Janusz Majewski

Zima w Siedlisku

WYDAWNICTWO MARGINESY

Warszawa 2012

Copyright © by Janusz Majewski 2012

Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2012

Redakcja: Ewa Penksyk-Kluczkowska

Korekta: Irma Iwaszko, Jolanta Urban

Projekt okładki, ilustracje i opracowanie typograficzne: Anna Pol

Zdjęcia wykorzystane na okładce: © www.sxc.hu/Martin Boose (s. 1), Marcin Makowski (s. 4)

Wydawca dziękuje Panom Marcinowi Makowskiemu i Włodzimierzowi Niderhausowi za udostępnienie zdjęcia do publikacji na okładce książki

ISBN 978-83-63656-04-1 (oprawa twarda)

ISBN 978-83-63656-00-3 (oprawa broszurowa)

Wydawnictwo Marginesy

ul. Forteczna 1a, 01-540 Warszawa

tel./fax 22 839 91 27, 48 696 451 127

redakcja@marginesy.com.pl

www.marginesy.com.pl

Warszawa 2012

Konwersja:

Pamięci czasu w Laśmiadach

W tej powieści wszystko jest fikcją, ale niektóre fakty, zjawiska, postacie mogą przypadkowo przypominać rzeczywistość.

1.

Krzysztof odszedł nad ranem, nie odzyskawszy świadomości. Nie otworzył nawet oczu. Marianna drzemała koło niego na krześle, kiedy obudziła ją cisza, piknięcia w monitorze ucichły, sinusoidalne wykresy zamarły. Wybiegła w pończochach na korytarz i szeptem obudziła pielęgniarkę.

Wracał z Warszawy i zjeżdżał w Grajewie na Ełk, miał zielone światło, gdy uderzył w niego rozpędzony TIR na litewskich tablicach. Pchał jego volvo przed sobą jeszcze kilkanaście metrów, aż wbił je w narożny sklep. Na wystawie wypchany niedźwiedź trzymał w łapach tabliczkę z napisem „Niedźwiedź”. Krzysztof nie czuł żadnego bólu, zobaczył jeszcze, jak z kabiny TIR-a wyskakuje młody kierowca albinos i rzuca się do ucieczki. Śledził gasnącym wzrokiem oddalającą się wichurę prawie białych włosów otaczających głowę jak aureola i falujących w rytm kroków, jak na zwolnionym filmie. Pogoń przechodniów dopadła albinosa po kilkudziesięciu krokach, starszy mężczyzna zaczął bić go po głowie filcowym kapeluszem. Rozśmieszyło to Krzysztofa, pomyślał: „Przecież to nie boli, po co bić?”. Wtedy zemdlał. Oprzytomniał na parę sekund, kiedy karetka wjeżdżała na podjazd szpitala wojskowego. Za szybą mignęła tablica: Helicopter landing area.

– Wiem, gdzie jestem. U nas! – powiedział na głos do siebie i zapadł w sen, z którego się już nie obudził.

Lekarz dyżurny w randze porucznika podał Mariannie jakiś środek uspokajający i nakłonił ją, aby na chwilę położyła się w separatce. Leżała na boku, z otwartymi oczyma, starała się nie myśleć o niczym.

Potem zaczęły się zwyczajne problemy: Marianna już zgodziła się odstąpić od pomysłu pochowania męża na cmentarzu w Starych Juchach i zamówiła transport zwłok do Warszawy, gdy przyjechała siostra Krzysztofa z Krakowa i powiedziała, że wolą rodziców było, aby wszystkich chować w grobowcu na Rakowicach, razem z nimi. Jeszcze przed śmiercią ojciec wykupił dużą kwaterę z pozwoleniem na zbudowanie obszernej krypty na osiem trumien. „A gdyby państwo kazali się skremować, będzie tu można umieścić trzydzieści dwie urny” – powiedział urzędnik w zarządzie cmentarza.

Marianna apatycznie zgodziła się na Kraków, chociaż dzieci do końca optowały za Powązkami.

– Będziesz wciąż jeździła do Krakowa? – krzyczał zduszonym głosem Jacek.

– Nie, nie wciąż. Dam się skremować i położycie mnie koło niego – odpowiadała, patrząc pytającym wzrokiem w oczy szwagierki. Tamta potakiwała głową uspokajająco.

Pułkownik W., komendant szpitala wojskowego, grywający u nich w brydża, zgodził się na przetrzymanie ciała Krzysztofa w chłodni przez jeszcze jedną noc, a przedsiębiorca pogrzebowy na przełożenie przewozu na następny dzień. Pojechały razem z trumną czarnym, błyszczącym karawanem ze złotym napisem na drzwiach: We proudly offer you our Cadillacs.

– Co za luksus! – zachwycała się szwagierka.

– Tu dużo ludzi wraca z Ameryki, z emigracji. Przywożą coś, na czym można robić biznes – wyjaśniła rzeczowo Marianna. Potem już milczały całą drogę, zapadając się w poduszki wygodnej pluszowej kanapy i trzymając się kurczowo za ręce w czarnych skórzanych rękawiczkach. Z głośników sączyła się cicha, żałobna muzyka, ale poprosiły kierowcę, żeby ją wyłączył.

Na pogrzeb Krzysztofa do Krakowa przyjechało więcej ludzi, niż Marianna się spodziewała. Poza oficjalną delegacją z Uniwersytetu Warszawskiego, jego kolegami i studentami dostrzegła też wielu sąsiadów z Mazur i gości często bywających w ich pensjonacie. W pewnej odległości przesunęła się elegancka młoda dama, w której Marianna rozpoznała doktorantkę Basię, kiedyś powód swoich zgryzot. Udawała, że jej nie widzi, ale tamta przyłapała jej spojrzenie i przez sekundę patrzyły sobie w oczy. Oczy Basi prosiły o przebaczenie, oczy Marianny były puste. Na cmentarz przybyła też spora grupa krakowskich przyjaciół szwagierki, jak również gimnazjalnych kolegów Krzysztofa – większość z nich wyglądała dużo starzej niż on, i Marianna doznała muśnięcia irracjonalnej dumy, że jej mąż wciąż tak się trzyma, co tylko poskutkowało kolejnym, bezradnie tłumionym szlochem. Szwagierka wskazała jej wzrokiem mocno starego pana w czarnym palcie z aksamitnym kołnierzem i szepnęła:

– On był jeszcze asystentem naszego ojca. Zawsze przychodzi tu w rocznicę jego śmierci, był też na pogrzebie mamy.

Kiedy po nabożeństwie wychodzili z kaplicy, dawny asystent stał przy wejściu. Marianna poczuła silny zapach naftaliny, ale nie była pewna, czy to od niego. Szła za trumną podtrzymywana z jednej strony przez Jacka, z drugiej przez Jasia, który przyleciał z Londynu prosto do Krakowa. Marianna z rozpaczą i bólem wpatrywała się w jadącą przed nią trumnę, ale co chwila odwracała wzrok na wnuka i wtedy odczuwała wielką dumę i pocieszenie. Karciła się nawet w duchu, że nie powinna tu i w takiej chwili doznawać uczucia radości, ale nie mogła się napatrzeć na niego, nadziwić, że tak urósł i wydoroślał. W lecie skończył szestnaście lat, ale wyglądał na więcej, może ze względu na wysoki wzrost i poważny teraz wyraz dziecinnej jednak twarzy, na której cień zarostu toczył zaciekłą walkę z trądzikiem młodzieńczym. Za Marianną, Jackiem i Jasiem szedł Robert. Trzymał mocno pod ramię osłabioną Kasię, prowadzącą za rączkę już prawie dziesięcioletnią Anię. Trochę za nimi, jakby onieśmielona podążała samotnie Iza. Te dziewięć lat, które minęły od jej rozwodu z Jackiem, bardzo ją zmieniły: zeszczuplała i jakby nawet odmłodniała. Była świetnie ubrana, dobrze uczesana i jakieś drobne, prawie nieuchwytne szczegóły od razu wyróżniały ją z otoczenia, kwalifikowały jako cudzoziemkę. Chociaż wprawne oko dostrzegłoby, że jej odzież nie pochodzi z markowych butików, ewentualnie w najlepszym razie od Marksa i Spencera, emanująca z niej energia świadczyła, że jest kobietą sukcesu, może tylko gardzi współczesnym systemem sygnalizacji, pokazującym pozycję społeczną za pomocą torebek Fendi i butów od Versacego. Te, które stukały teraz po asfalcie cmentarnej alejki, były niezaprzeczalnie w dobrym gatunku, ale ich marka nie stałaby się przyczyną wnikliwych dociekań żyjących takimi tajemnicami bytu dam, gdyby takowe znalazły się przypadkiem na tym pogrzebie. Na szczęście się nie znalazły, ku mniej lub bardziej szczerej uldze Jacka, który wciąż lubił się przedstawiać jako ich ofiara.

Gdy dotarli do grobowca ziejącego dziurą odwalonej płyty, kościelny trzymający w dłoniach dwa do złudzenia podobne do siebie przedmioty: mikrofon i przenośne kropidło, bez wahania wybrał pierwszy z nich i podał księdzu. Ten podrapał w siateczkę urządzenia, odchrząknął i przez nadmiernie wielki głośnik popłynęła na cały cmentarz zagmatwana mowa, w której chwalił zmarłego, a także wymieniał jego zasługi, opisując je tak ogólnikowo, że pasowałyby do każdego. Z uznaniem powitał decyzję pochowania go tutaj, co określił jako „powrót do prastarych korzeni rodziny krakowskiej”, a co świadczyło o tym, że nic o tej rodzinie nie wie. Grobowiec był trochę uproszczoną repliką dziewiętnastowiecznej kaplicy rodu Kalinowskich na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie, którą niedługo przed swoją śmiercią kazał był wybudować stary profesor, i to w pewnym sensie tłumaczyło trochę księdza: tu też roiło się od takich kaplic w stylu galicyjskiej pseudoklasyki, które krakowianie uważają za swój wkład do kultury ogólnoludzkiej, choć są one kopiami wiedeńskich lub paryskich grobowców.

Po pogrzebie goście zostali zaproszeni na poczęstunek do starej restauracji Hawełka w Rynku. Wysoka, trochę posępna sala o ścianach wyłożonych ciemną boazerią i obwieszonych obrazami w złotych ramach, która w innym mieście uchodziłaby za muzeum, była dobrym miejscem na smutną stypę. Ksiądz, teraz już po cywilnemu, zatarł ochoczo ręce.

– Mają tu dobrą maczankę – powiedział.

Marianna aż drgnęła, słysząc to słowo.

– Co za wulgarna nazwa!

– Nazwa prostacka, ale smak wykwintny – odparł ksiądz z dwuznacznym uśmiechem, jakby czytał w jej myślach. Przeprosiła go i podeszła do Kasi, która czekała na nią z boku. Objęły się bez słowa i uściskały.

– Jestem w ciąży… – szepnęła jej Kasia do ucha.

Marianna się rozjaśniła.

– Wspaniale! Od kiedy?

– Już trzeci miesiąc.

– I nic nie mówiliście?

– Tym razem chcieliśmy to ukrywać, ile się da. Zwłaszcza jak doktor wyliczył termin. Powinno się urodzić w twoje urodziny, dwudziestego czwartego kwietnia. Bardzo byśmy chcieli, żeby był taki jak ty, chociaż to będzie chłopiec…

Marianna się rozpłakała. Do tej chwili trzymała się dzielnie, szybko ocierała wilgotniejące oczy i w szpitalu, kiedy lekarz stwierdził zgon, i nad grobem, kiedy podchodzili z kondolencjami, a teraz ta radosna nowina zburzyła wszystkie tamy. Kasia objęła mocno matkę i chociaż przywołała wszelkie swoje szorstkości, całe swoje opanowanie i dystans wobec świata, też nie mogła powstrzymać łez. Uciekły do łazienki, jak dwie koleżanki na przerwie w szkole, żeby się wypłakać, naszeptać i poprawić rozmazany tusz.

Nie chciała wracać z Robertem i Kasią ich samochodem. Jacek postanowił wyskoczyć do Zakopanego odwiedzić kumpla, skoro był już tak blisko, a jego mina łgarza zdradzała płeć tego przyjaciela. Iza zdecydowała się zostać, aby pokazać Jasiowi Kraków. Marianna wybrała powrót pociągiem. Jasio odprowadził ją aż do wagonu, pożegnała się z nim czule, a on obiecał przyjechać na ferie świąteczne.

Całą drogę przedrzemała, zakryta połą płaszcza. Czasem uchylała ją troszkę i patrzyła na przesuwające się za szybą szare, mokre listopadowe pola. Obrazy traciły ostrość, rozmazywały się, przelatywały przez nie strzępki niedawnych wydarzeń, ale bez żadnego porządku i sensu, jakieś nieistotne fragmenty, nagle ostre szczegóły: tabliczka na trumnie, ksiądz na stypie zasłaniający sobie usta serwetką, czarne okulary Jacka, w których odbija się bezlistne drzewo na cmentarzu. To drzewo nie wiedzieć czemu wzruszało ją bardzo i kiedy czuła strużkę łez ściekających jej po policzku, ocierała ją wierzchem dłoni i chowała głowę pod płaszcz, ale zaraz znów robiła sobie szparkę i wpatrywała się w coraz bardziej ciemniejące pasmo pejzażu wytrwale uciekającego za oknem. Cały czas wracała myślami do słów Kasi: „Bardzo byśmy chcieli, żeby był taki, jak ty…” i nie mogła się nimi nacieszyć. Kasia, córeczka tatusia, zawsze oschła, najeżona, krytykancka, i nagle taka zmiana?! Jeżeli ma się urodzić pod koniec kwietnia, jeśli nawet nie 24, to w każdym razie będzie Byk, jak ja… Ale – policzyła sobie na palcach – jeśli będzie w kwietniu, to znaczy, że był poczęty pod koniec lipca, pod znakiem Lwa… Jak Krzysztof.

W Ełku na dworcu czekał Józek z samochodem. Pocałował ją w rękę, czego nigdy nie czynił, wymamrotał jakieś niezręczne kondolencje, po czym przez całą drogę do Panistrugi opowiadał, co się wydarzyło przez ostatnie dni, a nie wydarzyło się nic. Na podwórzu entuzjastycznie powitały ją psy, Najki i Czarny, mały Heniek, szorstkowłosy jamniczek, pupilek Krzysztofa, płakał, wyrzucając z siebie pretensje za jej długą nieobecność, i szarpał karcąco nogawkę jej dżinsów.

Heniek był następcą Baxtera, bardzo podobnego jamnika, też szorstkowłosego, którego Krzysztof kupił Mariannie na urodziny zaraz na początku ich mazurskiego życia. Miało być ono tylko wakacyjnym epizodem, a czym się stało, teraz właśnie się okazuje. Baxter był psem mądrym, o zdecydowanym charakterze i wyrobionych poglądach na życie, na przykład nie lubił dzieci, zwłaszcza małych. Niewykluczone, że maluchy przypominały mu o jego kompleksie małego wzrostu, chociaż mogły mu też, odwrotnie, dodawać tym otuchy. Jak było naprawdę, już się nigdy nie dowiemy, zwłaszcza że biedak zmarł, w każdym razie liczba ugryzionych (nie pogryzionych, bo zawsze było to tylko jedno capnięcie) i postraszonych dzieci zatrważająco rosła. Kalinowscy grali wobec gości komedię, że się tym przejmują, było jodynowanie, uśmierzanie bólu czekoladą, przeprosiny, pokazowe karcenie Baxtera surowymi słowami, godnymi nieprzejednanych prokuratorów świętej inkwizycji, zawstydzanie go publiczne i karanie karcerem (w rzeczywistości zamykanie w sypialni, gdzie rozwalał się w ich pościeli i podżerał herbatniki zapomniane na nocnej szafce). W skrytości ducha cieszyli się, że może przynajmniej niektórzy, z najbardziej dokuczliwymi bachorami, z powodu psa zrezygnują z następnego przyjazdu. Klasyczny układ kija i marchewki: kijem był Baxter, a marchewką – marchewka à la książę Radziwiłł, gotowana w mleku z pieprzem i odrobiną miodu. Łakomczuchom trudno było z niej zrezygnować.

Niepohamowane wścibstwo Baxtera, który musiał zawsze być blisko Marianny, więc łaził za nią krok w krok, przysłuchiwał się jej rozmowom telefonicznym, skrobał do drzwi, kiedy zamykała się w łazience, szwendał się po schodach w górę i w dół, uganiał się za zającami po polach, wczołgiwał do podziemnych, lisich labiryntów, doprowadziło jego kręgosłup do ruiny: został dotknięty paraliżem tylnych łap. Wożenie go po weterynarzach i klinikach nic nie dało, władzy w nogach nie odzyskał. Wlókł za sobą tylne bezwładne łapki po kamieniach podwórka, ścierając je sobie do krwi, bo za nic nie chciał abdykować ze swego tronu władcy tego małego świata. Co prawda wyglądał raczej na Łazarza niż króla Dawida, pogromcę Goliata – Najkiego, którego potrafił nieraz zdrowo pogonić. Marianna najpierw wyprowadzała go, unosząc mu tyłek na szaliku, potem Krzysztof obstalował dla niego dwukołowy wózeczek, który przytwierdzony paskami do jego tułowia zaczął mu dobrze służyć. Baxter stał się atrakcją podwórka, które dumnie przemierzał, turkocząc kółkami, niczym wóz bojowy. Kiedyś na widok nadjeżdżającego dziwnego wózko-psa jakiś zabłąkany kundel, klasyczny wiejski raubritter, rzucił się do panicznej ucieczki ze skowytem prostaczka, który spotkał kosmitę. Na noc biednego inwalidę wstawiano do dziecinnego kojca, gdzie po bezskutecznych próbach sforsowania ciasnych sztachet spał, chcąc nie chcąc, na pampersach do rana. Na tydzień przed Wigilią Marianna, która zawsze wstawała wcześniej od Krzysztofa, zobaczyła, że Baxter, zamiast w kojcu, śpi na środku hallu, obok ogromnej kałuży sików. „Nie wsadził go na noc w pampersy!” – złorzeczyła w myślach Krzysztofowi, a dopiero za trzecim przejściem przez hall zobaczyła, że Baxter nie żyje. Jakąś nadprzyrodzoną, nadjamniczą siłą wydostał się z kojca, może wyleciał na skrzydłach, których na chwilę mu użyczył anioł śmierci, aby umrzeć wolnym, dumnym psem.

Krzysztof i Józek pochowali go na zwierzęcym cmentarzyku za starą obórką, gdzie leżała już sędziwa jamniczka Józka, która się utopiła w basenie, co wyglądało na samobójstwo, piękna Lolka, fesche Lola, z brwiami Marleny Dietrich, zabita mercedesem przez stęsknionego autochtona, otruty podstępnie, w tajemniczych okolicznościach Graf i dwa zaduszone przez niego łabędzie oraz kilka bezimiennych kotów, szczurów i ptaków padłych w walce o byt. Józek z mozołem rozbijał zmarzniętą już ziemię, Krzysztof przyglądał mu się w milczeniu. Włożyli do płytkiego grobu ciało Baxtera spowite w całun z folii kuchennej, Józek zasypał dół i uklepał mały kopczyk. Postali nad nim chwilę w milczeniu, potem podali sobie ręce i rozeszli się bez jednego słowa. Ilekroć Krzysztof opowiadał o tym Mariannie, odwracał głowę, żeby nie widziała, że mu wilgotnieją oczy.

– O której był pogrzeb? – zapytał nagle Józek.

– O pierwszej.

– On od wczoraj, gdzieś właśnie od pierwszej, nic nie jadł. Tylko wodę pije.

Mariannie łzy zakręciły się w oczach, ale nic nie powiedziała. Dopiero gdy znalazła się w łóżku, zgasiła światło i wsłuchała się w znajome nocne odgłosy swego domu, gdy zamarła w bezruchu w oczekiwaniu na głuchy łoskot pompy w piwnicy, który kiedyś brała za jęk jakiejś potępionej duszy i ten jęk, już oswojony w końcu nastąpił, gdy zaczęła machinalnie liczyć skrzypnięcia blaszanej chorągiewki na dachu, którą każdej nocy Krzysztof obiecywał naoliwić, a zawsze o tym rano zapominał, wtedy nagle spostrzegła, że pancerne skrytki w przechowalni na starym dworcu zapomnianej linii kolejowej, w których pochowała wszystkie swoje wspomnienia, zaczynają się teraz z tym rytmicznym skrzypieniem otwierać, że wysypują się z nich obrazy wspaniałych lat, pięknych dni i chwil przeżytych z Krzysztofem, i gdy zrozumiała, jak bardzo był jej bliski, jak mocno go kochała, dopiero wtedy nakryła głowę kołdrą i rozryczała się jak dziecko.

Rano wstała o zwykłej porze, szybko umyła się i ubrała, po czym zeszła do kuchni. Pani Helenka podała jej kawę i żeby pohamować chęć rozmowy, poszła gdzieś, udając zaaferowanie, jakby był szczyt sezonu, pensjonat otwarty, a jadalnia pełna gości. Marianna piła kawę zapatrzona w jakiś daleki punkt za oknem, potem poszła na strych i wyszukała kartonowe pudło z IKEI z napisem „1999–2004”. Było ciężkie, ale Marianna przemogła chęć, aby tam je otworzyć, i zniosła je z wysiłkiem do biura, odpoczywając co kilka schodów. Tu otworzyła pudło i wyciągnęła kilkanaście kartonowych teczek i dużych kopert. Na każdej był pedantyczny napis czarnym flamastrem: „Dokumenty”, „Fotografie” lub „Listy” z zaznaczeniem daty. Zaczęła od koperty ze zdjęciami z 1999 roku.

2.

Na kopercie był napis: „Lato 99 – nasi goście”. Marianna wysypała fotografie na biurko i zaczęła je przeglądać. Powtarzała się reguła: goście uśmiechnięci, opaleni, trzymający w rękach słoiki przetworów, którymi obdarowała ich na pożegnanie, otaczają gospodynię uśmiechającą się z lekkim zażenowaniem, ale i z satysfakcją. Na odwrocie często znajdowała pochwalne dopiski i podziękowania za udany pobyt, „fantastyczne wakacje”, „niezapomniany klimat”, „cudowną kuchnię” itd. Zauważyła, że na takich z reguły przysyłanych potem z odległych miast i krajów fotografiach, bardzo rzadko uchwycony był Krzysztof. Uchwycony – to dobre określenie, bo zawsze wyglądało na to, że trafił na zdjęcie, gdyż właśnie przechodził obok albo dał się uprosić w ostatniej chwili i migawka przyłapała go w ruchu, powodującym lekką nieostrość, zamazanie rysów twarzy. Powtarzało się to z niemal chroniczną uporczywością, niezależnie od tego, kto był na zdjęciu i kto je wykonał. Teraz, kiedy Marianna rozłożyła kilkanaście fotografii obok siebie, uderzyło ją to i zastanowiło. Jak gdyby Krzysztof ukrywał się przed czymś lub przed kimś i bał się, że takie zdjęcia go zdemaskują. Marianna oczywiście znała jego niechęć do zawierania nowych znajomości, do nawiązywania bliższych kontaktów z osobami, które nie budziły w nim zaufania, nie mówiąc już o tych, których uważał za kretynów, czyli, co tu kryć, większości ludzkości.

Kiedy wyjeżdżali nad morze z małymi jeszcze dziećmi, Krzysztof prowadził rodzinę w najdalszy kąt plaży, kopał tam grajdoł i otaczał płóciennym parawanikiem w nadziei, że nikt tam nie przyjdzie i nie rozłoży się tuż obok. Niestety po kilkunastu, no, może kilkudziesięciu minutach spokoju, podszytego jednakże nerwowymi obawami, kiedy Krzysztof co jakiś czas wystawiał głowę zza parawaniku i czujnie lustrował okolicę, co rozśmieszało Mariannę, bo upodabniało go do pieska pustynnego czy innego gryzonia oglądanego w telewizji, na horyzoncie ukazywała się liczna rodzina – dzieci, dziadkowie, upiorne ciotki pod kierownictwem zaradnego ojca lub apodyktycznej matki – i rozkładała się tuż obok nich. Przeważnie byli to Ślązacy, zawsze mieli radio Szarotka skrzeczące na cały regulator. Krzysztof przeżywał tortury: z jednej strony, oburzało go chamstwo takich intruzów, z którego oni nie zdawali sobie wcale sprawy i nawet sygnalizowali chęć nawiązania znajomości, z drugiej za nic w świecie nie okazałby swojej dezaprobaty, nie mówiąc o wygłoszeniu słów protestu. Pół biedy, jeśli wśród intruzów trafiła się jakaś młoda zgrabna dziewczyna albo dorodna dojrzała kobieta o rubensowskich kształtach, wtedy Krzysztof dawał niekontrolowany koncert obłudy: niby fukał niezadowolony z sąsiedztwa, ale zza gazety, albo kryjąc oczy za ciemnymi okularami i niby patrząc na morze, zezował w kierunku przybyłego obiektu i z przyjemnością kontemplował ulubione kształty. Marianna zawsze wyczuwała to natychmiast jakimiś czujnikami umieszczonymi w ciele kobiety wszędzie: na plecach, na tyle głowy, na piętach. Nie patrząc, widziała, jak Krzysztof nie może się napatrzeć na kobiece wdzięki. Szczególnie gustował w urodach prostych, żeby nie powiedzieć prostackich. Ładna proletariuszka albo wieśniaczka, której figura była niby zgrabna i prawie szczupła, lecz wszystkie kobiece atrybuty, biust, pupa, uda, jakby o numer większe, wyrazistsze – to był jego ideał. Potrzebował szczypty wulgarności albo jakiegoś przerysowania. Kobiety, na które zwracała mu uwagę Marianna, zwykle posągowe piękności czy szlachetne profile, w ogóle go nie interesowały. W domach pięknych dam zawsze łypał pożądliwie na ładne pokojówki, jeśli takie u nich służyły. Marianna, w swojej wielkiej mądrości, nie miała mu tego za złe. Z jednej strony wiedziała, że on się za bardzo jej boi, żeby zaryzykować przygodę na boku, z drugiej była zadowolona, że tak docenia uroki kobiecości, że jest takim koneserem damskich wdzięków.

Kiedyś spotkali na deptaku kolegę Krzysztofa ze studiów z jakąś długonogą gidią i zaprosili ich do swojego grajdoła. Marianna zlustrowała krytycznie dziewczynę i uspokoiła się na widok jej przeraźliwie bladego, chudego ciałka z wyraźnymi „solniczkami” i spiczastymi łokciami. Ledwo nakremowali się i ułożyli pokotem na ręcznikach, nadeszła jakaś hałaśliwa rodzina, jak na złość ze Śląska. Nie zdążyli nawet rozłożyć koca w szaro-burą szachownicę, a już kolega Krzysztofa zaproponował podniesionym głosem, żeby raczej mu się położyli na ręczniku albo po prostu na jego głowie, żeby mu, kurwa, wpierdolili jego kanapki, a dzieciak żeby się porzygał na jego gazety! Ślązacy oddalili się bez słowa z przerażeniem w oczach i rozłożyli się w bezpiecznej odległości. Krzysztof uśmiechnął się z aprobatą i pokazał koledze uniesiony kciuk, chuda panna nie uniosła nawet głowy, tylko opiaszczoną stopą potarła czule łydkę swojego pana, on klepnął ją w tyłek i mamrocząc pod nosem jakieś obelgi, wyciągnął się na ręczniku. Marianna, chociaż macho zaimponował jej zdecydowaniem, trochę żałowała, że odpędził tak brutalnie dość sympatycznie wyglądających ludzi. Ona w takich wypadkach często sama zagadywała do intruzów, wdawała się w rozmowy, w pokazywanie sobie wzajemnie zdjęć, częstowanie owocami, a to dla Krzysztofa było torturą i powrót z plaży przemieniał się w przykrą kłótnię.

Właściwie wszystkie ich znajomości, które potem zamieniały się nawet w wielkie przyjaźnie, zaczynały się od naburmuszonej nieufności Krzysztofa. Brało się to stąd, że on w gruncie rzeczy był bardzo nieśmiały, wręcz wstydliwy, nie potrafił rozmawiać „o wszystkim i o niczym”, musiał kogoś znać, wiedzieć, czym się interesuje, mieć z nim wspólny język, wtedy otwierał się, okazywał się rozmownym, ciekawym, sympatycznym, a nawet dowcipnym gospodarzem lub gościem, w zależności od tego, gdzie spotkanie miało miejsce.

A w latach siedemdziesiątych zaczęło w Warszawie kwitnąć życie towarzyskie. Względny dostęp do niespotykanych wcześniej dóbr, zagranicznych alkoholi, cytrusów, słodyczy, lepsze zaopatrzenie sklepów, pozory otwarcia się na świat dzięki wakacjom w Bułgarii czy Jugosławii, wszystko to zachęcało do organizowania spotkań w domach, coraz bardziej wartych pochwalenia się nowymi meblami, do wykazania się talentem kulinarnym, pokazania slajdów z podróży, poczęstowania przywiezionym z Węgier winem egri bikaver, które było wtedy dla nich szczytem luksusu. Ich mieszkanie nie było duże jak na standardy przedwojenne, ale Gomułka i jego eksperci, ustalający normy mieszkaniowe w latach sześćdziesiątych, słynne M2, M3, nazwaliby ich pokoje salami (nie mylić z włoską wędliną!). Obszerne, a przede wszystkim wysokie, o wielkich oknach i dwuskrzydłowych drzwiach, sprawiały wrażenie większych niż w rzeczywistości i luksusowych. Estetyczne kwalifikacje Marianny i zamiłowanie do pedanterii Krzysztofa zaowocowały pięknymi wnętrzami, chociaż nie mieli cennych mebli ani obrazów. Marianna dostała od jakiejś ciotki piękną sypialnię w stylu art déco, której jej dzieci pozbyły się ze wstrętem na rzecz modnych meblościanek. Krzysztof przywiózł z Krakowa parę obrazów po rodzicach, a ogólny klimat tworzyli oni sami swoją gościnnością, jego poczuciem humoru, zapachami jej kuchni już od progu witającymi zaproszonych. Że potrafi dobrze gotować, w ogóle kiedyś nie wiedziała, pomagała nieraz mamie czy babci w kuchni, ale wtedy mało ją to ciekawiło, nie starała się zapamiętywać ich przepisów. Jakoś przecież wchodziło jej w krew i teraz nagle zakwitło. Na gastronomiczny debiut zaprosiła swego profesora z akademii, świetnego, chociaż trochę niedocenianego malarza Antoniego M., konesera i smakosza, który wiele jeździł po świecie, ale przed wojną, kiedy to jeszcze było normalne. Profesor surowo zrecenzował każde danie, każdą potrawę, ale jego krytyka nie była jałowa, lecz twórcza, połączona z praktycznym szkoleniem. Tego wieczoru Marianna nauczyła się gotować ryż na sypko, a białe wino podawać schłodzone, profesor natomiast pochwalił smak Marianny, ponieważ jej potrawka cielęca w sosie cytrynowo-koperkowym okazała się wyborna.

W tym okresie zbliżyli się do trzech kolegów ze studiów, którzy w odróżnieniu od Krzysztofa podjęli praktykę w swoich specjalnościach: Euzebiusz w gastrologii, January w endokrynologii, a Wacław w chirurgii naczyniowej, poznali ich żony, dzieci w wieku ich własnych, a że wszyscy mieszkali na Żoliborzu, zaczęli u siebie bywać. Wkrótce utworzyło się kółko bliskich przyjaciół, do którego przyłączył się jeszcze jeden ich rówieśnik i kolega ze studenckich czasów, Ludwik, reżyser operowy, posiadacz pięknej willi i gospodarnej żony oraz pary rasowych posokowców, gdyż jego prawdziwą pasją było myślistwo. Dzięki temu wciąż byli zapraszani na udźce, combry i pasztety świetnie przyrządzane przez panią Ludwikową. Dzielny nemrod miał jeszcze jedną obok polowań pasję: zbieranie antyków. Ich dom wyglądał jak wielki antykwariat, a trzeba przyznać, że gospodarz miał wyjątkowy smak i wiedzę, więc nie uświadczyło się tu żadnego kiczu ani falsyfikatu. Zbierał obrazy i miał kilka świetnych: parę barokowych portretów kawalerów maltańskich wyszabrowanych kiedyś z zamku joannitów w Sonnenburgu (o czym świadczył dokument nalepiony na odwrocie płótna), a mimo to bezczelnie wstawionych do Desy i przez nią mu sprzedanych; świetny portret oficera w czerwonym fezie i galowym mundurze obwieszonego medalami, z ordynansem trzymającym za uzdę pięknego konia rasy arabskiej, podpisany nazwiskiem malarza Grandchamp (Ludwik wykrył, że wybitnego, posiadającego nawet osobne muzeum w Lozannie czy Genewie) i datą – Caire 1861. Dziwne było to, że w tle namalowana była panorama nie Kairu, lecz Konstantynopola z charakterystyczną kopułą i minaretami meczetu Hagia Sofia… Stop! – wspomnienia Marianny, rozwijające się jak nić ze szpulki, zatrzymały się. „Nie mogę tak rozpędzać pamięci, bo oszaleję! – skarciła siebie w duchu. – Trzeba przejrzeć i uporządkować papiery, jeśli znajdzie się jakaś niedoprowadzona do końca sprawa, jakaś korespondencja bez odpowiedzi, będę musiała to wszystko pozałatwiać”.

Ta perspektywa poważnie ją przeraziła. Biuro prowadził zawsze Krzysztof, to on pilnował faktur, on obsługiwał komputer i zaprowadził tam swoje porządki, on zajmował się korespondencją i rozmowami z klientami w obcych językach, a nie dość, że miał idealny porządek w papierach i komputerze, to i niezawodną pamięć. Nie mogła się nadziwić, że ktoś taki, kto przestrzegał wszystkich terminów płatności, czytał, rozumiał i zapamiętywał przepisy urzędowe, nie jest w stanie zapamiętać dat popularnych imienin, kto się kiedy i z kim rozwiódł, jak się nazywają państwo, którym odkłoniliśmy się przed chwilą na ulicy i skąd ich znamy. Taką wiedzę ona miała wykutą na blachę i z tą wiedzą teraz została, jak ze stertą zdewaluowanych banknotów, za które nie można już nic kupić.

Wsunęła fotografie do koperty i odłożyła ją do pudła. Włożyła nieprzemakalny płaszcz i wyszła na podwórze, kierując się w stronę pól. Psy, Najki i Czarny, bez żadnej zachęty wylazły ze swoich bud i z radosnym poszczekiwaniem pobiegły przodem, mały Heniek szedł przy nodze. W głowie Marianny dopiero w tej chwili zapalił się wielki, żółty neon: JESTEM W DOMU.

Minęła piramidę, swoją dumę zbudowaną niedawno mimo protestów Krzysztofa, który nie wierzył w jej rzekomo lecznicze działanie i mówił, że taniej będzie i na jedno wyjdzie zlepić miniaturowe piramidki z kartonu i przywiązać tasiemkami do głów, o czym z powagą przekonywał autor artykułu w jakimś specjalistycznym pisemku wydawanym chyba przez cyników dla łatwowiernych maniaków. Kiedy jednak piramida powstała, a on z grzeczności ulegał entuzjastycznym namowom żony i wchodził tam na sakramentalne dwadzieścia minut, zawsze po wyjściu twierdził, że nic nie czuje. Nie wiedział, że Marianna szybko odkryła jego tajemnicę: po prostu natychmiast tam zasypiał, więc cóż miał czuć? Inaczej ona: kiedy tam siedziała na podwyższeniu, w wygodnym fotelu, słuchając cichej muzyki albo nagranych dźwięków natury, fal morskich lub szumu wiatru, wydawało się, że niemal widzi strumień pędzącego promieniowania kosmicznego, które przepływa przez jej mózg, zostawiając w nim lecznicze cząstki materii. Wychodziła z piramidy naładowana energią, emanująca entuzjazmem i poszukująca dla niego ujścia. Zastanawiające było to, że stadko jej kur zawsze rozpierzchało się wtedy z panicznym gdakaniem i uciekało w krzaki, gdy normalnie zlatywało się na jej widok, wiedząc, że zawsze coś sypnie. To ją trochę deprymowało, podobnie jak wypadki zasłabnięcia, które zdarzały się gościom, tak że od czasu, gdy mecenasowa R. z Krakowa dostała tam ataku epilepsji, zawsze wysyłała którąś z dziewczyn z kuchni, aby czuwała nad bezpieczeństwem śmiałych amatorek „kosmoterapii”. Krzysztofa nigdy nie przekonały naukowe argumenty inżyniera Margło, który chociaż tylko podjął się budowy piramidy jako kolejnego zadania fachowego, tak się zainteresował nietypowym obiektem, że przestudiował całą literaturę przedmiotu i zanudzał wszystkich swą wiedzą, będącą wszelako zbyt blisko zabobonów. Krzysztof, racjonalista i urodzony niedowiarek, mówił wtedy: „Jeśli mi powiecie, że w to po prostu wierzycie – w porządku, nie w takie brednie ludzie wierzą i nawet jak zaczniecie się do niej modlić, obchodząc ją w koło ze śpiewem, sztandarami i z biciem w bębny, to niech będzie, okay, róbcie sobie, co chcecie, ale jak mi zaczniecie udowadniać naukowo, że to działa, zróbcie najpierw badania laboratoryjne i to najlepiej na myszach”. Przypomniała sobie teraz te spory i zezłościła się znowu na Krzysia, ale natychmiast się zmitygowała i skarciła w duchu: teraz już nic w nim nie mogło jej zdenerwować, teraz musi mu zawsze wybaczać wszystko.

Przeszła koło Czekoladowego Drzewa, które było swoistą miarą czasu. Co roku w wakacje jakieś dzieci, dotąd z przejęciem i nadzieją biegnące, aby w jego dziuplach znaleźć łakocie, przestawały wierzyć, że zostawiają je tam krasnoludki, i zaczynały stroić porozumiewawcze miny – znak, że dorośleją. Minęła kapliczkę i uśmiechnęła się na wspomnienie święcenia tu wielkanocnych koszyczków i grasowania Baxtera, który nauczył się podkradać dzieciom kiełbasy ze święconek, i skręciła w stronę altany. Kiedy do niej weszła i zatoczyła wzrokiem po krajobrazie, w którym znała każde drzewo, każdą zatoczkę jeziora, każdy łuk wzgórza, łzy polały się ciurkiem po jej policzkach. Ale stłumiła szloch i wytarła chusteczką oczy.

3.

Następnego dnia Marianna umościła się wygodnie w biurze z zamiarem systematycznego przejrzenia zaniedbanej przez ostatnie wydarzenia korespondencji, kiedy zadzwoniono do bramy. Uniosła wzrok i zobaczyła na monitorze domofonu twarz Krystyny, mieszkającej niedaleko sąsiadki. Tłumiąc westchnienie rezygnacji, podniosła słuchawkę.

– Otwieram, Krysiu! Wjeżdżaj!

W słuchawce ostro zaskrzeczał zniekształcony głos przyjaciółki:

– Wjadę, ale tylko po to, żeby cię zabrać, ubieraj się!

– Gdzie zabrać? – zapytała lekko przerażona Marianna, ale Krystyna już odchodziła od domofonu i wbijała się w siedzenie swojego auta. Energiczne ruchy nie pozostawiały złudzeń co do zdecydowania gościa.

Marianna posłusznie nacisnęła klawisz, brama zaczęła się odsuwać.

Krystyna pojawiła się w życiu Marianny, a ściślej rodzina Wierczyńskich pojawiła się w pensjonacie Kalinowskich, blisko dziesięć lat wcześniej, najpierw reprezentowana przez młode pokolenie, to znaczy przez ich córkę i zięcia, rówieśnika i kolegę Jacka ze szkoły na Żoliborzu, w której obaj cieszyli się sławą ancymonków: Jacuś, czołowy czaruś i playboy, a Paweł rozrabiacz i boiskowy zabijaka. Obu stale groziło relegowanie z porządnej szkoły przy parku na Cytadeli do osławionej „Sorbony” po drugiej stronie placu Inwalidów, zbiorowiska wszystkich wywalonych ze szkół całej Warszawy. Że do tego nie doszło, dwaj młodzieńcy zawdzięczali swoim tatusiom: pan profesor Kalinowski robił wrażenie na pani polonistce, wychowawczyni, która przez niego grzeszyła, myśląc o nim nawet w ramionach swego już trochę nudnego męża, o co potem wypytywał ją spowiednik ze szczegółową wnikliwością seksuologa, a ojciec Pawła był znanym adwokatem, obrońcą w głośnych procesach politycznych, co z kolei odstraszało dyrektorkę szkoły, może dlatego, że była partyjna, a od stanu wojennego w szeregach partii zaczęło się szerzyć podskórne drżenie niepokoju o nadchodzącą przyszłość.

Paweł i jego młoda żona, de domo Wierczyńska, uciekli na jeden weekend z Warszawy, zostawiając swoją kilkumiesięczną córeczkę dziadkom. Trafili na jeden z tych dni na początku października, kiedy słońce świeci z melancholijną dobrotliwością, w powietrzu unoszą się srebrne nitki babiego lata, a drzewa na przeciwległym brzegu jeziora prezentują całą gamę zieleni, żółci, brązów i złota. Przyjechali późnym wieczorem, szybko zjedli kolację i zamknęli się w swoim apartamencie, gdzie w ogromnym holenderskim łożu, wypatrzonym przez Mariannę na targu staroci w Ełku, dali upust tłumionym przez miesiące głośnym kantatom, psalmom, ariom, duetom a nawet recitativom na cześć Erosa, ich Pana.

Nazajutrz, jedząc śniadanie na werandzie, patrzyli oniemiali, lekko podpuchniętymi po nocy oczyma na ten spektakl cudów, który wielkodusznie zafundowała im na powitanie natura. Wtedy jednocześnie podjęli decyzję, że muszą tu zamieszkać, że muszą sobie tu coś znaleźć. Paweł, który poszedł w ślady ojca i stał się wziętym i bardzo skutecznym notariuszem, specjalizującym się w obsłudze wielkich koncernów międzynarodowych, zdążył już odłożyć trochę oszczędności, jego żona Ewa, jedynaczka, oczko w głowie zamożnych rodziców (produkowali tylko jeden prosty wyrób: kapsle do butelek, ale zaopatrywali połowę browarów w Europie), też mogła być pewna, że ich na to stać, pozostawało tylko dowiedzieć się, jak szukać i jak znaleźć. Jeśli chodzi o doradztwo w kwestii znalezienia odpowiedniego miejsca do osiedlenia się, chyba na całych Mazurach nie było bardziej kompetentnej osoby od Marianny. Oni jeszcze tego nie wiedzieli, nie miało to jednak znaczenia – ona wiedziała. Miała zresztą niemałe doświadczenie, udało się jej namówić już kilka rodzin z Warszawy, które coś tu kupiły, zaczęły remontować lub budować, wrastać w tutejsze klimaty.

Przyszła na werandę, aby swoim zwyczajem obejść stoliki i zapytać, czy gościom czegoś nie brakuje, i kiedy podeszła do Ewy i Pawła, już po ich minach zorientowała się, że wpadli.

– Podoba wam się tu? – zapytała. – Pewnie mnie zapytacie, czy nie ma tu czegoś do kupienia?

Trochę ponad pół roku później, kiedy pola już się zazieleniły, bo kwiecień był wyjątkowo ciepły, pewnej słonecznej soboty na podwórko Kalinowskich wjechały trzy luksusowe samochody z warszawską rejestracją. Pierwszym jechali młodzi: Paweł i Ewa ze starszym synem Michałem, w drugim teściowie Pawła, czyli rodzice Ewy, Krystyna i Henryk, z już roczną wnuczką Maniusią, a w trzecim niedawno owdowiały ojciec Pawła, słynny mecenas L. Przyjęci zostali na tarasie, gdzie słońce zmusiło ich do zdjęcia swetrów i marynarek, przygotowanym ad hoc, ale wystawnym drugim śniadaniem, wystrzeliły korki szampana przywiezionego przez nich w podzięce za pomoc w kupnie pięknego siedliska w sąsiedztwie. Wystraszone hukiem psy aż pochowały się w budach. Po chwili jednak wróciły: łakomstwo pokonało strach, bo od początku wiedziały, że mecenas L. ma miękkie serce. Rzeczywiście podkarmiał je pod stołem, kiedy tylko Marianna odwróciła się na chwilę, więc nie odstępowały go na krok. Nie uciekły nawet wtedy, gdy ekscentryczny gość nagle wyciągnął rewolwer i zaczął go ładować.

– To jest Smith & Wesson model 29,44 Magnum, z lufą 10 i 5/8 cala. Prezent od mojego ostatniego klienta, którego wybroniłem od co najmniej pięciu lat więzienia.

– To był gangster? – zapytał Krzysztof.

– Nie. Policjant. Komisarz. Sądzili go za nieumyślne spowodowanie śmierci. Artykuł 155 k.k. 

– Kogo zabił?

– Złodzieja, który się włamał do jego domu. Swoją drogą pechowiec. Pani gospodyni pozwoli, że oddam salwę ku czci tego pięknego miejsca?

Marianna skinęła głową.

– Zatkajcie państwo uszy – poradził mecenas i wstał od stołu. Podszedł na krawędź tarasu i oddał trzy strzały w powietrze, ale w kierunku jeziora. Psy o dziwo nie uciekły, chociaż huk był ogłuszający.

Mecenas wrócił do stołu i schował rewolwer do kabury, którą miał na szelkach pod pachą, jak nie przymierzając Clint Eastwood.

– Obliczyłem trajektorię lotu tak, aby pociski wpadły do wody – rzucił flegmatycznie, wciąż czując się jak Brudny Harry.

– A gdyby tam była łódka? – zapytał Henryk, teść Pawła, wyraźnie poirytowany i zażenowany zachowaniem mecenasa.

– Cóż – uśmiechnął się mecenas – oskarżono by mnie z artykułu 155.

Marianna, wkładając pikowaną kurtkę Barboura (prezent od Jasia z Londynu), wyszła na podwórko na spotkanie Krystyny, która zatoczyła koło, opuściła szybę i nie gasząc silnika, zarządziła:

– Jedziemy do Ełku. Dziewczyny czekają na nas w Mango.

Marianna posłusznie wsiadła.

Po drodze bezwolnie poddała się paplaninie sąsiadki, poczuła się w jakiś sposób bezpieczna i zwolniona od myślenia. Wiedziała, że przyjaciółka robi to świadomie, chcąc oderwać ją od smutnych myśli, i wzruszała ją ta troska, chętnie podejmowała różne wątki, a wszystkie kręciły się wokół spraw neutralnych, niedotykających osobistych tematów. Jechały do ich ulubionej kawiarni, niedawno powstałej na pięknie zagospodarowanym brzegu jeziora. Marianna nie po raz pierwszy poczuła dumę, wjeżdżając do miasta, które rozkwitało z roku na rok coraz piękniej. Wyglądało jak żywa reklama liberalizmu i gospodarki wolnorynkowej, powstawały wciąż nowe apartamentowce, wielkie markety, obwodnica i nowe nawierzchnie dobrze utrzymywanych ulic, a nawet zbudowano nową bibliotekę miejską, ewenement w epoce spadającego z roku na rok czytelnictwa. Ten ostatni przybytek był szczególnie ukochanym miejscem Marianny. Wypożyczała książki, głównie po to, aby tam bywać, rozmawiać z przemiłymi bibliotekarkami, zawierać nowe znajomości.

Krzysztof często żartował, że szuka tam sobie narzeczonego, jakiejś romantycznej przygody, elektryzującego coup de foudre. Śmiała się z tego i w stylu jego żartów odpowiadała, że musiałaby najpierw zmienić orientację seksualną, bo w bibliotece płeć męska nie występuje, ale młode gimnazjalistki czasem są całkiem, całkiem… W tych małżeńskich przekomarzaniach ukrywał się cierpki masochizm: Krzysztof czasem, cierpiąc, snuł erotyczne fantazje, w których widział Mariannę krzyczącą z rozkoszy w ramionach jakiegoś obficie owłosionego latin lovera lub błękitnookiego Skandynawa, któremu morski wiatr rozwiewa jasne włosy, gdy pochyla się nad nią, ułożoną z oddaniem w zagłębieniu bałtyckiej wydmy. Marianna zaś, gdy wzbierała w niej fala czułości i oddania, wyobrażała sobie, że przyprowadza mu do sypialni jakaś sarniooką Sulamitkę, pokorną, lecz pomysłową i biegłą w sztuce miłości, sama siadając w kąciku, aby cieszyć się i cierpieć, patrząc na zachwyconego i usatysfakcjonowanego Krzysztofa. (Była jeszcze inna wersja takiej fantazji: Krzysztof w turbanie wezyra leży w namiocie w otoczeniu hurys w zwiewnych szarawarach, prześcigających się w karmieniu go rachatłukum i pojeniu małmazją – ona jest wśród nich i cierpi, bo on wypluwa wszystko co mu podaje! – na środku naga faworyta wykonuje taniec brzucha, a w jej pępku tkwi diament wielkości Koh-i-noora!).

– Co ty z tym Orientem! – złościł się Krzysztof. – Napatrzyłaś się na jakieś kicze egzotyczne, ale to, na Boga, był świat twojej babki, no, może i matki!

– To był świat mojego niedoszłego ojca. Moja mama często opowiadała mi o swoim pierwszym narzeczonym, koledze ze studiów na uniwersytecie w Wilnie. Studiował filozofię u profesora Wincentego Lutosławskiego i był pod jego przemożnym wpływem. Kiedyś zacytował mamie swoją definicję człowieka kulturalnego: „Człowiek kulturalny to człowiek wykształcony. Musi koniecznie znać łacinę i grekę, bo to są fundamenty naszej cywilizacji, musi znać angielski i francuski, bo to są języki światowe naszej epoki, języki wielkiej literatury i filozofii: każde tłumaczenie zniekształca istotę, trzeba znać oryginały. No i aby naprawdę być człowiekiem kulturalnym, trzeba jeszcze znać sanskryt!”. I właśnie ten mamy narzeczony, bardzo ambitny, zaczął studiować te języki, a kiedy je opanował, zajął się jeszcze arabskim i tureckim. Dziś jest profesorem, pewnie emerytowanym, na orientalistyce we Wrocławiu.

– A mama? – zapytał Krzysztof.

– Co „a mama”?

– Nie zaczęła się uczyć sanskrytu?

– Może i zaczęła, jak to czynią zakochane kobiety, które są gotowe ponieść każdą ofiarę dla swego wybranka, ale wybuchła wojna i ich rozdzieliła. Mama w czasie powstania została zasypana w piwnicy razem z pewnym przystojnym i bogatym dziedzicem wielkiej jubilerskiej firmy warszawskiej i tego właśnie wybrała na mojego ojca…

– „Jak to czynią zakochane kobiety…” – dokończył za nią Krzysztof, uchylając się przed ciosem poduszką, który mu wymierzyła.

Marianna ocknęła się ze swoich wspomnień i jednocześnie skonstatowała, że wszystko to przeleciało przez jej głowę szybko jak wydruk z kasy fiskalnej w kiosku, przy którym zatrzymały się, aby kupić gazety. Zostawiły samochód na parkingu i zeszły schodkami w dół skarpy, do swej ulubionej kawiarni Mango. Na wyspie, za żelaznym mostem przerzuconym przez jezioro, piętrzyły się ponure mury średniowiecznego więzienia zwanego zamkiem. Był to rzeczywiście kiedyś zamek krzyżacki, ale po wielkim pożarze w 1833 roku przekształcono go w więzienie i stopniowo ogołocono z wszelkich atrybutów architektonicznej urody, z wieżyczek, wykuszy, lukarn i nadproży, pewnie po to, aby uczynić życie skazanych jeszcze straszniejszym.

– Czy wiesz, że to więzienie było jedną z nielicznych budowli, których Sowieci nie spalili, kiedy weszli tu w czterdziestym piątym roku? Opowiadał o tym ojciec Moniki, który przyjechał tu z Wilna, jako jeden z pierwszych. To było pierwsze niemieckie miasto, które zdobyła Armia Czerwona, i żołnierze dostali je do dyspozycji na trzy dni. Kiedy się już nagrabili, nagwałcili, najedli i napili, postanowili je spalić. Podpalali dom za domem, kościół za kościołem, szkołę za szkołą. Po przejściu tych pierwszych zdobywców miasto wyglądało jak Warszawa po powstaniu, a potem przyszli tu ludzie, którzy je pieczołowicie, dom po domu odbudowali, choć przecież, na początku, było dla nich obce. Po tylu latach jest nie do poznania, dalece przerosło obszarem i rozmachem dawny niemiecki Lyck, a zawdzięcza to dzieciom tych pionierów, tu urodzonym i dziś tu mądrze administrującym.

Marianna popatrzyła zdziwiona.

– Co ty, Krysiu, jakiś referat przygotowujesz? Nie pamiętam, żebyś kiedykolwiek interesowała się Ełkiem, przyjeżdżasz do siebie na wieś, a tu wpadasz tylko na zakupy. Co innego my z Krzysztofem, musimy się udzielać, oni tego od nas oczekują… To znaczy oczekiwali – poprawiła się.

– I nadal będą tego oczekiwali od ciebie.

– Kto wie, czy ja tu zostanę.

– Mogę się założyć, że zostaniesz.

– Nie wiem.

Zanim weszły do kawiarni, Krystyna przypomniała sobie, że ojciec Moniki opowiedział też o pewnej starej już mocno przeoryszy jakiegoś mazurskiego klasztoru, która wspominając tamte straszne dni, westchnęła z nostalgią: „Kałmucy, ci to gwałcili!”.

– E, wymyślił to sobie, stary zboczek! – fuknęła Marianna.

W kawiarni przy stoliku czekały już Kasia i Monika, ich stałe partnerki do brydża, w którego z braku czasu grały niestety coraz rzadziej. Zresztą przekonały się, że brydż jest tym z nielicznych zajęć, przy którym w żaden sposób nie można sobie swobodnie poplotkować.

– Jak gram, to nie mogę o niczym innym myśleć. Nawet w łóżku z mężem, kochając się z wielkim zapałem, jestem w stanie obmyślać sobie, co podam na obiad w niedzielę, kiedy przyjdą teściowie – mówiła Monika, parodiując paplanie pewnej wzorcowej idiotki, którą znały wszystkie.

Monika była anestezjologiem w miejskim szpitalu. Marianna zaprzyjaźniła się z nią, gdy leżała tam z podejrzeniem zapalenia wyrostka. Teraz Monika wstała na widok Marianny i przytuliła ją bez słowa, mocno i serdecznie. Kasia, która była z mężem na pogrzebie Krzysztofa w Krakowie, a potem także na stypie, wyrwała Mariannę z uścisku Moniki i powiedziała z wyrzutem:

– Jestem na ciebie obrażona. Dlaczego uciekłaś nam w Krakowie? Chcieliśmy z Mirkiem przywieźć cię do domu.

– Bała się, że zamęczysz ją kawałami – docięła jej Monika.

– À propos: powiem wam nowy – powiedziała niezrażona Kasia. – Przychodzi żaba do doktora i mówi, że ma bóle kolana. Doktor zbadał ją i mówi: „No cóż, ma pani raka w stawie”.

Marianna uśmiechnęła się, Monika zaśmiała, a Krystyna zapytała:

– No i co dalej?

– Nic. Raka w stawie. Koniec… – Kasia wymieniła z Moniką porozumiewawcze spojrzenie.

– Aa… – Krystyna załapała. – Bo teraz już nie ma raka, są tylko nowotwory…

– I nie ma stawów, tylko hodowlane. Reszta wyschła – podsumowała Monika. – Ale, to nie twój ulubiony genre, co, nie masz nic nowego?

Kasia rozłożyła bezradnie ręce, tylko spojrzeniem dała koleżankom do zrozumienia, że może ma, ale hamuje się ze względu na żałobę.

– No właśnie! – pociągnęła bezlitośnie Monika. – Marianna nie wróciła z wami z Krakowa nie dlatego, że bała się, że zamęczycie ją kawałami, ale że litując się, będziecie całą drogę się pilnować, aby ich nie opowiadać, a to by były dla was tortury…

Rzeczywiście Kasia i jej mąż Mirek byli fanatykami dowcipów i z pasją je kolekcjonowali. Ona, okulistka, preferowała tak zwane świńskie, Mirek, optyk, wolał bardziej abstrakcyjne. Oboje prowadzili sklep optyczny i mieli trzech synów, już na studiach. Jeden z nich odziedziczył po ojcu poczucie humoru i stale dostarczał mu nowych kawałów. Mieli też jeden rodzinny, do znudzenia powtarzany, tak że obrósł w piętra aluzji i kontekstów: Policjant pyta górala: „Gazdo, jaki macie zawód?”. „Fryzjer”. „Fryzjer?” „Ano tak, obgalam turystów z dutków”. „No, to u was rodzinne”. „E, ni. Mój tatulo był optyk”. „Optyk?” „Optyk. Obtykał chałupy mchem”.

– A ja wam powiem, że nie lubię kawałów – oznajmiła Krystyna. – Często ich nie rozumiem, nie śmieszą mnie. A już nie znoszę dowcipnych mężczyzn, którzy cały czas żartują i mają opinię ludzi hojnie obdarzonych poczuciem humoru. Kiedyś mnie podrywał taki jeden przystojniak na basenie Legii. Zaciągnął mnie do kabiny i tam się dopiero uśmiałam z jego obdarzenia…

Do stolika podeszła przemiła właścicielka kawiarni, żeby zebrać zamówienia. Popatrzyła ze współczuciem w oczy Marianny, ale nic nie powiedziała.

– Dziękuję państwu za dobre słowa, dostałam list… – wyszeptała Marianna i zamówiła espresso.

Trzy pozostałe wybrały cappuccino. W powietrzu rozszedł się cudowny aromat dobrej kawy, na stoliku pojawiły się pyszne ciasta, zamówione przez rozochocone „dziewczyny” (średnia wieku 55), widelczyki i filiżanki zadzwoniły na marmurowym blacie, a Marianna poczuła się bezpieczna, otoczona przez życzliwe przyjaciółki w miłym, ulubionym miejscu, tylko czasem, gdzieś daleko, głęboko, cichutko, jakby ktoś skrobał paznokciem po szorstkim całunie, odzywały się ból, żal i rozpacz.