Tytuł oryginału:

Escaping North Korea: Defiance and Hope in the World’s Most Repressive Country

Wydawca: Małgorzata Maruszkin

Redaktor prowadzący: Elżbieta Łanik

Współpraca: Hadrian Kamiński

Redakcja: Anna Kędziorek

Konsultacja merytoryczna:

prof. dr hab. Waldemar Jan Dziak

Korekta: Marta Wilińska

Projekt okładki: Piotr Rosiński/Libertago

Zdjęcie na okładce: Kyodo News/East News

Przygotowanie publikacji elektronicznej: Ewa Modlińska

First published in the United States by Rowman & Littlefield Publishers, Inc., Lanham, Maryland U.S.A.

Reprinted by permission. All rights reserved

Po raz pierwszy wydane w Stanach Zjednoczonych

przez Rowman & Littlefield Publishers, Inc., Lanham, Maryland, USA

Przedruk za zgodą. Wszystkie prawa zastrzeżone

Copyright © for the Polish edition

by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2013

ISBN 978-83-7705-410-9 (ePub)

ISBN 978-83-7705-567-0 (Mobi)

Dom Wydawniczy PWN

02-460 Warszawa

ul. Gottlieba Daimlera 2

www.dwpwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych w całości lub części tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wszystkim odważnym
Koreańczykom z Północy,
którzy inspirowali mnie swoją siłą,
wytrwałością i umiłowaniem życia

WPROWADZENIE

Ta książka mówi o moich doświadczeniach w pracy z Koreańczykami z Północy na pograniczu chińsko-północnokoreańskim. Część nazwisk i szczegółów, które mogłyby pomóc w identyfikacji poszczególnych osób, nazw miejscowości, dat i innych szczegółów została zmieniona, by chronić prywatność ludzi, o których piszę, i zapewnić im bezpieczeństwo. Od czasu, gdy z nimi rozmawiałem, przedstawieni na tych stronach Koreańczycy z Północy rozproszyli się. Niektórzy wciąż przebywają w schroniskach Crossing Borders w północno-wschodnich Chinach, kilkorgu udało się uzyskać azyl w Korei Południowej lub w Stanach Zjednoczonych, innych zaś aresztowano i deportowano do kraju. Część z nich jeszcze tkwi w północno-koreańskich więzieniach i łagrach. Jest też garstka odważnych, którzy powrócili do Korei Północnej, by pomóc rodzinom i lokalnym społecznościom. Niestety, kilka osób, o których wspominam w książce, zmarło; są też tacy, którzy zginęli z rąk północnokoreańskich władz.

Muszę tu powiedzieć parę słów na temat koreańskich nazwisk. W kulturze koreańskiej nazwisko stoi na pierwszym miejscu. Na przykład u Kim Dzong Ila – „Kim” to nazwisko. Najczęściej więc w książce posługiwałem się nazwiskami, tym bardziej że zwrócenie się do starszej osoby po imieniu uważane jest za niegrzeczne. By zachować ducha moich stosunków z rozmówcami, w całej książce o starszych ode mnie osobach piszę po nazwisku (np. pan Lee). W rozmowie Koreańczycy nie tylko nie używają imion, lecz zazwyczaj dodają tytuły (na przykład „nauczyciel Kim” lub „pastor Lee”).

Ponieważ urodziłem się i wychowałem w Stanach Zjednoczonych, często mnie pytają, jak nauczyłem się koreańskiego. W domu, z rodzicami, zawsze rozmawiałem po angielsku, nigdy więc nie miałem okazji, by dobrze opanować koreański. Na moje ograniczone słownictwo składały się podstawowe zwroty, którymi posługiwałem się w rozmowach z dziadkami i innymi koreańskojęzycznymi krewnymi. W Chinach miałem wielkie problemy z porozumieniem się z tamtejszymi Chińczykami pochodzenia koreańskiego (mój koreańsko-chiński zespół[I] wciąż się śmieje z tego, jak trudno było mnie zrozumieć, gdy pojawiłem się tam po raz pierwszy). Ponieważ jednak dorastałem, słysząc, jak rodzice między sobą i z innymi krewnymi rozmawiają po koreańsku, łatwiej mi było przyswoić język, a gdy zacząłem posługiwać się nim na co dzień, nabrałem biegłości.

Języka mandaryńskiego nigdy nie uczyłem się regularnie. Podczas pierwszych dwóch miesięcy pobytu w Chinach podróżowałem po kraju z grupą chińskich chrześcijan, musiałem więc szybko nauczyć się podstaw tego języka. Być może powinienem w tym miejscu wyjaśnić, dlaczego w całej książce znajduje się tyle terminów chrześcijańskich. Otóż tak samo jak w przypadku „kolei podziemnej”[II] przed wojną secesyjną w Stanach Zjednoczonych, współczesna, azjatycka wersja „kolei podziemnej” opiera się na sieciach chrześcijańskich. Ponieważ Crossing Borders jest chrześcijańską organizacją pozarządową, jej personel rekrutuje się z tych chrześcijańskich sieci w Chinach, a język i tytuły, jakimi posługują się występujące w książce osoby, odzwierciedlają ten fakt.

Jeszcze końcowa uwaga: w ciągu czterech lat, które spędziłem w Chinach, wielu przyjaciół, kolegów, a nawet współlokatorów nie znało prawdziwego celu mego pobytu. Pytany, co robię na granicy chińsko-północnokoreańskiej, odpowiadałem, że jestem chrześcijańskim urzędnikiem albo adeptem sztuk walki, przybyłym, by ćwiczyć północnokoreański styl taekwondo (obie te rzeczy były prawdziwe). Uważałem, że i dla nich, i dla mnie będzie lepiej, jeśli nie dowiedzą się, co naprawdę robię. Mam nadzieję, że gdy poznają tę książkę i moje prawdziwe zajęcie w Chinach, zrozumieją, dlaczego nie mogłem powiedzieć im prawdy. Chciałbym przeprosić ich za wszystkie tajemnice; mam nadzieję, że książka przyczyni się do wyjaśnienia paru kwestii.

O AUTORZE

Mike Kim urodził się w Chicago. W 1999 roku ukończył Uniwersytet Illinois w Urbana-Champaign. Dwa lata później porzucił własną firmę doradztwa finansowego w Chicago i przeprowadził się do Kalifornii, by przygotować się do prowadzenia pomocy humanitarnej w Chinach. W Nowy Rok 2003 roku spełnił swoje marzenie: z dwiema torbami i biletem lotniczym w jedną stronę wyruszył na pogranicze chińsko-północnokoreańskie. Po niedługim czasie założył Crossing Border Ministries, organizację pozarządową, zapewniającą schronienie i lekarstwa północnokoreańskim uchodźcom w Chinach. W pobliżu granicy prowadzi dwadzieścia pięć schronisk dla uchodźców i pięć sierocińców. W 2004 roku otrzymał pozwolenie na wjazd do Korei Północnej, choć większość obywateli amerykańskich spotyka się z odmową.

Mike Kim podróżuje po całym świecie z wykładami na temat kryzysu północnokoreańskiego. Przygotował wystąpienie przed Kongresem na temat zwalczania handlu ludźmi w Chinach i regularnie spotyka się z wysokiej rangi przedstawicielami rządów różnych państw.

Lubi czytać i podróżować. Podczas pobytu w Chinach uzyskał czarny pas drugiego stopnia w taekwondo od mistrza z Korei Północnej.

WSTĘP

Pewnego listopadowego dnia 2004 roku stałem na pace ciężarówki gdzieś w północnym Laosie, a sześciu rozwścieczonych żołnierzy mierzyło do mnie z AK-47. Wraz z dwiema uciekinierkami z Korei Północnej przemierzałem właśnie drogę liczącą prawie dziesięć tysięcy kilometrów, stanowiącą współczesną wersję „kolei podziemnej”. Szlak ten zaczyna się w Korei Północnej, przecina Chiny, a dalej biegnie przez Azję Południowo-Wschodnią. Mieliśmy nadzieję uzyskać dla tych kobiet azyl w Korei Południowej. Właśnie przekroczyliśmy nielegalnie granicę między południowymi Chinami a Laosem, gdy zatrzymali nas żołnierze laotańskiej straży granicznej. Stojąc z uniesionymi rękoma, zastanawiałem się: „Jakże się do licha w to wszystko wplątałem?”.

Kilka lat wcześniej, w czerwcu 2001 roku, mieszkałem w Chicago, gdzie prowadziłem własną firmę doradztwa finansowego. Miałem stałych klientów, a w tamtym miesiącu od współpracujących firm otrzymałem nawet nagrodę za uzyskanie największych dochodów. Właśnie zatrudniłem Elaine, asystentkę, która miała mi pomóc ogarnąć sprawy biurowe. Cieszyłem się życiem, a przyszłość rysowała się w jasnych barwach. Pod koniec czerwca poprosiłem Elaine, by przesunęła zaplanowane spotkania, chciałem bowiem ruszyć na dwutygodniową wyprawę do Chin.

Podróż po Chinach zacząłem od Pekinu, potem udałem się na północny wschód, następnie na południe, a trasę zakończyłem w prowincji Sinkiang w północno-zachodniej części kraju. Podczas pobytu w schronisku w północno-wschodniej części Chin bawiłem się z uroczą osieroconą dziewczynką imieniem Ji-Eun, gdy ktoś mi powiedział: „Ona jest uciekinierką z Korei Północnej”. Nieco zmieszany, spytałem: „Co to znaczy, że jest uciekinierką z Korei Północnej?”. Jestem Amerykaninem koreańskiego pochodzenia, ale nigdy nie słyszałem o żadnym uchodźcy z Korei Północnej. Opowiedziano mi o głodzie i ucisku w Korei Północnej oraz o setkach tysięcy ludzi uciekających do Chin w poszukiwaniu chleba i wolności. Wówczas dowiedziałem się, jak tragiczna jest ich sytuacja.

Dziadek Ji-Eun całymi dniami niósł ją na barana przez północno-koreańskie góry. Nie miał nic do jedzenia. Dotarłszy do granicy, wziął wnuczkę na ręce i przepłynął Tumen, rzekę graniczną z Chinami, ryzykując, że zostanie postrzelony przez północnokoreańskich żołnierzy. Znaleźli się w Chinach. Znów wędrowali całymi dniami po górach, bez jedzenia, kryjąc się przed policją. Dziadek nie znał mandaryńskiego, nie miał w Chinach żadnych kontaktów. Przypadkiem natknął się na schronisko, w którym się później znalazłem, i zostawił tam Ji-Eun. „Proszę, zaopiekujcie się moją wnuczką” – powiedział i uciekł, by ją chronić; gdyby chińskie władze go ujęły, oboje zostaliby deportowani do Korei Północnej. Od tamtej pory Ji-Eun nie widziała dziadka.

Podczas pobytu w Chinach spotkałem wiele dzieci-uchodźców i wysłuchałem wielu tragicznych opowieści o ich cierpieniach. Serce mi się ściskało ze współczucia. Uchodźcy żyli w nieustannym strachu, kryjąc się w schroniskach. Ludzie prowadzący te domy opowiadali mi o częstych policyjnych nalotach, władze bowiem wyłapywały uciekinierów. Tym, którzy przebywali w tym czasie poza domem, udawało się uciec, natomiast ci, którym zabrakło szczęścia, byli deportowani do Korei Północnej.

Wróciłem do Stanów wstrząśnięty. Pamiętam, że siedziałem naprzeciwko klientów, rozmawiając o funduszach inwestycyjnych, emerytalnych i ubezpieczeniowych, a równocześnie sercem byłem daleko od tego wszystkiego. Nie potrafiłem przestać myśleć o uchodźcach z Korei Północnej.

Pewnego dnia stanąłem przed wielką mapą wiszącą na ścianie mego pokoju. Patrząc na Chiny i Koreę Północną, poczułem, że jeśli nie zrobię czegoś, by pomóc Koreańczykom z Północy, przez resztę życia będę się zastanawiać „co by było, gdyby…”. Przemyślałem wszystko dogłębnie i stwierdziłem, że nie chcę żyć z takim pytaniem – zacząłem więc planować wyjazd do Chin.

Przeprowadziłem się do południowej Kalifornii, by odpowiednio się przygotować. Okres ten wypełniały zajęcia na wydziale studiów międzykulturowych i spotkania z osobami pracującymi z uchodźcami. Chciałem przed wyjazdem dowiedzieć się jak najwięcej o sytuacji w Korei Północnej.

Czas spędzony w Kalifornii był bardzo ważnym etapem w przygotowaniach do pracy w Chinach. Nie miałem dużo pieniędzy, musiałem więc nauczyć się, jak sobie radzić i jak żyć oszczędnie. Wymagało to ode mnie pewnych poświęceń i wyrzeczenia się wygód, do których przywykłem w dotychczasowym życiu. Spałem na podłodze, nie tylko dlatego, że nie chciałem wydawać na łóżko pieniędzy z niewielkiej sumy, jaką dysponowałem, lecz także by przygotować się do trudnych warunków w terenie (ten pomysł zapożyczyłem od Hudsona Taylora, wpływowego brytyjskiego misjonarza, który służył w Chinach w XIX wieku). Nie zawsze mogłem jeść to, na co miałem ochotę i do czego byłem przyzwyczajony; po raz pierwszy w życiu zdarzało mi się również rezygnować z posiłku, by zaoszczędzić pieniądze. Krótko mówiąc, był to dla mnie ważny okres, w którym uczyłem się niezbędnej w Chinach dyscypliny prostoty.

Ten rok okazał się również przyspieszonym kursem w wierze. Po raz pierwszy w życiu musiałem zaufać Bogu, że pomoże mi w sprawach, którymi dotychczas zajmowałem się sam. Na przykład nie miałem już stałego źródła dochodów, więc moje przetrwanie zależało od dotacji innych osób. Niezwykle trudno było mi przyzwyczaić się do tej myśli. Jak się jednak później okazało, ten wstępny okres był bardzo ważny – nie zdawałem sobie wówczas sprawy, że niewielkie przeszkody, jakie napotkałem w południowej Kalifornii, pomogą mi radzić sobie ze znacznie większymi trudnościami w Chinach.

Po rocznych przygotowaniach w Kalifornii, 31 grudnia 2002 roku, wysłałem wspierającym mnie osobom następujący e-mail: „Nie mogę uwierzyć, że nadszedł już ten czas. Mam bilet w jedną stronę do Chin i wylatuję jutro o pierwszej po południu. […] W końcu wyruszam. Wielu z was żartowało, że ten dzień nigdy nie nadejdzie, a jednak naprawdę jadę (chyba że się jutro spóźnię na samolot). Udało mi się jakoś wcisnąć wszystko do dwóch worków”.

W dzień Nowego Roku po południu znalazłem się w samolocie United Airlines lecącym do Chin. Nie miałem pojęcia, w jakim mieście zamieszkam, u kogo się zatrzymam ani z kim będę pracować. Zamierzałem osiedlić się w pobliżu chińsko-północnokoreańskiej granicy i spróbować dotrzeć do ukrywających się uchodźców. Chciałem im pomagać, ale nie miałem bladego pojęcia, jak ich odszukać.

Poznałem paru Chińczyków pochodzenia koreańskiego, którzy pomogli mi nawiązać kontakt z uchodźcami. Kilka malutkich schronisk dla uchodźców, założonych wzdłuż granicy w pierwszym etapie, z czasem przerodziło się w Crossing Borders [Przekraczanie Granic], chrześcijańską organizację pozarządową zajmującą się pomocą Koreańczykom z Północy, którzy przekroczyli granicę Chin. Zespół tworzyli Chińczycy pochodzenia koreańskiego. Od tamtej pory pomogliśmy setkom Koreańczyków, zakładając kolejne schroniska dla uchodźców, otwierając sierocińce dla porzuconych dzieci i wysyłając koreańsko-chińskie zespoły do Korei Północnej.

Podczas pobytu w Chinach większość czasu spędzałem w schroniskach. Przesiedziałem tam z uchodźcami długie godziny, rozmawiając, śmiejąc się i słuchając opowieści. Bywało, że wraz z nimi tam spałem lub się ukrywałem; wypełnialiśmy sobie czas grą w karty lub grami planszowymi. Gdy się nam znudziło, do późnej nocy opowiadaliśmy sobie o naszym życiu. Jeśli tylko można było bezpiecznie przebywać na dworze, graliśmy w badmintona, siatkówkę lub piłkę nożną, albo wspinaliśmy się na najbliższą górę.

W miarę jak się zaprzyjaźnialiśmy, zyskiwałem ich zaufanie. Otwierali się przede mną i dzielili najgłębszymi sekretami, z których nigdy wcześniej się nie zwierzali. Pozwolili mi, bym podzielił się ich opowieściami. „Im więcej ludzi będzie wiedzieć, tym więcej ludzi może pomóc” – powiedziała mi pewna Koreanka.

Ta książka to wierny obraz życia moich północnokoreańskich przyjaciół. Często siadywałem z piórem albo dyktafonem w ręku i słuchałem ich wielogodzinnych opowieści. Mówili o stosowanych przez rząd taktykach prania mózgu i wyznawali, co naprawdę myślą o ustroju. Cywile i żołnierze opowiadali o tym, jak mieszkańcy Korei Północnej postrzegają Amerykanów i co myślą o wojnie ze Stanami Zjednoczonymi. Dzieci wspominały utraconych członków rodziny, straszne cierpienia podczas głodu w latach 90. i sposoby przeżycia. Kobiety i dziewczyny opowiadały o handlu ludźmi i wykorzystywaniu seksualnym, a także przemocy, jakiej były ofiarami. Inni ze szczegółami relacjonowali bicie, tortury, egzekucje i prześladowanie chrześcijan w łagrach.

Ken Gire napisał w Windows of the soul (Okna duszy): „Opowieści dają nam oczy, pozwalające widzieć świat inaczej niż naszymi własnymi”. Ułożył też następującą modlitwę: „Pozwól mi przez opowieści choć trochę poczuć, jak to jest być w czyjejś skórze. Naucz mnie czegoś o mnie samym przez opowieści, które czytam […]. Niech moje serce stanie się większe dzięki opowieściom i niech się zmienię dzięki postaciom, które w nich spotkam” (podkreślenie Mike’a Kima)[1]. W obecnej sytuacji Korea Północna nie ma światu wiele do zaoferowania – być może poza tymi inspirującymi opowieściami o nadziei. Ja z kolei wierzę, że Wasze serca staną się większe dzięki opowieściom i zmienicie się dzięki postaciom, które w niej spotkacie.

Możemy wiele nauczyć się od Koreańczyków z Północy, a szczególnie od uchodźców. Nazywają mnie Sunsaengnim[2] (Nauczycielem), ale ja od nich nauczyłem się znacznie więcej. Mam także nadzieję, że ich opowieści – tak wiele mówiące o Korei Północnej i ciężkim losie jej mieszkańców – zmobilizują do działania międzynarodową społeczność. Koreańczycy mogą nas także wiele nauczyć o życiu. Gdy podróżuję z odczytami na temat ucisku w Korei Północnej, zazwyczaj podchodzi do mnie co najmniej jedna osoba i mówi: „Dziękuję panu. Dziś zrozumiałem, że naprawdę nie mam powodów do narzekań”. Często myślałem, że skoro Koreańczycy są w stanie pokonać swoje góry, to ja mogę pokonać wyłaniający się przede mną pagórek.

Moje życie uległo zmianie dzięki tym ludziom i tym opowieściom. Mam nadzieję, że także Was one wzruszą i zainspirują.

Rozdział 1

PÓŁNOCNOKOREAŃSKI SPOSÓB MYŚLENIA

Nasza niewiedza o Korei Północnej jest ogromna; Kreml w latach pięćdziesiątych wydaje się przy niej otwartą księgą.

Arnold Kaner
podsekretarz stanu w administracji prezydenta George’a H.W. Busha[1]

Choć wszyscy słyszeli o „osi zła” – określeniu użytym przez prezydenta George’a W. Busha – mało kto wie, że północnokoreański dyktator Kim Dzong Il był autorem analogicznego powiedzenia. Niedługo po tym, jak Bush umieścił Koreę Północną na swojej osi zła, Kim Dzong Il odpowiedział własną wersją, która także zawierała trzy państwa: Stany Zjednoczone, Japonię i Koreę Południową. Gdybyście w Korei Północnej zaczepili kogoś na ulicy i poprosili o wymienienie trzech najbardziej niegodziwych krajów na świecie, Wasz rozmówca bez chwili wahania wyrecytowałby: „Stany Zjednoczone, Japonia i Korea Południowa”. Gdybyście poprosili o wymienienie tych krajów, poczynając od najgorszego, odparłby jak zaprogramowany: „Stany Zjednoczone to najbardziej niegodziwy kraj na świecie. Japonia niewiele im ustępuje. Korea Południowa jest najmniej zła z tej trójki”.

Poznawszy setki Koreańczyków z Północy, jasno zrozumiałem, że jeśli chodzi o poglądy na świat i politykę, wszyscy oni opanowali język propagandy. Są bardzo przewidywalni. Korea Południowa jest najmniej złym państwem na osi Kim Dzong Ila, ponieważ zdaniem północnokoreańskiego reżimu jest po prostu ofiarą amerykańskiego imperializmu. Reżim wierzy, że Stany Zjednoczone manipulują Koreą Południową, uważa więc za swój obowiązek ratowanie braci, których sprowadzono na manowce. Niemal wszyscy Koreańczycy z Północy skarżą się – jak to czynił w rozmowie ze mną pewien agent Narodowej Służby Bezpieczeństwa (Bowibu), czegoś w rodzaju odpowiednika FBI – że „to z winy Ameryki Korea nie może się zjednoczyć”.

Japonia zajmuje drugie miejsce na osi zła Pjongjangu, ponieważ Koreańczycy z Północy (i część Koreańczyków z Południa) nie zapomnieli o japońskiej okupacji Korei, niegdyś stanowiącej jedno państwo. Krąży wiele przerażających historii o prześladowaniach oraz dokonywanych przez okupantów gwałtach i morderstwach. Wielu Koreańczyków do dziś obwinia Japonię o obecny podział państwa; okupacja zapisała się w pamięci jako okres cierpień, a Koreańczycy (z obu państw) z trudem pozwalają przeszłości odejść. Ich zawziętość wyraża się w odmowie kupowania japońskich towarów. Niektórzy koreańscy rodzice nie zgadzają się na małżeństwo dzieci z Japończykami. To nie przypadek, że rakieta wystrzelona na próbę w 1998 roku z Korei Północnej przeleciała nad Japonią. Pjongjang wciąż domaga się od Japonii wypłaty reparacji za kolonialne rządy nad Półwyspem Koreańskim.

Stany Zjednoczone zajmują na północnokoreańskiej liście pierwsze miejsce, a nienawiść do Amerykanów przejawia się nawet w samym języku. Ak (zło) to słowo chyba najczęściej używane na opisanie Amerykanów. Negatywne określenie nom, odpowiadające nazwaniu kogoś bydlakiem, jest automatycznie doczepiane do końcówki każdego słowa odnoszącego się do Amerykanów. Na przykład Ameryka to po koreańsku Mee-guk, więc Koreańczyk z Północy zawsze powie o Amerykaninie Mee-guk nom, nigdy nie Mee-guk saram („osoba z Ameryki”). Podczas mojej trzydniowej wizyty w Korei Północnej w lutym 2004 roku słyszałem ten zwrot wielokrotnie. Zdumiało mnie, że urzędnicy rządowi nawet podczas wspólnej kolacji mówili tak w mojej obecności bez cienia zażenowania. Uważali, że nie ma w tym niczego niewłaściwego – po prostu używali takiego języka, jakim należy się posługiwać, mówiąc o Ameryce.

Mieszkając w Chinach w latach 2003–2006, miałem jedyną w swoim rodzaju okazję trenowania północnokoreańskiego taekwondo u instruktorów, przysłanych na kilka lat z Pjongjangu. Podczas zdobywania czarnego pasa drugiego stopnia dobrze ich poznałem. Gdy spytałem mojego nauczyciela, mistrza Chunga (8. dan), o zjawisko Mee-guk nom, odparł:

– Och, uczymy się tego od dzieciństwa. Nie znamy innego sposobu mówienia o Amerykanach. Kiedy byłem chłopcem, a jakieś dzieciaki biły się albo robiły coś niewłaściwego, ludzie czasami mówili: „wyrosną na Mee-guk nom”. To była najgorsza obraza. Nawet w szkole uczyliśmy się, że Amerykanie i Japończycy są najgorszymi ludźmi na świecie.

Chciałem usłyszeć jeszcze czyjeś zdanie, spytałem więc o to trzydziestoparoletnią uchodźczynię, panią Cha. Zaprosiłem ją i jej rodzinę na pat-bing-su, koreański deser przyrządzany z lodów, kruszonego lodu, owoców i czerwonej fasoli (smakuje lepiej niż brzmi). Jadła wtedy ten przysmak po raz pierwszy. Spytałem, czy jestem pierwszym Amerykaninem, jakiego poznała. Potwierdziła. Roześmiałem się: „Na początku pewnie bardzo się mnie pani bała”. Uśmiechnęła się i odparła z zażenowaniem: „Tak, bardzo się pana bałam, bo jest pan Amerykaninem”. Powiedziałem jej, że właśnie wróciłem z Korei Północnej i nie mogłem uwierzyć, że Amerykanów nazywa się tam Mee-guk nom. Podczas spotkań urzędnicy rządowi używali tego zwrotu, jakby mnie tam w ogóle nie było. Roześmiała się i przyznała: „Ja też tak często mówiłam”.

Pani Huh, inna uciekinierka z Korei Północnej, także nieco po trzydziestce, skomentowała:

– W Korei Północnej mówią nam, że nasze życie jest takie ciężkie z powodu Mee-guk nom. Mówią nam: „Zaciśnijmy zęby i przetrwajmy”. Ludzie myślą: „Mogę jeść codziennie kaszę, byle tylko Mee-guk nom nie zajęli naszego kraju”.

Z kolei pani Yoon, u której niedawno zdiagnozowano raka, mieszkała w jednym z naszych schronisk w Chinach.

– Często mówiłam Mee-guk nom – powiedziała mi. – Teraz już tak nie mówię. W Korei Północnej nie mamy własnego ryżu, prawda? Cały ryż, jaki mamy, pochodzi albo ze Stanów Zjednoczonych, albo z Korei Południowej. Jak mogę wciąż nienawidzić Amerykanów, skoro przysyłają nam ryż, który utrzymuje nas przy życiu?

Japonia to po koreańsku Il-Bun. Koreańczycy z Północy zawsze mówią o Japończykach Il-Bun nom. Nigdy natomiast nie użyją tego uwłaczającego wyrażenia wobec Koreańczyków z Południa.

Pranie mózgów: najpotężniejsza broń Korei Północnej

W kwietniu 2003 roku uczestniczyłem w Seulu w sympozjum na temat Korei Północnej, podczas którego zabierała głos Susanne Scholte, przewodnicząca Defense Forum Foundation[III] i znana działaczka na rzecz praw człowieka w Korei Północnej. W wystąpieniu wspomniała pułkownika Joo Hwal Choi i dyplomatę Younga Hwan Ko, pierwszych uchodźców politycznych z Korei Północnej, przewiezionych do Stanów Zjednoczonych w celu złożenia zeznań przed komisją Kongresu:

Szczególnie niepokojącym elementem ich zeznań była nie tyle opowieść o strasznych warunkach panujących w Korei Północnej, co relacja, jak reżim północnokoreański prowadzi pranie mózgów własnych obywateli, by nas nienawidzili. Pułkownik Choi opisał podręcznik szkolny, w którym uczniów uczono dodawania za pomocą takich zadań: „Jeśli rzucisz granat i zabijesz dwóch amerykańskich żołnierzy, a twój kolega rzuci granat i zabije trzech amerykańskich żołnierzy, to ilu amerykańskich żołnierzy zabijecie razem?”.

W czerwcu 2003 roku rozmawiałem o praniu mózgów z dwoma północnokoreańskimi nastolatkami, mieszkającymi w jednym z naszych schronisk. Chul i Sung ukrywali się w Chinach przez dwa lata w niezwykle trudnych warunkach. Wspomniałem, że słyszałem, iż dzieci w Korei Północnej uczą się matematyki w sposób opisany przez pułkownika Choi. Uśmiechnęli się, spuścili wzrok z zażenowaniem i przyznali, że to prawda.

– Siedzimy tu, rozmawiając i żartując, ale jak by to wyglądało, gdybyśmy się spotkali zaraz po waszym przybyciu do Chin? – spytałem.

– Ojej! – odparł jeden z chłopców. – Bylibyśmy tak przerażeni, że w ogóle nie moglibyśmy z tobą rozmawiać! Nie potrafilibyśmy nawet spojrzeć ci w oczy.

Przywódcy Korei Północnej rozumieją, że trwałość ich władzy zależy od skuteczności prania mózgów (choć oczywiście tak tego nie nazywają). Podchodzą do tego zadania poważnie i ze wszystkich sił starają się zapewnić sobie maksymalną kontrolę nad umysłami obywateli.

Mieszkając w Chinach, często odwiedzałem pewne miejsce na granicy chińsko-koreańskiej, z którego widać jakąś północnokoreańską wioskę. Podczas jednej z takich wizyt miejscowy rolnik, mieszkający tu od wielu lat, powiedział:

– Zwykli ludzie nie mają tam elektryczności. Jedyna elektryczność, jaka jest doprowadzona do wsi, wykorzystywana jest do celów propagandowych, bo zasila megafony. Przez cały dzień lecą z nich propagandowe teksty. To taka ich Biblia – dorzucił. – Codziennie, rano i wieczorem, muszą słuchać słów Kim Dzong Ila.

Podobnie dzieje się w wielu wsiach w Korei Północnej.

W psychikę Koreańczyków z Północy wdrukowano strach przed Amerykanami. Do głównych technik stosowanych przez reżim należy utrzymywanie obywateli w stanie nieustannej czujności wobec zagrożenia ze strony wroga. Osiąga się to przez demonizację Amerykanów. Koreańczycy są od urodzenia bombardowani informacjami, że to Amerykanie stanowią źródło wszelkiego zła. Michael Breen, autor książki Kim Jong-Il: North Korea’s Dear Leader (Kim Dzong Il: Drogi Przywódca Korei Północnej) opisuje, jak w Pjongjangu, stolicy Korei Północnej, kupił rozmówki angielskie, w których użycia czasów uczono na takich przykładach: „Walczymy z Jankesami. Walczyliśmy z Jankesami. Będziemy walczyć z Jankesami”. Inne zdanie brzmiało: „Rozwalmy amerykański imperializm!”[2].

Zaaprobowana przez Pjongjang biografia Kim Dzong Ila opowiada, jak w wieku lat ośmiu stanął on przed amerykańskim pilotem, zestrzelonym nad terytorium Północy podczas wojny koreańskiej. Według książki, Kim wysunął się przed kolegów z klasy i powiedział: „Spójrzcie na tego człowieka, jak się boi i jak żałośnie wygląda. Nieważne, ile tych bestii nas zaatakuje, nie musimy się ich bać. Powinniśmy bezlitośnie bić wilki kijem”. Biograf pisze dalej: „Następnie zaapelował do dzieci, by jeszcze aktywniej pomagały żołnierzom na linii frontu w zniszczeniu wszystkich amerykańskich imperialistów, ponieważ teraz wyraźnie zobaczyły, jak wygląda wróg”[3].

Tom White jest dyrektorem wykonawczym organizacji Voice of the Martyrs (Głos Męczenników), zajmującej się pomocą prześladowanym chrześcijanom na całym świecie. Spędził półtora roku w kubańskim więzieniu za rozdawanie literatury chrześcijańskiej. Miał też okazję odwiedzić Pjongjang. Tak wspomina wizytę w muzeum, do którego go zabrano:

Pojechaliśmy do „Muzeum Nienawiści” w południowej części Korei Północnej. Mieści się w kilkupiętrowym budynku. Na zewnątrz kilkaset dzieci ze szkół podstawowych czekało na swoją kolej. W środku znajdowały się obrazy przedstawiające Amerykanów wbijających szpikulce w czaszki koreańskich kobiet i dzieci; obrazy przekonywały, że tacy właśnie są Amerykanie. Zwiedziliśmy dwa piętra i było to bardzo smutne nic, tylko nienawiść. W 80% było to antyamerykańskie. Potem wpuścili do środka dzieci ze szkoły podstawowej, by im powiedzieć, że to jest Ameryka, to jest Zachód, to jest wróg[4].

Podczas jednej z sesji taekwondo mistrz Chung opowiedział mi o antyamerykańskich grach, w jakie bawił się w szkole jako dziecko:

Czasami nauczyciel wieszał na ścianie obraz przedstawiający Amerykę. Potem, na sygnał nauczyciela, wszystkie dzieci w klasie chwytały jakiś ostry przedmiot, nacierały na obraz, krzycząc z całych sił, i rozrywały go na strzępy. Pamiętam, że w zimie nauczyciel kazał nam ulepić dwa bałwany. Na jednym pisaliśmy „Ameryka”, na drugim „Japonia”. Chwytaliśmy kije, rzucaliśmy się na bałwany i rozwalaliśmy je.

Dzieci w Korei Północnej wciąż bawią się w podobne gry. Są do tego zachęcane przez nauczycieli szkół podstawowych. Wyobraźcie sobie kraj pełen ludzi, których od urodzenia uczy się i zachęca do takiej nienawiści.

Reżim prowadzi pranie mózgów na różne sposoby: przez codzienne wiadomości, w tym prasę, przemówienia, literaturę i symbole wieszane w całym kraju. „Rodong Shinmun” („Gazeta Partii Robotniczej”), główny dziennik północnokoreański, jest największą tubą propagandową. Przez znajomego Koreańczyka z Północy udało mi się raz dostać trzydzieści egzemplarzy tego pisma. Ponieważ była to wielka rzadkość, rozdałem je jako prezenty rodzinie, przyjaciołom i organizacjom-donatorom. Jeden egzemplarz ofiarowałem dwójce moich kuzynów mieszkających w Seulu w Korei Południowej. Kuzynka Hee-Sun zrobiła uwagę na temat dziwnego języka, używanego w tej gazecie. Mimo że płynnie mówi po koreańsku, teksty były dla niej niezrozumiałe. Kuzyn In-Ho, który właśnie zakończył obowiązkową służbę wojskową, ucieszył się, że dostał takiego białego kruka, ale ostrzegł mnie: „Uważaj, jak będziesz nosił to przy sobie. Gdyby jakiś policjant przyłapał cię na czytaniu tej gazety, zacznie się dopytywać, skąd ją masz”.

Odwiedzający Koreę Północną na każdym rogu ulicy natykają się na jakiś tekst propagandowy. Jeden z członków naszego zespołu, Chińczyk pochodzenia koreańskiego, podczas wizyty w Chongjinie widział następujące napisy: „Chwała wielkiemu Kim Ir Senowi!”[5]; „Co Partia Komunistyczna postanowi, my wypełnimy”; „Żyjmy po swojemu”; „Pobijmy Amerykę wielkim żelaznym prętem”. Powiedział, że ludzie na ulicy witali go słowami: „Prowadzimy szczęśliwe życie na łonie naszego serdecznego przywódcy”.

Wzdłuż granic kraju także stoją slogany propagandowe, wykonane z wielkich białych bloków, przypominających napis „Hollywood” na wzgórzach nad Los Angeles. Każda litera stoi na podstawie, ma dziewięć metrów wysokości i sześć szerokości. Razem z podstawą osiąga dwanaście metrów wysokości. Podczas półgodzinnej przejażdżki wzdłuż granicy można dostrzec wiele napisów, głoszących na przykład: „Chwała Wielkiemu Słońcu XXI wieku, generałowi Kim Dzong Ilowi!”.

W praniu mózgów reżim posługuje się także legendami. W Hoeryungu, rodzinnym mieście Kim Dzong Suk, matki Kim Dzong Ila, stoi tablica z tekstem: „Uczmy się od naszej bohaterskiej rodaczki Kim Dzong Suk, jak protestować przeciwko Japonii”. Zmarła w wieku trzydziestu dwóch lat i od tamtej pory jest bohaterką narodową. Jeden z członków naszego zespołu, Chińczyk koreańskiego pochodzenia, przytaczał historię opowiedzianą grupie turystów w Chongjinie przez przewodnika:

Wkrótce po przepędzeniu Japończyków i odzyskaniu niepodległości Kim Dzong Suk przybyła na to miejsce. Miała wówczas trzydzieści lat; było to na dwa lata przed jej śmiercią. Ludzie zebrali się i powiedzieli: „Podobno znakomicie strzelasz. Czy możesz nam to zademonstrować?”. Widzicie ten wielki kamień pamiątkowy? Gdy się przyjrzycie uważniej, zobaczycie otwór w skale, zrobiony przez kulę. Kim Dzong Suk przybyła tu w wieku trzydziestu lat i wystrzeliła do kamienia pięć razy. Jest tylko jeden ślad po kuli, ponieważ pierwsza trafiła w kamień, a cztery następne trafiły dokładnie w to samo miejsce.

W tym momencie członek naszego zespołu zawołał: „To raczej dlatego, że trafiła tylko raz, a pozostałe cztery strzały poszły w powietrze!”. Turyści się roześmiali, ale przewodnik spiorunował go wzrokiem.

W marcu 2007 roku grupa chińskich studentów pojechała do Chongjinu na tygodniowe wakacje. Mieli wówczas okazję zobaczyć koreańskich studentów pierwszego i drugiego roku podczas zajęć. Studenci, ubrani w mundury, stali w równym rzędzie na baczność. Nauczyciel krzyknął: „Uczmy się od Kim Dzong Suk, która walczyła z Japończykami, choć była biedna i nic nie miała. Walczmy w ten sam sposób z Ameryką!”.

Prasa północnokoreańska nieodmiennie i standardowo zamieszcza legendy o Kim Dzong Ilu. Koreańska Centralna Agencja Prasowa (KCAP) pewnego razu podała następującą wiadomość:

Dwudziestego ósmego września zauważono tajemnicze zjawisko naturalne. Gdy […] sekretarz Kim Dzong Il przybył samochodem do bramy jednostki [wojskowej], mgła się rozwiała, a na niebieskim niebie zabłysło słońce. Dwa drzewa brzoskwiniowe rosnące po obu stronach drogi miały odpowiednio dwadzieścia osiem i dwadzieścia sześć kwiatów. Na widok tych tajemniczych zjawisk przyrody żołnierze jednostki orzekli, że sekretarz Kim Dzong Il to sławny generał zrodzony w niebiosach[6].

Mieszkańcy Korei Północnej otrzymują wyłącznie tego rodzaju wiadomości i informacje. To samo dotyczy literatury. Michael Breen dobrze to ujął, pisząc: „Jak dotychczas żaden Koreańczyk z Północy nie znalazł się na krótkiej liście kandydatów do Nagrody Nobla z literatury”[7].

W każdej północnokoreańskiej wsi stoi biała wieża z napisem: „Ojciec Kim Ir Sen, Wielki Przywódca, żyje z nami na wieki wieków”. Wieże te wzniesiono po śmierci Kim Ir Sena w 1994 roku, aby przypominały, że duchem na zawsze pozostał z narodem. Wiele osób uważa, że znaczna część propagandy wywodzi się z idei chrześcijańskich i nauk biblijnych, ponieważ rodzice Kim Ir Sena uczyli go w młodości wiary chrześcijańskiej. Niektóre pieśni śpiewane w Korei Północnej brzmią bardzo podobnie do chrześcijańskich hymnów. Pewien członek naszego zespołu, który jest pastorem w kościele domowym[IV] w Chinach, zauważył:

– Jeśli w niektórych północnokoreańskich pieśniach zastąpi się słowo Kim Ir Sen słowem Bóg czy Jezus, będą brzmiały dokładnie jak chrześcijańskie hymny. Istnieje nawet wyznanie wiary, które jest niemal identyczne ze Składem Apostolskim.

Można by przytoczyć wiele przykładów północnokoreańskiej propagandy. Czasami są one dość komiczne. Kiedyś, jadąc wzdłuż granicy, rozmawialiśmy o propagandzie. Nasz dyrektor operacyjny ze Stanów Zjednoczonych spytał: „A słyszałeś, Mike, historię o tym, że Kim Dzong Il grał na osiemnastodołkowym polu golfowym i zaliczył wszystkie osiemnaście dołków?”. Nie znałem tej opowieści, spytałem więc jednego z członków zespołu, Chińczyka pochodzenia koreańskiego, który bardzo wiele wie o Korei Północnej, czy coś mu się obiło o uszy. Powiedział, że nie, a potem dodał:

– Wiem jednak, że Koreańczycy z Północy nie używają angielskiego słowa golf. Mają awersję do angielskich słów. Myślą tak: „Dlaczego mielibyśmy używać angielskich słów? Powinniśmy używać koreańskich”. Nazwali więc golf „wrzucaniem piłki do osiemnastu dołków”, a w końcu skrócili to do „osiemnastu dołków”, ponieważ całość była zbyt trudna do wymówienia.

Brzmi to nonsensownie, ale dobitnie pokazuje, jak wygląda edukacja w Korei Północnej. Najbardziej zdumiewające jest chyba jednak nie to, że przywódcy podają tego rodzaju informacje, ale to, że ludzie autentycznie w nie wierzą.

By skutecznie prać mózgi obywatelom, reżim posługuje się czymś, co nosi nazwę hakseup. To słowo oznacza po prostu „edukację”. Pewien południowokoreański znajomy przetłumaczył to jako „sesja uczenia się”. Gdy spytałem wykształconego Koreańczyka z Północy, co znaczy hakseup, wyjaśnił, że to „sesja ideologii”. Każdy obywatel ma obowiązek regularnie uczestniczyć w hakseup, zazwyczaj we wtorki. Na pytanie, co się robi podczas tych spotkań, wyjaśnił:

– Musimy się regularnie spotykać w małych grupach, by zapamiętywać i pisać różne rzeczy.

– Jakie rzeczy?

– Na przykład musimy przepisywać przemówienia Kim Ir Sena albo Kim Dzong Ila, albo recytować je, aż się ich nauczymy na pamięć – powiedział. – Często też musimy uczyć się na pamięć dzieł literatury północnokoreańskiej i historycznych relacji Kim Ir Sena i Kim Dzong Ila. – I dodał szeptem: – To strasznie nudne. Zwykle zasypiam.

Podobnie jak miasta żyjące piłką nożną, w których wszystko się zamyka, gdy gra miejscowa drużyna, Korea Północna zamyka się podczas sesji hakseup. Próbowałem kiedyś we wtorek dodzwonić się do agencji turystycznej w Korei Północnej, ale na próżno. Później dowiedziałem się, że nikt nie odbierał telefonu, ponieważ pracownicy mieli sesję hakseup. Co tydzień, we wtorki, firmy i sklepy są zamykane, by wszyscy mogli uczestniczyć w spotkaniach.

Gdy północnokoreańscy urzędnicy rządowi wyjeżdżają za granicę, nadal uczestniczą w spotkaniach hakseup, i to nawet częściej. Mimo zwiększonego wymiaru szkoleń, zgodnie ze ściśle przestrzeganą polityką rządu żaden Koreańczyk z Północy nie może przebywać za granicą dłużej niż trzy lata. Po upływie tego okresu musi wrócić do Pjongjangu na reedukację. Spotkałem się z kilkoma przypadkami, gdy pracowników przebywających za granicą wcześniej odsyłano do domu, ponieważ towarzysze podejrzewali, że osłabła ich postawa ideowa.

Kobiety muszą – poza hakseup – uczęszczać na spotkania zwane „Dziesięciodniową Oceną Życia”, na których wyznają swoje grzechy. Jedna z uczestniczek powiedziała mi:

– Musimy wtedy przyznawać się do takich rzeczy, jak to, że w domu jest bałagan, że nie zajmujemy się dobrze dziećmi, że nie przygotowałyśmy mężowi drugiego śniadania.

Młodzi ludzie mają obowiązek chodzić na podobne spotkania, zwane „Cotygodniową Oceną Życia”. Pewna młoda kobieta zauważyła:

– I co my możemy złego zrobić? Siedzimy przecież w domu, gotujemy i sprzątamy.

Następujący artykuł o reakcji Koreańczyków z Północy na pewien pożar świadczy o tym, jak skuteczna okazuje się rządowa indoktrynacja:

Według relacji północnokoreańskich mediów, w środku piekła wybuchających wagonów kolejowych i umierających dzieci kilka bohaterskich kobiet złożyło najwyższą ofiarę, wbiegając do płonących budynków w rozpaczliwej próbie uratowania wielbionych portretów Kim Dzong Ila i jego zmarłego ojca Kim Ir Sena. „Wiele osób wyniosło z ognia portrety, zanim zaczęło szukać członków rodziny czy ratować dobytek” – pisała z uznaniem Koreańska Centralna Agencja Prasowa w doniesieniach z miasta Ryongchon, dużego węzła kolejowego, gdzie w zeszłym tygodniu doszło do wielkiej eksplozji, w której zginęło co najmniej 161 osób, a 1300 odniosło rany. – „Zostały uwięzione w walących się budynkach i zginęły bohaterską śmiercią, próbując wynieść na zewnątrz portrety prezydenta Kim Ir Sena i Ukochanego Przywódcy Kim Dzong Ila”. W Korei Północnej, gdzie państwowy kult jednostki jest silniejszy niż w maoistowskich Chinach czy stalinowskiej Rosji, obywatelom nie trzeba przypominać, że ich przywódcy są ważniejsi niż ich własne dzieci[8].

Pani Park, 32-letnia Koreanka z Północy, pracowała dla wojska w pobliżu strefy zdemilitaryzowanej, niezwykle pilnie strzeżonej granicy między dwoma państwami koreańskimi. Pamięta dzień, gdy kazano jej zbierać literaturę propagującą demokrację, przesyłaną balonami z Korei Południowej. Pani Park i czterem innym żołnierzom polecono odszukać ulotki, zanim ktokolwiek będzie miał okazję je przeczytać. Podczas swojej zmiany znalazła cztery takie balony:

– Pamiętam balony, lecące z przywiązanymi do nich kolorowymi plastikowymi torbami. Nie wiedziałam wówczas, co jest w tych torbach, dopiero później się dowiedziałam, że zawierały prodemokratyczną literaturę i zdjęcia pokazujące, jak wygląda życie w Korei Południowej. Kazano nam zbierać balony, zanim zobaczą je cywile. Nie zbieraliśmy ulotek rękoma, tylko używaliśmy do tego kijów.

– Dlaczego? – spytałem.

– Uczono nas, że ręce nam zgniją, jeśli dotkniemy czegoś pochodzącego z Korei Południowej – odparła.

Zapytana, czy wówczas w to wierzyła, powiedziała, że tak.

Północnokoreański pogląd na świat

Pewnego razu bawiłem się z grupą północnokoreańskich uchodźców.

– Czy wiedzieliście, kim jest Michael Jordan, gdy mieszkaliście w Korei Północnej?

– Nie.

– A słyszeliście o takich osobach, jak Bruce Lee albo Jackie Chan? (Byłem w odległych wioskach w górach Etiopii, gdzie ludzie o nich słyszeli).

– Nie.

– Wiecie, kim był Elvis?

– Nie.

– Słyszeliście kiedyś o Michaelu Jacksonie?

Jeden nastolatek rozpromienił się:

– Znam Michaela Jacksona! – Wstał, uśmiechnął się i wykonał kilka tanecznych ruchów. Wszyscy wybuchnęli śmiechem.

– A gdy mieszkałeś w Korei Północnej, też wiedziałeś, kim jest Michael Jackson? – spytałem zdziwiony.

– Nie, usłyszałem o nim dopiero po przybyciu do Chin.

Zadawszy jeszcze kilka pytań, dowiedziałem się, że jedynymi cudzoziemcami, o których słyszeli, byli wysokiej rangi politycy ze Stanów Zjednoczonych, ponieważ często ich demonizowano. Istnieje w koreańskim słowo gangpae, oznaczające „gangstera”. Północnokoreańskie media mówią gangpae o George’u Bushu, Colinie Powellu czy Donaldzie Rumsfeldzie. Uchodźcy pamiętali także nazwiska kilku południowokoreańskich piłkarzy, ponieważ Kim Dzong Il pozwolił transmitować te mecze mistrzostw świata w 2002 roku, w których grała Korea Południowa. Poza tym jednak, na skutek rządowej kontroli informacji, nie znali ani jednego sławnego człowieka spoza swego kraju.

Jednocześnie są w Pjongjangu przedstawiciele elity, którzy całkiem sporo podróżowali, studiowali lub pracowali zagranicą, znacznie lepiej wykształceni i oczytani. Mogłem z nimi rozmawiać na wszelkie tematy, od sportu po politykę. Kiedyś jeden z nich chciał pomówić o filmie:

– Zna pan Titanica? Ten film, w którym tonie statek? To dopiero dobry film! Widział go pan?

– Tak, widziałem. Bardzo mi się podobał.

– Przeminęło z wiatrem, to kolejny świetny film! Widział go pan?

Nie widziałem i nie miałem zamiaru.

– Nie, jestem za młody – odparłem. – Ten film wyświetlano, zanim się urodziłem. – A w duchu pomyślałem: to ciekawa chwila. Koreańczyk z Północy pyta mnie o amerykański film, którego nigdy nie widziałem.

– Nie wiem, jak pan może żyć w takim miejscu jak Ameryka – mówił dalej ten człowiek. – Tam jest tak wielu złych ludzi. Jak można żyć, gdy cały czas wokół pana świszczą kule?

Roześmiałem się.

– Czemu pan sądzi, że cały czas świszczą kule? – spytałem.

– No, przecież zawsze pokazują to w filmach. Jak można żyć w takim miejscu?

Starałem się mu wyjaśnić, że w filmach wszystko jest zazwyczaj wyolbrzymione, a ja w całym swoim dotychczasowym życiu nie widziałem ani jednej strzelaniny. Jednak reżim ukształtował w jego umyśle konkretny obraz Ameryki i nie miałem szans, by to zmienić.

Breen opowiadał zabawną historię o spotkaniu dyplomatów z Korei Północnej i Południowej w Seulu. Lee Bum-Suk, szef delegacji południowokoreańskiej, jechał przez Seul ze swoim odpowiednikiem z Korei Północnej. Dyplomata północnokoreański, widząc miasto tętniące życiem, pełne ruchu i budowanych gmachów, powiedział: „Wie pan, nie jesteśmy głupi. Oczywiście kazaliście zwieźć do Seulu samochody z całego kraju, by nas oszukać”. Lee, znany ze swego poczucia humoru, odparł: „Cóż… to było łatwe. Znacznie trudniej było przenieść wszystkie budynki”[9].

Północnokoreańskie media donoszą: „Korea Północna, mimo wciąż toczonej walki, jest rajem na ziemi. Inne narody, takie jak «Południe», które nie znają dobrodziejstwa dżucze [północnokoreańska ideologia samowystarczalności], są biedne i nieszczęśliwe”[10]. Dopiero po ucieczce do Chin Koreańczycy z Północy uczą się prawdy o świecie.

Spytałem kiedyś 16-letnią uciekinierkę Young-Sun, czego dowiedziała się o świecie, gdy jeszcze mieszkała w Korei Północnej.

– W szkole uczono nas, że ludzie w Korei Południowej i Japonii są tak biedni, że sprzedają części swego ciała, by przeżyć – odparła. – Mówiono, że ludzie w Korei Południowej i Japonii chodzą po ulicach, błagając: „Pomóż mi. Jestem taki biedny. Proszę, kup moje oczy”.

Zachichotała, zdając sobie teraz sprawę, jak głupio to brzmi.

Pani Kim, kolejna uchodźczyni, powiedziała:

– Gdy byłam mała, uczono mnie, że Koreańczycy na Południu mieszkają pod mostami, bo nie mają domów. Mówiono mi także, że noszą stare, podarte ubrania. Ale potem, gdy zobaczyłam Koreańczyków z Południa [w Chinach] i ich ładne ubrania, pomyślałam: „Jak to możliwe, że są tak ładnie ubrani, skoro nie mają gdzie mieszkać? Nic, co mają na sobie, nie wygląda na znoszone”. Bardzo dziwne. Teraz już wiem.

Wojna z Ameryką

Pewnego ranka poszedłem do sali gimnastycznej na poranny trening taekwondo z mistrzem Chungiem. Jak zwykle siedział na krześle z północnokoreańską gazetą. Zawołał mnie i wskazał stronę, którą właśnie czytał.

– Wiesz, co piszą ostatnio w gazetach? Piszą, że Ameryka chce zaatakować Koreę Północną. Piszą: „Jeśli Ameryka chce przybyć, niech przybywa! Pokażemy im prawdziwą wojnę! Irak? To nie była wojna! Niech Ameryka przybędzie do naszego kraju, a już my im pokażemy, jak wygląda prawdziwa wojna!”.

Pochylił się ku mnie i zniżył głos, jak gdyby dzielił się ze mną tajemnicą. – Wiesz, dlaczego Ameryka nie może zaatakować Korei Północnej?

– Z powodu Chin i Korei Południowej – odparłem. – Chiny się nie zgodzą, a w razie wybuchu wojny zginie zbyt wielu Koreańczyków na Południu.

– Nie, wcale nie dlatego. Ameryka nie może zaatakować, ponieważ armia Korei Północnej jest zbyt potężna. Ludzie nie wiedzą, jak bardzo jest potężna. Nawet północnokoreańscy cywile nie wiedzą, jak potężne jest wojsko. Potęga wojska to tajemnica.

Widziałem w jego oczach, że mówi poważnie i wierzy w to, co mówi. Jednak z moich rozmów z północnokoreańskimi żołnierzami wyłaniał się wręcz odwrotny obraz siły wojska. W październiku 2006 roku prowadziłem wywiad z Changiem, 28-letnim północnokoreańskim żołnierzem, który zbiegł z armii. Nie zdziwiła mnie jego żołnierska przeszłość, ponieważ był wyższy niż większość poznanych przeze mnie Koreańczyków z Północy. Chang tak opisywał warunki panujące w wojsku w chwili, gdy uciekał:

– W tej chwili żołnierze północnokoreańscy są fizycznie słabi. […] Powiedziałbym, że 80% wojskowych jest bardzo osłabionych fizycznie. Nie jesteśmy wręcz w stanie przeprowadzić w całości półgodzinnych porannych ćwiczeń – tak wyczerpuje nas brak jedzenia. Prowadzący musztrę nawet nie naciskają szczególnie mocno, bo ludzie nie dają rady. Powiedziałbym jednak także, że 80% żołnierzy jest gotowych zginąć za kraj. Nawet cywile mają taką mentalność. Powiedziałbym, że większość cywilów tak myśli: „Ruszajmy na wojnę i umrzyjmy za nasz kraj!”. Tylko niewielki ułamek ludzi nie chce wojny. To głównie ci, którym się dobrze powodzi albo zajmują wyższe stanowiska. Nie chcą wojny, bo sytuacja ich zadowala. Myślę, że pragnienie wojny bierze się zarówno z miłości do kraju, jak i z niezadowolenia z obecnego życia.

Gdy pytam Koreańczyków z Północy, kto ich zdaniem wygrałby wojnę między Ameryką a Koreą Północną, dostaję różne odpowiedzi. Północnokoreańska elita, mająca związki z reżimem, zawsze odpowiada tak jak mistrz Chung i mówi, że Korea Północna zniszczy Stany Zjednoczone. Uchodźcy, którzy spędzili dłuższy czas w Chinach i widzieli filmy z wojny w Iraku, odpowiadają, że wygrają Stany Zjednoczone. Słyszałem, że są na Północy Koreańczycy obojętnie odnoszący się do wojny. Inni są tak znużeni codziennym wysłuchiwaniem wiadomości o wojnie z Ameryką, że chcieliby już ruszyć do walki i raz na zawsze z tym skończyć. Gdy spytałem 23-letniego uchodźcę, co Koreańczycy na Północy myślą o wojnie z Ameryką, usłyszałem:

– Czy jest ktoś, kto chciałby wojny? Kto lubi wojnę? Podczas wojny życie jest ciężkie i ludzie umierają. Ale w Korei Północnej media nam mówią, że Amerykanie kochają wojnę.

Reżim ciężko pracuje, by ludzie nieustannie myśleli o wojnie z Ameryką. Wykorzystuje taktykę strachu, by odciągnąć uwagę od permanentnego kryzysu gospodarczego w kraju. W październiku 2006 roku prowadziłem wywiad z 27-letnim Koreańczykiem z Północy o imieniu Sang, który opowiadał:

– Już od 15 sierpnia 2006 roku – 61. rocznicy dnia, w którym ogłosiliśmy niezależność od Japonii – bez przerwy mówiono o wojnie z Ameryką. Widzi się odbywających musztrę żołnierzy, a nawet cywile są przygotowywani do wojny. Organizuje się ćwiczenia, podczas których wyją syreny i wtedy wszyscy uciekają w góry. Niedługo po 15 sierpnia urzędnicy rządowi zebrali wszystkich i ogłosili, że przygotowujemy się do wojny z Ameryką. Szóstego września podano to w gazetach: „Będzie wojna z Ameryką!”.

– Czy szósty września ma jakieś znaczenie? – spytałem.

– Nie wiem – odparł Sang, śmiejąc się. – Wydaje mi się, że gdy urzędnicy rządowi się nudzą, po prostu wybierają jakiś dzień i wypowiadają wojnę Ameryce. W Korei Północnej mówimy o wojnie dniem i nocą.

PRZYPISY

Wstęp

[1] Ken Gire, Windows of the Soul: Experiencing God in New Ways, Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Minnesota 1996, s. 76, 82.

[2] W kulturze koreańskiej zwrot oznaczający szacunek.

Rozdział 1

[1] Thomas A. Belke, Juche: A Christian Study of North Korea’s State Religion, Living Sacrifice Book Co., Bartlesville, Oklahoma 1999, s. 1.

[2] Michael Breen, Kim Jong Il: North Korea’s Dear Leader, John Wiley & Sons, Asia 2004, s. 114.

[3] In Su Choe, Kim Jong Il, the People’s Leader, Foreign Languages Publishing House, Pjongjang 1983, s. 65.

[4] Rozmowa z autorem, 30 maja 2007.

[5] Kim Ir Sen był ojcem Kim Dzong Ila i pierwszym komunistycznym dyktatorem Korei Północnej w latach 1948–1994.

[6]Thomas A. Belke, Juche…, s. 5.

[7] Michael Breen, Kim Jong Il…, s. 3.

[8] James Brooke, Where Is North Korea’s Leader? Train Blast Raises Questions Unanswered by Propaganda, „International Herald Tribune”, 30 kwietnia 2004.

[9]Michael Breen, The Koreans: Who They Are, What They Want, Where Their Future Lies, Thomas Dunne Books, New York 2004, s. 137.

[10] Thomas A. Belke, Juche…, s. 9.

[I] Na potrzeby tej książki „zespół koreańsko-chiński” oznacza „zespół złożony z Koreańczyków będących obywatelami chińskimi”, a nie „zespół złożony z Koreańczyków i Chińczyków”. (Wszystkie przypisy przypisy rzymskie pochodzą od tłumaczki).

[II] Nazwa siatki szlaków, wykorzystywanych przez niewolników uciekających z południa na północ Stanów Zjednoczonych w XIX wieku, obejmującej także bezpieczne domy, organizacje wspomagające itp.

[III] Defense Forum Foundation (DFF) to organizacja typu non-profit założona za prezydentury Ronalda Reagana w celu przekonywania kongresmanów z obu partii o potrzebie odbudowy zdolności obronnych USA. Obecnie jej zainteresowania obejmują także terroryzm, Chiny, Koreę Północną i Saharę Zachodnią.

[IV] Wewnętrzna sytuacja polityczna w Chinach i upaństwowienie religii powodują, że funkcjonują tam nielegalne kościoły podziemne; członkowie kongregacji spotykają się w prywatnych domach, stąd nazwa kościoły domowe.