Fotobiografia

Zofia Turowska o Zofii Nasierowskiej

Wydawnictwo Marginesy

Copyright © by Zofia Turowska

Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Piaseczno 2009

Redakcja: Ewa Penksyk-Kluczkowska

Korekta: Irma Iwaszko

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: Anna Pol

Fotografia na okładce copyright © Wojciech Plewiński

Zdjęcia wykorzystane w książce nieopatrzone nazwiskiem autora

są dziełem Zofii Nasierowskiej-Majewskiej lub pochodzą z Jej zbiorów prywatnych

Źródła fotografii:

archiwum prywatne Zofii Nasierowskiej-Majewskiej i Janusza Majewskiego; archiwum zawodowe Zofii Nasierowskiej-Majewskiej; archiwum Wojciecha Plewińskiego; archiwum Magdaleny Dutki i Roberta Rosy; archiwum Fundacji Okularnicy im. Agnieszki Osieckiej; archiwum Krystyny Kołodziejczyk; archiwum Teresy Golby; archiwum Hanny Węcławskiej

Archiwum czasopism (podpisano materiał zdjęciowy nieopisany lub niepodpisany w tekście):

„Dookoła Świata” (nr 230, 25 maja 1958, nr 239, 27 lipca 1958, nr 243, 24 sierpnia 1958, nr 251, 19 października 1958); „Ekran” (nr 39, 25 września 1960, nr 51–52, 18–25 grudnia 1960, nr 13, 31 marca 1963, nr 12, 20 marca 1960, nr 51–52, 18–25 grudnia 1960, nr 51–52, 20–27 grudnia 1959); „Film” (nr 22, 28 maja 1961, nr 49, 4 grudnia 1960); „Kobieta i Życie”; „Na Przełaj”; „Przekrój”; „Stolica”; „Ty i Ja” (nr 12, 1962); „Walka Młodych”; „Zwierciadło”

•

Wydawca dziękuje:

Zofii Nasierowskiej i Januszowi Majewskiemu za zaufanie i pomoc w przygotowaniu książki; Paniom: Teresie Golbie, Krystynie Kołodziejczyk, Hannie Węcławskiej, Państwu Magdalenie Dutce i Robertowi Rosie, Fundacji Okularnicy im. Agnieszki Osieckiej za zgodę na bezpłatne wykorzystanie Ich zdjęć w książce; Panom Stanisławowi Kasprzysiakowi i Wojciechowi Plewińskiemu za cenne wskazówki i wszelką pomoc.

•

ISBN 978-83-928431-4-6

Wydawnictwo Marginesy

ul. Młynarska 18, 05-500 Piaseczno

tel./fax: (22) 737 04 17

marginesy@marginesy.com.pl, redakcja@marginesy.com.pl

www.marginesy.com.pl

Piaseczno 2009

Skład i łamanie: Paweł Zdanowicz

Druk i oprawa:

Toruńskie Zakłady Graficzne Zapolex Sp. z o.o.

ul. Gen. Sowińskiego 2/4

87-100 Toruń

Konwersja:

To tylko u nas, to tylko tutaj

godzina wspomnień, godzina uciech.

Płyta powraca melodią zdartą,

piosnką czepliwą, piosnką upartą.

To tylko u nas życie różowe…¹

Czas młodości

Zosia Nasierowska: – Mamusia kochała się w kokardach, dlatego często nosiłam aż trzy: dwie na warkoczach (na zdjęciu niewidoczne) i jedną z boku.

Początek chmurnych lat pięćdziesiątych. W Związku Polskich Artystów Fotografików przy Śniadeckich 10 rozpoczyna się, jak zwykle w środę, odczyt na tematy artystyczne, wygłaszany przez zaproszonych wybitnych ludzi sztuki, nie tylko fotografii. Wśród dorosłych uwagę sekretarki, Marii Kołaczkowskiej, zwraca panieneczka, która trochę wstydliwie, ale i z zaciekawieniem przygląda się rozwieszonym na ścianach zdjęciom. „Dobrze pamiętam wieczór, kiedy Panią poznałam – napisze po latach w liście do Zofii Nasierowskiej. – Ojciec Pani, członek związku, przyprowadził za rękę miłą dziewczynkę. Taki był początek Pani zainteresowań i talentu”².

Patrząc na tę drobną osóbkę, niewielu dostrzegłoby zdecydowany charakter. Jak pisał poeta Rainer Maria Rilke, każdy z nas zostaje w dzieciństwie nastrojony na odpowiednie, właściwe mu tony. W drodze do fotografii, która przyniosła jej uznanie i sławę, Zofia Nasierowska od wczesnych lat młodzieńczych wyraźnie widziała swój cel.

W trzeciej dekadzie kwietnia 1938 roku Eugenia Nasierowska, z domu Jabłońska, pojechała do swoich rodziców, do Łomianek, pooddychać świeżym powietrzem. Przy centralnej ulicy, Warszawskiej, nazywanej dawniej Drogą do Zakroczymia albo Szosą Modlińską, posiadali oni dużą nieruchomość: dom rodzinny, warsztat kołodziejski, w którym gospodarz świadczył usługi dla rolników, mieszkańców Łomianek i okolicznych wiosek, a przylegającą do szczytu domu część drewnianą wynajmowali komisariatowi policji wraz z aresztem. Majątku dorobili się w Rosji. Stanisław Jabłoński służył tam w wojsku, a jego narzeczona, Antonina³, z tęsknoty pojechała za nim, że zaś była zaradna i umiała doskonale gotować, otworzyła w Petersburgu jadłodajnię. Takie smakowitości przyrządzała, że generalicja carska zamawiała u niej przygotowywanie potraw na proszone kolacje w swych domach. Za zarobione pieniądze kupiła sklep drogeryjny. Wieść rodzinna niosła, że do Polski przywieźli w wiadrach złote „świnki”, które, niestety, w znacznej części im potem ukradziono.

Eugenia Jabłońska i Eugeniusz Nasierowski na pierwszej randce

Obszerny dom rodziców miał też ładny ogród, w którym Eugenia lubiła przesiadywać, tym bardziej że „wszystko, co żyje i żyć chce, radośnie ku słońcu życiodajnemu się zwraca” – jak pisał komentator „Gońca Warszawskiego”, codziennej lektury Nasierowskich. Tym razem jechała chętnie głównie dlatego, że była w pierwszej ciąży i uważnie słuchała rad swojej doświadczonej matki. Do przewidzianej daty porodu brakowało jeszcze dwóch miesięcy. Starszy od niej o dwa lata mąż, którego poznała na majówce w Lasku Bielańskim, gdzie „tańce i karuzel, i panna Mania pełna wdzięków”⁴, nie uderzał zbyt długo w konkury, skoro ślub w kościele na placu Zbawiciela wzięli w kilka miesięcy po pierwszej randce. Teraz z dumą opowiadał rodzinie i znajomym, że na pewno urodzi się chłopiec i na pewno, tak jak on, pasjonować się będzie wędrówkami i fotografią. Niepokoił się tylko, bo na świecie nie działo się najlepiej: przed miesiącem wojska niemieckie weszły na terytorium Austrii i wcieliły ją do Rzeszy, triumfalnie obchodzono czterdzieste dziewiąte urodziny Hitlera, Barcelona pławiła się w bratniej krwi, a w kraju generał Tadeusz Kutrzeba przedstawił marszałkowi Edwardowi Rydzowi-Śmigłemu założenia planu wojny z Niemcami i określił przewagę militarną Niemiec jako trzykrotną. Wyjazdy żony do Łomianek zdejmowały mu więc poniekąd z głowy zmartwienie, bo gdyby miała się rozpętać w kraju jakaś zawierucha wojenna, w małej mieścinie łatwiej ją przeczekać, a przy tym u swoich rodziców miała przecież jak u Pana Boga za piecem.

Rodzice Zosi na niedzielnym spacerze, Warszawa 1938

Nie mógł przewidzieć, że natura sprawi mu podwójną niespodziankę. Dwudziestego czwartego kwietnia, tydzień po świętach wielkanocnych, w niedzielę, siedzieli w domu jego teściów przed odbiornikiem radiowym i słuchali sprawozdania z biegu Raszyn–Warszawa. Genia, jak tu ją wołano, choć trochę narzekała na bóle w krzyżu, namawiała męża, żeby zabrał ją do Warszawy na najpiękniejszy ponoć, jak ogłaszali w gazetach, film świata Pani Walewska, według głośnego romansu Wacława Gąsiorowskiego, z Gretą Garbo w roli tytułowej. Nagle poczuła bóle porodowe. Przyszły ojciec zdążył pojechać po położną…

– Urodziłam się w domu dziadków Jabłońskich przez przypadek – opowiada Zofia Nasierowska. – Zrobiłam im figla, zobaczyłam świat znacznie przed terminem, w siódmym miesiącu. Wówczas porody odbierało się w domu, rodzice wspominali, jak przez dłuższy czas otulali mnie butelkami z ciepłą wodą owiniętymi w ręczniki, co z powodzeniem zastępowało inkubator. Zrobiłam też nie lada niespodziankę ojcu, był przecież niemal pewien, że urodzi mu się syn.

Przyjaciółki z dzieciństwa: Teresa Zarębianka i Zosia Nasierowska, Łomianki 1943

Dołeczek w brodzie zapowiadał zdecydowany charakter

Rodzice nowo narodzonej córeczki byli jednomyślni: niech będzie Zofia, imienniczka przyjaciółki Eugenii, Zofii Zaręby. Ponadto imię to oznacza boską mądrość, ludowe porzekadła prorokują, że częste u Zofii są talenty artystyczne, Adam Mickiewicz zaś, który był dobrym znawcą tajemnych znaczeń słów i imion, nie przypadkiem przecież tak nazwał bohaterkę Pana Tadeusza. Drugie imię – Wiesława – które zwykle noszą twarde realistki, otrzymała na cześć wujka, najmłodszego brata ojca, zaledwie dziewięć lat od niej starszego. Może tym gestem Eugeniusz Nasierowski rekompensował sobie zawód, że jego pierworodnym potomkiem nie jest wymarzony syn?

Zosia, choć wcześniak, rosła jak na drożdżach, niczym świadectwo ówczesnej reklamy odżywki Ovomaltina: „Widocznem jest, że opłaca się kupować Ovomaltinę Dra Wandera. Dziecko rośnie szybko i zachowuje przytem zdrowy i świeży wygląd”. Oczy miała niebieściutkie i dlatego babcia Jabłońska nazwała ją bławatkiem.

Eugeniusz Nasierowski mieszkał z żoną na stałe u swoich rodziców w Warszawie. Teraz, gdy tylko mu czas pozwalał, bo musiał przecież zarabiać na utrzymanie rodziny, przyjeżdżał do Łomianek kolejką podmiejską. Miał 27 lat, przerwane studia u Wawelberga⁵, w pierwszej w Królestwie Polskim prywatnej szkole wyższej, założonej jeszcze w 1895 roku przez polskiego finansistę i filantropa, zajął się budowaniem domów, interesował się fotografią i aparatami fotograficznymi. Dość dobrze mu szło w interesach. Zastanawiał się nad kupnem samochodu, polskiego fiata 508, który producent reklamował jako dobry samochód „budowany w Polsce z doskonałych krajowych surowców. Pewny i wypróbowany w naszych odrębnych warunkach drogowych. Cena – 4950 zł loco w Warszawie”. Postanowił jednak poczekać, bo w Niemczech rozpoczęli właśnie produkcję zachwalanego volkswagena. Zdecydował zainwestować w ziemię i nieruchomości. Kupił dużą działkę, sześć tysięcy metrów, niedaleko Łomianek, w Dąbrowie Leśnej, i dość szybko postawił na niej fundamenty oraz piwnice pod przyszły dom. Marzył mu się jednak rodzinny dom na Bielanach, myśleli z żoną o sprowadzeniu do siebie jego rodziców. Wyznawał zasadę, że dom jest instytucją hierarchiczną – łączy pokolenie starsze i młodsze, rodziców i dzieci. Źródłem takiego przekonania było jego ziemiańskie pochodzenie – majątkiem jego pradziadów, herbu Ślepowron, było Nasierowo i wiele mówiło się w domu o tym rodzinnym gnieździe.

Na szkolnej wycieczce

Bielany mu się wyjątkowo podobały. Wielbił przyrodę, a Lasek Bielański to przecież pozostałość dawnych lasów królewskich, wiążących się ongiś z górną częścią Puszczy Kampinoskiej – 150 hektarów starodrzewu, z unikatowym dębem bezszypułkowym. Z lektury Pana Wołodyjowskiego Eugeniusz Nasierowski pamiętał uwieczniony przez Henryka Sienkiewicza erem kamedulski, ufundowany na wzniesieniu przez króla Władysława IV. To właśnie od białych habitów najpierw klasztor, a potem cały rejon nazywano Bielanami. W czasach saskich i stanisławowskich stały się Bielany ulubionym miejscem zabaw i festynów dworskich, a od połowy XIX wieku wyprawy warszawiaków nabrały masowego, ludowego charakteru. Pieszo, wozami, dorożkami, karetami oraz statkami żeglugi parowej Maurycego Fajansa rzesze mieszkańców stolicy ciągnęły, by uczestniczyć w różnego rodzaju rozrywkach.

Stare Bielany znalazły się w granicach Warszawy dopiero w latach trzydziestych XX wieku. Przed pierwszą wojną światową tereny te zajmował rosyjski poligon, a po odzyskaniu niepodległości zapadła decyzja o stworzeniu tu dzielnicy mieszkaniowej. Początkowo stawiano w okolicy przede wszystkim wille, domy szeregowe i parterowe domki jednorodzinne. Zamieszkiwała je klasa średnia: nauczyciele, sędziowie, urzędnicy państwowi, pocztowcy, kupcy, rzemieślnicy. Eugeniusz Nasierowski również był rzemieślnikiem, miał też do tych okolic sentyment, bo tu przecież poznał swoją żonę. Przy każdej więc okazji wypatrywał odpowiedniego dla nich domu. Szczególnie spodobały mu się budowane na gruntach Banku Gospodarstwa Krajowego, między innymi na Cegłowskiej, cichej ulicy z latarniami gazowymi, modernistyczne pojedyncze i szeregowe domy jednorodzinne według projektu Romualda Millera. U schyłku gorącego lata 1939 roku podjął decyzję i ku radości żony oraz rodziców kupił jeden z takich dwukondygnacyjnych domów, właśnie na Cegłowskiej, pod numerem 58, w sąsiedztwie malowniczego Lasku Lindego, zwanego też Uroczyskiem, z pięknymi sosnami, miododajnymi robiniami akacjowymi, masą ptactwa i przepływającym Potokiem Bielańskim. Nie przewidział jednego – na zamieszkanie w tym domu przyjdzie mu czekać kilka trudnych lat…

We wrześniu 1939 roku od Kampinosu wiał rześki wiaterek i rozchodziła się woń ogródków. Nagle najpierw zahuczało, a zaraz na niebie, nisko nad głowami, mieszkańcy zobaczyli klucz samolotów srebrzystych od słońca… „Nad Młocinami, Bielanami i Marymontem doszło do pojedynku lotniczego pomiędzy polskimi myśliwcami P-11 a grupką niemieckich bombowców, które oderwały się od zespołu rozproszonego nad Nieporętem przez nasze samoloty. Niemcy zrzucili bomby na oślep i uciekli w kierunku północnym”⁶. Jedna z tych bomb spadła w pobliżu Cegłowskiej i Eugeniusz Nasierowski, ku wielkiej rozpaczy, zobaczył swój nowy dom w części zburzony. Tak zaczęła się dla niego wojna…

W pamięci Zosi wydarzenia tamtego okresu się zlewają. Obrazy zachodzą na siebie, brak w nich porządku.

– Wiem z przekazów rodzinnych, że wróciłam z mamą do okupowanej Warszawy, do mieszkania dziadków Nasierowskich, na Kazimierzowską. Wkrótce jednak w tamtej okolicy powstała tak zwana niemiecka dzielnica mieszkaniowa, z licznymi jednostkami administracji i policji. Dziadkowie musieli się wyprowadzić, a my z mamą na powrót zamieszkałyśmy w Łomiankach, dokąd regularnie przyjeżdżał mój ojciec. Nie mam wiedzy, z czego ojciec podczas wojny utrzymywał rodzinę, wśród zachowanych dokumentów znalazłam książkę czeladniczą numer 4432, wystawioną przez Komisarycznego Kierownika Izby Rzemieślniczej w Warszawie 28 kwietnia 1940 roku. Potwierdzano w niej, że ojciec, czeladnik w rzemiośle mularskim, absolwent szkoły rzemieślniczo-przemysłowej, zdał przed komisją egzamin czeladniczy. A mama, żeby było nam lżej, na parterze domu dziadków Jabłońskich otworzyła sklep spożywczo-kolonialny.

Legitymacja czeladnicza Eugeniusza Nasierowskiego

W dniu wybuchu Powstania tata był w Warszawie, ale wkrótce do nas przyjechał. Potem, kiedy zbliżał się front radziecki, rodzice w obawie przed ostrzałem⁷ spakowali najpotrzebniejsze rzeczy, przy czym mama, nie wiadomo czemu, haftowaną kapę z adamaszku, i rozpoczęliśmy ucieczkę w kierunku Sochaczewa. Zatrzymaliśmy się na naszej działce w Dąbrowie Leśnej, w piwnicy przyszłego domu. Raptem usłyszeliśmy kanonadę, a niedługo potem charakterystyczne groźne buczenie i zaczęło się bombardowanie. W pewnym momencie wniesiono kobietę z rozerwanym przez odłamek brzuchem. Była w ciąży. Do dziś mam w pamięci koszmarny obraz wyjmowania zakrwawionego płodu. W piwnicy nieustannie gromadzili się ludzie, czekaliśmy na jakąś ciężarówkę, którą w nocy, niczym drezyną, wieźli nas po torach kolejowych, wszyscy pasażerowie żarliwie odmawiali Zdrowaś Mario, a baby jęczały. Zatrzymali nas niemieccy żołnierze, wywlekli spod plandeki i postawili pod ścianą. Byliśmy przekonani, że zostaniemy rozstrzelani, jednak nie wiadomo czemu pozwolono nam odjechać. Dotarliśmy do Sochaczewa. Zupełnie obcy ludzie dali nam schronienie w swoim dwurodzinnym domu. Z tamtego czasu pamiętam dwie sceny, jakby oświetlone fleszem: miejscowy targ, na którym mama z gospodynią próbowały sprzedać kapę, i nagłe zasypanie hałdami kurzu. Mama kapy nie sprzedała, bo sąsiedzi zawiadomili naszą gospodynię, że jej dom okradziono, a zaraz potem w budynek obok uderzył radziecki pocisk i jedna z jego ścian runęła na nasz dom. Nic groźnego na szczęście się nam nie stało, zostaliśmy jedynie lekko poranieni niezliczonymi kawałkami i drobinami szkła z wytłuczonych okien oraz przysypani opadającym gruzem i ziemią. Nie obyło się bez wrzasków i histerii…

Kiedy tylko front przesunął się na zachód, gospodarz, u którego znaleźliśmy schronienie, użyczył ojcu furmanki, żeby odwiózł mnie z mamą do Łomianek, bo z tych przeżyć rozchorowałam się i dostałam wysokiej gorączki. Okutali mnie w koce i szczęśliwie dotarliśmy do dziadków. Na drugi dzień ojciec wpakował na furmankę rower, żeby mieć czym wrócić, i odprowadził wóz gospodarzowi. Po latach, kiedy ojcu dobrze się już powodziło, podarował temu gospodarzowi wartburga, tłumacząc mi: „On mi zaufał, wtedy ta furmanka dla niego znaczyła tyle, co teraz dla mnie ten samochód”.

Jeszcze się tliły gruzy spalonej i zbombardowanej przez barbarzyńskiego okupanta Warszawy, a już zewsząd ludzie ciągnęli do swoich dawnych miejsc, do bliskich. Życie brało górę nad rozpaczą. Eugeniusz Nasierowski zaczął myśleć o odbudowie uszkodzonego bombą domu. Wiele się w okolicy Cegłowskiej zmieniło. Lasek Lindego w większości wycięto na opał, zniknęła wysadzona wieża AWF, wówczas jeszcze Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego, na którego terenie stacjonowała jednostka hitlerowskiej Luftwaffe, ogródki porosły chwastem i trawą, latarnie nie oświetlały ulicy łagodnym blaskiem. Najdotkliwszy jednak okazał się dekret Bierutowski, komunalizujący grunty miejskie, pozbawiający wielu mieszkańców stolicy, także więc i bielańczyków, ich własności. Zmieniony został co prawda z łaski na dzierżawę wieczystą, ale poczynania nowej władzy budziły niepewność co do sensu inwestowania. Na razie zatem Eugeniusz Nasierowski wspólnie z młodszym o dwanaście lat bratem Stefanem otworzyli w Alejach Jerozolimskich pod numerem 37⁸ sklep ze sprzętem fotograficznym. Klientów przyciągał szyld: FOTO-KINO. Nie tylko kupowało się u nich niemal wszystko, co związane z techniką fotograficzną, ale też kamery i projektory, a w malutkim, przegrodzonym kotarą wygospodarowanym pomieszczeniu można było zrobić zdjęcie do dowodu czy legitymacji. Punkt był świetny, dodatkowo nieopodal sąsiedztwo rodzinne: pod numerem 65 mieściła się apteka kuzyna, Izydora Nasierowskiego. Inny krewny, magister farmacji, Nasierowski Leon, był właścicielem Chemiczno-Farmaceutycznych Zakładów⁹ przy ulicy Kaliskiej, na Ochocie.

Zakład fotograficzny braci Nasierowskich, na zdjęciu od lewej: Stefan, Eugenia i Eugeniusz

Niemal codziennie pan Eugeniusz jeździł do swoich pań do Łomianek. Eugenia Nasierowska nadal prowadziła sklep kolonialny, jej ojciec awansował na sołtysa, a Zosię posłano do miejscowej szkoły. Od razu trafiła do drugiej klasy, a wśród miejscowych dzieci wyróżniała się zaawansowaną umiejętnością liczenia i czytania.

– Dziadek, poza kołodziejstwem, zajmował się stolarstwem, był wprost artystą. Spod jego dłuta i hebla wychodziły piękne stoły, ozdobne drzwi i ramy okienne. Miał koło domu ogromny warsztat, do którego lubiłam zachodzić, bo pachniało tam świeżym drewnem. Patrzyłam na rosnącą górę ostrużyn i z ciekawością czekałam chociażby na zarys powstającego przedmiotu. Tylko odgłos nadjeżdżającego motoru wywabiał mnie stamtąd. To na junaku z przyczepą, najnowszym swoim nabytku, przyjeżdżał ojciec. Zabierał mnie na moje ulubione przejażdżki. Niestety, podczas jednej z nich wylądowaliśmy w betonowym rowie, co skończyło się dla mnie urazem kręgosłupa. Ponieważ miałam również ciągłe dolegliwości gardła i stany ropne migdałków, rodzice postanowili wysłać mnie na podkurowanie. Do ciotki Teresy, do Karpacza.

Siostra mojego dziadka, Teresa Nasierowska, farmaceutka, należała do katolickiego zgromadzenia skrytek, bezhabitowych sióstr zakonnych. Raz w roku wkładała habit i taki moment mignął mi przed oczami. Wstąpiła do zgromadzenia, bo starający się o jej rękę nie dotrzymał słowa i ożenił się z jej siostrą. Przeżyła straszny zawód. Zresztą awanturnicze przygody trzymały się wszystkich panien Nasierowskich, bo kolejną z sióstr Teresy porwał amant do Wiednia, gdy dziadek nie chciał wyrazić zgody na ich ślub.

Karpacz – miasteczko z sześciowiekową przeszłością, które wyłoniło się z karkonoskiego lasu – bardzo spodobał się dziewięcioletniej Zosi. Mieszkała w internacie dla dziewcząt, sierot i półsierot, Zacisze Leśne, prowadzonym przez siostry zakonne, gdzie ciotka Teresa kierowała szpitalikiem i przychodnią. Chodziła tam do szkoły, do czwartej klasy, w sanatorium zaś brała inhalacje.

Ciotka Teresa Nasierowska – farmaceutka, bezhabitowa siostra zakonna

– Za ciotką Teresą przepadałam, a ona mnie wprost uwielbiała, byłam jej oczkiem w głowie. Nie czułam się samotnie, ponieważ ciotka przytuliła jeszcze dwie córki Ludwika Nasierowskiego, najmłodszego brata dziadka Jana. Były prawie moimi rówieśnicami, choć formalnie ciotkami. Starsza, Marysia, prowadziła kółko taneczne, wywijałyśmy kujawiaki, krakowiaki, walce i ona uparcie mnie namawiała, żebym poszła do szkoły baletowej, co na pewno by się spodobało mojej mamie. Zgodnie bowiem z kanonem „dobrego domu”, dziewczynka powinna umieć tańczyć i grać na pianinie.

Rodzice często mnie odwiedzali, opowiadali, że dom na Cegłowskiej się odbudowuje i że kiedy wrócę do Warszawy, zamieszkamy już u siebie i… będę mieć braciszka lub siostrzyczkę.

Wymarzony ojca dom na Bielanach… Tata z mamą wprowadzili się tam chyba pod koniec marca 1948 roku, a w maju urodziła się już na Cegłowskiej moja siostra, Janka. Ja dołączyłam do nich w końcu czerwca, po skończeniu czwartej klasy w Karpaczu. Od września rodzice zapisali mnie do żeńskiej szkoły podstawowej sióstr zmartwychwstanek na Żoliborzu, na Krasińskiego.

Żeńska szkoła podstawowa sióstr zmartwychwstanek, Żoliborz 1948; Zosia w pierwszym rzędzie, druga od lewej

Siostry zmartwychwstanki od końca XIX wieku prowadziły działalność charytatywno-wychowawczą: organizowały ochronki oraz kursy przygotowujące do wykonywania zawodu, a kiedy w niepodległej Polsce sprawą pierwszoplanową stało się tworzenie szkolnictwa, zgromadzenie podjęło budowę kompleksu szkolnego pod nazwą Zakłady Naukowe Sióstr Zmartwychwstanek na Żoliborzu. Istniały tam: seminarium, dwuletnie liceum ogólnokształcące, gimnazjum, szkoła powszechna i przedszkole. Podczas okupacji szkoła prowadziła tajne nauczanie, które trwało aż do Powstania, kiedy to w budynkach szkoły i klasztoru zorganizowano szpital. Wiele uczennic było w Powstaniu łączniczkami i sanitariuszkami.

Już na początku 1946 roku uczennice mogły wrócić do budynku na Krasińskiego. Dwa lata później Zosia do swojej pierwszej szkoły podstawowej w Warszawie jechała tramwajem, wysiadała na rogu Krasińskiego i Stołecznej¹⁰ i dalej dwa przystanki podążała pieszo. Zawsze z nienagannie wyprasowanymi i zawiązanymi kokardami na dwóch mysich ogonkach nad uszami. Ledwie po roku skończyła piątą klasę, a już władza nie pozwoliła przyjąć nowych pierwszaków, zdecydowała bowiem o zamknięciu szkoły powszechnej – zgodnie z linią programową zjednoczonej partii, dzieci i młodzież winny być wychowywane w duchu świeckim. Zosia razem ze swoimi koleżankami na szczęście mogły dalej się tu uczyć, nie było tylko nowych przyjęć.

– Wielka nasza radość z domu na Cegłowskiej trwała zaledwie chwilę. Rodzice dla rodziny zajęli pierwsze piętro, sto dwadzieścia metrów. Na wyższej kondygnacji jedno z mieszkań przekazali gosposi, w drugim zamieszkał mój dziadek, Jan Nasierowski, bardzo pomocny w naszej zapracowanej rodzinie, szczególnie w opiece nad moją siostrzyczką. Parter, który wykańczano etapami, wynajęli lokatorom, żeby zrekompensować poniesione wydatki. Tak w harmonii mieszkaliśmy wszyscy dwa miesiące. Pewnego dnia wydano odpowiednie ustawy, na których mocy dom został przekazany w zarząd kwaterunkowi; miał trzysta metrów powierzchni, a na rodzinę według ustalonych norm przypadało sto dziesięć. Lokatorzy zaraz uznali, że nie muszą „prywaciarzowi” płacić, a gosposia nie chciała już u nas pracować, za to poczuła się właścicielką mieszkania i zaanektowała dla siebie pozostałe dwa pokoje na drugim piętrze. Dziadka musieli rodzice wprowadzić do mojego i Janki pokoju. Ojciec to ogromnie przeżył, czuł się upokorzony przez własne państwo, które powinno przecież chronić obywatela. Na domiar złego, w majestacie prawa, pod jakimś „ważnym” pretekstem (podobno teren miał być przeznaczony na cele wojskowe) państwo stało się gospodarzem działki w Młocinach, a nieco później pewien cwaniaczek tak omamił ojca, strasząc go rychłą budową metra w okolicach Dąbrowy, że tato sprzedał niemal za bezcen naszą piękną działkę. Nie mogliśmy odżałować grabowej alei, którą szło się pod splecionymi konarami drzew, jak pod baldachimem. Ten cienisty tunel czasem mi się dotąd śni…

Wymarzony rodzinny dom na Bielanach przy ulicy Cegłowskiej, widok od strony ogrodu

Wydarzenia te odbiły się też na zdrowiu dziadka, który w pamięci zachował majątek przodków w Nasierowie, a zaszczepiony miał szacunek do własności i miłość do ziemi. Zmarkotniał i wszyscy to zauważyli, bo wcześniej był pogodnym, ciągle ciekawym życia, łagodnym starszym panem. Na spacerze z Janką tak potrafił się zapatrzeć na szykowne panie, że nie zauważył, kiedy wnuczka wydostała się z wózka. Opowiadał nam przedziwne bajki, w które wplatał swoje sny o zjawach, a wtedy babcia Amelia stwierdzała: „Pokazują ci się, boś grzeszył!”. Był zazdrosny o babcię i wracając z przyjęć, wzajemnie wypominali sobie, kto z kim flirtował i na kogo się zapatrzył.

Babcia Amelia Nasierowska z nieodłącznym żabotem

Dziadek Stanisław Jabłoński – kołodziej artysta

Z dzieciństwa najbardziej właśnie pamiętam dziadka Jana i obie babcie, nie mamę. Babcia Amelia Nasierowska, osoba głęboko wierząca, wychowywała mnie na legendach ludowych o Matce Boskiej, pięknie ilustrowanej księdze Królowa Niebios¹¹. Miała tylko synów, dlatego cieszyła się z wnuczki. Stanowcza, apodyktyczna i rygorystyczna, nawet dorosłym już synom wciąż powtarzała: „Siedź prosto!”. Dbała bardzo o siebie. Miała słabość do hiacyntów, zawsze wszystkich nimi obdarowywała, jeżeli pachniało w korytarzu hiacyntem, wiadomo było, że przyszła babcia Nasierowska. Kostyczna i upozowana, zawsze upudrowana i uróżowana, koniecznie z żabotem przy sukni lub bluzce. Niepodzielnie sprawująca rządy w domu. Przeciwieństwo gołębiego serca babuni Antoniny Jabłońskiej, pieszczotliwie nazywanej przeze mnie „Bunią”. Nieczęsto jednak ją odwiedzałam, do Łomianek mogłam wybrać się tylko z rodzicami, sama natomiast jeździłam tramwajem do babci Amelii, najpierw na Naruszewicza róg Tynieckiej, w ładnej okolicy zabudowanej przedwojennymi willami i jednorodzinnymi domami. W jednym z nich właśnie dziadkowie razem z wujem Stefanem, bratem ojca, zajmowali całe pierwsze piętro. W pobliżu, na Goszczyńskiego, stał szpital sióstr elżbietanek. Niejednokrotnie przechodząc wzdłuż jego ogrodzenia, a nawet w mieszkaniu u dziadków, kiedy okna były otwarte, słyszałam krzyk rodzących kobiet i długo po dziecięcemu zastrzegałam się, że nigdy nie będę miała dzieci. Potem dziadkowie przenieśli się na Bukowińską. Ilekroć do nich jechałam, niemal zawsze wstępowałam po drodze na lody do Zielonej Budki, wówczas skromnego, drewnianego kiosku.

Zosia z babcią Amelią, Łomianki 1946

Okładka zbioru legend o Matce Boskiej

Jan Nasierowski z wnuczką Janką

Dwudziestego dziewiątego października 1950 roku zetknęłam się po raz pierwszy ze śmiercią. Na Cegłowską zjechała cała niemal rodzina ojca. Dziadek Nasierowski ciężko zachorował, siedzieliśmy wszyscy przy kolacji. Moja dwuletnia wówczas siostrzyczka, która była ogromnie zżyta z dziadkiem, z nim głównie chodziła do parku, do zoo, nagle spojrzała na drzwi pokoju, za którymi leżał chory, i zawołała: „O, dziadek przyszedł do nas!”. Naturalnie nikt w drzwiach nie stał. Mama zajrzała do dziadka i wróciła z wiadomością, że właśnie zmarł. Nie wiem, o czym to świadczy, ale zdarza nam się z siostrą przewidywać pewne sytuacje, nie umiem tego wyjaśnić.

Pamiętam tak dokładnie tę datę, bo poprzedniego dnia ogłoszono wymianę pieniędzy. Rodzice nie mogli kupić ani butów, ani garnituru, a w bankach tworzyły się ogromne kolejki. Zachowała się notatka ojca, że ceny należy przeliczać w stosunku 3 nowe złote za 100 starych, banknoty zaś pozostające w obiegu wymieniano w proporcji 1 nowy złoty za 100 starych. Pamiętam rozmowy dorosłych, że ich oszczędności z dnia na dzień straciły dwie trzecie wartości.

Zosia z siostrą Janką i kuzynką Anią Kwaszczyńską na wakacjach u ciocio-babci Stefy Orzechowskiej pod Olsztynem

Po śmierci dziadka bardziej zajęłam się siostrą, dziesięć lat ode mnie młodszą. Rodzice dorabiali się, zajęci, a we mnie obudził się instynkt opiekuńczy. Lubiłam się nią zajmować, nie skarżyłam się, jedynie kiedy rodzice karcili mnie za jej nieposłuszeństwo, było mi smutno. A miała krzepki temperament: zaczepna, uparta, wdawała się w bójki z chłopcami. Mówiło się, że cechy babci Nasierowskiej się odzywają. Na całe jedne wakacje, a miałam wówczas zaledwie dwanaście lat, mama wysłała nas do ogromnie lubianej przeze mnie ciotki Stefy, siostry babci Amelii. Wsadziła mnie z dwuletnią Janką w pociąg i tak same dojechałyśmy do Olsztyna, skąd ze stacji odebrali nas krewni. Ależ dała mi ona na tych wakacjach do wiwatu! Ciągle gdzieś uciekała, nie chciała nic jeść, jakich ja musiałam używać najróżniejszych wybiegów! Nie mogła przecież wrócić zabiedzona. Nie skutkowały jednak, zdesperowana groziłam, że jeśli nie zacznie jeść, utopię się w pobliskiej rzece, tyle że woda sięgała tam do kolan. Takie to były dziecięce strachy na Lachy… Słodziła mi pobyt ciocia Stefcia: serdeczna, czuła, przemiła. Nazywała mnie kurczaczkiem i pozwalała samej wybierać w sadzie pachnące jabłka, piekła pyszne owocowe torciki, eksperymentowała ze smakami, kolorami, zapachami.

Uroczystość otwarcia linii autobusowej Łomianki–Warszawa, podlegającej EKD

Janina Nasierowska: – Współczuję jej. Rzeczywiście byłam wyjątkowym niejadkiem i okropnym psotnikiem. Ona zawsze była czymś więcej niż siostrą. Wzorem… Szczególnie kiedy dorastała i zaczynała fotografować. Wtedy dla ojca stała się najważniejsza, przedłużała jego dzieło.

To się zaczęło przed laty!

Gdzie dom i bielański las!

Jeszcze w studio Twego taty

Tam stał aparat na czas!

Tata pstryknął czary mary!

– a gdy błysk magnezji zgasł –

W ciemni obraz ślubnej pary

Ukazał się drugi raz!¹²

Krajobrazem dzieciństwa Zosi była fotografia.

– Pierwszy aparat, małe bakelitowe pudełko Kodaka z obiektywem i filmem na rolce, dostałam od ojca na ósme urodziny. Natychmiast w alejce na działce zrobiłam zdjęcie rodzicom, od razu bez głów. Kolejnych kadrów uczyłam się na naszych kotach, psach i kanarkach. Cudowny świat fotografii stanął przede mną otworem. Pierwsze oczarowanie wyłaniającym się jakby znikąd obrazem…

Ojciec miał taką pasję, że mógłby krzesło nauczyć fotografować. Przy tym robił to szalenie chytrze: wrzucał białą kartkę do chemikaliów i moim oczom ukazywały się twarze, krajobrazy, przedmioty… Zjawiskowe, metafizyczne wręcz przeżycie. Nie musiałam chodzić do teatru lalek, spektakl odgrywał się w ciemni, gdzie tata pokazywał mi różne sztuczki. Kładł na papierze fotograficznym nożyczki, chwilę naświetlał, potem papier przekładał do wywoływacza i na czarnym tle ukazywał się biały zarys nożyczek.

Innym razem otwierał album z reprodukcjami obrazów wybitnych malarzy, głównie impresjonistów, i zachęcał mnie:

– Spróbuj podobnie zakomponować swoje zdjęcie, na przykład sfotografuj dwie siedzące przy stole postacie: oświetl je, zaznacz tło, wprowadź „akcję”, rozróżnienie, która z nich jest ważniejsza…

Nie podobało mu się, że miałam pomagać w zajęciach domowych. Sprzeczali się z matką. Ona ciągnęła mnie do kuchni:

Zosia: – Ojciec zabierał mnie na Stare Miasto. Fotografowaliśmy ruiny i odbudowę miasta.

– To dziewczyna – argumentowała – musi się nauczyć gotować.

– Zdąży – odpowiadał niezmiennie ojciec.

Niemal każdego wieczoru pytał:

– Już wszyscy wykąpani? – I zaraz, nie czekając na potwierdzenie, decydował: – To robimy ciemnię!

– Dom żył fotografią – potwierdza siostra Zosi. – Snułyśmy nawet podejrzenia, że ulubiony nasz kot nocami zagląda w obiektyw aparatu. A koledzy ojca żartowali, że urodziłyśmy się w kuwecie, naturalnie fotograficznej…

Na samym początku, jeszcze przed całkowitym wykończeniem domu, Eugeniusz Nasierowski otworzył skromne studio w garażu. Niedługo po wojnie działało w Warszawie nie więcej niż parędziesiąt zakładów fotograficznych. Powołano Cech Fotografów, spadkobiercę przedwojennego Cechu Fotografów Chrześcijan, do którego księgi „fotografowanie” zostało wpisane po raz pierwszy w 1922 roku. Ale „w imieniu ludu pracującego miast i wsi” w 1951 roku wszechogarniająca centralizacja dopadła też rzemieślników, a Cech Rzemiosł Fotografów połączony został z cechami fryzjerów, galanteryjników i instrumentarzy muzycznych. W tym cechu gigancie fotografowie są jedną z dziesięciu sekcji, prowadzoną przez Eugeniusza Nasierowskiego, a siedem lat później, już w Izbie Rzemieślniczej, walne zgromadzenie wybiera go podstarszym Cechu. Jednocześnie Nasierowski składa podanie i swoje prace do Związku Fotografików Polskich, szacownego stowarzyszenia twórców i zawodowców, kontynuatora Fotoklubu Polskiego – organizacji fotografów działającej w okresie międzywojennym. Zostaje przyjęty w poczet członków w 1953 roku. Rok później otwiera na Cegłowskiej studio z prawdziwego zdarzenia – Atelier Fotografii Artystycznej. Na domu pojawia się szyld z imieniem i nazwiskiem właściciela zakładu kategorii pierwszej, na ogrodzeniu gablota ze zdjęciami ślubnymi, z komunii, eleganckie portrety oraz informacja o rodzaju usług.

Firmowa pieczątka Atelier

Przynależność do tych dwóch stowarzyszeń stwarzała mu komfortową jak na tamten czas sytuację: był jednocześnie rzemieślnikiem i artystą. Czasy przemian społecznych wymagały od każdego jakiegoś przystosowania się, nieraz przełamania dotychczasowego postępowania, a także niepowszedniego wysiłku inteligencji i charakteru, aby znaleźć sobie właściwe miejsce w społeczeństwie.

– Koledzy darzyli go wielkim zaufaniem – wspomina Zosia. – Wszędzie, w każdym zakątku, a dużo podróżowaliśmy, odwiedzał fotografów i był wyjątkowo przyjmowany. Miał autorytet, pomagał, mawiał: dasz jedną rzecz, dwie przyjdą do ciebie. Ludzie go lubili. Nigdy nikogo nie zawiódł. Gdybym była w potrzebie, mogłabym wejść niemal do każdego zakładu w obcym mieście i poprosić o chwilową pożyczkę. Miałam okazję tego doświadczyć już jako mężatka. Podczas mojej wystawy w Poznaniu zaszliśmy z mężem do desy, bo lubiliśmy wypatrywać starocie, i zobaczyliśmy piękny holenderski kredens, z częścią dolną w formie komody i górną, przeszkloną, dwudrzwiową. Dowiedzieliśmy się, że został wstawiony trzy miesiące wcześniej, w dniu narodzin naszej córki, co nas dodatkowo urzekło. Był drogi, nie mieliśmy ze sobą takiej sumy. Weszłam do miejscowego fotografa, przedstawiłam się, że jestem córką Eugeniusza Nasierowskiego. Najpierw wysłuchałam komplementów na temat ojca, jego pracy, uczynności, następnie pożyczył nam brakującą kwotę i tak zostaliśmy właścicielami tego pięknego mebla.

– Miał duszę społecznika – charakteryzuje ojca Janina Nasierowska. – Wszystko wokół chciał zmieniać i poprawiać, pragnął pomagać ludziom. Jego słynne wyprawy na ryby, z mamą, łączyły się z wstępowaniem po drodze na Mazury niemal do każdego zakładu fotograficznego, by wysłuchać i doradzić kolegom. Mama, doświadczona już takim jego postępowaniem, brała przezornie zawsze w podróż jasieczek i koc, pozostawała bowiem w samochodzie do późnych godzin wieczornych.

– Na koloniach w Międzywodziu – dodaje Zosia – wszyscy się cieszyli, kiedy ojciec mnie odwiedzał, a nie mógł wytrzymać bez swojej córeczki dłużej niż tydzień. Po drodze stawał w pobliskiej miejscowości, znajdował lodziarza z budką i zabierał go ze sobą. Wszyscy koloniści z mojej grupy ustawiali się w kolejce i dostawali lody.

Zosia z ukochanym ojcem

Ojciec marzył, żebym była chłopcem, wtedy miałby dobrego towarzysza wędrówek. Był zapalonym turystą. Kiedy wstawał rano, najpierw patrzył na krajobraz za oknem. Zastanawiał się, czy warto sfotografować śnieg usypany na parapecie albo dachy sąsiednich kamienic w pierwszym słońcu. Niemal w każdą sobotę i niedzielę chodziliśmy na podmiejskie wycieczki, naturalnie z aparatami. Dzieci z takich wypraw przywożą na ogół kwiaty, kamyki, patyki przypominające jakieś stworki, liście do zasuszenia. Ja przywoziłam zdjęcia ptaków, pierzastych chmur, drzew, łąki z makami. Potem długie godziny spędzałam z ojcem w ciemni, urządzonej w piwnicy, obok pralni. To było świetnie wyposażone laboratorium: powiększalniki, na początku blachy do suszenia, potem już bębny, koreksy do wywoływania filmów, specjalne słoje z chemikaliami, kuwety, w których zanurzało się naświetlone papiery fotograficzne, aby po chwili ujrzeć czyjeś oczy, jakieś ulice, znajome miejsca… Do studia, gdzie fotografowało się klientów, wchodziło się klatką schodową na pierwsze piętro. Stał tu stary, ogromny aparat skrzynkowy. Malowniczy. Nie pamiętam producenta, ale miał obiektywy Zeissa. Widzę, jakby to było dziś: ojciec wsuwa głowę pod czarną materię, ustawia na matówce obraz (klisze na początku były szklane, później celuloidowe), wybiega do przodu, odsłania obiektyw, unosi kasetę-szyberek i mówi łagodnie: proszę patrzeć w obiektyw… Wypowiada liczby: dwadzieścia jeden, dwadzieścia dwa, trwa to jedną sekundę, i zamyka obiektyw…

Miał też inne, znacznie nowsze aparaty: linhoffa z ruchomą czołówką, świetny do fotografowania architektury, leicę z bogatym zestawem obiektywów, practisixy. Moim ulubionym przez długie lata był jednak mniej okrzyczany enerdowski reflex primar 2, formatu 6×6, ściągnięty żywcem z hasselblada, z wymienną optyką, brakowało mu tylko wymiennej kasetki, musiałam „wypstrykać” film do końca. Wygrałam go w swoim pierwszym konkursie fotograficznym. Ojciec, maniak udoskonalania sprzętu i nowinek technicznych, sam dorabiał obiektywy, zmieniał ogniskową. Wpadł też na prosty pomysł tak zwanych zmiękczaczy obrazu: wyciął z tekturki, delikatnej, żeby nie porysowała obiektywu, gwiazdkę i włożył w średnicę obiektywu, dzięki czemu uzyskał „rozmydlenie” tła. Kiedy indziej do sfotografowania sreber znanego jubilera, dobrego znajomego, Jerzego Zaremskiego¹³, skonstruował na żarówki tunele z pergaminu, wówczas rozproszone światło nie powodowało refleksów. Przy każdej okazji zaznajamiał mnie z techniką. Tłumaczył, dlaczego jedna lampa świeci punktowo, a druga daje rozproszone światło, i po co je zmienia. Zdecydowanie wolał mi sprezentować coś do aparatu, i na tym się znał, bo jak kiedyś kupił mi czarnego pieska z kręconymi kudełkami, to gdy poszłam z nim na spacer, a spadł akurat ulewny deszcz, nim doszliśmy do domu, pies się zrobił szary i gładkowłosy.

Tak od dziecka rosłam z fotografią, nie musiałam uczyć się z książek, ciągle praktykowałam, przejmowałam od ojca opanowanie warsztatu.

– Jako trzynastolatka – dzielił się swoim wspomnieniem Eugeniusz Nasierowski – zastąpiła mnie kiedyś w zakładzie i z wielkim przejęciem zrobiła pierwsze zdjęcia. O dziwo, były bardzo dobre. Klientka, która nie była pewna, czy zdjęcie wykonane przez dziecko może się udać, kamera była przynajmniej pół raza wyższa od niej, zamówiła tylko trzy odbitki. Kiedy przyszła po odbiór, poprosiła o więcej¹⁴.

– Tata zapadł wówczas na chorobę Bürgera, czasami źle się czuł, a ja go zastępowałam. Zawsze byłam chuda, drobna i wyglądałam na jeszcze młodszą niż w rzeczywistości. Kiedy więc taka mała istotka witała klienta, ten pytał protekcjonalnie: „Możesz poprosić tatusia lub mamusię?”. „Mamy nie ma, a tata leży chory, ja panu zrobię zdjęcie” – odpowiadałam wyjątkowo grzecznie, ponieważ ojciec mnie nauczył, że jedną z podstawowych cech fotografa jest umiejętność postępowania z ludźmi. Był ze mną tylko taki kłopot, że klient, który zamówił do dowodu osobistego jedną pozę, dostawał całą serię ujęć, ponieważ fotografując go, natychmiast zapominałam o całym świecie i jak w transie pstrykałam ujęcia. „Boże – narzekał ojciec – przecież przez ciebie zbankrutuję!”. Naturalnie zdjęcia klientom się podobały, płacili, a ja zarabiałam dodatkowe pieniądze.

Czym można tłumaczyć sukcesy człowieka? Według znawców tematu i psychologów bardzo ważny jest okres między trzynastym a siedemnastym rokiem życia. Zwrócenie uwagi na wartości, dostęp do muzeów, książek, zaszczepienie jakiejś pasji. Wiąże się to z pewną zasobnością domu, ponieważ poznawanie świata i rozwijanie zdolności kosztuje. I z pracą, która od najmłodszych lat pozwala zdobywać doświadczenie, z wyborem szkoły, studiów. Krótko mówiąc: muszą towarzyszyć człowiekowi sprzyjające okoliczności. W niesprzyjających warunkach – udowadnia Malcolm Gladwell, autor książki Poza schematem, w której stara się odpowiedzieć na pytanie, dlaczego pewni ludzie odnoszą sukces – człowiek stanie się nieudacznikiem, niezależnie od tego, jak bardzo jest pracowity i ambitny. Mówiąc o talencie, twierdzi Gladwell, w rzeczywistości mówimy o gotowości do ciężkiej pracy.

„Postawiła pierwsze kroki w tym okresie życia – pisała Agnieszka Osiecka – kiedy człowiek się jeszcze nie zaczyna buntować przeciwko tradycji rodzinnej. A w tej tradycji mieścił się pewien rodzaj ładu: moralnego, towarzyskiego i estetycznego”¹⁵.

Zdjęcie legitymacyjne ze szkoły podstawowej

Prawdziwa praca i wyzwanie zaczęły się dla Zosi z chwilą rozpoczęcia nauki w czteroletnim Technikum Fototechnicznym. Szkoła, mieszcząca się na ulicy Spokojnej, sąsiadującej z cmentarzem Powązkowskim, nawiązywała w swej tradycji do Państwowej Szkoły Fotograficznej, powołanej w Warszawie w roku 1929, na ulicy Górnośląskiej. Jej pierwszy powojenny dyrektor, Zbigniew Pękosławski, zgromadził wokół siebie liczny zespół znanych fotografików: Mariana i Witolda Dederko, Włodzimierza Kirchnera, Józefa Pełczyńskiego, Aleksandra Sołtana, Anatola Węcławskiego.

Zosi podanie wraz ze świadectwem „podstawówki” przyjmowała Irena Raczyńska.

– Zatrudniono mnie w technikum w tysiąc dziewięćset czterdziestym ósmym roku. Najpierw na stanowisku sekretarki, a po skończeniu studiów zostałam nauczycielką i przydzielono mi na terenie szkoły maleńkie służbowe mieszkanie, które do dziś zajmuję. Prowadziłam praktyczne i teoretyczne zajęcia, uczyłam podstaw fotografii: obróbki negatywu, naświetlania, wywoływania. Pamiętam skromną, drobniutką panienkę, która pośród większości uczących się w technikum chłopców wyróżniała się pracowitością i solidnością, ale też ruchliwością i niespożytą energią. W szkole jej zazdroszczono. Pochodziła z zamożnego domu, jej ojciec, pan Nasierowski, miał zakład fotograficzny i duży dom na Bielanach. A wtedy wszędzie biednie, tyle że na swój sposób miło.

– Nie była wśród nas popularna ani zbytnio lubiana – wspomina Janusz Kreczmański, operator, osiadły na stałe w Australii, Zosi kolega z klasy. – Wszyscy jej zazdrościli, że jest bogata, bo do ludzi majętnych zaliczała się w tamtych czasach jej rodzina. Miła, uśmiechnięta dziewczyna, czasami robiąca koleżankom i kolegom na złość. Poza tym często posądzano ją o podlizywanie się nauczycielom, szczególnie pani od polskiego, Rybaczkowej, której wszyscy się bali jak diabeł święconej wody. W prima aprilis, chyba tysiąc dziewięćset pięćdziesiątego trzeciego roku, my, chłopcy, zastawiliśmy wejście do klasy ławkami i… „zniknął” klucz od wejścia. Pierwszą lekcję miała właśnie pani Rybaczkowa. Po awanturze klucz się znalazł, a Zosia „wykapowała”, że to ja go schowałem. Oczywiście mnie zawieszono w prawach ucznia, nie pierwszy i nie ostatni raz, a Zosię nazwaliśmy skarżypytą. Takie to były grzeszki naszej młodości…

Plan zajęć lekcyjnych nauczyciela technikum Anatola Węcławskiego

Córka nauczyciela Anatola Węcławskiego herbu Wadwicz, Hanna, po wielekroć w domu słyszała opowiastki ojca o uczniach.

– Dość często powtarzało się nazwisko Nasierowska, że taka zdolna, z zacięciem uczennica, a wśród pokaźnego archiwum po ojcu przechował się jego duży portret, który mu robiła.

Mimo że ojciec miał samochód, jeździła do szkoły dwoma tramwajami z przesiadką, ładny kawałek drogi, z Bielan na Wolę. Do południa uczyli się przedmiotów ogólnokształcących, po południu zawodowych. Na początku szkoły czuła się nieszczęśliwa, miała wiele kompleksów.

– W klasie byłam zawsze najmniejsza, chucherkowata. Nazwali mnie Nasionko. „Ty, mała, chodź do tablicy” – wzywali mnie nauczyciele. Do tego nieśmiała, małomówna i największe nieszczęście dla podlotka: miałam odstające uszy. Wymyślałam rozmaite fryzury ze swoich mysich warkoczyków. Na próżno! Uszy zawsze wysuwały się spod włosów, cierpiałam, bo koledzy ciągle mi z tego powodu dokuczali. Już wtedy pomyślałam, że powinien być ktoś w życiu dziewcząt i kobiet, kto potrafiłby im powiedzieć, w jaki sposób mogą tuszować braki swojej urody. Sama z sobą nie umiałam sobie poradzić, ale czułam i wiedziałam, patrząc na koleżanki, co powinny zmienić w swoim ubiorze, fryzurze, nawet w sposobie bycia i mówienia, by oczarować pięknem. Moje szkolne zeszyty zamalowane były portretami koleżanek. Zaczęłam je fotografować. Pierwsze zdjęcia poszły do kosza – wyglądały na nich jakoś mdło, innym razem ich nogi kończyły się na wysokości kolan. Z czasem jednak zdecydowanie się poprawiłam. Wybierałam dziewczyny, które podobnie do mnie nie czuły się istotami pięknymi. Jedne przyciągnęły moją uwagę wyrazem oczu, inne ładnym wykrojem ust, dołeczkami w policzkach, urzekającym uśmiechem. Moje pierwsze portrety zdumiały mnie samą: „Przecież one są śliczne! Tylko nie znają samych siebie!”.

Szkoła dawała duże możliwości praktyki fotograficznej. Nawet na organizowanych kilkudniowych wycieczkach szkolnych mieliśmy obowiązek fotografowania. Później wzajemnie omawialiśmy te prace, wystawialiśmy na korytarzach. Nauczyciele zadawali nam męczące wtedy i nudne z pozoru ćwiczenia: budynek w dzień pochmurny, znaczek pocztowy używany, sztućce, śniadanie na stole, kwadrat w skali 1:4 z zachowaniem kątów prostych lub portret przy oknie.

Zosia – uczennica szkoły średniej

– Pracownie wyposażone były w wielkie aparaty atelierowe – opowiada Irena Raczyńska – tak zwane altanowe, z wysuwaną kliszą, duży format 9×15. W naszej szkole nauczali świetni pedagodzy, zawodowi fotograficy, wśród nich Marian Dederko i jego syn Witold. Podobnie jak ja mieszkali wówczas na terenie szkoły. Należeli do przyjaciół młodzieży, robili piękne, czarno-białe artystyczne zdjęcia, szczególną uwagę poświęcali portretowi.

Marian Dederko, z wykształcenia elektrotechnik, całe życie związał z fotografią. Ten niewątpliwie prekursor artystycznego portretu fotograficznego w Polsce, ceniony na całym świecie, przekazywał młodzieży swoją unikatową wiedzę na temat oryginalnej techniki „gumy”, której był twórcą.

– Pan Dederko chciał, żebym koniecznie specjalizowała się w tej bardzo trudnej i pracochłonnej technice fotograficznej, ogólnie polegającej na tym, że obraz fotograficzny zmieniał się jak gdyby w obraz malarski, zdjęcie nabierało specjalnej faktury. Nie byłam entuzjastką „gumy”, ale zrobiłam panu Dederce portret, który razem ze zdjęciem pejzażu z wycieczki szkolnej dołączyłam do podania o przyjęcie mnie w poczet członków Związku Polskich Artystów Fotografików.

Portret Anatola Węcławskiego wykonany przez Zosię na zajęciach w szkole

Miała dziewiętnaście lat i tytuł mistrza cechowego

Z przyjęciem tym łączy się niemałe zamieszanie. Do dokumentów składanych w Związku nie dołączało się życiorysu, tylko prace oraz podanie z imieniem, nazwiskiem i adresem, dlatego nikt z komisji kwalifikacyjnej nie przypuszczał, że autorką tak dojrzałych fotografii może być piętnastoletnia panienka, uczennica drugiej klasy technikum. Kiedy więc zdecydowali, że autor przedstawionych prac spełnia kryteria przyjęcia do grona artystów fotografików, członek komisji, Janina Mokrzycka, znakomita portrecistka, chciała go poznać. Na widok filigranowej Zosi zakrzyknęła: – Ależ to dziecko! – Stworzono więc precedens – została adeptem, a członkiem rzeczywistym dopiero po uzyskaniu pełnoletności, z legitymacją numer 203. W Związku zaraz żartobliwie nazwali ją najmłodszym seniorem.

Idąc za ciosem, za namową ojca, który wyznawał zasadę, że zawsze wszystko się w życiu może przydać, zdała egzaminy mistrzowskie w Cechu Rzemiosł: najpierw zdobyła tytuł czeladniczy, potem mistrzowski. Debiutuje też na łamach tygodnika „Stolica”, gdzie ojciec ze swoich turystycznych wędrówek zamieszcza reportażowe zdjęcia: Lasku Bielańskiego, klasztoru Kamedułów, powstającego za ich domem szpitala, fragmentów Puszczy Kampinoskiej, okolic Palmir¹⁶. Tym razem w numerze 47 z 1954 roku, na tak zwanej rozkładówce, dziesięć zdjęć z podpisem: Eugeniusz i Zofia Nasierowscy ukazuje życie domu dziecka na Bielanach. Dołączony do nich tekst Krystyny Krzyżakowej utrzymany jest w obowiązującym wówczas entuzjastycznym tonie: „Tu mówi Dom Młodzieży im. Feliksa Dzierżyńskiego; Tutaj nie żałuje się mydła, aby utrzymać higienę ciała; Dom chlubi się tym, że pięciu wychowanków wysłano na studia wyższe do ZSRR”. Całość kreśli sielski obraz zajęć stu sześćdziesięciu sześciu wychowanków tego pokazowego miejsca: wzorowe odrabianie lekcji, gimnastyka, czyściutkie, należycie wyposażone pokoje, schludna jadalnia, przyjemna świetlica z pokaźnym księgozbiorem, ale pobudka, jak w wojsku, o 5.45, śniadanie o 6.15.

s. 46–47 Fotoreportaż Eugeniusza Nasierowskiego;

s. 48–49 Debiut Zosi na łamach tygodnika „Stolica”, 1954

– Nie pamiętam zupełnie ani miejsca, ani okoliczności robienia tych zdjęć. Byłam spięta i speszona, że musiałam pójść z ojcem w publiczne miejsce. Zdecydowanie wolałam udział w organizowanych przez ZPAF „zadaniach twórczych”. Jednym z tematów był na przykład portret architekta. Każdy miał indywidualnie, według własnego pomysłu, wykonać portret fotograficzny modela. Ja poprosiłam swojego modela, żeby do ręki wziął rulon, i zrobiłam portret tradycyjny, wzorowany na obrazach Rembrandta. Bardzo mnie za tę klasykę chwalili. Miałam za sobą wiele godzin spędzonych w muzeach, dokąd ojciec zabierał mnie w wolnych chwilach. Zwracał moją uwagę na portrety Henryka Rodakowskiego, na ich wnikliwą charakterystykę psychologiczną oraz harmonijną kompozycję, a w albumach właśnie na obrazy Rembrandta, na których analizowaliśmy rozłożenie tak charakterystycznych dla tego mistrza światłocieni, połączenia jasności i mroku. Sugerował wybrać jego dwa portrety i zrobić w domu ich fotograficzną replikę, z tym że jeden warunek musiałam bezwzględnie spełnić: zachować takie samo oświetlenie twarzy jak na obrazie. Inna lekcja dotyczyła obrazu Edgara Degasa Po kąpieli. Aby sprostać zadaniu i odtworzyć delikatny akt, poprosiłam o pozowanie koleżanki. Wstydziły się nawet pokazać gołe plecy, więc robiłam im ujęcia w piwnicy, na węglu, a pod koniec zdjęć były całe umorusane. Odtwarzanie jest ważne, uczy warsztatu, swobody ruchu i kompozycji, kiedy człowiek realizuje własne pomysły, jest tego wszystkiego pewien. Przecież już dadaiści i surrealiści komponowali zdjęcia na wzór obrazu. Szalenie lubiłam tę „zabawę” w odtwarzanie, przypatrywanie się, który fragment tematu czy postaci chciałabym sfotografować.

Mój ojciec, piorun temperamentu, był wymagający i konsekwentny, jednocześnie wesoły i bardziej czuły od mamy. Nie byłam przytulana, nie poznałam tkliwości. Mama głównie wymagała. Pilnowała, żebym raz w tygodniu sama gotowała, wyprasowała i posegregowała swoje ubrania. „Obojętnie – mawiała – czy będziesz to musiała robić, czy nie, ale poznasz, co to porządek, i będziesz umiała zarządzać”. Posyłała mnie na prywatne lekcje gry na pianinie, bo tak wypadało, choć to pieniądze wyrzucone w błoto, bo kompletnie nie miałam ani pasji w tym kierunku, ani słuchu. Lubiła wiedzieć, w jakim środowisku przebywam, z kim się koleguję, przesadnie dbała o moje odżywianie, ciągle mi podtykała coś do jedzenia, picia, dogadzała, a świetnie gotowała i lubiła częstować gości. W wolnych od domowych zajęć chwilach pomagała w pracy ojcu. Miała zdolności plastyczne i znakomicie retuszowała gotowe zdjęcia, ale też negatywy, pokrywając wszelkie plameczki ołówkiem lub pędzelkiem maczanym w specjalnym chińskim tuszu.

– Odkąd sięgnę pamięcią – wspomina dziecięce lata Janina Nasierowska – mama szalenie dbała o ojca, kupowała mu każdą koszulę, sweter, niemal wszystko. Była świetną organizatorką domowego gospodarstwa. Ojciec mógł się na wszystko pogniewać, ale natychmiast się rozchmurzał, kiedy mama stawiała na stole jedzenie. To, co przyrządzała, było dla ojca czymś wyjątkowym, poza tym ze względów zdrowotnych musiał przestrzegać diety, której skład tylko mama znała. Ojcu nie podobało się, że Zosia ma pomagać w zajęciach domowych, czekały na nią ważniejsze cele. Był bardzo o nią zazdrosny. Do tego stopnia, że kiedy ktoś do niej dzwonił, a ojcu jego głos się nie spodobał, odpowiadał, że jej nie ma w domu. Po prostu strażnik życia Zosi. Była dla niego najważniejsza, bo kroczyła wymarzoną przez niego drogą: zainteresowania fotografią.

Eugenia Nasierowska

Eugeniusz Nasierowski

– Tak mnie kontrolował, że nawet zawczasu chciał przyszykować dla mnie własnego wybrańca. Z szanowanym bielańskim mistrzem fotografii, Adolfem Duszkiem, z którym chodził na wycieczki, kupili sąsiadujące ze sobą działki w Młocinach, zamierzali budować tam domki letnie. Uradzili pożenić ze sobą swoje dzieci, kolega miał o trzy lata starszego ode mnie syna, Romka. Poznali nas, ja go jednak nie polubiłam, byłam najeżona, niemiła, może dlatego, że niby żartem, ale oficjalnie mówiło się o tych naszych przyszłych zrękowinach. Po latach w Paryżu spotkałam Romka, eleganckiego, przystojnego blondyna, wziętego grafika. Bardzo ucieszyliśmy się z tego spotkania, żartując: „Och, żebyśmy to wiedzieli, jacy będziemy, to kto wie…”.

Zalecał się też do mnie student prawa. Deklarował: „Chcę się z tobą ożenić, będziesz miała tyle kapeluszy, ile zapragniesz”. Ojciec go naturalnie skutecznie zniechęcił, a mnie uwolnił od noszenia tych kapeluszy… Potencjalnych pretendentów do ręki witał: „Ona nie ma posagu, ma dobrze poukładane w głowie”.

Te wypominki podyktowane są naturalnie głosem serca, bo ojciec to mój główny nauczyciel, prowadzący mnie przez młode życie.

Rodzice za wszelką cenę izolowali dziewczynki od życia politycznego. Wiedzieli, jakie ofiary poniosło ich pokolenie, dlatego dla bezpieczeństwa dzieci starali się, żeby rozmowy o polityce toczyły się bez ich udziału.

– Kiedy wuj podczas proszonej kolacji zaczął opowiadać o Katyniu, ojciec zaraz uciął: „Proszę nie rozmawiać o takich tematach przy Zosi”. Bał się pewnie, żebym w szkole czegoś nie powiedziała. Już raz był wzywany, ponieważ jedna z uczennic, zaangażowana zetempówka, na wieść o śmierci Stalina zaniosła się płaczem. Rozśmieszyła mnie i moje koleżanki tym szlochem. „Czego tak ryczysz, przecież to nie twój brat ani nawet kuzyn. A może twój ojciec?” – chichotałyśmy. Natychmiast doniesiono na nas, zostałyśmy zawieszone w prawach ucznia, na szczęście na krótko. Zdyskwalifikowałam się też wygłoszonym na zebraniu własnym życiorysem, zaczynając od słów „Urodziłam się na łóżku z baldachimem…”. Wszyscy w śmiech! Dlaczego mi ten baldachim przyszedł do głowy, nie mam pojęcia, ale zostałam wezwana do dyrektorki, żeby tłumaczyć się z arystokratycznych upodobań.

Ojciec nie chciał żadnych tego rodzaju spraw poruszać w obecności gosposi, zrażony niemiłym incydentem. Jego przyjaciel wyjeżdżał na dłużej i zostawił mu na przechowanie markowy złoty zegarek, schaffhausen, wart spory kapitał. Ojciec schował go do domowej kasy pancernej. Wielkie słowo: pancerna! Po prostu dodatkowo wzmocniona szafka, zamykana na zwykły klucz. Po pewnym czasie okazało się, że stamtąd zniknął. Ojciec skierował podejrzenia na niedawno u nas zatrudnioną gosposię. Postanowił sam przeprowadzić śledztwo, poprosił o współpracę Adolfa Duszka. W pokoju, gdzie stała kasa, nakryli stół długim białym obrusem, który skutecznie zasłonił ukrytego pod stołem Duszka. Mama podała obiad i zaczęła prowadzić zupełnie od niechcenia rozmowę z ojcem. „Ach, wiesz, kupiłam od Krysi piękną, złotą bransoletkę, schowałam ją do kasy”. Po obiedzie oznajmili gosposi, że wychodzą do kina i wrócą za jakieś dwie godziny. Ukryty pod stołem „szpieg”, gdy tylko rodzice przekroczyli próg, zobaczył gosposię otwierającą kluczem, zapewne podrobionym, drzwi kasy. Natychmiast wyskoczył i schwytał złodziejkę na gorącym uczynku. Zaczęli ją wypytywać, gdzie ukryła zegarek. „Nic nie powiem, mam brata milicjanta – odrzekła hardo. – On was pozamyka, wiem, o czym rozmawiacie i jakiego zagranicznego radia słuchacie”. Nie pamiętam już, czy ojciec odkupił od niej ten zegarek, czy też ona jednak sama oddała, w każdym razie zwrócił go przyjacielowi, ale od tamtego czasu surowo przestrzegał zasady, żeby w domu nie mówić swobodnie o ważnych sprawach. Tym bardziej że zbliżał się czas matury, musiałam dużo czasu poświęcić na prace fotograficzne i naukę przedmiotów teoretycznych, a nie zaprzątać sobie głowę niebezpiecznymi tematami.

Wychowawcą w klasie maturalnej był uwielbiany wręcz przeze mnie i innych uczniów inżynier Jan Młodzki, uniwersalny nauczyciel, świetny matematyk i chemik. Mimo że wykładał tak trudne przedmioty i do znudzenia musiał nam tłumaczyć zawiłości rachunków i zadań czy doświadczeń chemicznych, uczyliśmy się ich z entuzjazmem. Egzamin maturalny składaliśmy najpierw z fotografii. Zaprezentowałam portrety dwóch profesorów: Węcławskiego i Dederki, mojej małej siostry i dziadka Nasierowskiego. Zostałam dopuszczona do następnego etapu, egzaminu z przedmiotów teoretycznych. Zdałam zadowalająco.

Otrzymała w większości oceny dobre i bardzo dobre, dostateczny z języka polskiego, rosyjskiego, sensytometrii, czyli nauki o pomiarach właściwości fotograficznych materiałów światłoczułych, i maszynoznawstwa. Najbardziej jednak ją cieszyło, że za przyzwoleniem rodziców, jako osoba już dorosła, będzie mogła ściąć warkocze.

Zosia z ulubionym nauczycielem Janem Młodzkim podczas zjazdu absolwentów technikum

– Ani chwili nie czekałam, maturę zdałam o dwunastej pięćdziesiąt, a na fotelu u fryzjera siedziałam już po dziesięciu minutach. Dość długo przechowywałam je w pudełeczku, razem z zawiązanymi kokardami, aż podczas którejś z kolei przeprowadzki przepadły…

Dwudziestego szóstego czerwca 1955 roku wręczono jej świadectwo dojrzałości numer osiem. Ukończyła Technikum Fototechniczne Centralnego Urzędu Kinematografii i uzyskała prawo używania tytułu: technik fototechnik. Ojciec na pamiątkę tego pierwszego kroku w dorosłe życie sprezentował jej sygnecik z krwawnikiem i wyrytym herbem Ślepowron.

Po paru tygodniach, jako szczęśliwa maturzystka, dołączyła do kolorowego tłumu młodzieży z całego świata na „poststalinowskim karnawale radości”, trwającym w Warszawie V Światowym Festiwalu Młodzieży. Po raz pierwszy zobaczyła odważne stroje, całowanie się na ulicach, swobodę zachowania. „Trudno było powiedzieć, kto kogo zwiedzał, oni nas czy my ich?”¹⁷. Spontaniczna ekspresja młodych ludzi z całego, w części wolnego świata burzyła dotąd wyznaczane rygory konwencji socrealistycznych, przyniosła podmuch niezależności.

Absolwentka technikum fotograficznego

Studentka pierwszego roku wydziału operatorskiego Szkoły Filmowej w Łodzi

Czas był po jej stronie. Jak w anegdocie o de Gaulle’u:

– Panie generale – pyta dziennikarz – kiedy pan był w życiu najszczęśliwszy?

– Podczas pierwszej wojny światowej.

– Ale tylu ludzi zginęło…

– Ale ja byłem młody…

W blasku młodzieńczej sprawności wszystko widzi się jasno. Młodość – perspektywa, możliwość rozpoczęcia spraw od początku, wczepianie się w życie. Młodość – postawa, tęsknota, wspólne ognisko myśli i ducha, romantyzm życia. I pragnienia… Zielone lata, wszystko rośnie.

Trafiła ze swoją młodością na czasy, kiedy światy stawały się inne. Za plecami miała okropności wojny, starszych kolegów, którzy w ponurym stalinizmie „nie byli milusińscy […]. Wdziewali czarne swetry i maski clownów”¹⁸, przed sobą nadzieję na zmianę. W Październiku ’56, tej ważnej cezurze w życiu kraju, miała 18 lat, stała na progu rozkwitu młodości i podobnie jak rówieśnicy musiała odpowiedzieć sobie na pytanie: co robić i jak żyć?

Rok wcześniej, razem z większością absolwentów technikum fotograficznego, złożyła papiery na wydział chemii Politechniki Warszawskiej. Wciąż jednak szukała uczelni, na której mogłaby więcej nauczyć się o fotografii.

– Za namową ojca zaczęłam myśleć o historii sztuki, posłał mnie na kurs przygotowujący do egzaminów na tym kierunku. Prowadzący wykłady bardzo ciekawie opowiadał o wszystkich stylach w sztuce, co mnie wyjątkowo zainteresowało. Zwierzyłam mu się, że tak naprawdę specjalnie nie lubię historii, że wciąż szukam miejsca, gdzie mogłabym się kształcić w dziedzinie fotografii. Przeczytałam nawet gdzieś o wyższej szkole fotograficznej w Monachium, ale przecież to było w tamtym czasie poza naszym zasięgiem, nawet nie próbowałam się dowiedzieć, czy dostałabym zezwolenie na wyjazd. „To raczej powinnaś iść do szkoły filmowej” – podpowiedział.

O Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi słyszała przede wszystkim w technikum. Dwóch nauczycieli: Marian Dederko i Zdzisław Pękosławski wykładało na tej uczelni. Mówiło się też o niej w Związku Fotografików, do którego należało kilku absolwentów tej szkoły. Nabrała przekonania, że tylko tam pogłębi swoją wiedzę o fotografii. Zdecydowała: będzie studiować w Łodzi. Niepokój budziła wiadomość o blisko trzydziestu kandydatach na jedno miejsce. Istniała też bariera na razie nie do pokonania – ojciec absolutnie nie zgadzał się na wyjazd córki poza Warszawę, tym bardziej do łódzkiej szkoły filmowej, o której nasłuchał się w środowisku, że tam ruja i porubstwo, matko święta, jakie zepsucie! Uknuły z mamą, że będą go obłaskawiać przez rok. Ona w tym czasie zdobędzie brakującą wiedzę i przygotuje dobry zestaw zdjęć. Zrezygnowała ze zdawania na politechnikę, a żeby nie wzbudzać w ojcu podejrzeń, w dalszym ciągu chodziła na uniwersytet na kurs przygotowujący do egzaminów na historię sztuki, oglądała wystawy malarstwa i fotografii, czytała właściwą literaturę i nieustannie robiła zdjęcia.

W następnym roku, ciągle jednak w tajemnicy przed ojcem, złożyła dokumenty i wymagane prace do Szkoły Filmowej w Łodzi, na wydział operatorski. Dowiedziała się, że w roku akademickim 1956/1957 przyjmą tylko siedmiu studentów. Zaryzykowała.

W ankiecie indywidualnej kandydata podała następujące fakty: składałam dokumenty na Politechnikę Warszawską, w okresie nauki w technikum byłam dwukrotnie na praktyce wakacyjnej w Łodzi, w Wytwórni Filmów Fabularnych, przy obróbce światłoczułych materiałów wielowarstwowych, oraz w ŁZWKF¹⁹ przy obróbce filmów czarno-białych, należałam do ZMP i pełniłam funkcję skarbnika, a następnie kierownika agitacji i propagandy²⁰. Dołączyła zaświadczenie o wysokości miesięcznego dochodu ojca – 1200 zł, członkostwie swoim i ojca w ZPAF i rekomendację z technikum: „Uczennica zdolna, pilna, staranna w pracy, szczególnie wyróżniała się wybitnymi uzdolnieniami w dziale fotografii artystycznej, udziela się w pracy społecznej”.

„Zgłosiła się do poradni rekrutacyjnej PWSF w Łodzi w dniu 17.5.56 roku – odnotowano w dokumentach szkoły. – Opinia: inteligentna, przedstawiła doskonałe prace fotograficzne. Jest członkiem ZPAF. Jej przydatność na naszych studiach nie ulega żadnej wątpliwości”.

– Najpierw odbyła się rozmowa kwalifikacyjna, podczas której należało zaprezentować wykonane przez siebie zdjęcia. Byli zaskoczeni, szczególnie operator Eugeniusz Haneman i asystent profesora Jerzego Mierzejewskiego, że przyniosłam tak zawodowo wykonane prace: portrety, po części te same, które robiłam na maturę, i zdjęcia reportażowe. Zakwalifikowali mnie do dalszego etapu. Teraz dostałam tematy: ulica Piotrkowska, martwa natura i napisanie scenariusza o tym, dlaczego wybrałam tę szkołę albo w jaki sposób do niej dotarłam. Wybrałam tę drugą wersję. Opisałam, czym przyjechałam do Łodzi, co zwróciło moją uwagę na ulicy, co ciekawego widziałam po drodze, gdzie się zatrzymałam. Między innymi opisałam scenkę, jak portier nie chciał mnie wpuścić do szkoły, widząc we mnie zaledwie licealistkę: „Dokąd to?” – spytał zaczepnie. „Idę na egzamin”. „Na jaki egzamin! Tu jest wyższa szkoła, nie jakiś żłobek”.

W ostatnim etapie, decydującej rozmowie z kandydatem na studenta, moja psychika była zmaltretowana. Siedziałam na słynnych schodach i zapamiętale powtarzałam: nie pójdę, mam dość, nie idę, chcę do domu… Chłopcy mnie przekonywali: tyle wycierpiałaś, nie poddawaj się, idź na ten egzamin. W końcu Andrzej Kostenko i Jacek Stachlewski wzięli mnie pod ręce i wepchnęli do sali egzaminacyjnej.

Profesor Mierzejewski, znakomity artysta malarz, „mistrz pozy, kreacji i maski”, ujrzał wystraszoną, skromnie ubraną panienkę.

– Usiadła na brzegu krzesła, jakby ją parzyło. Jej ojciec był znaną postacią na Bielanach, a ona pokazała już piękne, dobre technicznie zdjęcia. A tu, po pierwszych pytaniach, rozpłakała się… Wziąłem ją po ojcowsku pod rękę, poprowadziłem na balkon, zacząłem uspokajać jakąś błahą, dość żartobliwą opowiastką. Odniosłem wrażenie, że się przełamała…

Sparaliżował ją strach, sama niewiele pamięta. Krążyły na ten temat plotki i anegdoty.

– Z opowieści Marii Kaniewskiej, aktorki i reżyserki, która zasiadała w komisji egzaminacyjnej, i moich odprysków wspomnień, wyłania się taka scena:

Usiadłam na krześle, członkowie komisji zadawali mi pytania, a ja milczałam. Wreszcie Kaniewska krzyknęła:

– Jak cię kopnę w dupę, to oprzytomniejesz.

Rzeczywiście, od razu otrzeźwiałam, wychowana w mieszczańskim domu, przeżyłam szok, gdy usłyszałam, że profesor, do tego kobieta, mówi takim ulicznym językiem.

– Słucham, panią, słucham… – zapewniałam.

– Co to, nie wiesz, kurwa, jak się nazywasz?

– Nazywam się Zofia Nasierowska.

– To czego nie mówisz, gdy cię od pięciu minut pytamy?

– W ogóle nie słyszałam tych pytań – tłumaczyłam potulnie.

– Czytała pani Czerwone i czarne? – przerwał profesor Mierzejewski.

– Owszem.

– Proszę więc narysować projekt okładki.

Zrobiłam dość schematyczny podział strony na część czerwoną i czarną, pośrodku umieściłam sylwetkę głównego bohatera.

Znany mi z technikum Zbigniew Pękosławski pytał o filtry fotograficzne: do czego i w jaki sposób się ich używa, czy zielony rozjaśni zieleń, czy przyciemni?

– Jaki okres w architekturze podoba ci się najbardziej? – interesowało Krystynę Zwolińską, wykładającą w szkole historię sztuki.

– Lubię klasykę, ale ostatnio zachwycił mnie gotyk – odpowiedziałam zgodnie z wiedzą zdobytą na kursach przygotowawczych na uniwersytecie.

– Dlaczego?

– Bo to taka koronkowa robota.

– A czy wiesz, że ja lubię gotyk?

– Nie…

– Myślałam, że specjalnie tak mówisz.

Wreszcie mi podziękowali. Wyszłam przekonana, że na pewno nie zdałam. Kiedy wywiesili listę, nawet nie chciałam podejść zobaczyć. Nagle Jacek Stachlewski przybiegł z wieścią: „Jesteśmy, jesteśmy!”.

– Jedna baba na sześciu chłopów, ciężka sprawa – podsumował profesor Mierzejewski.

Wysłałam telegram do domu. Mama relacjonowała, że ojciec dostał szału. „Co?! Do Łodzi?! Dlaczego ona tam pojechała, to jest rozpustna szkoła, co ją tam czeka…”. Kiedy jednak ochłonął, nie mógł wyjść z podziwu: „Popatrz, popatrz, sama tego dokonała…” – komentował z dumą.

Janusz Kreczmański: – Jedyny absolwent naszego technikum, który się dostał do tej elitarnej szkoły w tamtym czasie. Była to sensacja nad sensacjami, bo przecież jej osiągnięcia edukacyjne w technikum nie były oszałamiające. Owszem, miała dobre zdjęcia, ale powątpiewaliśmy, czy samodzielnie je wykonała²¹.

Dokonania ojca, znanego fotografa, często łączone były z osiągnięciami córki i budziły wątpliwości co do jej własnych wyborów i umiejętności. Trudno się „odłączyć” od takiego taty. Już wtedy miała kupione przez ojca wyśnione przez niejednego fotografującego istne cudeńka techniki, aparaty Rolleiflex i Leicę, podczas kiedy Warszawskie Zakłady Fotooptyczne ogłaszały z triumfem w prasie, że wkrótce ukaże się w sprzedaży pierwszy małoobrazkowy aparat polskiej produkcji wykonany całkowicie z polskich surowców – Fenix-1, wyposażony w blokadę i licznik zdjęć. Zamożny tata jeździł wartburgiem i zafundował córce w 1956 roku wycieczkę na „zgniły” Zachód!

– Jeszcze na dobre nie zaczęłam studiować, kiedy Związek Artystów Fotografików, którego przecież byłam najmłodszym członkiem, zorganizował tuż po październikowej odwilży, kiedy szczelna kurtyna izolacji została lekko uchylona, wyjazd do Włoch. Tata nawet z radością zapłacił niemałą jak na tamte czasy sumę, wiedział doskonale, czym dla fotografika jest poznanie innego kraju, zwyczajów, atmosfery. Musiałam dostać zgodę dziekanatu na wyjazd. Profesor Stanisław Wohl, ówczesny dziekan wydziału operatorskiego, naturalnie bez żadnych zastrzeżeń podanie podpisał.

Pierwszy raz, z tej szarej Polski, za granicą. Wszystko zachwycało. Kiedy wysiedliśmy po drodze z autokaru w Wiedniu, chodziliśmy jak pijani od feerii świateł, kolorów, bogactwa wystaw.

– Przeżycie niezapomniane, ważniejsze wówczas dla nas niż wystrzelenie Łajki, która właśnie w tamtych dniach poleciała w kosmos²² – porównuje Wojciech Plewiński, uczestnik wycieczki, fotografik, przez czterdzieści pięć lat związany z „Przekrojem”.

Zosia nie mogła się wprost napatrzeć na piękne buty…

– Stałam i przeliczałam, czy będzie mnie stać na jakąś parę. A we Włoszech wspaniałe widoki, pyszne jedzenie, pierwszy raz próbowałam pizzy. Zdarzyła się też nieprzewidziana przygoda. Pośród wycieczkowiczów była Irena Elgas--Markiewicz, starsza ode mnie, uznana już artystka fotografik. W miejscowości Sperlonga, pięknie położonej na wzgórzu, nad brzegiem Morza Tyrreńskiego, Irena namówiła mnie do pozowania nago. Wymyśliła, żebym przytuliła się do stojącego przy plaży płotu z trzciny. Kiedy byłam już gotowa do zdjęcia, nagle zza trzciny wyciągnęły się długie męskie ręce i mnie objęły… Narobiłam dzikiego wrzasku i z aktu nic nie wyszło.

Wiedeń 1956. Foto: Wojciech Plewiński

Z podróży tej przywiozłam pięć tysięcy zdjęć, wypstrykałam ponad sto czterdzieści rolek małoobrazkowych filmów. Po powrocie byłam w szkole gwiazdą słynnych schodów, wszyscy byli ciekawi, jak wygląda zgniły Zachód, rzucili się wprost na zdjęcia. Mieli zawiedzione miny, bo nie fotografowałam ekskluzywnych wystaw, samochodów ani bogatych dzielnic, lecz przeciętną włoską ulicę i ludzi siedzących leniwie w porze sjesty albo próżnujących w kafejkach, pływających romantycznymi gondolami, oczekujących listonosza, mężczyzn miłośnie patrzących na kobiety… Największe zainteresowanie i zazdrość wzbudziło zdjęcie lambretty, komentowane przez znawców pojazdu ze szczegółami.

Z fotografikiem Wojciechem Plewińskim, Włochy 1956

Po cudach Zachodu, Łódź, miasto włókniarek, niesłynące z urody, tym bardziej mogło wydać się jej obce, mimo że studiowała w szkole mieszczącej się w pofabrykanckim pałacu Oskara Kona, z pozostałością przepychu: obszerne pokoje, wymyślne posadzki, kolorowe łazienki, materie na ścianach i ozdobne sufity. Była to jednak wyspa w morzu bylejakości i szarości.

Zosia jako modelka. Foto: Wojciech Plewiński

Kurt Weber, wybitny operator, absolwent, a następnie docent łódzkiej szkoły filmowej, parę lat mieszkał w Łodzi.

– Stęchlizna, smutek, ponurość. Żadnych przyjaznych ludziom miejsc ani ładnych sklepów. Owszem, istniały oazy: kawiarnia Honoratka, restauracje Malinowa i SPATiF, i w tym trójkącie bermudzkim krążyliśmy, ale więcej się tam nie miało z niczym do czynienia, poza urzędem, w którym trzeba było coś załatwić. I jeszcze Wytwórnia Filmów Fabularnych na Łąkowej, gdzie było inaczej aniżeli w mieście: dobry bufet, spotykało się kolegów, aktorów, znajomych z branży, nawet barman czy kucharz byli inni. W tym się żyło, reszty się nie dostrzegało albo wyjeżdżało się z tego miasta.

– Wciąż stamtąd uciekaliśmy – wspomina Wojciech Solarz, reżyser, kolega z roku Agnieszki Osieckiej. – Poza Honoratką nie było dla nas miejsca. Pilnie słuchaliśmy jedynie wykładów Jerzego Toeplitza oraz Jerzego Mierzejewskiego, świetnego malarza, znawcy plastyki filmowej. Nie opuszczaliśmy też zajęć warsztatowych z Andrzejem Munkiem, który dzielił się z nami wiedzą praktyczną²³.

Agnieszka Osiecka tak zapamiętała miasto: „Łódź, jak gigantyczny skansen, pokazała mi straszliwą twarz dziewiętnastowiecznego miasta pracy. Hale fabryczne jak z Ziemi obiecanej, krwistoczerwone bramy «zakładów pracy», ziemiste twarze włókniarek wsiadających do zatłoczonych tramwajów. Jest jeszcze jedno, coś, o czym nigdy nie zapomnę: charakterystyczny zapach Łodzi. Zapach starej, piwnicznej marchwi, przedwojennego podwórza, fabrycznego komina, dworca i taniego piwa”²⁴.

Zosia Łódź wspomina szalenie miło, jak każdy czas młodości. Nie analizowała społecznej strony życia jej mieszkańców, choć w jednej ze swoich pierwszych pisemnych prac stanęła po stronie socjalizmu. Na pytanie, na czym polega postępowy charakter Ceny strachu, oglądanego wówczas z zachwytem przez studentów szkoły filmowej francuskiego filmu, z naiwnością osiemnastolatki, podatnej na oficjalną propagandę, pisała: „Postępowy charakter Ceny strachu polega na realistycznym odzwierciedleniu ustroju kapitalistycznego i ukazaniu drogi, jak z nią walczyć. Clouzot pokazuje, że od kapitalizmu nie należy uciekać, ale trzeba z nim walczyć, żeby ludzie nie uciekali od walki i nie szukali szczęścia nawet za cenę strachu”.

Specjalnie nie dotykała miasta, mieszkała w pokoju przy rodzinie, bo ojciec obawiał się inności nie tylko samej szkoły, ale towarzyszącego jej, według niego, pozornie niekontrolowanego twórczego i obyczajowego wariactwa.

– Zdecydował, że nie mogę mieszkać w żadnym internacie, tylko trzeba mi wynająć pokój. Dał ogłoszenie do gazety, że poszukuje mieszkania dla córki, przy rodzinie. Zgłosiła się panna Wesółkówna, nauczycielka klas przedszkolnych. Podobna w stylu do mojej babci Amelii. Mieszkała na Piotrkowskiej róg Głównej, na ostatnim piętrze. Trzy wielkie pokoje zajmowały trzy starsze panie, jedna była wdową po zamordowanym przez Niemców łódzkim fabrykancie. Panna Wesółkówna posadziła mnie przy stole i niby od niechcenia zaczęła wypytywać:

– Nasierowska? A jak się dziadek nazywał?

– Jan Nasierowski.

– Ten Nasierowski, co ożenił się z Amelią…? Mój Boże, przedtem starał się o moją rękę. Zostałam starą panną, bo ten brutal mnie porzucił, był bawidamkiem, komplementy prawił, starał się o rękę, a potem poddał się nowemu podmuchowi uczucia i upolował Amelcię…

Od tej chwili dbała o mnie niemal jak o własną wnuczkę. Wprost zamęczała mnie tą opieką. Ciągle powtarzała, że jestem podobna do dziadka.

Moja znajomość Łodzi ograniczała się do Łąkowej, gdzie mieliśmy praktyki w wytwórni filmowej, ulicy Piotrkowskiej, Honoratki, Grand Hotelu z barem Syrena i restauracją Malinowa, a także do Marysińskiej, gdzie szkoła miała hale zdjęciowe. W każdą wolną chwilę jechałam do domu, do Warszawy.

Na uczelni coraz więcej poznawała koleżanek i kolegów. W jej grupie obok Jacka Stachlewskiego znaleźli się między innymi Krzysztof Malkiewicz i Andrzej Kostenko, rok wyżej na tym samym wydziale studiowali Witek Leszczyński i Andrzej Kondratiuk. Na reżyserii, wśród starszych kolegów²⁵, uwagę zwracali Romek Polański, Henryk Kluba i Janusz Majewski. Zaprzyjaźniła się z Krystyną Kołodziejczyk, studentką wydziału aktorskiego.

– Z Zosią nawiązałam znajomość przez późniejszego jej adoratora, studenta reżyserii Andrzeja Piotrowskiego. Pochodziłam z Łodzi. Kończyłam żeńskie XIV Liceum Ogólnokształcące na Piramowicza, a kawałek dalej była tepedowska „dwunastka”. Chodziły tam Alina Chmielewska, późniejsza żona Henryka Kluby, i Monika Dzienisiewicz, która potem wyszła za mąż za Daniela Olbrychskiego. Znałyśmy się i spotykały, bo podrywali nas studenci Filmówki, nasza szkoła bowiem słynęła z potańcówek, na które przychodzili, wśród nich również Piotrowski. Podkradałam w domu wędlinę, jakieś smakołyki i zanosiłam tym oddalonym od domów studentom do akademika. Oni byli znacznie starsi, my figlarki…

Szkoła filmowa mi szalenie imponowała, więc kiedy zdeterminowana zdecydowałam się zdawać na wydział aktorski, ze wszystkich swoich mocy chcieli mi pomóc, wysyłali na lekcje dykcji, próbowali wybrać utwory, ale ja, uparciuch, chciałam wszystko sama. Z egzaminu w pamięć zapadła mi scena, którą po wielekroć opowiadałam później Zosi: „To jest krzesło, pozoruje druty w obozie koncentracyjnym – zwrócił się do mnie jeden z profesorów komisji – my jesteśmy hitlerowcami, każemy pani rzucić się na te druty, a prąd nie płynie. Rozkazujemy jeszcze raz zrobić to samo – i znów nie ma prądu. Kiedy po raz trzeci rzuci się pani na druty i nie będzie prądu, co pani zrobi?”. Pustka w głowie, ale próbuję „zagrać” te scenki. Rzucam się na te „druty”, drugi raz zmieniam pozycję, a za trzecim, niemal w ostatniej sekundzie, powodowana jakąś niebiańską podpowiedzią, krzyczę: „Włączcie wreszcie ten prąd!”. Bardzo byli poruszeni. Na innych ćwiczeniach egzaminacyjnych próby przed kamerą prowadził Roman Polański. Odgrywałam z kolegą Edwardem Wieczorkiewiczem taką scenkę: on jest moim amantem, przychodzę i oznajmiam mu, że jestem w ciąży, na co on beztrosko reaguje: „No to rób sobie, co chcesz”. Wtedy biję go po gębie i odchodzę… Romek zaraz rozpuścił wieść po szkole, że najlepiej biję po gębie, bo z nadgarstka. W każdym razie zostałam przyjęta. W ocenie szanowna komisja napisała: młodziutka, niezmanierowana, nic nie umie, z iskrą Bożą. Może też dlatego zaprzyjaźniłam się z Zosią, prawem kontrastu, bo ona tyle rzeczy umiała, była tak zorganizowana, przy tym delikatna, a ja silna, pływałam wyczynowo, balownica, rozgadana, spontaniczna.

– Z Kiksą, bo tak wszyscy nazywaliśmy Kryśkę, lubiłyśmy w ciepłe dni przesiadywać wokół basenu przeciwpożarowego na terenie szkoły. Był otoczony krzewami, trawą, siedziałyśmy na kocach albo leżałyśmy na leżakach, w ubraniach, gadałyśmy. Pewnego razu pojawił się odpicowany Romek, prosto z Paryża, w szykownym garniturku, białym w prążki, zjawisko w tej szarzyźnie. Zaczął się zabawiać i z innymi jeszcze kolegami rozbierać panienki z wydziału aktorskiego i wrzucać do wody. Było śmiesznie, zabawnie, dopóki nie wrzucił jednej bidulki: miała takie strasznie długie gatki, tak bardzo się speszyła, zrobiło mi się głupio i wstyd. Wściekłam się, że tak ją upokorzył. Niewiele myśląc, ze złości wepchnęłam Romka w wodę. W tym pięknym garniturku… Natychmiast uciekłam, wyobrażając sobie, co mnie czeka, choć nawet mógłby mnie rozebrać, zawsze miałam słabość do ładnej bielizny. Chciałam jednak być zdobyta, a nie się poddać. Uciekłam do internatu, zabarykadowałam w pokoju u Elżbiety Zawistowskiej. Romek z kolegami nie dawali za wygraną, przynieśli od szkolnych strażaków drabinę, ale ja już byłam w innym pokoju. Jakoś się rozeszło.

Krystyna Kołodziejczyk „Kiksa”

Kiksa: – Po mnie też raz wtargnęli przez okno na salę wykładową, poszłam z nimi potulnie, nie było co się wyrywać. Miałam czarny podkoszulek bez rękawów i czarną spódnicę, a pod nią, na szczęście, cieniutkie, jedwabne majteczki. Tylko nie nosiłam stanika. Byli łaskawi, nie rozebrali mnie całkowicie, wrzucili w majtkach i podkoszulku. Po wyjściu z wody miałam na ciele czarne ślady po farbowanym domowym sposobem podkoszulku. Farbowanie należało wówczas do podstawowych umiejętności modnie ubierających się dziewcząt. Szałowe spódnice szyłyśmy z ufarbowanych na czarno flanelowych pieluch, które młode matki dostawały w tak zwanych wyprawkach, a wystające spod nich białe, sztywne halki – z prześcieradeł. W tańcu wyglądały urzekająco. W sklepie niczego przecież nie można było kupić, a każda chciała mieć, koniecznie czarne, golf i bluzkę z dekoltem w „łódkę” ukazującą gołe ramiona. Więc w domu, w garze, rozpuszczałam farbę kupowaną w papierowej torebeczce, wkładałam ciuchy, rajstopy, a nawet tenisówki, co jakiś czas mieszałam, a potem udawałam, wzorem większości moich koleżanek, egzystencjalistkę z Saint-Germain… Bo jak pisała nasza utalentowana przyjaciółka, Agnieszka Osiecka, w tamtych czasach wszystko miało znaczenie: „Pantofle, kiecki i premiery teatralne unosiły się na fali tej samej tęsknoty”.

Zosia odwrotnie, nie lubiła szokować ani się wyróżniać.

– Zawsze byłam dość tradycyjnie ubrana, moja mama pilnie strzegła, żebym dbała o wygląd. Nie miałam poczucia, że chodzę do wyjątkowej szkoły artystycznej, ekstrawagancja niektórych koleżanek i kolegów wcale mnie nie dziwiła, czułam się w tym dobrze, ot, jeszcze jedna odsłona studenckiego życia. Naturalnie, jak inne dziewczęta, malowałam na zwariowane kolory wiązane wysoko za kostką tenisówki, nosiłam spódnice na sztywnych halkach, a w talii szeroki czarny gumowy pasek z klamrą. Ale przy Kiksie, świetnie zbudowanej, seksownej, przypominałam szarą mysz. Raz tylko, na szkolnym balu przebierańców, ucharakteryzowałam się na ognistą Hiszpankę: karminowa bluzka, odkryte ramiona, czarna spódnica w morzu falban. W upięte wysoko włosy wsunęłam czerwoną różę, pociągnęłam czarnym tuszem kreski na powiekach i to mnie całkowicie odmieniło. Henio Kluba kompletnie mnie nie poznał i zaczął podrywać, co mnie szalenie bawiło. Ale Polański za tę moją poprawność wyglądu, skromne sukieneczki z niewielkim dekoltem, pastwił się nade mną. Raz jedliśmy razem obiad w Malinowej i Romek przy wszystkich, drwiącym tonem, poczynił na głos uwagę: „O, halka ci wystaje”. Co w podtekście znaczyło: kompletna mieszczka, koszulkę nosi pod sukienką… Oblały mnie pąsy potworne, łyżka z ręki z wrażenia mi wypadła.

– Jej mieszczaństwo przełamało się w szkole – zauważa Wiesława Czapińska, dziennikarka, autorka książek, wieloletnia przyjaciółka Zosi. – Weszła w inny świat…

– …W atmosferę luzu – uzupełnia Jerzy Mierzejewski – i w kontakt z bardzo wyjątkowymi ludźmi, poczynając od kolegów, a kończąc na profesorach. Świetny zestaw indywidualności. Była w szkole w najlepszym jej czasie, w najbardziej twórczej atmosferze. Żyliśmy tam jak w gwarnej, artystycznej rodzinie.

Kurt Weber: – Tu związki między studentem a profesorem były dużo bardziej emocjonalne aniżeli na innych uczelniach. Nas było mniej, każdy znał każdego, a sukces studenta był atutem dla profesora. Moim profesorem i wychowawcą był Stanisław Wohl. Byłem najpierw jego uczniem, potem mnie zapytał, czy chciałbym być jego asystentem, potem zostałem starszym asystentem, następnie adiunktem, potem asystowałem przy jego produkcji, następnie zostałem u niego szwenkierem, to się wszystko coraz bardziej scalało i zżywało w jedno. Ale mówiłem do niego po imieniu dopiero dwa lata przed opuszczeniem Polski, miałem trzydzieści osiem lat. Antoni Bohdziewicz był skory do przejścia na ty, ale dla wybrańców. Bardzo lubił Janka Majewskiego, Romka Polańskiego, Kubę Morgensterna, w tej paczce chyba się lepiej czuł niż wśród niektórych kolegów profesorów.

Krzysztof Malkiewicz: – Niebywałe, że w tym całym bagnie komunizmu, takim brudzie, szarości i niewoli, istniała taka oaza wolności. A do tego niekończące się bachanalia, Łódź, po konserwatywnym Krakowie, kojarzyła mi się z upadkiem Rzymu.

Skromna, dziewczęca, z ogromnym wdziękiem

Jerzy Mierzejewski: – Władzę w szkole sprawowali ludzie mający dobre układy z partyjniakami, chronili ją dzięki swoim znajomościom. Wykładowcy byli prawdziwymi intelektualistami, liczyła się osobowość.

Janusz Majewski: – Erupcja talentów, indywidualności. Myśmy w swoich etiudach w ogóle nie myśleli o żadnych przesłaniach politycznych, o zamiarach walki z ustrojem. Jaka polityka, jaka walka z komuną? Był wielki Związek Radziecki i koniec. Chwilami wolności było poczucie się Europejczykiem, nieprzyznawanie się do Wschodu, ale w twórczości, nie w działaniu rewolucyjnym, żarty, wyrosłe z ducha Gombrowicza, Kafki, Schulza. Zrozumieliśmy, że nie musimy robić filmów o wiejskim lekarzu, jakichś etiud o pegeerze. Z takiego myślenia powstała moja etiuda Rondo, alegoryczna opowiastka, daleka od doraźności.

Andrzej Wojciechowski, kierownik produkcji tej krótkiej humoreski, pamięta doskonale, jak cała ekipa znakomicie się bawiła.

– Więcej śmiechu niż zaplanowanych przemyśleń. Wspaniała, twórcza improwizacja, w wyjątkowym zestawie osobowym: Mrożek, którego nie przyjęli na wydział aktorski z powodu wady krtani, Leszczyński, drobiazgowy, piekielnie inteligentny inżynier, Szlachtycz, wzruszający ironista, oraz reżyser tej „zabawy” – Majewski. Wymyślali, czym by tu jeszcze udziwnić ten film, a kręciliśmy wtedy sceny w legendarnej restauracji Malinowa.

– Może damy damską orkiestrę? – podpowiadam spontanicznie.

– Ale muszą być stare baby i brzydkie, i muszą grać na dziwnych instrumentach – podchwytuje pomysł Mrożek. – Jedna na wiolonczeli, druga na skrzypcach, trzecia… na czym może grać trzecia…?

Musiałem ściągnąć te baby, zwyczajne zdziry, co wystawały po bramach, bezzębne. „Grały” tango… Świetne czasy…

– Tamto ożywienie pozostało na całe życie – mówi Janusz Majewski.

Obowiązywał pewien styl – oryginalność, niezwykłość. Uczyli się nie tylko warsztatu, rozwijali wyobraźnię, fantazję. Przekraczali miary szablonów. Ciągły pęd, inspiracja, podnieta wpływały na powab życia. Dewiza: niekonwencjonalnie myśleć w tym nadzwyczajnym miejscu. Szare nabierało koloru, a brzydkie stawało się atrakcyjne. Ostro rywalizowali o dziewczyny, ale bez specjalnych dramatów miłosnych, liczyło się przeżycie, „zgłębiali gruntownie problem panienek” – jak mówił Andrzej Kostenko. Przystojni, zdolni, błyskotliwi, erotyczna awangarda miasta. Uczyli się przedmiotu: jak żyć. Odwiedzali niemal obowiązkowo kawiarenkę Honoratka, pępek życia towarzyskiego, a nie było tam nawet toalety. Tematem rozmów tych bywalców bez tremy były nie tylko rodzące się tu afery miłosne i skandale, lecz poważne sprawy warsztatu filmowego. W każdym miejscu, w każdej chwili debatowali o zawodzie, o sztuce. Wszystko, co w życiu robili, mogło „zagrać”. Roznamiętnieni kinem, literaturą, malarstwem. W mieście prządek i tradycji ruchu robotniczego, w atmosferze ogólnej niemożności, nie różnili się od swoich rówieśników z wolnego świata, choć żyli za żelazną kurtyną.

Janusz Majewski: „Szpanowaliśmy. Ja, Romek Polański, Witek Leszczyński odciskaliśmy piętno na szkolnej modzie. Byliśmy widoczni, czasem z powodu dobrze skrojonego płaszcza, innym razem dzięki okularom przeciwsłonecznym czy czerwonym skarpetkom kupionym podczas szkolnej wycieczki w Paryżu. Kanony mody tworzyliśmy, nosiliśmy się stonowanie, po angielsku, zadawaliśmy szyku. Kiedy na samym początku przyjechałem z Krakowa do szkoły w Łodzi, w swoich najlepszych ciuchach z amerykańskiego demobilu, co było szczytem mody i rezultatem niewyobrażalnego trudu, z jakim się takie rzeczy wówczas zdobywało, wszedłem do szkolnej stołówki, czując się jak modelka na wybiegu. Rzeczywiście, wszystkie spojrzenia koncentrowały się na mnie”²⁶.

Słynący z najpierwszej zamszowej marynarki w szkole Krzysztof Malkiewicz wyodrębniał „prawdziwe rzeczy”.

– Sweter z Anglii albo dżinsy to była prawdziwa rzecz. W odróżnieniu od nieprawdziwych, produkowanych u nas albo w Rosji.

– Wyjątkowa atmosfera – potwierdza Zosia. – Na roku sześć do ośmiu osób, wszyscy więc znają się doskonale. Na słynnych schodach, salonie towarzyskim szkoły, wymieniamy opinie na temat oglądanych filmów, przeczytanych lektur, plotkujemy o kolejnych wielkich miłościach i małych romansach. Szczególne ożywienie wnosi Romek Polański, opowiada jakieś niesamowite historie, często zmyślone, ale zawsze intrygujące i zabawne. Konkurujemy ze sobą, ale bez zawiści czy niezdrowych ambicji. Ja i moi rówieśnicy z wydziału operatorskiego jesteśmy po maturze, wcześniejsze roczniki: dojrzali, doświadczeni przez los ludzie, mówiliśmy o nich „starcy”, na reżyserii też starsi od nas, bo po studiach. Na schodach, podczas projekcji, w jadalni stale się splataliśmy. W jednym miejscu swoisty fenomen, tak odmienne osobiste doświadczenia, bagaże życiowe, różnica lat, pochodzenia, osobowości. Wszyscy pełni fantazji, swobodni, utalentowani. Mamy niebywałe wprost pomysły na życie, kierujemy się jakimś artystycznym widzimisię.

„Mojej małej i miłej wielbicielce oraz wielbicielce mojego przyjaciela przy okazji swej drogi przez Alpy” – pisał Janusz, dedykując swe zdjęcie Zosi

Jerzy Mierzejewski: – Była na ten gorący czas za cicha, ale skądinąd wiadomo, że przez kontrast największe przyciąganie, comme il faut.

Janusz Majewski: – W szkole niemal wszyscy koledzy traktowali Zosię jak smarkulę, podlotka, gimnazjalistkę, która przedwcześnie się tam dostała. Przedstawiała się jako postać naiwna, nie pasowała do innych dziewcząt w szkole ani do stylu, jaki wtedy w tej uczelni obowiązywał.

Kurt Weber: – Szalenie dziewczęca, otwarta, a jednocześnie skoncentrowana. Z ogromnym wdziękiem, skora do uśmiechu ładna dziewczyna, zainteresowana zawodem.

Wanda Nowakowska, która wykładała w szkole filmowej historię sztuki, pamięta jej ujmujący sposób bycia.

– Wsuwała się na zajęcia, mówiąc cichutko: „Przepraszam, znów się spóźniłam”.

Łódź 1959

Krzysztof Malkiewicz: – Zacząłem z nią pierwszy rok, od razu się zaprzyjaźniliśmy. Owszem, delikatna, szczupła, ale żadna kruchość, miała bardzo mocną osobowość i nikt jej nie popychał, wiedziała, czego chce.

Zofia Wojciechowska: – Bardzo miła, uśmiechnięta. Sympatyczna, fajna, ale nie przyciągała uwagi, nie wyróżniała się, ładniutka, ale zwyczajna. Studiowałam wówczas na Uniwersytecie Łódzkim socjologię, a mój przyszły mąż, Andrzej Wojciechowski, student wydziału produkcji filmowej, grał na trąbce w słynnym zespole jazzowym Melomani. Bywałam niemal na każdej towarzyskiej imprezie w szkole filmowej. Zosi nie umiałam jasno scharakteryzować, taka poprawna, nie budziła żadnych emocji. Nie pasowała trochę do tej szkoły, nie była ekstrawagancka ani w ubraniu, ani w makijażu, ani w zachowaniu, choć urokliwa. Miała powodzenie u chłopców. Nie plotkowała, nie zazdrościła dziewczynom, bez nadęcia. Wydawała nam się podobna do Tatiany Samojłowej w świetnym radzieckim filmie tamtego czasu Lecą żurawie.

Zosia – filmowa Weronika

Zosia: – Mama dawała mi porady: jak mam się zachować, nie spoufalać z chłopcami, być panienką z tak zwanego dobrego domu. O dziewiątej piętnaście wieczorem musiałam wracać do mieszkania, do kontrolujących mnie starszych pań, w szkole trwają jeszcze pokazy filmowe, koledzy zbierają się na gadania, picie wina, a ja niczym w regule klasztornej. W Warszawie, jak przekroczyłam graniczną godzinę, ojciec stał już przed domem, afera, prawie z dubeltówką czekał na ewentualnie odprowadzającego mnie amanta. Na dodatek co środa przyjeżdżał wartburgiem pod szkołę zobaczyć i skontrolować córeczkę, czy dobrze się prowadzi, zabierał mnie na obiad, samą lub z przyjaciółmi. Koledzy zaśmiewali się z tej nadopiekuńczości. Długo nie mogłam się wyzwolić z tej „porządnej” rutyny.

– Raz zabrała mnie, żebym zobaczyła, powąchała tę wyjątkową szkołę filmową – zapamiętała Janina Nasierowska. – Byłam bardzo młodziutka, wielkie przeżycie mi tym odwiedzinom towarzyszyło. Na terenie szkoły realizowano właśnie zdjęcia do szkolnej etiudy. Zobaczyłam idącego księdza, więc jako dobrze wychowana katoliczka kłaniam się i pozdrawiam: „Niech będzie pochwalony”. Cała ekipa w śmiech, było mi głupio, że naiwnie uwierzyłam w autentyczność postaci, zapominając, że to przecież szkoła filmowa…

Zosia: – W szkole trzeba było trzymać fason: chodzić do maleńkiej, ale wyjątkowej kawiarenki, Honoratki, ubierać się w ciuchy inne niż tak zwana ulica, przykuć uwagę na przykład noszeniem aparatu fotograficznego albo jazdą na skuterze. Tu mogłam zaimponować i wreszcie się wyróżnić. Zdecydowany udział w zakupie lambretty miał tata, ale w pewnej części sama na nią zarobiłam: z kolegami wyjeżdżaliśmy na wieś fotografować śluby, komunie i chrzciny. Ciężka praca, w nocy wywoływaliśmy i kopiowaliśmy w szkolnym laboratorium, czasem w łazience, rano zawoziliśmy i już miałam pieniądze. Dostawałam co prawda od rodziców co miesiąc pewną sumę na utrzymanie, ale chciałam być niezależna i mieć na kolacyjki w Malinowej. Lambrettą zadawałam szyku, raz nawet przyjechałam nią z Warszawy do Łodzi bladym świtem.

Kurt Weber: – Z włoskich filmów fali neorealizmu przyszła ta moda. To nie był Rzym, gdzie niemal wszyscy młodzi jeździli skuterami, tylko Łódź, ale lambretta ta sama… Luksus klasy zachodniej. Urzeczywistnienie i wcielenie standardów życiowych, jakeśmy tylko znali z filmów, ich posiadacze stali się elitą. Jeszcze trzeba było mieć na to zasoby finansowe i źródła, gdzie kupić.

Krzysztof Malkiewicz: – Żyłem głównie ze sprzedaży rzeczy z paczek, które z Anglii przysyłał mi ojciec. Zaopatrywałem kolegów w dżinsy, a koleżanki w nylony. Skolimowski kupował ode mnie właśnie dżinsy, a ja od niego lambrettę. Jeden z pierwszych skuterów miał Polański, tyle że peugeota.

Lambretta, peugeot… Moda, szpan. W kolorze biało-niebieskim, boczne blachy niebieskie, a główne białe. Miały cztery biegi i silnik o pojemności 125 lub 175 cm³. Rozwijały prędkość do osiemdziesięciu kilometrów na godzinę. Jeździli elegancko ubrani, dziewczyny siedziały na tylnym siedzeniu bokiem, z fantazją, a ich spódnice na krochmalonych halkach furkotały uwodzicielsko. A przechodnie wołali za nimi: „Patrzcie, patrzcie, jedzie na kozie!”.

Janusz Majewski: – Skuter był własnością Zosi, ja oczywiście nim jeździłem. Zosia pochodziła z majętnej rodziny, jej ojciec miał świetnie prosperujący zakład fotograficzny.

Lambrettą z Warszawy do Łodzi…

Studentka Zofia Nasierowska i reżyser Jerzy Kawalerowicz

Kurt Weber: – Zosia z Jankiem jeździli we dwójkę na tej lambretcie, cudowna para, ładne estetycznie zjawisko, zwracali na siebie uwagę, nie znikali w tłumie.

Przypadek odgrywa w życiu każdego z nas znaczną rolę. Jakaś rozmowa, spotkanie, spojrzenie, miejsce… Ponad rok chodzili po tych samych słynnych schodach szkoły filmowej, mówiąc sobie dzień dobry, co słychać, do widzenia. Pierwszy sygnał fluidu przemknął na koniec jej praktyki studenckiej, którą rozpoczęła przy realizacji filmu Jerzego Kawalerowicza Pociąg. Plan miała zupełnie inny, dlatego musiała napisać podanie do dziekana wydziału operatorskiego, Stanisława Wohla:

18.9.58 r.

Do Dziekanatu Wydziału Operatorskiego

Podanie

Uprzejmie proszę o zamienienie mi praktyki wakacyjnej, którą miałam odbyć w warszawskiej Telewizji, na praktykę przy filmie „Pociąg” w związku z zaproponowanym mi stanowiskiem fotosisty. Proszę o zwolnienie mnie z obowiązku chodzenia na wykłady na okres 2 miesięcy.

Dziekan parafował: Zgoda – Wohl

– Na planie filmu reżyser Kawalerowicz prosił mnie o sfotografowanie Lucyny Winnickiej, odtwórczyni głównej roli kobiecej w tym filmie, w kilku pozach, różnego rodzaju uczesaniach i sukienkach. Chciał mieć pewność, w czym będzie wyglądała najkorzystniej, z roli bowiem wynikało, że ma zwracać uwagę swoją urodą, wyglądem, zachowaniem. Zrobiłam jej kilkanaście ujęć. Nie bardzo lubiłam robienie zdjęć na planie, bo nie mogłam sama ustawić oświetlenia, było już gotowe, musiałam dostosować się do zastanych warunków. Żeby rozmiękczyć i rozjaśnić twarz oraz tło, ratowałam się przyniesionym prześcieradłem lub białym papierem. Rezultat był fantastyczny. Winnicka wyglądała na zdjęciach pięknie i intrygująco. Operator Jan Laskowski lamentował: „Aleś mi dała, małpo, robotę, będę się musiał starać, żeby w filmie wyglądała tak jak na twoich zdjęciach”. Niestety, nie dotrwałam do końca realizacji Pociągu, pewnego dnia dostałam bólów brzucha, musiałam pójść do szpitala. Operowali mnie, wycięli wyrostek, potem rekonwalescencja, dość długi czas dochodziłam do zdrowia. Przypadek zdarzył, że Jerzy Kawalerowicz zaangażował do tego filmu, do niewielkiej sceny, Janusza.

Janusz Majewski: „Propozycję zagrania małej rólki w filmie Pociąg zawdzięczałem projektantce kostiumów w tym filmie, Michelle Zahorskiej, której wpadłem w oko w bufecie wytwórni filmowej na Łąkowej w Łodzi. Porwała jeszcze od stolika ładną dziewczynę z końskim ogonem blond włosów i zaciągnęła nas do biura produkcji Pociągu. W minutę przekonała reżysera i operatora, że tylko my możemy grać parę zakochanych. Nasza rola polegała na tym, że jako ostatni wsiadamy do wagonu sypialnego, zamykamy się w przedziale, całą noc się kochamy (w domyśle), głusi na wszystkie wydarzenia, i jako ostatni wysiadamy na Helu, zapatrzeni tylko w siebie”²⁷.

Zosia: – Kiedy wróciłam na zajęcia, w przerwie między wykładami spotkałam na szkolnych schodach Janusza.

– Coś nie widziałem cię u Kawalerowicza na planie… – zagadnął.

– Leżałam w szpitalu.

Na drugi dzień ja się odważyłam:

– Śniłeś mi się w nocy…

To go zaciekawiło. Chyba właśnie wtedy zakiełkowało nasze wzajemne zainteresowanie. Potem jeszcze tańczyliśmy na szkolnej zabawie, na razie wszystko niewinne, a wkrótce pojechaliśmy na wycieczkę szkolną do Paryża.

Dla Janusza Majewskiego zetknięcie z zakazanym światem było porażające: reklamy, neony, samochody, przepastna orgia świateł, szok.

– Zasłanialiśmy się w tym biednym naszym kraju przed spojrzeniami ludzi Zachodu, wstyd nam było naszego ubóstwa, które pragnęliśmy ukryć – dzieli się refleksją. – Z bystrością wygłodniałych sępów rzucaliśmy się na każdy przemycony odłamek wolnego świata, na jakąś książkę wydaną przez przeoczenie, film pokazywany pod pozorem przeglądu dzieł postępowych, ciuch wypatrzony na bazarze. Po październikowej odwilży zaczerpnęliśmy świeżego powietrza, ale stopniowo wszystko zaczęło sztywnieć i szarzeć. Byłem snobem, chciałem być Europejczykiem, nie tylko Polakiem. Całe życie marzyłem, żeby pójść do prawdziwego klubu jazzowego, takiego, jaki widywałem w filmach, gdzie Bogart siedział nad szklanką whisky, i posłuchać czarnych muzyków.

Janusz Majewski, Paryż 1957

Sceny z Włoch

„Ze szkolną wycieczką byliśmy również w Monako – wspomina Janusz Morgenstern. – W zatoce zobaczyłem okazały jacht, na którego pokładzie kelner szykował właśnie przyjęcie. Jacht nazywał się «Krystyna»²⁸, tak jak miała na imię moja dziewczyna. Stanąłem więc jedną nogą na burcie tego jachtu i poprosiłem Zosię Nasierowską, żeby mi zrobiła pamiątkowe zdjęcie. Później dowiedzieliśmy się, że był to jacht Onasisa”²⁹.

Janusz Majewski, Monako 1957

Zosia, jak zwykle, ciągle fotografowała, choć z natury była nieśmiała i wstydziła się bezceremonialnie robić zdjęcia ludziom na ulicy. Kiedy po powrocie zgodnie z domowym zwyczajem rozłożyła znaczną część zdjęć, bo ojciec zawsze doradzał jej, które warto powiększyć, a które są słabsze, mama doświadczonym okiem kobiecym dostrzegła:

– Co to za chłopiec? Często go fotografujesz…

– Majewski, Janusz…

– Dziwny zbieg okoliczności… – powiedziała z ironią, ale popatrzyła na córkę filuternie…

No i, jak mawiała Osiecka, „zaniosło się na dłużej”…

Sfotografowana przez Zosię Barbara Kwiatkowska na okładce tygodnika „Dookoła Świata”.Komentarz od redakcji brzmiał: „Okładkę należy obejrzeć dwa razy. Bowiem Pani Basia Kwiatkowska występuje tylko raz w tym numerze. Właśnie na okładce”.

Fotoreportaże z podróży do Europy Zachodniej

Z Agnieszką Osiecką tworzyły parę twórczą. Poznały się jeszcze przed studiami w Łodzi, w Studenckim Teatrze Satyrycznym, miejscu, gdzie młodzi wierzyli w potęgę słowa, a Agnieszka pisała dla nich piosenki. Zosia chodziła do STS-u na przedstawienia i spotkać się towarzysko ze znajomymi.

– Agnieszka, która studiowała na reżyserii rok niżej ode mnie, zwróciła się więc do mnie o współpracę jak do znajomej. Zapytała zwyczajnie: „Chcesz robić ze mną filmy?”. „Oczywiście”. Od tej chwili niemal we wszystkich jej reżyserskich ćwiczeniach i etiudach byłam autorką zdjęć. Godzinami przerabiałyśmy scenopisy, rozrysowywałyśmy dekoracje.

„Byłyśmy przez jakiś czas koleżankami (ba – papużkami) i robiłyśmy razem etiudę pt. Szampan – pisała Osiecka. – Jak ta praca dwóch panienek przebiegała, strach pomyśleć, w każdym razie moje rezultaty były opłakane, natomiast zdjęcia Zosi były zastanawiające: szorstkie, ciemne, niemal brutalne”³⁰.

Z Agnieszką Osiecką

Krzysztof Malkiewicz, który wcielił się w rolę amanta z bukietem białych róż, szepczącego samotnej kobiecie miłosne wyznanie w filmiku Agnieszki Bar listopad, ciągle przecież podgrywali w etiudach kolegów, zaprzecza pogłoskom, jakoby współpraca Osieckiej z Zosią podyktowana była wyłącznie względami przyjaźni.

– Gdyby Zosia nie robiła dobrych zdjęć filmowych, byłoby kompletnie nielogiczne, żeby Agnieszka działała wbrew swojemu interesowi. Zależało jej, żeby reżyserowana przez nią etiuda dobrze była sfotografowana, więc uważała, że Zosia ma już tę potrzebną wiedzę i talent operatorski.

W czarno-białej etiudzie Bar listopad, utrzymanej w poetyce filmu niemego, o smętnej knajpie w drewnianym domku, niemal baraku, ale z podświetlonym szyldem, gdzie biesiadnicy zapijają swoje nieudane wybory i czekają na spełnienie marzeń, Zosia pokazała swoje operatorskie możliwości. Opary dymu, pełzające po ścianie cienie, uduchowiony młodzieniec z dziurawym parasolem, w którym jak w czarodziejskiej kuli goście baru ujrzą spełnienie swoich tęsknot – wszystko nabrało dzięki jej ustawieniu światła i wrażliwości obiektywu nastrojowego charakteru.

W jednej z teoretycznych prac zaliczeniowych Nasierowska tak określała rolę operatora w tworzeniu dzieła filmowego: „Cała strona plastyczna obrazu filmu zależy od operatora. Zależy od jego sposobu patrzenia, od inwencji twórczej. Operator, aby stworzyć plastyczny obraz filmowy, musi umiejętnie posługiwać się światłem, prawidłowo zakomponować obraz filmowy, dbać również o stronę techniczną filmu. Dlatego w pracy swojej postawiłam sobie za cel naśladowanie, a raczej wzorowanie się na mistrzu sztuki operatorskiej Figueroi”³¹.

Z większą więc pewnością realizowała już autorską etiudę Ciuciubabka, do której nie tylko robiła zdjęcia, ale też napisała scenariusz i ją reżyserowała. Opowiada prostą, żartobliwą, ale z „dramatycznym” zakończeniem historyjkę, rozpoczynającą się napisami: „Oddział Ochotniczej Straży Pożarnej ul. Targowa 61 przedstawia film pt. Ciuciubabka w realizacji Zofii Nasierowskiej, asystent: Samosiuk”, o zabawie dwojga zakochanych młodych ludzi w chowanego. Szukają się na przemian po niewielkim pokoju, z zawiązanymi przepaską oczami, aż on przez nieuwagę potrąca palącą się świeczkę. Płomień ogarnia firanki, wokół pełno dymu, a chłopak z zawiązanymi oczami ciągle jej szuka, aż… obejmuje strażaka, którego na pomoc wezwała dziewczyna. Wtedy w końcowym kadrze, na ciemnym tle ekranu ukazuje się napis: „Uprasza się o niepalenie w czasie projekcji”.

Podczas ćwiczenia operatorskiego z Danutą Starczewską

– Dobrze nam się z Agnieszką współpracowało. Ona nie miała ambicji zostania reżyserem, ja operatorem. Ją pochłonęło pisanie piosenek i estrada, mnie robienie zdjęć. Nie czułyśmy się dobrze na planie, tłum ludzi mnie paraliżował, onieśmielał. Do tego kamera ważyła blisko dwadzieścia pięć kilogramów. Jak taka drobina jak ja mogła ją dźwigać? Przede wszystkim w pracy odpowiadała nam z Agnieszką kameralność.

„Na drugim lub trzecim roku zrozumiałam, że nie będę reżyserem – zwierzała się Osiecka w wywiadzie – do filmu trzeba mieć szaloną energię, zdrowie i umiejętność przebywania w dużych grupach ludzi […]. Kiedy robiłam etiudy i byłam początkującym reżyserem, wszelkie ustawianie ludzi, wydawanie im poleceń, pokazywanie, z której strony mają wchodzić i jak się zachowywać, to był po prostu gwałt zadawany mojej naturze, brak mi podstawowej cechy reżysera filmowego – cierpliwości. Przy tym jest to żmudna praca. Żeby rezultat był podobny do pomysłu, ileż potrzeba cierpliwości i wyobraźni. A tekściarzowi, tak jak mnie, kiedy przychodzi coś do głowy, wystarczy kartka i ołówek. Już widzę jasno na papierze, czy to jest coś warte”³².

Zdaniem Kurta Webera, Osiecka i Nasierowska przyszły do szkoły z pewnym programem życiowym.

– Zderzyły się z kreatywnym kotłowiskiem, a ta kreatywność była zaraźliwa, płodziła pomysły, fantazje, idee, ale samo wykonywanie zawodu reżysera czy operatora było związane z molochem produkcyjnym, który wymagał podporządkowania indywidualności pewnym rygorom. One niekoniecznie musiały poddać się tym wymogom, miały już swoją wizję przyszłości. Postanowiły: weźmiemy to, co pozytywne, intelektualne, szerszą perspektywę na literaturę, na dramat, teatr, na kino, wykorzystamy tę naturalną i korzystną symbiozę, a fizyczne dwanaście godzin na planie, tę utarczkę, czy będzie przerwa obiadowa, czy nie, pozostawmy innym.

– One chciały tam być, nie zostać filmowcami – podkreśla Wiesława Czapińska.

Dawny nauczyciel Zosi, wybitny portrecista, Marian Dederko, poczynił uwagę:

– Daj spokój z filmem! Szkoda mi ciebie.

W czasie realizacji szkolnej etiudy fabularnej Ciuciubabka, Łódź 1960

Nic dziwnego, że egzamin końcowy na trzecim roku zaliczyła zaledwie średnio. Nie zależało jej na ocenach. „Komisja w składzie prof. Ancuta, prof. Wohl, starszy asystent Zenon Filar i asystent Antoni Nurzyński po zapoznaniu się z ćwiczeniem operatorskim postanowiła ocenić prace praktyczne Zofii Nasierowskiej jako dostateczne. Egzamin ustny – dostatecznie.

Komisja składa wniosek do Rektoratu o promowanie studentki Zofii Nasierowskiej na rok IV studiów wydziału operatorskiego”.

Jerzy Mierzejewski: – Była już wykształcona technicznie, więc reszta studiów przebiegła jej gładko, chodziło tylko o zdanie egzaminu. Zdobyła już sporą popularność, znały ją wszystkie baby w Warszawie przez to robienie pięknych portretów. Od natury miała dany talent do tego rodzaju fotografowania. W mig się zorientowałem, że operatora z niej nie będzie, w tym zawodzie potrzeba też niemałej tężyzny fizycznej, a przy portrecie praca kameralna.

Późniejszą jej karierę, rozwój talentu, samonakręcającą się popularność i towarzyszący temu gigantyczny wysiłek właściwie zapoczątkowało zdjęcie Lucyny Winnickiej, które zdobiło okładkę „Ekranu”.

„Szukaliśmy zdjęcia na okładkę świątecznego numeru – wspomina pisarka Barbara Wachowicz, wówczas redaktorka tego filmowego tygodnika. – Jakże brzydkie były wszystkie nasze aktorki! Ostre, kanciaste, sztywne, martwe ich twarze na portretach milczały. I oto biorę w dłonie zdjęcie Lucyny Winnickiej. Sama jasność, świetlistość, wdzięk, ciepło, urok. Autorka? Studentka wydziału operatorskiego Wyższej Szkoły Filmowej – Zofia Nasierowska”³³.

Radosna, piękna twarz Lucyny Winnickiej ozdobiona rozpuszczonymi jasnymi włosami zwiastowała szczęśliwe święta Bożego Narodzenia 1958 roku³⁴.

„Była młodą dziewczyną i robiła pierwszą okładkę autorską do «Filmu» (albo «Ekranu», już nie pamiętam). Była to także moja pierwsza okładka i pierwsze zdjęcie, na którym wyglądałam naprawdę tak, jak każda kobieta lubi wyglądać – napisała Lucyna Winnicka, która w 1959 roku w plebiscycie «Ekranu» uznana została za najlepszą aktorkę roku za rolę w Pociągu. – Byłam pierwszą modelką Zosi, a ona pierwszą osobą, z którą zrobiłam wywiad dla «Przekroju» w roku 1965”³⁵.

s. 101 Lucyna Winnicka;s. 102 Fotoreportaż; s. 103 Beata Tyszkiewicz; s. 104 Jadwiga Barańska; s. 105 Maja Wachowiak; s. 106 Jerzy Zelnik; s. 107 Grażyna Staniszewska; s. 108 Informacja o wystawie w Paryżu; s. 109 Lucyna Winnicka; s. 110 Coctail-party Ireny Kwiatkowskiej; s. 111 Lidia Korsakówna; s. 112–113 Kronika towarzyska „Ekranu”; s. 114–115 Aktorzy prezentują modę; wśród modeli Bogumił Kobiela; s. 116–117 Konkurs dla czytelników. Pomysł: Wiesława Czapińska, oprawa graficzna: Rosław Szaybo, zdjęcia: Zbigniew Matuszewski; s. 118 Bożena Kurowska

Zosia: – Z Basią Wachowicz od razu się zaprzyjaźniłam, podobnie jak z jej redakcyjną koleżanką, Wiesławą Czapińską, nazywaną Żabcią.

Żabcia: – Nas połączyły babskie sprawy. Basia mówiła, że kontaktowałyśmy się za pomocą środków do mycia toalety, bo wymieniałyśmy doświadczenia, gdzie można je kupić.

Zosia: – Zaprosiły mnie do współpracy. Od tej chwili na wielu okładkach kolejnych numerów „Ekranu” zamieszczali wykonane przeze mnie portrety znanych aktorek. Również wewnątrz pisma, niemal w każdym nowym wydaniu, ukazywały się moje zdjęcia popularnych twarzy ekranu, teatru, estrady i telewizji.

W pamięci Żabci zachował się taki obraz Zosi:

– Kucyki, skuter, sylwetka i buzia nastolatki. Podjechała lambrettą pod budynek na Foksal, a ja tak marzyłam, żeby mieć skuter! Foksal – magiczna uliczka, centrum życia towarzyskiego, kluby architektów, dziennikarzy i redakcja „Ekranu”, gdzie wówczas pracowałam³⁶. Miała na sobie marszczoną szeroką spódnicę i półszpilki, w ręku trzymała kopertę. Weszła na szerokie schody, a ja pobiegłam za nią, żeby dowiedzieć się, czegóż ona może chcieć w naszej redakcji. Dostrzegłam, że w sekretariacie z tej sztywnej koperty wyjęła zdjęcia… Bardzo mnie to zaciekawiło. Napotkałam fotoreportera Tadka Kubiaka.

– Znasz tę dziewczynę? – zapytałam.

– Znam, Nasierowska, ona zdjęcia robi. Do dupy. Takie przez pończochę, przez duto³⁷. – Strasznie musiał być pewnie zazdrosny.

Po jakimś czasie znów pojawiła się w „Ekranie”. Razem z Basią Wachowicz zachwyciłyśmy się wykonanymi przez nią fotografiami. Zdecydowałyśmy, że koniecznie trzeba je dać na okładkę. Tak się zaczęła popularność portretów Zosi i moja z nią długoletnia bliska znajomość.

Już wcześniej opublikowała w „Dookoła świata”, zwanym „Głosem Bikiniarza”, fotoreportaże ze zwiedzanych przez nią krajów Europy Zachodniej, ułożone w zestaw zatytułowany „Ludzie i gazety”³⁸. Później różne tygodniki wprost rozchwytywały wykonane przez nią zdjęcia. Podpisy „foto: Z. Nasierowska” pojawiały się w „Zwierciadle”, prestiżowym czarno-białym „Świecie”, zdobiły liczne okładki „Filmu” i towarzyszyły akcji tego tygodnika – „Piękne dziewczęta na ekrany”. Nawet raz wystąpiła w roli modelki, reklamując w „Motorze” motocykl SHL, a swoje pierwsze zdjęcia reklamowe robiła dla Polleny i Cechu Fryzjerów. Ale to okładki „Ekranu”, które od razu wyróżniły się pośród innych pism zamieszczających dość koturnowe, jednakowe pozy znanych postaci, dały początek popularności portretów Zosi. Zapanowała moda na Nasierowską, na piękno, zalotność i romantyzm uchwycone na jej portretach. Każdy chciałby tak wspaniale wyglądać jak na jej zdjęciach.

Wiesława Czapińska: – Miały niepowtarzalny klimat, były stroną lepszego świata, zapachniało ekskluzywnością. Nasza Basia Kwiatkowska stała się piękniejsza i słodsza od Brigitte Bardot, bo Zosia, poza doskonałą techniką, posiadła umiejętność wydobycia z człowieka najlepszych cech.

„To były czasy […] pięknych dziewcząt na ekranach i gojenia ran – pisała piewczyni lat sześćdziesiątych, Agnieszka Osiecka. – Wyrosło całe pokolenie, które nie pamiętało wojny, a starsze, które pamiętało, chciało odpocząć. Te rany, które wciąż bolały, przyklepywało się i pudrowało blizny”³⁹. Szalone, tańczące lata, epoka „tygrysów”, które na strzępy rwały konwenanse. Czas narodzin całkowicie nowej rzeczywistości obyczajowej.

Wiesława Czapińska z córką Magdaleną Kalenik

– „Trzeba umieć wąchać czas” – cytuje Dunikowskiego Wiesława Czapińska. – Zosi to się udało. Lata sześćdziesiąte cementują naszą młodość: bale w szkole filmowej, w warszawskim SARP-ie, w akademii plastycznej, imprezy u Wandzi Warskiej, rustykalny tryb przyjęć: chleb razowy, masło lub smalczyk i rzodkiewka. Przykre czasy PRL-u, biednie, szaro, a my wesołe, robimy ważne rzeczy, chce nam się żyć, kochać, bawić. Oglądamy najlepsze sztuki Dürrenmatta, dobre kino radzieckie, francuska Cena strachu wzbudza w nas emocje, którym nie dorównują przygody Jamesa Bonda. Przy butelce składkowego wina Gellala można znaleźć się w wyjątkowym towarzystwie mężczyzn: Cybulski, Kobiela, Komeda, Pawlikowski, Janczar, i pięknych dziewcząt, które są jeszcze piękniejsze na zdjęciach Zosi…

„Mam wrażenie – dzieliła się swoją obserwacją Agnieszka Osiecka – że Zosia Nasierowska, którą pamiętam świetnie jako przemiłą, wesołą i ładną dziewczynę, wywodzi się wprost z lat sześćdziesiątych przynajmniej z dwóch powodów: wtedy uformował się i ukształtował jej talent, po drugie – Zofia wychowała się w szczęśliwym, życzliwym domu. To też się liczy […]. Dzieło Zofii Nasierowskiej wywodzi się wprost z tamtej estetyki, a nawet tę estetykę u nas współkształtowało […]. Wtedy, w pastelowych sześćdziesiątych, kiedy całe mnóstwo naszych rówieśników zasmakowało w ponurych wódach i dymach, Zosia urządzała w domu na Bielanach serdeczne prywatki, na których podawano pączki. W pączkach była pyszna konfitura, a w konfiturze – malutkie karteczki z «niespodzianką»”⁴⁰.

Zosia: – Większość moich bliskich znajomych ograniczał brak własnych mieszkań. A wszystkim chciało się spotkać, rozmawiać, bawić się. Mieszkałam w okazałym domu, mieliśmy przestronne pokoje, rozsuwane drzwi pozwalały utworzyć wielki salon, wydzieloną klatką schodową można było wyjść na duży taras z widokiem na Lasek Bielański. Zapraszałam więc kolegów, robiłam przyjątka, mama lubiła wiedzieć, z kim się spotykam, i wolała mieć córkę na oku, a do tego sama uwielbiała towarzystwo. Prywatkowaliśmy bez ekscesów, no może w jednym przypadku, kiedy Polański tak się rozhulał, że pomylił parter z pierwszym piętrem i chciał po prostu wyjść oknem…

Nina Andrycz

Zaczynałam być znana, ale niektórzy nie mogli uwierzyć, że jestem dorosła. Widząc zamieszczone w „Ekranie” wykonane przeze mnie zdjęcia, dyrektor Ateneum zaprosił mnie telefonicznie, żebym zrobiła kilka ujęć aktorom z tego teatru. Kiedy mnie poznał, nie krył zdziwienia: „Chyba powinnaś przyjść z tatusiem”… Nawet jedna z młodziutkich piosenkarek zespołu Filipinki, któremu robiłam zdjęcie wykorzystane później jako tło podczas ich występów w studio telewizyjnym, kiedy mnie zobaczyła, nie mogła ukryć zaskoczenia i wykrzyknęła: „Ależ ona jest skandalicznie młoda!”.

Miałam skończone ledwie dwadzieścia lat, gdy przyszła do mnie na pierwsze zdjęcia Nina Andrycz. Ojciec mi opowiadał, że w 1937 roku została Królową Mody na dorocznym Balu Mody w Hotelu Europejskim, kulminacyjnym punkcie każdego przedwojennego karnawału. Za najlepiej skrojony frak wyróżniony został wówczas Jarosław Iwaszkiewicz. Ona, wielka aktorka, patrzyła na mnie, panienkę niczym z książek Makuszyńskiego, z wielkim niedowierzaniem. Zajechała wspaniałym samochodem, z garderobianą i lustrem. „Gram – oznajmiła dość władczym tonem – więc muszę patrzeć w lustro, zawsze tak robię podczas sesji zdjęciowych”. Łagodnie zaproponowałam, że jedne ujęcia zrobię z lustrem, drugie bez. Miałam już doświadczenie: kobietom zdaje się, że jak będą robić miny do lustra, lepiej wypadną, a jest odwrotnie. Jak przewidywałam, Andrycz wybrała ujęcia „bez lustra”.

– Cóż to było za wydarzenie! – pamięta jak dziś Janina Nasierowska. – Żona Cyrankiewicza w naszym domu! Ogromne przeżycie. Wszyscy chodzili na palcach. Jak zwykle, kiedy Zosia fotografowała modela, mama przygotowywała smakołyki: ciasteczka, niepoślednie przekąski. Roznosiły się kuszące zapachy, które miały wpływ na fotografowane panie. Czuły się od razu po domowemu. Nina Andrycz z wielkim smakiem próbowała wypieków, ale tylko po troszeczku. W przeciwieństwie do Kaliny Jędrusik, która już od progu rozpoznawała, co będzie na obiad, i choć ustawicznie się odchudzała, zawsze siadała z nami do stołu.

Obiad należał w ich domu do rytuału. Zosia wspiera się na solidnych fundamentach kultury stołu.

– Mama dbała o każdy szczegół: obrusy, serwety zawsze śnieżnobiałe, wykrochmalone, część dziergana na szydełku, sztućce srebrne, zastawa z delikatnej porcelany. Nie dziwiło mnie, że Kalina tak chętnie u nas podjada, bo poza dbaniem o estetykę stołu, mama świetnie gotowała, a ona, modelka zadomowiona, nie krępowała się swojego apetytu i zawsze chciała spróbować, mimo że nieustannie „przestrzegała” diety. Jej ulubionym daniem były eskalopki, a na deser ciasto drożdżowe z kruszonką. Pewnego gorącego lata podczas wspólnego obiadu wprawiła rodziców w niemałe osłupienie. „Och, jak tu gorąco!” – westchnęła i niewiele myśląc, podniosła szeroką spódnicę razem z halką. Zobaczyłam wielkie zdziwienie w oczach mamy i taty… Opowiedzieli mi później, że była bez majtek.

Nina Andrycz

– Jak ja lubiłam te obiady – z rozrzewnieniem wspomina Janka – i ciągły ruch w ojca pracowni, z której korzystała Zosia. Prosiła mnie czasem, żebym potrzymała dodatkową lampę. Znane, piękne aktorki malowały się do zdjęcia w sypialni u rodziców, gdzie stała toaletka, na której Zosia rozkładała kosmetyki. Zakradałam się tam, żeby obejrzeć te cudeńka. Zazdrościłam jej nylonów, mogłam tylko ich podotykać, na noszenie byłam za młoda. W ogóle lubiłam przebierać się w jej rzeczy, choć były na mnie za duże.

s. 125 Z miesięcznika „Ty i Ja”

Na okładkach tygodnika „Kobieta i Życie”:

s. 126–130 Grażyna Muszyńska; Barbara Baranowska; Aleksandra Śląska; Agatka Kawalerowicz; Barbara Wachowicz

Wiesława Czapińska zaczęła bywać na Cegłowskiej, ponieważ odbierała zdjęcia dla „Ekranu”.

– Częstowano mnie tam obiadami i obdarowywano łakociami. Bardzo zamożny i gościnny dom. Dla ojca Zosi miałam specjalne uznanie. Był to Pan Nasierowski, ktoś znaczący. Miał swój głos w cechu, w związku fotografików, szanowany przez kolegów. Zawsze zadowolony, świadomy swojej roli i znaczenia. Fizycznie dość zwyczajny, nie miał uderzającej urody amanta, lecz w sposobie bycia, ubierania odróżniał się pewnym przedwojennym sznytem. Był głową rodziny, której zapewnił dobrobyt, odpowiedzialny. Spotkałam go kiedyś w okolicach Bliklego, zaraz zapytał, czy nie mam ochoty na pączka lub lody. Miał takie życzliwe podejście do koleżanki córki. To był ktoś bardzo na właściwym miejscu. Już pani Eugenia nie miała takiego kommzurücka, jak mówią Niemcy, krytycznie odnosiła się do ludzi.

Krystyna Kołodziejczyk: – Kiedy przyjeżdżałam do Warszawy na różne randki i spotkania, mieszkałam w rodzinnym domu Zośki. Dawała mi klucz, spałam w oddzielnym pokoiku, ale przesadzałam z godziną powrotu, więc potwornie się bałam jej mamy, kiedy wracałam zbyt późno. W przeciwieństwie do urokliwego pana Eugeniusza, była bardzo surową osobą, ale świetnie gotowała, do dziś piekę według jej receptury mazurki. Robiła wspaniałe napoleonki, na które przepis Zosia gdzieś zapodziała. Ten dom to było dla mnie objawienie, miły ogródek, pachnące kwieciem latem Bielany…

A Zosia, jak sięgnie pamięcią, cały czas zajęta była robieniem zdjęć.

– Na początku myślałam, że fotografowanie to nie jest praca, lecz zabawa. Przyjemność. Do tego stopnia, że kiedy pojechałam z Majewskim na zdjęcia do Czorsztyna, gdzie robił film dyplomowy, i mu pomagałam, popołudniem jechałam do Warszawy, bo ojciec miał nawał zdjęć komunijnych i wiedziałam, że nie da sam rady, na drugi dzień zaś wsiadałam w nocny pociąg i wracałam do Czorsztyna. Wpadłam też w szpony własnego sukcesu zawodowego. Ledwie zdążyłam zaliczyć absolutorium, o napisaniu pracy teoretycznej na temat różnicy między portretem fotograficznym a filmowym, której promotorem miał być Kurt Weber, przestałam myśleć. Zajęło mnie ułożenie sobie życia osobistego i fotografowanie, fotografowanie…

Tadeusz Konwicki, znający wszystkich, których warto znać, bez cienia wahania uznał: „W niewiele lat od tego momentu, kiedy po raz pierwszy zobaczyłem Zosię Nasierowską z kolorowymi wstążkami w «kitkach» pędzącą na skuterze, a więc powtarzam, zaledwie w kilka lat potem Zofia Nasierowska stała się potęgą, wyrocznią, wszechmocną instytucją”⁴¹.

Portret córki. Foto: Eugeniusz Nasierowski

„Amancisko” Janusz Majewski

„Największym moim marzeniem młodości było ożenić się z Zosią Nasierowską – zwierzał się Tadeusz Konwicki. – Niestety, nie mogłem zrealizować tego marzenia, ponieważ byłem już żonaty i miałem dwoje dzieci”⁴².

Janusz Majewski, mistrz wyrafinowanego stylu retro, był kawalerem. Wielbionym w szkole przez koleżanki.

– W Majewskim studentki się kochały na zabój – potwierdza Jerzy Mierzejewski.

– Wyróżniał się: przystojniacha, poważny – z uznaniem mówi Zofia Wojciechowska.

– Rozrywany przez dziewczyny. Atrakcyjny typ, patrzył z góry na wszystkich – dodaje Kiksa.

– Amancisko, nie kandydat na poważny związek – krytykuje Zosia.

– Krakus, z grona Przekrojowców, a to było towarzystwo jazzowe, elitarne, od pierwszych legendarnych Jazzowych Zaduszek w Krakowie w połowie lat pięćdziesiątych, w katakumbowym okresie tej zakazanej wtedy muzyki – objaśnia znawca przedmiotu, Andrzej Wojciechowski. – Był jednoosobowym Melomanem bez instrumentów. Pojechał do Paryża i pieniądze wydał przede wszystkim na gramofon. Nikt takiego wśród nas nie miał: czerwone pudełko z igłą szafirową, podłączało się do radia i słuchało zaczarowanej muzyki. Celebrowaliśmy takie chwile.

Jazz dla Janusza Majewskiego był symbolem utraconej wolności, najżywszego kontaktu z Zachodem. Podobnie dobrze skrojony płaszcz, garnitur, ciemne okulary – „jakiś sposób na wyodrębnienie się z szarej masy, której życiem rządziły lub chciały rządzić komitety – od blokowego do centralnego”⁴³.

Zosia: – Uchodził wśród dziewcząt za playboya. Z Kiksą zrobiłyśmy listę potencjalnych kawalerów do wzięcia. Skreśliłyśmy z niej dwa nazwiska: Leszczyńskiego, według nas erotomana, i Majewskiego, zarozumialca i podrywacza. Krążyły legendy o jego wspólnym pokoju z Polańskim, z jednym tapczanem i wiszącym nad nim lustrem.

– Myśmy w szkole uprawiali playboyowski styl – wyjaśnia Janusz. – Korzystaliśmy z ówczesnej łatwości zawierania różnych związków nieformalnych. Szkołę otaczał nimb atrakcyjności i dziewczyny lgnęły tu jak mucha do miodu. Mieliśmy poczucie własnej wartości, co wywoływało określone skutki: szpanowanie, snobowanie, kawiarniany, Honoratkowy styl. Romek zaproponował, żebym się wprowadził do niego. Wynajmował wielki pokój w mieszkaniu profesorostwa, w komfortowej kamienicy przy ulicy Narutowicza, w willowej dzielnicy Łodzi, Radiostacji, naprzeciw Rozgłośni Polskiego Radia. Środek pokoju zajmował ogromny tapczan, na którym na co dzień spaliśmy my dwaj, odgradzając się wielkim wałkiem zrolowanych zapasowych kołder, które Romek kupił na wszelki wypadek. „Pożycie” układało się zgodnie. Plan indywidualnego korzystania z tapczanu wpisywaliśmy do naszego „grafiku zajętości dupczana”, jak niewyszukanie nazywaliśmy ów mebel.

– Przechodził wtedy okres straceńczego zamętu, nieuświadomionego zagubienia, znalazł się w pustce, musiał przez to przejść, musiał wrócić do siebie – tłumaczy Stanisław Kasprzysiak, przyjaciel Janusza od przeszło pół wieku, autor znakomitych przekładów literatury włoskiej. – Podczas naszych wspólnych studiów na architekturze w Krakowie zjawiła się przy Januszu dziewczyna, przez parę lat byli ciągle razem. Jednak los zdarzył, że wyjechała na zawsze za granicę.

– Była ocaloną z getta wileńskiego sierotą, wychowanką Domu Dziecka Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w Krakowie. Oddała tam ją kobieta, która w czasie wojny ją przechowała i ocaliła – wspomina Janusz Majewski.

„Poznaliśmy się w roku śmierci Stalina, właśnie w Krakowie. Była nad wiek rozwinięta fizycznie, a koszmarne wojenne dzieciństwo dało jej dojrzałość duchową daleko przerastającą jej wiek […]. Zaczęła studiować dziennikarstwo na Uniwersytecie Warszawskim. Często przyjeżdżała do mnie, do Łodzi. Łączył nas mocny emocjonalny i duchowy związek. Bardzo polubiła się z Kurtem Weberem, nazywał ją siostrą, a ona jego bratem. Niedługo później, w pięćdziesiątym siódmym roku, odnalazł się w Afryce Południowej jej bogaty stryj, stary kawaler, lekarz. Zaprosił ją na wakacje do siebie. Prawie rok na nią czekałem, nie wróciła, i tak rozstaliśmy się na zawsze”⁴⁴.

Któregoś dnia jedna z dziewcząt z wydziału aktorskiego, które Zosia fotografowała, pochwaliła się: „Wiesz, Majewskiego dziewczyna zostawiła, muszę go poderwać…”.

– Ach ty zołzo wstrętna – pomyślałam – ja ci pokażę! Dlaczego nie spróbować? Spotykałam się wówczas z Andrzejem Piotrowskim, ze starszego roku reżyserii, ale nie byłam prawdziwie zaangażowana uczuciowo. Lubiłam być adorowana, ale bez romansu: jeden kawaler odprowadzał mnie na dworzec w Warszawie, drugi witał na dworcu w Łodzi. Miłe uczucie. Pożartowaliśmy, wymienialiśmy flirtowe zdanka, w ogóle jako jedyna dziewczyna na roku byłam rozpieszczana przez chłopców.

Wiesława Czapińska: – Nie wiem czemu koledzy, którzy zabiegali o względy Zosi, uznali, że jestem dobrym kontaktem na zawarcie z nią znajomości. Przystojny Sławek Szaybo, świetny plastyk z rozwianą czupryną, autor plakatów, nie dawał mi spokoju. „Poznaj mnie wreszcie z Nasierowską, proszę…”. Kazio Dębnicki, krytyk z tygodnika „Film”⁴⁵, też szalenie gustował w Zosi. Zabrał nas na plan realizowanego w Polsce niemieckiego filmu, Jons i Erdme⁴⁶, do Sochaczewa. Główną kobiecą rolę w tym filmie grała Giulietta Masina i Zosia robiła jej zdjęcia.

Janusz: – Jakoś ślamazarnie ta zażyłość Piotrowskiego z Zosią się rozwijała. Spokojny, nieśmiały, nie potrafił się do tego odpowiednio zabrać.

Krzysztof Malkiewicz: – Był szalenie opiekuńczy.

Zofia Wojciechowska: – Dość postawny, skromny, niezamożny, dosłownie ją nosił na rękach. Januszem zaś zainteresowana była Monika Dzienisiewicz, on był postacią, a Monika musiała mieć wokół siebie ważnych ludzi.

Zosia z Januszem są zgodni, że to podczas szkolnej wycieczki do Paryża przeleciała między nimi iskra, bez której nic głębszego nie może się zacząć. I po pewnej nocy grudniowej, na Mikołaja, żeby zadrwić z patrona niewinności, Janusz nie wpisał żadnych rezerwacji do swojego „grafiku”.

– Pewnie miałem wobec Zosi niecne zamiary, jak wobec kolejnej zdobyczy, ale niespodziewanie rozwinęło się inaczej.

„Przyszedłem do montażowni Romka i wyznałem mu ze wstydem, bo to nie było w naszym stylu, że się zakochałem i w związku z tym będę się musiał wyprowadzić. «Jak chcesz – Romek zareagował jak odrzucona kochanka – ale wątpię, że będzie ci gdzieś lepiej…». Dopiero po chwili, kiedy powiedziałem mu, o kogo chodzi, przeraził się nie na żarty. Wiedział, że tu nie uda mi się, jak zwykle, wymknąć w dogodnej chwili z gniazdka, utkanego z marzeń kolejnej partnerki, która zbyt naiwnie uwierzyła w moje gorące uczucia”⁴⁷.

Krystyna Kołodziejczyk: – Któregoś dnia dzwoni Zosia. „Siedzisz?” – pyta intrygująco. „Nie, bo co?” – odpowiadam zgodnie z prawdą. „To usiądź. Mam romans z Majewskim…”.

Zofia Wojciechowska: – Trochę się dziwiliśmy, że ten przystojniak związał się z „naszą szarą myszką”. Jednak kiedy zaczęła się z nim pokazywać na zabawach, to była zupełnie inna Zosia niż z Piotrowskim. Promieniała, widać było, że dokonała wyboru.

Andrzej Wojciechowski: – Mówiło się, że Zośki się nie wybiera, to ona wybiera mężczyzn. Taki rodzaj kobiety. Pewność siebie wyniosła zapewne z zamożnego domu, wtedy bogatych młodych ludzi można było szukać ze świecą.

Jerzy Mierzejewski: – Przez kontrast go przyciągnęła.

Kurt Weber: – Może nie wielka uroda, lecz pewien wdzięk konieczny jest do rozbudzenia miłości. Lubiła się śmiać, ładna, o proporcjonalnej sylwetce, przy tym zdecydowana. Emanację erotyczną mają nie tylko dziewczyny pół rozebrane, w powiewnych szalach, fantazyjne i szalone. Wdzięk, solidność, pochodzenie to bardzo mocne atuty. Wtedy się miało inny stosunek do erotyki, to nie było one night stand. Jeżeli się podobała, myślało się, a może to już na całe życie albo na lata, nie szukało się emocji seksualnej na jedną noc.

Krzysztof Malkiewicz: – Nigdy nie uważałem, żeby Janusz gonił za pięknościami, jakimiś wampami. Był człowiekiem bardzo rozsądnym, twardo stąpającym po ziemi. Zosia, wyjątkowo miła, energiczna osoba, i to mu odpowiadało.

Zosia: – Kiedy go bliżej poznałam, odkryłam nowego człowieka, nowe emocje, przeżycia duchowe, tamten nonszalancki kolega okazał się dojrzałym mężczyzną, był przecież siedem lat ode mnie starszy, o poważnym podejściu do życia, delikatny, ze szczególnym poczuciem humoru… Pozerstwem pokrywał nieśmiałość. Po raz pierwszy prawdziwie się zakochałam. „Popatrz, a tak go skreśliłaś…” – śmieje się do dziś Kiksa.

W porę zakochani… Tworzyli wyjątkową parę, „urocze zjawisko na tle burdelu polskiego”⁴⁸. On stoik, ona wulkan. Lew – pewność swej siły, spokój, cierpliwość i Byk – atak na każdą przeszkodę, wytrwałość, powodzenie materialne.

– Kiedy zaczęłam romansować z Januszem, musiałam poszukać innego lokum, moje urocze skądinąd gospodynie pod żadnym pozorem nie godziły się na jakąkolwiek obecność kawalera. Wyprowadziłam się ku oburzeniu starszych pań, niedoszła ciotka nawet się na mnie obraziła, uważała, że zostanę u niej przynajmniej do zakończenia nauki.

– Oficjalnie mieszkaliśmy w dwóch różnych miejscach, nie było właściwie możliwości na wspólne mieszkanie. – Ojciec niemal nieustannie kontrolował Zosię. – Mamę miałam po swojej stronie. Rozumiała moje miłosne zauroczenie.

Po oświadczynach, u przyszłych teściów w Krakowie. Na palcu srebrny pierścionek zaręczynowy z Cepelii

Wiesława Czapińska: – Spotkałam Zosię z panią Nasierowską na ulicy Chmielnej. Zosia mi się zwierzyła, że chce kupić ładną koszulkę nocną, bo wybiera się na wakacje z Majewskim.

Janusz: – Do tego stopnia były to inne obyczaje, że kiedy pojechaliśmy na pierwsze nasze wspólne wakacje nad morze, na skuterze, a byliśmy już ze sobą przeszło pół roku, rodzice Zosi przyjechali znienacka ją odwiedzić z jedenastoletnią jej siostrą.

Tę niespodziewaną wizytę doskonale przypomina sobie Janina Nasierowska.

– Ojciec zabrał mnie z mamą pod pretekstem wycieczki. Kiedy wjechaliśmy rano do Krynicy Morskiej, nagle zobaczyliśmy przed sobą Janusza na lambretcie. „Jest, jedziemy za nim!” – wykrzyknął podniecony ojciec. Zastanawiałam się, jaki by tu dać znak Januszowi, żeby domyślił się, że go śledzimy. Niestety, doprowadził nas wprost pod dom, gdzie z Zosią wynajmowali pokój.

Janusz: – Ojciec żył w przekonaniu, że Zosia, owszem, pojechała z kolegą, ale w jakiejś licznej grupie. Coś jednak podejrzewał, dlatego bez uprzedzenia postanowił sprawdzić córeczkę. Swoją drogą, musiał prawie nocą wyruszyć z Warszawy, skoro pojawił się u nas około dziewiątej, ze śpiącą małą Janką na tylnym siedzeniu. Wracałem właśnie z piekarni, gdzie kupiłem na śniadanie chrupiące bułki. W ostatniej prawie chwili, tuż przed domem, ujrzałem w lusterku skutera jadący za mną wartburg, chyba jedyny w tamtym czasie w Polsce w kolorze straży pożarnej. Rejestracja warszawska. Zorientowałem się więc szybko, że przyjechała inspekcja. Przy powitaniu odegrałem rolę przyjemnie zdziwionego odwiedzinami, tłumaczyłem, że przywiozłem właśnie koleżance świeże pieczywo, bo sam mieszkam obok. Drżałem tylko, żeby nie chcieli zobaczyć, gdzie to jest. A Zosia tymczasem, wiedziona jakimś szóstym zmysłem, posprzątała i pościeliła łóżko.

Janina Nasierowska: – Zaczęła nam tłumaczyć, że Janusz mieszka w pobliżu, była jednak wyraźnie zmieszana, widziałam po minie ojca, że nie bardzo w to wierzy. Z przejęcia dostałam wypieków.

Zosia: – Byłam oczkiem w głowie ojca, pokładał we mnie wszystkie swoje nadzieje. Dlatego tak mnie doglądał, zapominał, że jestem dorosła. Podczas moich pobytów weekendowych w domu Janusz słał do mnie telegramy, ojciec dostawał furii: co to za rozrzutność, przecież dopiero co cię widział… Nie chciałam mu sprawiać przykrości, więc kiedy z Januszem zaplanowaliśmy wyjazdową randkę do Krościenka, poprosiliśmy Staszka Kasprzysiaka, żeby towarzyszył nam i pełnił rolę przyzwoitki.

– Historia mojej znajomości z Zosią jest nieco zawiła, wystopniowana psychologicznie – uważa Stanisław Kasprzysiak. – Myśmy z Januszem przeszli wspólnie przez całe studia, mieszkaliśmy razem, w jednym pokoju. Był to rodzaj braterstwa z wyboru. Zatem z jego pierwszą dziewczyną zżyłem się tak jak z nim, a skoro była wciąż przy bracie, stała się jakby moją siostrą. Kiedy z kolei zjawiła się przy nim Zosia, musiałem się w jej osobowości rozeznać, ponieważ wyglądało na to, że nie będzie „siostrą”, lecz „bratową”. Pobiorą się, zaczną rzetelne życie rodzinne, już będzie inaczej. Należało wyczuć, czy się zgodnie ze sobą zżyjemy, czy się na siebie zjeżymy. Pojechaliśmy we trójkę w Pieniny, do Krościenka. Poznawałem ją ciągle przy Januszu, ale, co zrozumiałe, jako kogoś odrębnego. Wciąż z nieufnością, tyle że wyrozumiałą. Jaki to rodzaj człowieka? Jaka to jakość człowieczeństwa? Czy zgodnie z grecką zasadą rozeznała się we właściwej, przynależnej jej cząstce życia i umie pilnować swojej miary? Powoli ujawniały się jej cechy powszednie: łagodność, dobroć, życzliwość. Zżyliśmy się szczerze i bez trudu. Mogłem wyczuć, że tę swoją miarę odkryła i będzie jej posłuszna całe życie. Że będzie sobą, prosto mówiąc. To jest rodzaj talentu. Zosia ma mocną konstrukcję pragmatyczną, nie kieruje się doraźnymi porywami, żyje rzeczowo i zaradnie w swoim solidnym świecie. Tak już było w tamtym okresie, kiedy budowali wspólne życie na całą jeszcze nieuchwytną przyszłość.

Zosia: – Ja ze Staszkiem Kasprzysiakiem, fotografował Janusz.

Janusz: – Mieliśmy z Zosią wspólny rdzeń: byliśmy dobrze wychowani, wynieśliśmy z domu stałe wartości, choć nasze domy się różniły. Mieliśmy inny status społeczny i majątkowy. Zosia wywodziła się z zamożniejszej rodziny, my byliśmy wygnańcami ze Lwowa, przepadł cały samodzielnie zdobyty dorobek życiowy, ojciec wcześniej stracił rodziców, wychowywał się o własnych siłach, a matka była pozostawiona ciotce, los sprawił, że zachorowała na dyfteryt i nie mogła wyjechać do Ameryki z rodzicami, którzy wyemigrowali przed pierwszą wojną światową. Miała tam dojechać, co nigdy nie nastąpiło. Dziadek ze strony matki był aptekarzem, babcia szlachcianką z rodziny podolskiej. Mój ojciec też pochodził z rodziny szlacheckiej, zubożałej. Dziadek Majewski był oficjalistą w dobrach Sieniawskich, ściśle mówiąc, dworskim architektem, jak mówią przekazy rodzinne, lub muratorem, jak napisał ksiądz, który chrzcił mego ojca. W każdym razie to byli ludzie, którzy własnymi siłami stworzyli swój status społeczno-majątkowy. Mieliśmy znakomite dzieciństwo, niczego mi z siostrą nie brakowało, żyliśmy we względnym dostatku, a rodzicom dobrze się życie układało. Nadeszła wojna, wszystko trzeba było porzucić, uciekać. Przyjechaliśmy do Krakowa jako ludzie, którzy wszystko zaczynają od początku. Właściwie musiał radzić sobie z tym ojciec, bo matka straciła słuch i nie mogła już pracować jako nauczycielka. Ojciec też zawsze pracował na państwowej posadzie, doczekał się emerytury jako dyrektor liceum krakowskiego. Zadbał o nas dobrze, skończyliśmy z siostrą studia.

Ojciec Zosi też pochodził ze zubożałej szlachty, ale był człowiekiem interesu, bardzo energicznym, umiał sobie dobrze radzić w tych nieprzychylnych dla inicjatywy prywatnej czasach. Zarabiał uczciwie całkiem znaczne pieniądze, żyli z rodziną w dobrobycie. Dość krytycznie patrzyli na ich zdaniem mało zaradnego przyszłego zięcia. Ale przekonałem teścia swoimi wyczynami. Jeden łączył się z moim pierwszym wyjazdem na Zachód. Jechaliśmy na organizowaną przez szkołę filmową wycieczkę do Francji przez Czechosłowację i Szwajcarię. Autobusem, spaliśmy w śpiworach nieraz wprost na skałach. Oglądaliśmy zabytki, filmy, ale robiliśmy też interesy. Przed wyjazdem pożyczyłem ze szkoły enerdowską, małoobrazkową, zniszczoną już exaktę, żeby robić w podróży zdjęcia. W Paryżu, w jakiejś podejrzanej spelunie, sprzedałem ją okazyjnie, bo wówczas taki aparat dużo tam kosztował. Pieniądze częściowo przehulałem, między innymi poszedłem do słynnego kabaretu Crazy Horse, co było dla mnie fantastycznym przeżyciem – po raz pierwszy obejrzałem taniec erotyczny. Za resztę kupiłem dwanaście małych damskich zegarków, złoconych, bardzo efektownych podróbek. Gdy wracaliśmy przez Bratysławę, kilka takich czasomierzy sprzedałem Cyganom i kupiłem nowiuteńką practicę. I ten aparat ofiarowałem szkole po powrocie. Krótko mówiąc, zrobiłem interes życia.

Inna historia utwierdzająca ojca Zosi w przekonaniu, że nie tylko mam głowę do interesu, lecz jestem jeszcze szczęściarzem, przytrafiła mi się jedyny raz w życiu, w Łodzi, o zmierzchu. Szliśmy z Zosią słynną ulicą Piotrkowską. Pogoda paskudna, błotno-śniegowa breja, wiatr, przejmujący chłód. Minęliśmy ulicznego handlarza, który z tekturowego pudełka sprzedawał tandetne świecidełka, blaszane pierścionki z kolorowymi szkiełkami, jakieś odpustowe drobiazgi. Parę kroków dalej coś błysnęło na chodniku, schyliłem się i podniosłem pierścionek. Byłem pewien, że ktoś kupił go u tego przekupnia i po chwili zabawy cisnął w błoto. Schowałem do kieszeni, Zosia nawet tego nie zauważyła. Pomyślałem, że dla hecy dam jej potem, będzie niezły żart. Ale była sobota, Zosia wyjeżdżała do domu, do Warszawy, więc ją odprowadziłem na dworzec, o pierścionku chwilowo zapomniałem. W niedzielę poszedłem na obiad do restauracji Malinowa w Grand Hotelu, którego aura promieniowała na mnie przez całą moją filmową młodość. Spotkałem się z Andrzejem Wojciechowskim. Niespodziewanie przysiadł się do nas jego znajomy, jak się okazało jubiler. W czasie rozmowy opowiedziałem im historię z Piotrkowskiej i zażartowałem, że znalazłem w błocie brylant. Pokazałem to, co miałem za jarmarczną tandetę. Jubiler sięgnął do kieszonki po podręczną lupkę, fachowym okiem obejrzał i ocenił: „Prawie jeden karat, kamień czysty, w platynie, złoto pierścionka wysokiej próby. Za ten kamyczek możesz nam postawić tysiąc takich obiadów z szampanem i jeszcze zostanie ci na taksówki”. Nie mogłem wyjść z podziwu, kawał grosza. Prawdopodobnie jakaś dama dla żartu przymierzała tandetną błyskotkę, a swój prawdziwy pierścionek upuściła. Sprzedałem go w Krakowie, w komisie, i żyłem jak król parę miesięcy.

Wzrost notowań u przyszłego teścia przypieczętowałem trzecim zdarzeniem. Znów szliśmy z Zosią Piotrkowską, bo przecież w Łodzi wszystko się działo na tej ulicy, z jakiegoś powodu byłem rozzłoszczony. Nagle pijany facet w ordynarny sposób zaczepił Zosię. I ja, człowiek spokojny, zupełnie do tego nienawykły, bez najmniejszego namysłu dałem mu w mordę. Upadł na ziemię. Wtedy w zupełnym amoku dałem mu kopniaka. Zosia zaczęła mnie odciągać, facet się podniósł i zmył. Odstraszyłem napastnika… Macho… Byłem więc szczęściarzem, miałem głowę do interesu, byłem silny i męski, po prostu znakomita partia, szło mi jak po maśle…

Z moimi rodzicami też na początku nie było łatwo. Gdy przywiozłem po raz pierwszy swą przyszłą żonę do Krakowa i przedstawiłem ją rodzicom, nie bardzo im się spodobała. Reakcja matki była typowa i oczywista, wiadomo, że nie ma takiej dziewczyny, której bez żalu chciałaby oddać syna. Natomiast ojciec zaskoczył mnie dziwnym argumentem, że kandydatki na moją żonę chodzą dopiero do przedszkola! A przecież ja miałem już dwadzieścia dziewięć lat, podczas gdy Zosia tylko dwadzieścia dwa. Mój ojciec, notabene, był starszy od matki tylko o dwa lata. Tym bardziej dziwny i śmieszny wydał mi się jego argument. Potem jednak oboje byli zadowoleni z synowej.

Siostrze Janusza, imienniczce przyszłej bratowej, Zofii Zajączkowskiej, w chwili poznania wydała się ona wręcz wzruszająca w swoim wyglądzie i zachowaniu.

– Nie zapowiadała się na mocną, twardo stąpającą po ziemi osobę.

Zosia: – Miałam obawy. Z jednej strony mój przyszły mąż był solidny, nie narzekał, nie wtrącał się, dbał o siebie, lubił dobrze zjeść, a mężczyźni ceniący dobrą kuchnię i uwielbiający słodycze mają łagodny charakter. Z drugiej strony Lew z Bykiem to najgorsza prognoza dla partnerów. Na szczęście w przepowiedniach wyczytałam, że jeśli związek zostanie zawarty jesienią, może być udany. Z planów zamążpójścia zwierzyłam się też, jako pierwszej w rodzinie, babci Jabłońskiej, bo mogłam z nią rozmawiać na każdy temat. „A spałaś z nim? – zapytała bez ogródek. – Bo wiesz, to ważna sprawa, trzeba teraz spróbować, nie wiadomo, jak się później ułoży…”.

W rubryce towarzyskiej „Życia Warszawy” reporter relacjonował: „Sezon jesiennych ślubów zainaugurowanych przez Zbyszka Cybulskiego kwitnie w całej pełni. Oto stanęli na kobiercu – znana i uznana wielkość naszej fotografii Zofia Nasierowska i Janusz Majewski – reżyser wielokrotnie nagradzanego filmu Rondo”.

W Urzędzie Stanu Cywilnego na Bielanach, na ulicy Barcickiej, piętnastego października 1960 roku zebrało się liczne i zacne grono. Poza rodziną młodej parze towarzyszyli świadkowie: Krzysztof Malkiewicz, operator, i Stanisław Kasprzysiak, wówczas jeszcze tylko architekt, który konsekwentnie preferował, co robi nadal, leisure wear i nie miał ani jednego krawata, włożył na tę wyjątkową okazję wypożyczony smoking (na swoim ślubie był w swetrze). W orszaku gości koleżanki i koledzy, ludzie kamery i pióra: reżyserzy, redaktorzy, fotoreporterzy…

Orszak gości w drodze do ślubu cywilnego. Od lewej: Irena Kamieńska, Krzysztof Malkiewicz, Lucyna Winnicka, Zosia z Januszem, Kazimierz Dębnicki. W uwagach w książeczce stanu cywilnego zapisano:„Zofia Wiesława Nasierowska oświadcza, że zachowuje swoje dotychczasowe nazwisko, dodając do niego nazwisko męża”

Termin ślubu cywilnego został wybrany nieprzypadkowo. Lada dzień miała zapaść decyzja o przyznaniu im z puli miasta dość dużego mieszkania, ale żeby dostać do niego klucze, musieli być małżeństwem. Ślub kościelny od dawna był wyznaczony na ostatni dzień roku, żeby przyjęcie weselne odbyło się w noc sylwestrową. Ale ponieważ mama Zosi ślub cywilny uważała za nieprawdziwy, do końca grudnia mieszkali osobno – Zosia u rodziców, Janusz w hotelu MDM. Ojciec natomiast miał ciągle nadzieję, że zatrzyma ukochaną córkę przy sobie. Kiedy tuż przed wyjściem do kościoła św. Anny przy Krakowskim Przedmieściu przejęta stała już w białej sukni, ojciec podjął ostatnią próbę: „Jeszcze się zastanów, jeszcze masz czas” – napominał.

Wiesława Czapińska: – Mam w oczach z tego ślubu radosny obraz panny młodej: krótka dziewczęca sukienka, tak zwana bombka, skromna woalka, szpileczki i bukiet konwalii. Skąd ten Janusz mimo zimy i mrozu taki bukiet wytrzasnął?

Zosia: – Wiedział, że mam słabość do konwalii, długo się nachodził, nim je zamówił. Podobnie jak ja szukałam białych szpilek, tyle że bez powodzenia. Kupiłam więc jakieś jasne i przemalowałam na biało. Kiedy w kościele klęczałam u boku Janusza przed księdzem, nie opuszczała mnie myśl, czy podeszwy nie są pomazane tą farbą i czy goście to zauważą.

Od lewej stoją: Janka Nasierowska, za nią Barbara Lutomska i dalej: Stefan Szlachtycz, Stanisław Kasprzysiak, Jacek Stachlewski, Zofia Majewska, Kazimierz Dębnicki, Irena Kamieńska, Krzysztof Malkiewicz. Siedzą państwo młodzi

Ślub kościelny, 31 grudnia 1960

Janusz: – Nie byłem młodzikiem. Miałem już prawie trzydzieści lat i doświadczenie w sprawach męsko-damskich. Nie dokonałem wyboru pochopnie, nie zauroczyłem się i oczy nie zaszły mi różową mgłą, która opada po paru miesiącach i zaczyna się wtedy szary listopad. Wiedziałem, że powinienem iść za głosem serca, intuicji, ale i rozsądku. Zdecydowałem się na to małżeństwo świadomie. Mieliśmy szczęście. Oboje byliśmy utalentowani i niósł nas wiatr powodzenia.

W ich przyszłym trwałym związku, trawestując Marię Dąbrowską, więcej było niedziel niż dni powszednich. Ale miłość – jedna z najszlachetniejszych energii – nie może zastąpić pracy ani tworzenia. Janusz wpadł w wir realizacji ważnych filmów dokumentalnych, Zosia brawurowo zaczęła robić karierę…

Przypisy

1 Z piosenki Fotoplastykon, tekst Jan Zalewski, muzyka Jerzy Wasowski.

2 Z listu Marii Kołaczkowskiej, która wiele lat pracowała w ZPAF.

3 Nikt z rodziny nie pamięta jej panieńskiego nazwiska, siostry Nasierowskie uważają, że było albo śmieszne, albo brzydkie: „Nasza mama, snobka, nie wspominała o nim”.

4 Walc Bielany, muzyka Tadeusz Kierski, tekst Ziemowit Kuniński.

5 Hipolit Wawelberg (1843–1901) wraz ze wspólnikiem, swoim szwagrem, Stanisławem Rotwandem w 1895 r. założył Średnią Szkołę Mechaniczno-Techniczną w Warszawie, od 1906 roku noszącą nazwę Szkoły Mechaniczno-Technicznej. Przetrwała ona do okresu powojennego, w 1951 r. została włączona do Politechniki Warszawskiej.

6 Bielany. Przewodnik historyczno-sentymentalny, praca zbiorowa pod kierunkiem Jarosława Zielińskiego, Urząd Dzielnicy Bielany, Warszawa 2003.

7 Jak podają źródła historyczne, od 10 października 1944 roku artyleria radziecka prowadziła ostry ostrzał umocnień niemieckich w Burakowie w pobliżu Łomianek, co spowodowało masową ucieczkę mieszkańców.

8 Adres ten obecnie nie istnieje. W tym miejscu, w okolicach hoteli Polonia i Novotel, rozbudowano skrzyżowanie i powstało przejście podziemne.

9 Według Spisu Telefonów Warszawskiego Okręgu Poczty i Telekomunikacji z 1950 r.

10 Obecnie Księdza Jerzego Popiełuszki.

11 Maryan Gawalewicz i Piotr Stachiewicz, Królowa Niebios. Legendy o Matce Boskiej, Gebethner i Wolf, Warszawa 1895 .

12 Jarosław Abramow-Newerly, tekst napisany z okazji uroczystości pięćdziesięciolecia pracy zawodowej Zofii Nasierowskiej, wykorzystany w programie telewizyjnym Jubileusz Zofii Nasierowskiej, TVP 2, 2003.

13 Syn Jadwigi i Jerzego Zaremskich, artysta plastyk, Marcin, przychodził jako dziecko z ojcem na Cegłowską, a Eugeniusz Nasierowski robił mu zdjęcia do komunii. Po latach Marcin Zaremski kupił rodzinny dom Nasierowskich.

14 Z nagrania radiowego z otwarcia wystawy w Kordegardzie (archiwum rodzinne).

15 Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”, opracowanie i redakcja Małgorzata Kurasiak, Centralne Biuro Wystaw Artystycznych „Zachęta”, marzec–kwiecień 1990.

16 „Stolica” nr 40, 1953 r.; nr 3 i 18, 1954 r.; nr 21, 22, 1955.

17 Henryk Grynberg, Życie ideologiczne, osobiste, codzienne i artystyczne, Świat Książki, Warszawa 1998.

18 Agnieszka Osiecka, ze wstępu do Fotonostalgii, [w:] Zofia Nasierowska, Agnieszka Osiecka, Fotonostalgia, „Astrum”, Wrocław 1993.

19 Łódzkie Zakłady Wytwórcze Kopii Filmowych.

20 Zofia Nasierowska jest pewna, że nigdy nie należała do żadnej organizacji, a tę deklarację złożyła pod wpływem podpowiedzi, że przychylniej patrzą na kandydata należącego do ZMP.

21 Janusz Kreczmański i Stefan Pindelski, koledzy z jej klasy, zdali też do łódzkiej szkoły filmowej, ale parę lat później.

22 3 listopada 1957 roku w „Sputniku 2”.

23 Krzysztof Krubski, Marek Miller, Zofia Turowska, Waldemar Wiśniewski, Filmówka, Wydawnictwo Tenten, Warszawa 1992.

24 Agnieszka Osiecka, Szpetni czterdziestoletni, Iskry, Warszawa 1987.

25 Na rok 1956/1957, kiedy Nasierowska zdawała do szkoły, nie przyjmowano kandydatów na wydział reżyserii.

26 Janusz Majewski, Retrospektywka, Wydawnictwo Muza, Warszawa 2001; Krzysztof Krubski i inni, op. cit.

27 Janusz Majewski, op. cit.

28 Oryginalnie: „Christine”.

29 Krzysztof Krubski i inni, op. cit

30 Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

31 Gabriel Figueroa, meksykański operator, autor kunsztownych kompozycji obrazu ekranu, autor zdjęć m.in. do Marii Candelarii w reżyserii Emilia Fernandeza, z Dolores Del Rio (1944).

32 „Życie Warszawy” nr 42, 19 lutego 1993.

33 Katalog wystawy „Fotografia. Zofia Nasierowska”, Mała Galeria BWA, Gorzów Wielkopolski, maj 1987.

34 „Ekran” nr 51/52, grudzień 1958.

35 Katalog wystawy „Zofia Nasierowska”.

36 Redakcja „Ekranu” mieściła się przy Foksal 10, w budynku Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej.

37 Nasadka nakładana na obiektyw kamery lub aparatu fotograficznego, powodująca odchylenie promieni świetlnych.

38 „Dookoła świata” nr 230, 27 lipca 1958.

39 Agnieszka Osiecka, ze wstępu do Fotonostalgii.

40 Ibidem.

41 Wstęp Tadeusza Konwickiego do katalogu wystawy fotografii „Rodzina”, KMPiK Ściana Wschodnia, Warszawa, grudzień 1972.

42 Ibidem.

43 Janusz Majewski, Ostatni klaps, Wydawnictwo Autorskie, Warszawa 2006.

44 Ibidem.

45 Kazimierz Dębnicki, polski prozaik, autor książek dla młodzieży, był w latach 1955–1959 redaktorem naczelnym tygodnika „Film”.

46 Tytuł oryginalny Jons und Erdme. Produkcja: RFN, 1959. Reżyseria: Victor Vicas. Zdjęcia powstawały w Dąbrowie Nowej i Sochaczewie od kwietnia do maja 1959.

47 Janusz Majewski, Retrospektywka.

48 Określenie Jerzego Mierzejewskiego.