia. Bill waha się, pyta, czy powinien kontynuować, ale eksperymentator uparcie twierdzi, że nie ma wyboru i musi robić to nadal.

Przy 300 woltach „uczeń” domaga się, żeby go uwolniono, i uskarża się głośniej na swoją chorobę serca. Bill ma już dość i werbalnie wyraża sprzeciw: „Nie mogę nadal go krzywdzić, proszę pana, odmawiam dalszego udziału”. Eksperymentator spokojnie podkreśla, że Bill musi kontynuować, ponieważ podpisał umowę, że weźmie udział w całej procedurze eksperymentalnej.

Z ociąganiem Bill nadal wymierza Dougowi kary za jego błędy, dopóki nie dojdzie do poziomu 330 woltów. Bill słyszy krzyki, głuchy odgłos, po czym w pomieszczeniu, gdzie Doug otrzymuje wstrząsy, zapada cisza. „On nie reaguje, ktoś powinien tam pójść i zobaczyć, czy dobrze się czuje”. Jednakże eksperymentator jest niewzruszony i mówi Billowi: „Jeśli uczeń nie odpowiada w rozsądnym czasie około 5 sekund, uważaj to za złą odpowiedź”, ponieważ obowiązuje zasada, że błędy zaniechania (brak odpowiedzi) muszą być karane w taki sam sposób, jak błędy popełnione.

Gdy Bill kontynuuje test, podając następny wyraz bodźcowy, nie otrzymuje żadnej odpowiedzi od swego „ucznia” Douga. Bill narzeka głośno, że jego zdaniem nie ma sensu iść dalej w tych warunkach. Jednakże nic, co mówi Bill, nie jest w stanie przekonać eksperymentatora, by pozwolił mu wydostać się z tej nieoczekiwanie stresującej sytuacji. Zamiast tego, eksperymentator zwraca Billowi uwagę, żeby wykonywał swoje obowiązki i po prostu stosował się do reguł, gdyż jego zadaniem jako „nauczyciela” jest podawanie nadal słów bodźcowych i karanie wstrząsami błędów „ucznia” – nawet jeśli oznacza to przejście całej drogi aż do najwyższego punktu skali, do maksymalnego napięcia 450 woltów.

Jak sądzisz, w jaki sposób zachowywałbyś się, gdybyś był na miejscu Billa jako „nauczyciel” w tym eksperymencie nad pamięcią? Przy jakim poziomie odmówiłbyś kontynuowania zadania? Większość nas jest przekonana, że protestowalibyśmy słownie, a następnie sprzeciwilibyśmy się poleceniom behawioralnie, po prostu wychodząc z laboratorium. Nigdy nie sprzedałbyś swojej moralności za parę dolarów!

Eksperyment ten rzeczywiście został przeprowadzony już w 1963 roku na Uniwersytecie Yale w New Haven (stan Connecticut) przez nowego profesora tej uczelni, młodego psychologa społecznego Stanleya Milgrama. Zbadał on ponad 500 zwykłych obywateli ze wszystkich środowisk społecznych i zawodowych (nie było wśród nich studentów) i ustalił, że dwóch na trzech „nauczycieli” (65%) przeszło całą drogę aż do maksymalnego poziomu napięcia wstrząsu (450 V). W dalszej części tego rozdziału dowiesz się więcej o eksperymencie Milgrama, lecz teraz zastanówmy się, co ten eksperyment mówi nam o naturze ludzkiej.

PROBLEM

Co sprawia, że zwykli ludzie krzywdzą innych ludzi, jak to czynili w tym szokującym eksperymencie?

Jest równie ważne, żeby zdać sobie sprawę z tego, że chociaż większość podporządkowała się w pełni, to jednak była mniejszość, która odmówiła podporządkowania się temu wątpliwemu autorytetowi. Następnie chcemy zastanowić się, co skłania ludzi do pomagania innym, przychodzenia z pomocą cierpiącym, poświęcania swego czasu i świadczenia usług, a nawet do czynów heroicznych.

Witamy w psychologii społecznej, w tym dziale psychologii, który bada, jak ludzie oddziałują na siebie nawzajem. Być może odetchniesz z ulgą, dowiadując się, że nie cała psychologia społeczna przynosi takie wiadomości o nas samych, jak eksperyment nad posłuszeństwem wobec autorytetu. Ta fascynująca dziedzina psychologii bada także siły, które łączą ludzi w przyjaźniach i związkach miłosnych, jak również podczas współpracy i rozwiązywania problemów. Kiedy w tym rozdziale będziesz poznawał psychologię społeczną, dowiesz się, w jaki sposób interakcje między ludźmi wpływają na ich myśli, uczucia, spostrzeganie, motywy i zachowania. Psycholodzy społeczni starają się zrozumieć zachowanie w jego kontekście społecznym. Zgodnie z szeroką definicją tego pojęcia, kontekst społeczny obejmuje rzeczywistą, wyobrażoną lub symboliczną obecność innych ludzi; czynności i interakcje, zachodzące między nimi; cechy sytuacji, w których występuje zachowanie; oraz oczekiwania i normy społeczne, które rządzą zachowaniem w danej sytuacji (Sherif, 1981). Mówiąc po prostu, psycholodzy społeczni badają jednostkę w jej kontekście behawioralnym. Interesuje ich odkrywanie wzajemnych zależności między osobą a sytuacją, tego, jak osobowość i charakter jednostki mogą wpływać na zachowanie w sytuacjach społecznych i jak na nie z kolei wpływają czynniki działające w takich sytuacjach. Oczywiście taki przedmiot zainteresowań obejmuje także badanie zachowań grupowych, takich jak praca zespołowa i konformizm, jak również uprzedzenia grupowe i terroryzm.

Przede wszystkim badania nad posłuszeństwem ukazują silny wpływ sytuacji społecznych na zachowanie człowieka. Jest to główny temat, jaki wyłonił się z badań psychospołecznych w ciągu ubiegłych 50 lat. W pierwszej części tego rozdziału przekonasz się, że pozornie mało istotne cechy sytuacji społecznych mogą mieć ogromny wpływ na to, co myślimy, co czujemy i jak się zachowujemy. Zapoznając się z tymi badaniami, zobaczysz, jak sytuacja może wywołać konformizm wobec norm grupowych – nawet kiedy grupa wyraźnie nie ma racji.

Chociaż sytuacja może mieć tak silny wpływ, to jednak psycholodzy wiedzą, że reagujemy nie tylko na rzeczywistość obiektywną. Na to, jak się zachowujemy w jakimś pomieszczeniu, może wpływać nie tylko jego wymiar, kształt i kolor; reagujemy raczej na naszą subiektywną interpretację sytuacji (naszą osobistą percepcję), na to, co ona dla nas znaczy. Ta sama więc fizyczna sytuacja może być wyraźnie różna dla różnych osób i może zmieniać się z czasem, gdy doświadczamy jej inaczej. Wiesz to intuicyjnie z własnego doświadczenia ze swoim zmieniającym się – od pierwszego kontaktu do chwili obecnej – stosunkiem do swojej klasy szkolnej, pokoju w akademiku lub nawet do sali, w której odbywają się wykłady z psychologii. Jest to więc drugi ważny temat w psychologii społecznej: konstruowanie przez jednostkę subiektywnej rzeczywistości społecznej. Musimy zapoznać się z tym światem oczekiwań i percepcji, aby zrozumieć siły przyciągania, działające przy budowaniu przyjaźni i związków romantycznych, jak również siły odpychania, stanowiące podłoże przemocy, uprzedzeń i dyskryminacji.

W trzeciej części tego rozdziału dociekamy, kto i co stwarza i podtrzymuje różne sytuacje i systemy (takie jak np. więzienia, gangi, sekty, ośrodki tortur), które mają wpływ na zachowanie ludzi. Na początku skoncentrujemy się na badaniach, które wykazują, w jaki sposób sytuacje wpływają na to, jak myślimy, co czujemy i jak działamy. Następnie rozszerzymy naszą perspektywę, aby zwrócić uwagę na rolę (pozytywną lub negatywną), jaką odgrywają systemy w stwarzaniu, podtrzymywaniu i uzasadnianiu różnych sytuacji życiowych. Klasa szkolna, w której dochodzi do znęcania się nad słabszymi, byłaby sytuacją, kontekstem behawioralnym, podczas gdy systemem byłaby administracja szkolna oraz jej strategie i procedury. Zobaczymy także, jak psycholodzy społeczni eksperymentowali, modyfikując sytuację w taki sposób, żeby zmienić subiektywną rzeczywistość społeczną, co z kolei przyczynia się do poprawy kondycji ludzkiej. Czasami dotyczy to także sposobów zmieniania systemów z destruktywnych lub nieproduktywnych na konstruktywne i angażujące. Jest to wzniosły cel wielu psychologów społecznych, którzy usilnie pracują, by przyczynić się do zrealizowania go w wielu dziedzinach.

Rozpoczniemy teraz od pierwszego z tych tematów, siły oddziaływania sytuacji, i z przyjemnością opowiemy o kilku badaniach, które uważamy za należące do najbardziej interesujących w całej psychologii.