REDAKCJA: Mariusz Warda

SKŁAD: Emilia Dajnowicz

PROJEKT OKŁADKI: Emilia Dajnowicz

TŁUMACZENIE: Katarzyna Zielińska

Wydanie I

BIAŁYSTOK 2019

ISBN 978-83-8168-004-2

Tytuł oryginału: The Autoimmune Fix: How to Stop the Hidden Autoimmune Damage That Keeps You Sick, Fat, and Tired Before It Turns Into Disease

Copyright © 2016 by Dr. Tom O'Bryan

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Vital, Białystok 2017

All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych bez pisemnej zgody posiadaczy praw autorskich.

Ilustracja na stronie 43 zaczerpnięta z The New England Journal of Medicine, Melissa R. Arbuckle, Micah T. McClain, Mark V. Rubertone, i inni, “Development of Autoantibodies before the Clinical Onset of Systemic Lupus Erythematosus,” nr 349, Copyright © 2003 Massachusetts Medical Society. Przedrukowana za zgodą Massachusetts Medical Society.

Niniejsza książka ma na celu przekazanie informacji, ale nie jest podręcznikiem medycznym. Podane tu informacje są dobrane w celu ułatwienia czytelnikowi podejmowania świadomych decyzji dotyczących zdrowia. Ta książka nie może zastąpić terapii zaleconej przez lekarza. Jeśli czytelnik podejrzewa u siebie problem natury medycznej, zachęcamy, by skonsultował się z wykwalifikowanym lekarzem.

Podanie nazw firm, organizacji lub organów władzy nie oznacza, że autor lub wydawca je popiera, nie jest też wyrazem poparcia tych firm, organizacji lub organów dla książki, autora lub wydawcy.

Adresy internetowe i numery telefonów podane w tej książce były aktualne w momencie oddania jej do druku.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment tej książki nie może bez wcześniejszej pisemnej zgody wydawcy podlegać reprodukcji przy pomocy żadnego procesu mechanicznego, fotograficznego lub elektronicznego ani w formie nagrania fonograficznego; nie może być przechowywany w systemie wyszukiwania i przechowywania.

15-762 Białystok

ul. Antoniuk Fabr. 55/24

85 662 92 67 – redakcja

85 654 78 06 – sekretariat

85 653 13 03 – dział handlowy – hurt

85 654 78 35 – www.vitalni24.pl – detal

strona wydawnictwa: www.wydawnictwovital.pl

Więcej informacji znajdziesz na portalu www.odzywianie24.pl

Skład wersji elektronicznej

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

PRZEDMOWA

PODZIĘKOWANIA

WSTĘP

CZĘŚĆ PIERWSZA: PROBLEM

Rozdział 1: Spektrum autoimmunologiczne

Rozdział 2: winowajcy i przyczyny: genetyka, środowisko i przepuszczalność jelitowa

Rozdział 3: Zdrowy mikrobiom jest bezwzględnie konieczny

Rozdział 4: Określ swoje miejsce na spektrum autoimmunologicznym

Rozdział 5: Przewidywanie problemów autoimmunologicznych

CZĘŚĆ DRUGA: NAPRAWA

Rozdział 6: Protokół przejścia: czego możesz się spodziewać

Rozdział 7: 1 Faza: 1-3 tydzień

Rozdział 8: Wspieranie przejścia

Rozdział 9: Faza 2: tygodnie 4-6

Rozdział 10: Protokół przejścia – przepisy

Rozdział 11: Po 7. tygodniu: życie w lepszym zdrowiu

PRZYPISY

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

REKOMENDACJE

Bohater, którego praca wniosła tak wiele do dziedziny nadwrażliwości na gluten niezwiązanej z celiakią i celiakii rzuca światło na tajemniczą, kryjącą się w mroku epidemię: choroby autoimmunologiczne. Dr O’Bryan w elegancki sposób łączy bodźce środowiskowe takie jak pożywienie i sposób, w jaki wpływają na układ odpornościowy, ten właśnie, którego zadaniem jest ochrona naszych organizmów. Ta książka nie markuje ciosów. Bez wahania wskazuje produkty spożywcze, które mogą zwiększyć ryzyko choroby autoimmunologicznej w przyszłości, te produkty, które uwielbiasz i spożywasz codziennie bez zastanowienia, ale także podaje szczegółowe przepisy i protokoły, które pomogą ci odżywiać się na drodze ku zdrowiu. Dr O’Bryan opowiada o jednym z moich ulubionych tematów – prognozowaniu autoimmunologicznym. W przypadku chorób autoimmunologicznych mamy dwa wyjścia: czekać na to, aż miliony osób zapadną na pełnoobjawowe choroby autoimmunologiczne i będą zażywać supresanty i biofarmaceutyki, cierpiąc przez resztę życia, albo wykryć chorobę we wczesnym stadium, badając poziom przeciwciał, i podjąć kroki, aby zatrzymać lub cofnąć jej rozwój. Ta książka w mądry sposób opisuje nam to drugie podejście, bardziej proaktywne. Parafrazując dr. O’Bryana: O twoim zdrowiu nie decydują lekarze, których odwiedzisz, leki, które weźmiesz, czy operacje i terapie, którym się poddasz, tylko wybory, których dokonujesz, a kupienie tej książki jest jednym z nich.

– dr hab. Aristo Vojdani, specjalista technologii laboratoryjnych, dyrektor Immunosciences Lab, Inc.

Jesteśmy zachwyceni tym, że możemy wesprzeć książkę dr. O’Bryana, gdy nadszedł na nią czas. Medycyna ewoluuje i pojawił się nowy paradygmat zapobiegania i odwracania chorób autoimmunologicznych. Jest on zaskakująco łatwy do zastosowania i przekazuje nam kontrolę nad własnym zdrowiem. Jestem bardzo wdzięczny za to, że ten szczegółowy przewodnik jest dostępny dla każdego.

– James Maskell, założyciel i dyrektor Evolution of Medicine

Dr Tom O’Bryan jest pionierem w dziedzinie autoimmunologii klinicznej. Dzięki jego wyjaśnieniom niezwykle złożonych mechanizmów prostym językiem możemy wszyscy zrozumieć, jak wyjść z choroby autoimmunologicznej i odzyskać zdrowie. Wspiera on osoby, które otrzymały błędne diagnozy, i przez lata pomógł niezliczonej ilości osób. Jeśli nie czujesz się dobrze, to możliwe, że twoje cierpienie ma ukrytą przyczynę. Każdy powinien przeczytać tę książkę!

– Pedram Shojai, specjalista medycyny orientalnej, założyciel Well.org i autor bestsellera New York Timesa, Miejski mnich

Dr O’Bryan nie tylko «rozumie» istotę rozwoju dysfunkcji układu odpornościowego jako czynnika inicjującego poważne choroby degeneracyjne, ale pomaga ją zdefiniować! To znakomity opis poparty badaniami naukowymi podany z praktycznymi rozwiązaniami – połknij te pigułkę wiedzy i zmień zwyczaje żywieniowe, a zobaczysz, jak głęboko zmieni się twoje zdrowie i życie.

– dr Michael Ash, osteopata, pielęgniarz, certyfikowany nauczyciel pielęgniarstwa, dyrektor i szef działu badań w Nutri-Link, Ltd.

Od wielu lat podziwiam i czerpię wiedzę z podejścia dr. Toma O'Bryana do tematu chorób autoimmunologicznych. Ta książka łączy jego rozległą wiedzę z uważnym korzystaniem z dowodów naukowych i przekazuje ją bezpośrednio osobom cierpiącym z powodu chorób autoimmunologicznych, jak i tym, którzy chcą tego losu uniknąć. Nie tylko bije na alarm, ale też podaje proaktywne rozwiązania umożliwiające poradzenie sobie z tą epidemią zmiatającą zachodnią cywilizację przemysłową. Nie ma lepszego źródła informacji dla kogoś, kto chce zrozumieć współczesną epidemię chorób autoimmunologicznych.

– David M. Brady, naturopata, dyplomowany dietetyk kliniczny, dyplomowany członek Amerykańskiego Zarządu Klinicznego Żywienia, wiceprezes Wydziału Nauk Medycznych i dyrektor Instytutu Żywienia Ludności na Uniwersytecie w Bridgeport

Nikt nie dorównuje dr. O'Bryanowi w dziedzinie zrozumienia fizjopatologii chorób autoimmunologicznych. Jego umiejętność tłumaczenia złożonych odkryć na praktyczne i dające się zastosować zalecenia, które można dopasować do każdego pacjenta, jest godna podziwu. Sprawia on, że złożoność staje się dostępna, zrozumiała i praktyczna, przez co polecam książkę dr. O'Bryana wszystkim dietetykom.

– Miguel Toribio-Mateas, magister (Clin NeuroSc), licencjat (z wyróżnieniem) NutMed, członek Amerykańskiego Zarządu Lekarzy Przeciw Starzeniu, przewodniczący Brytyjskiego Stowarzyszenia Dietetyki Stosowanej i Terapii Żywieniem

Wszyscy wiemy, że zapobieganie jest warte o wiele więcej niż leczenie. Kiedy czytasz tę książkę i stosujesz się do porad autora, zwiększasz swoje szanse na zdrowsze, dłuższe życie. Dlaczego? Bo dr Tom O'Bryan napisał niezwykłą książkę. Zawarł w niej porady dotyczące tego, jak zapobiegać rozwojowi dolegliwości autoimmunologicznych. Szczęście sprzyja przygotowanemu; jeśli masz tą książkę, nigdy jej nie zgub.

– Anthony Haynes, specjalista terapii żywieniem, medycyny funkcjonalnej, autor, wykładowca i przewodniczący Technical Services, Nutri-Link, Ltd.

To fascynująco szczegółowa książka o skutkach reakcji autoimmunologicznych, ich przyczynach, mechanizmach i wpływie na organizm. Podpowiada, co należy jeść, a czego unikać, jeśli chce się utrzymać zdrowie, zachować kondycję do maratonów i nie paść ofiarą chorób wywołanych przez nasz zamożny zachodni styl życia i śmieciowe jedzenie. Przeczytaj i doznaj oświecenia! Serdecznie polecam wszystkim, którzy troszczą się o swoje ciała i mózgi.

– Michael N. Marsh, profesor Wolfson college przy Uniwersytecie Oksfordzkim

Dr O’Bryan jest zawsze na bieżąco z najnowszymi odkryciami, jest też znakomitym lekarzem i autorem. Każda osoba cierpiąca na problemy autoimmunologiczne powinna przeczytać jego najnowszą książkę, to może zmienić jej życie.

– Datis Kharrazian, specjalista chiropraktyk, członek Amerykańskiego Stowarzyszenia Dietetyków, specjalista opieki klinicznej, profesor zwyczajny wydziału medycznego Uniwersytetu Loma Linda

W ciągu ostatnich dwóch dekad żadna osoba nie przyczyniła się tak bardzo do zrozumienia i rozpoznania negatywnego wpływu spożywania glutenu na ludzkie zdrowie niż dr Tom O’Bryan. Przeprowadził setki seminariów, wykładów i konferencji, w czasie których przekazywał przełomowe informacje tysiącom lekarzy, a ci z kolei wdrażali je w swoją praktykę i widzieli wyniki u dziesiątek tysięcy pacjentów.
Nowa książka dr. O’Bryana stanie się niezbędnym narzędziem pomagającym rosnącej grupie osób, których jakość życia i zdrowie ucierpiały przez wpływ glutenu na układ odpornościowy. W wdzięcznością i dumą zachęcam wszystkich do zakupienia kopii książki dr. O’Bryana, a lekarzy do zakupienia dwóch, jednej dla siebie, drugiej do poczekalni.

– Tom Schembari, prezydent NuMedica Advancing Nutrition

Gdy pojawiają się nowe odkrycia medyczne, wprowadzenie ich do praktyki medycznej zajmuje czasami dużo czasu. Mam zaszczyt współpracować z dr. Tomem O’Bryanem od ponad dekady i podziwiam jego pasję i zaangażowanie w promowanie nowych odkryć dotyczących zdrowia, potwierdzanie ich własnymi badaniami i doświadczeniem klinicznym, zwłaszcza po to, by pomóc innym lekarzom klinicznym i pacjentom w identyfikacji potencjalnych bodźców autoimmunologicznych. Im wcześniej uda się wykryć bodźce szkodliwe dla poszczególnych osób, tym większa szansa na zatrzymanie albo cofnięcie rozwoju choroby. Dr O’Bryan w znakomity sposób wyjaśnia ten trudny temat. Przeczytasz tę książkę z wdzięcznością.

– Jean Bellin, prezes Cyrex Laboratiories i były prezes Metagenics Nutrition

Jako lekarz i neurolog rozumiem, że choroby autoimmunologiczne są jednym z największych zagrożeń dla naszych ciał i umysłów. Nie dość, że niszczą nasze narządy, to jeszcze podkopują pewność siebie, co może być trudne do wykrycia i leczenia. W swojej książce Tom O’Bryan podaje wyjaśnienie chorób autoimmunologicznych we wrażliwy i szczegółowy sposób, jednocześnie wspominając o ich pochodzeniu i sposobach omnych ilości informacji ważne jest, żebyśmy wiedzieli, gdzie szukać pomocy, gdy my lub ukochane osoby będą jej potrzebować. Nie musisz szukać dalej!

Ta książka to klejnot, w którym znajdziesz połączenie naukowej wiarygodności z łatwością zrozumienia. Jest warta tego, by ją zdobyć i strzec, bo z pewnością stanie się klasykiem swoich czasów.

– Srini Pillay, doktor medycyny, profesor zwyczajny na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Harvarda

Nowa książka dr. Toma O'Bryana Uszkodzenia autoimmunologiczne zabiera czytelników w podróż ku oświeceniu, polegającym na o wiele głębszym zrozumieniu przyczyn słabego zdrowia. Dr O'Bryan w jasny sposób ukazuje nam, dlaczego osoby o pewnych genetycznych skłonnościach reagują na pewne produkty spożywcze, co wywołuje zapalenie prowadzące do przepuszczalności jelit i uruchamia proces, który, jeśli go nie zatrzymamy, doprowadzi do pogorszenia stanu zdrowia, chorób autoimmunologicznych albo jeszcze gorszych problemów. Co ważniejsze, dr O'Bryan wyjaśnia, jak tego uniknąć i odzyskać zdrowie podczas dwóch szczegółowo opisanych faz przejścia, korzystając z bardzo pomocnych przepisów dopasowanych do każdej fazy.
Uważam, że każda osoba zainteresowana zdrowszym i dłuższym życiem, włączając w to lekarzy i pracowników służby zdrowia, powinna przeczytać tę książkę, bo prowadzi ona do głębszego zrozumienia kwestii zdrowia i choroby.

– Scott Adams, założyciel Celiac.com

Uważam, że każdy powinien przeczytać tę książkę. Mój kolega, dr Tom O'Bryan od dziesięcioleci bada skutki rozwoju spektrum autoimmunologicznego. Zdobył ogromną wiedzę na temat przyczyn, skutków i pokonywania objawów. Ta książka to jego życiowe dzieło. Teoria chorób autoimmunologicznych jest trudna, ale dr O'Bryan wyjaśnia ją krok po kroku w tak profesjonalny sposób, że zaczynamy rozumieć, dlaczego nasze ciała ulegają systematycznym uszkodzeniom i w jaki sposób możemy odwrócić tę destrukcyjną spiralę. To ciągły stan zapalenia w organizmie wywołuje reakcję ze strony układu odpornościowego i sprawia, że atakuje on sam siebie. O'Bryan wyjaśnia to wszystko w zrozumiały sposób, tak aby rodzice mogli zrozumieć znaczenie tego procesu dla życia ich dzieci. Mówi też o tym, jak ważna jest jakość i ilość naszego jedzenia.

Przedstawia również typowych winowajców – gluten, nabiał i cukier. Przeczytaj tę książkę i zastosuj się do rad, aby ugasić ogień reakcji, który sieje zniszczenia w twoim ciele.

– Rodney Ford, lekarz, chirurg, pediatra gastroenterolog, alergolog

Dla Kelly, Jasona i Mii,
kocham Was, gdziekolwiek jestem

PRZEDMOWA

Liczba Amerykanów cierpiących na przewlekłe choroby gwałtownie rośnie. Przewiduje się, że do roku 2030 różne formy przewlekłych chorób wystąpią u niemal połowy całej populacji. Implikacje tej prognozy są następujące: po pierwsze oznacza to, że coraz więcej osób zaczyna chorować w coraz młodszym wieku. Po drugie przewiduje się, że w 2044 roku koszty leczenia tych chorób będą wyższe niż suma wszystkich podatków zebranych przez rząd. Ponadto największa grupa przewlekłych dolegliwości to choroby autoimmunologiczne, w których organizm, próbując się bronić, atakuje sam siebie.

Jak sobie z tym wspólnie poradzimy? Oto rozwiązanie – zdrowia nie zdobywa się w gabinecie lekarza. Zdrowie jest tam, gdzie żyjemy, w kuchni, w której gotujemy i jemy posiłki. Jestem przekonany, że widelec jest najpotężniejszym narzędziem, jakiego możemy użyć, by wpłynąć na nasze zdrowie, i wiem, że mój przyjaciel i współpracownik, doktor Tom O’Bryan się ze mną zgodzi.

Wiemy już, że wiele potraw, które spożywaliśmy z przyjemnością całe życie, a wielu z nas nadal je spożywa, tak naprawdę nam szkodzą. Są to na przykład produkty z pszenicy, jak i cukier, nabiał i przetworzone tłuszcze. Kiedy zdasz sobie z tego sprawę, zmienisz swoje podejście do spożywanych pokarmów i poczujesz się lepiej. Ta książka ci w tym pomoże.

Społeczność medycyny konwencjonalnej ponosi częściową odpowiedzialność za problemy, z którymi zmagają się miliony z nas. Kiedy doradzaliśmy pacjentom walkę z otyłością przy pomocy diety niskotłuszczowej, zalecaliśmy im makaron pełnoziarnisty i chleb z margaryną. Jednak z biegiem czasu okazało się, że nasze rady były błędne, bo skutek był odwrotny. Dieta niskotłuszczowa nie była sposobem na pokonanie epidemii otyłości, była jej główną przyczyną. Rezultatem jest cukrzyca osób otyłych.

Wiemy już, że pokarmy bogate w odpowiednie rodzaje tłuszczu sprzyjają odchudzaniu. Cukier tuczy, a produkty mączne, przetwarzane przez organizm w cukier są jedną z najważniejszych przyczyn epidemii cukrzycy osób otyłych.

Sposób, w jaki uprawiamy zboże i mielimy ziarna, sprawia, że współczesna mąka zawiera o wiele więcej skrobi niż spożywana przez naszych przodków. Przeciętny bochenek chleba ma wyższą zawartość cukru niż sam cukier. Spożywając dwie kromki białego chleba, podwyższasz poziom cukru we krwi bardziej, niż gdybyś zjadł batonika. W tej książce dowiesz się, że podwyższanie poziomu cukru we krwi prowadzi nie tylko do otyłości, ale wspiera rozwój cichego zabójcy – zapalenia, które jest przyczyną większości chorób przewlekłych, z jakimi zmagają się lekarze każdego dnia.

Być może myślisz: „Jem chleb pełnoziarnisty, wszystko w porządku, bo jest zdrowy”. Dr O’Bryan wyjaśni to nieporozumienie. Większość firm spożywczych dodaje pełne ziarna do swoich produktów, żeby wydawały się zdrowe, podobnie jak w ubiegłych dekadach dodawały określenie „niskotłuszczowe”. Dr O’Bryan pokaże ci, jak je usunąć z własnej diety. Faktem jest, że każdy produkt mączny zawierający gluten jest problematyczny dla większości osób.

Przez lata przyjąłem ponad 15 000 pacjentów w klinice UltraWellness Center w Lenox, w stanie Massachusetts. Każda osoba, która wchodzi do mojego gabinetu, jest poddawana testowi wrażliwości na gluten. W każdym przypadku przewlekłej choroby zakłada się, że winę ponosi gluten, chyba że odnajdziemy dowody na to, że jest inaczej.

Jeśli jesteś jedną z milionów osób, które nie czują się w pełni dobrze, ale nie wiedzą dlaczego, ta książka jest dla ciebie. Informacje, które w niej otrzymasz, wykraczają poza tradycyjny system opieki zdrowotnej, który nie udziela ci odpowiedzi, których potrzebujesz. Dowiesz się, jak wcielić te strategie w życie, aby zmienić codzienne nawyki, tak by poczuć się lepiej, zrzucić zbędne kilogramy i odzyskać energię.

Ta ekscytująca nowa książka może być twoim wstępem do świata medycyny funkcjonalnej. Dr O’Bryan i ja, podobnie jak tysiące lekarzy i specjalistów opieki zdrowotnej na całym świecie, wierzymy, że medycyna funkcjonalna to przyszłość medycyny. Jej celem jest zidentyfikowanie i wyleczenie przyczyn choroby i postrzeganie organizmu jako zintegrowanego systemu, a nie zbioru niezależnych od siebie narządów, z których każdy jest pod opieką innego specjalisty. Specjaliści medycyny funkcjonalnej otrzymują specjalne szkolenie, aby leczyć cały system, a nie tylko objawy. W ten sposób możemy zająć się przyczynami chorób, często korzystając z najmniej inwazyjnych metod, jakie istnieją. Taki sposób myślenia sprawia, że zataczamy koło i wracamy do tego, co jest na widelcu.

Wybierając odpowiednie produkty i unikając nieodpowiednich, można uporać się z uzależnieniem od cukru i węglowodanów, zmniejszyć zapalenie i odzyskać zdrowie. Możesz też nauczyć się, jak prawidłowo diagnozować ukryte problemy, które popychają cię w kierunku pogarszającego się zdrowia albo tego, co dr O’Bryan nazywa spektrum autoimmunologicznym.

Prawie 20 lat temu wziąłem udział w szkoleniu medycyny funkcjonalnej razem z Tomem. Jest on z całą pewnością częścią rozwiązania obecnego kryzysu zdrowotnego, prowadząc szkolenia na temat spektrum immunologicznego, w których każdego roku biorą udział tysiące specjalistów. Jego życiowa historia i dieta bezglutenowa, którą stosuje, sprawia, że jest dla nas wszystkich wzorem do naśladowania. Jeśli skorzystasz z jego wskazówek, staniesz się częścią naszej wspólnoty, poprawisz swoje zdrowie i jakość życia.

– Mark Hyman, doktor medycyny,
dyrektor Kliniki Medycyny Funkcjonalnej w Cleveland,
prezes Instytutu Medycyny Funkcjonalnej
i autor bestsellerów z listy New York Timesa:

The Blood Sugar Solution, The Blood Sugar Solution
10-Day Detox Diet Cookbook i Eat Fat, Get Thin

PODZIĘKOWANIA

Ta książka jest wynikiem ponad trzydziestu lat badań, rozpoczętych się dzięki moim mentorom, którym chciałbym tu podziękować. Dr George Goodheart nauczył mnie, że „język ciała nigdy nie kłamie” i tego, by zawsze zadawać pytanie: „Dlaczego ciało robi to, co robi?”. Dr Jeffrey Bland nauczył mnie, jak badać przyczyny i patrzeć z szerszej perspektywy. Praca dr Aristo Vojdani dała nam narzędzia pomiaru układu odpornościowego. Zdrowy rozsądek dr. Leonarda Faye’a nauczył mnie, że organizm jest zintegrowanym dziełem sztuki, w którym wszystkie części łączą się ze sobą.

Moi dziadkowie, Bepe i Assunta Ceschini, przybyli do Stanów Zjednoczonych przez Wyspę Ellis w 1922 roku, w wieku 24 i 22 lat. Mieli bardzo mało pieniędzy, nie znali angielskiego, nie mieli konkretnego celu podróży, chcieli po prostu lepszego życia dla siebie i przyszłej rodziny. Ich odwaga zawsze była dla mnie wsparciem w trudnych chwilach.

Moi rodzice, Thom i Nellie, poświęcili wszystko, by dać swoim dzieciom więcej możliwości. Niezmordowana cierpliwość mojej siostry Karen pozwala mi stawać się coraz lepszą osobą. Mój brat Dennis dzięki swojej autentyczności jest wzorem do naśladowania dla nas wszystkich. Dziękuję też Marzi, mojej powiernicy, której nieustające wsparcie jest pokarmem dla mojego ciała i duszy.

TheDr.com nadaje rozpęd mojemu przesłaniu. Z całego serca dziękuję całemu zespołowi w składzie: Karen Cortis, Michelle Ross, Kris Blakeman, Lynn Douglas, Laura Danaher, Melissa Mersch, Gena Stokes, Maria Michelle i Erin Crutcher, to dzięki wam ta machina sprawnie działa. Mary Agnes i Tommy Antonopoulos oraz cały zespół viralintegrity.com zagrzewali mnie do wali i są odpowiedzialni za rozpowszechnianie moich treści przez media społecznościowe. Dostrajają częstotliwość moich wiadomości tak, by roznosiły się po świecie.

Kiedy spotkałem się z zespołem wydawniczym Rodale, wiedziałem, że jestem w domu. Wydany przez Rodale 35 lat temu magazyn Prevention i opisy przypadków dr. Jonathana Wrighta ukazały wizję racjonalnej i skutecznej opieki zdrowotnej. Dziękuję, Rodale! Praca z wami to prawdziwe błogosławieństwo. Marisa Vigilante, wydawca, i jej asystentka Isabelle Hughes są integralną częścią sukcesu tej książki.

Mój zespół wydawniczy był naprawdę nadzwyczajny. Moi agenci, Celeste Fine i John Maas wspierali mnie cierpliwością i radami. Dziękuje wam za mapę wszystkich aspektów tej książkowej podróży. Przyjaźń i wsparcie Toma Malterre’a ustępuje tylko jego głębokiej wiedzy dotyczącej tematu tej książki. Dziękuję Alyssie Segersten, twórczyni wspaniałych przepisów zamieszczonych w tej książce; mógłbym z wielką radością spędzać każdy dzień przy twoim stole. Wsparcie redaktorskie Pameli Liflander pozwoliło moim pomysłom płynąć swobodnie, nadała formę tej wiedzy, co nie było łatwym zadaniem. Dziękuję, Pam!

Nieustannie też dziękuję pacjentom, którzy dzielą się swoimi historiami, i cieszę się z ich wyników. W końcu chcę też podziękować tobie, czytelnikowi, za to, że podjąłeś ryzyko i zainwestowałeś czas i pieniądze w czytanie tej książki. Modlę się o to, byś odnalazł drogę do zdrowszej przyszłości dla siebie i następnych pokoleń.

WSTĘP

Podczas gdy miliony ludzi desperacko poszukują pomocy w walce z epidemią tajemniczych i destrukcyjnych dolegliwości, ja pokażę ci, że przyczyna wielu z tych chorób leży w układzie odpornościowym, mechanizmie ochronnym twojego ciała, który ulega przeciążeniu i zaczyna ci szkodzić wbrew sobie.

Kiedy ciało samo siebie atakuje i wywołuje uszkodzenia narządów i tkanek, nazywamy to chorobą autoimmunologiczną. Ktoś może przeżyć całe życie z wczesnymi objawami choroby autoimmunologicznej, takimi jak bóle stawów, przybieranie na wadze, zaćmienie umysłu, zaburzenia trawienia, depresja, zaburzenia nastroju i zmęczenie, i nigdy nie otrzymać diagnozy choroby. Zamiast tego słyszy od lekarzy albo przyjaciół i krewnych, którzy mają dobre intencje, że „wszystko jest w porządku, to tylko stres”, podczas gdy jego wewnętrzny głos mówi, że wcale tak nie jest. Lekarze, którzy badają te symptomy, też chcą dobrze, ale jeśli badania krwi niczego nie wykazują, mogą udzielić ogólnej porady w rodzaju „schudnij”, „wysypiaj się”, „odżywiaj się lepiej” czy „nie stresuj się”. Co gorsza, zdarza się, że ktoś wychodzi z gabinetu lekarza z receptą na leki przeciwnerwicowe, które mają pomóc mu się „uspokoić”. Nic dziwnego, że gdy nasz stan się pogarsza, coraz bardziej tracimy nadzieję, nie wiedząc, co tak naprawdę dzieje się z naszym zdrowiem. Nie można pewnego dnia obudzić się z cukrzycą – ona rozwija się powoli, niemal niezauważalnie przez całe lata. Podobnie jest z chorobą Alzheimera, to wieloetapowy proces trwający całe lata. Naukowcy już wiedzą, że proces rozwoju chorób autoimmunologicznych takich jak cukrzyca czy choroba Alzheimera zaczyna się już w wieku dwudziestu lub trzydziestu lat i składa się z wielu etapów pogarszania się stanu zdrowia. Choroba Alzheimera może zacząć się od zaćmienia umysłu, przejść przez etap zaburzeń pamięci, uczucia zagubienia aż do utraty pamięci i demencji. W przypadku cukrzycy na początku spektrum mogą pojawić się zachcianki, potem zaburzenia poziomu cukru (hipoglikemia), kolejne objawy metaboliczne takie jak przybieranie na wadze, następnie neuropatie (uczucie drętwienia i mrowienia, które pojawia się i znika), aż w końcu diagnoza cukrzycy z wysokim ryzykiem choroby serca.

Największym problemem poza dyskomfortem jest to, że diagnozę medyczną da się postawić dopiero po tym, jak nastąpi znaczne uszkodzenie tkanek. Na tym etapie naprawa jest bardzo trudna, to całe życie brania leków i walka o to, by odwrócić bieg choroby mimo przeszkód. Nauka dokonuje coraz większych postępów w leczeniu ponad 80 chorób autoimmunologicznych, ale czy nie wolałbyś dowiedzieć się odpowiednio wcześniej, że to autoimmunologia jest przyczyną twoich objawów?

Stawki są bardzo wysokie: obecnie w USA główną przyczyną zachorowalności i śmiertelności, czyli zapadania na choroby, które z czasem doprowadzają do zgonu, jest działanie układu odpornościowego, który stara się chronić swój organizm. Lekarze i naukowcy od dziesięcioleci wiedzą o tym, że główną przyczyną chorób i śmierci na całym świecie są choroby układu krążenia, drugim jest rak, a trzecim choroby autoimmunologiczne. Jednakże następuje zmiana paradygmatu w rozumieniu rozwoju chorób serca i raka. Miażdżycę na początku uznawano za odkładanie się lipidów (tłuszczów) na ścianach żylnych, a teraz wiadomo, że jest przewlekłą chorobą autoimmunologiczną. Z tej perspektywy i ze świadomością, że jedynym układem w organizmie, który zajmuje się zapaleniem, jest układ odpornościowy, wierzymy, że to jego działanie jest główną przyczyną chorób i śmierci.

Dobrze o tym wiem. Reakcje autoimmunologiczne i nadwrażliwość na gluten, jedne z najbardziej rozpowszechnionych mechanizmów uruchamiania układu odpornościowego, były moim światem przez ostatnie 25 lat. Prowadziłem wykłady dla setek tysięcy osób i dziesiątek tysięcy lekarzy, pielęgniarek i dietetyków na całym świecie na temat wybierania produktów spożywczych, trawienia, odżywiania i tego, jak autoimmunologia wpływa na zdrowie. Ponadto moja własna historia zdrowotna i doświadczenia mojej rodziny ukazują, jakim dramatem mogą być objawy spektrum autoimmunologicznego.

MOJA PODRÓŻ

Nie byłem jedną z tych osób, które od samego początku wiedziały, że chcą zostać lekarzami albo zdecydowały się na to, motywowane własnymi doświadczeniami z przewlekłą chorobą. Tak naprawdę zawsze uważałem się za zdrowego dzieciaka. Dorastałem na ulicach Detroit i zawsze pasjonowały mnie sztuki walki. Kiedy miałem dwadzieścia kilka lat, poznałem aikido, formę sztuki walki nazywaną zen w ruchu. Praktyka rezonowała z moją duszą, odpowiadała mi idea usuwania przeszkód i zmiany kierunku potężnej energii oraz płynne ruchy ciała.

Mimo że teraz świat zna mnie od strony pracy z autoimmunologią i nadwrażliwością na gluten, możesz mi wierzyć lub nie, mając dwadzieścia lat pracowałem jako piekarz w restauracji organicznej w Ann Arbor w Michigan. Co zabawne, piekłem najlepszy chleb. Klienci zjeżdżali się z dalekich stron, by kupować mój przaśny, pełnoziarnisty organiczny chleb. Piekłem po 48 bochenków tego wspaniałego i przepysznego chleba dziennie. Byłem wówczas ciągle głodny, pamiętam, jak często wyjmowałem bochenek z pieca, odkrajałem piętkę, smarowałem ją masłem orzechowym, skrapiałem miodem i kładłem kilka plasterków banana na to wszystko. Myślałem, że to było absolutnie zdrowe, ten pełnoziarnisty chleb, organiczne masło orzechowe i miód. Banany były naturalne, podobnie jak miód, nieporównanie lepszy niż przetworzony cukier. Jednak folgowanie tej zachciance było najgorszą rzeczą, jaką mogłem robić swojemu zdrowiu, zjadałem bombę cukru z opóźnionym zapłonem. Ciągle byłem zmęczony i głodny z powodu chronicznie obniżonego poziomu cukru, a taka przekąska zalewała mój organizm ilością cukru równą czterem Snickersom. Przez chwilę czułem się świetnie, ale po godzinie następowało nieuniknione załamanie i znów byłem wyczerpany. Czy zauważyłeś kiedyś, że czujesz się zmęczony i ziewasz godzinę po ostatnim dużym posiłku? Ten skok i spadek energii są jak kolejka górska i wielu z nas to zauważa. Starałem się żyć w jak najzdrowszy sposób, więc nadal jadłem mój organiczny, pełnoziarnisty chleb, nie zdając sobie sprawy z wywoływanych przez niego spustoszeń.

W latach siedemdziesiątych mieszkałem w Ann Arbor i byłem długowłosym hipisem, który chciał „wrócić do natury”. Moi znajomi zaczęli czytać artykuły o odżywianiu w piśmie Prevention. Pamiętam artykuły napisane przez doktora Jonathana Wrighta z Uniwersytetu w Michigan, gdzie studiowałem. To był mój wstęp do opieki zdrowotnej, mimo że wtedy bardziej interesowały mnie sztuki walki.

Po ukończeniu studiów zdecydowałem się pogłębić wiedzę na temat aikido, tej łagodnej sztuki walki. Przeprowadziłem się do Japonii i mieszkałem w szkole sztuk walki jako deshi, szlifując umiejętności i sprzątając łazienki dla mistrza. Fizycznie czułem się lepiej niż kiedykolwiek wcześniej. Mój poziom energii i wytrzymałości skoczył w górę, doświadczałem pełnego i radosnego życia. Teraz, gdy piszę tę książkę, zdaję sobie sprawę z tego, że moje myśli były tak jasne a ciało sprawne, bo moja dieta składała się głównie z ryżu, który nie zawiera toksycznych białek glutenu, znajdujących się w pszenicy. Porzuciłem zachodnią dietę. Mimo wszystko pragnąłem wrócić do Stanów. Przed wyjazdem poznałem moją przyszłą żonę. Tęskniłem za nią, więc wróciłem i pobraliśmy się przed upływem pół roku.

Moja żona cierpiała na bóle kręgosłupa wywołane wypadkiem, który przeżyła w wieku dwunastu lat. Ból czasami tak się nasilał, że musiała przez tydzień leżeć na wyciągu w szpitalu. Kiedy szukałem pracy i sposobu na złagodzenie jej bólu, spotkałem dr. Harolda Swansona, osiemdziesięcioczteroletniego kręgarza. Na pierwszą wizytę musiałem wnieść moją żonę na rękach, ale z gabinetu wyszła o własnych siłach. W doktorze Swansonie i jego podejściu do kręgarstwa było coś, co kojarzyło mi się z aikido. Ta nazwa oznacza po japońsku „zejdź z drogi, niech energia przepływa”. Ta sama teoria ma zastosowanie w kręgarstwie, ciało może uleczyć się samo, jeśli energia będzie przepływać. Te dwie dziedziny były tak powiązanie, że postanowiłem zostać kręgarzem.

Minęło trochę czasu po powrocie do zwykłego sposobu odżywiania się, zanim się zorientowałem, że nie czuję się najlepiej. Byłem w szczytowej formie fizycznej po treningu z mistrzami aikido, cieszyłem się z nadchodzącego ślubu i z optymizmem patrzyłem w przyszłość. Gdy teraz myślę o tym okresie, wiem, że napędzała mnie adrenalina. Gdybym nie był wtedy w lepszej formie niż kiedykolwiek, szybciej odczułbym objawy.

W 1978 roku przeprowadziliśmy się do Chicago, żebym mógł podjąć studia w Narodowym Uniwersytecie Nauk Medycznych, najbardziej zorientowanym na badania naukowe wydziale dla kręgarzy. Pierwszego weekendu wziąłem udział w seminarium doktora Kirpala Singha, naukowca z Los Angeles, którego wykład na temat elektroakupunktury zupełnie zmienił moje oczekiwania co do możliwości wykrywania faktów przez lekarza. Doktor Singh opowiedział anegdotę o 42-letniej kobiecie, którą mogę powtórzyć słowo w słowo po dziś dzień.

Kobieta przyszła na konsultację, ponieważ właśnie otrzymała diagnozę cukrzycy wieku dorosłego. Po wstępnym badaniu dr Singh powiedział: „Uważam, że kiedy byłaś dzieckiem, przeszłaś chorobę wirusową, która niemal cię zabiła. Wirus zadomowił się w twojej trzustce, wywołując zapalenie i zaburzając gospodarkę hormonalną do tego stopnia, że rozwinęła się hipoglikemia. Przez ostatnie 35 lat byłaś w stanie hipoglikemii, która przeszła w cukrzycę typu 2”.

Kobieta była zdumiona i odpowiedziała: „Doktorze, ma pan rację, miałam hipoglikemię przez wiele lat, ale nigdy nie chorowałam jako dziecko”.

Dr Singh spokojnie odparł: „Owszem, była pani chora, jeśli pani matka nadal żyje, proszę do niej zadzwonić i spytać”.

Kobieta od razu zadzwoniła, a jej rozmowa brzmiała następująco: „Cześć mamo, jestem u lekarza. Wszystko jest w porządku, ale doktor twierdzi, że przeszłam w dzieciństwie śmiertelną chorobę. Czy to prawda?”.

Matka odpowiedziała: „Tak, kochanie, to prawda. Byłaś taka malutka, a lekarz akurat wyjechał. Próbowaliśmy wszystkiego, bo miałaś bardzo wysoką gorączkę, nawet okładaliśmy ci stopy lodem. Wtedy nie zdawaliśmy sobie z tego sprawy, ale prawie umarłaś”.

Po usłyszeniu całej historii siedziałem zdumiony. Skąd to wiedział?

W czasie następnego weekendu na wykład przyjechał doktor chiropraktyki i dawny kulturysta i zdobywca tytułu Mr Arizona, Sheldon Deal. Jego wykład miał miejsce w hotelu niedaleko kampusu. Na scenie znajdował się włączony kolorowy telewizor bez dźwięku. Sheldon Deal otworzył walizkę i wyjął magnes wielkości dzisiejszych smartfonów, podniósł do góry i podszedł do telewizora. Obraz od razu odwrócił się do góry nogami. Kiedy się oddalił, obraz wrócił do prawidłowej pozycji, a gdy ponownie podszedł z magnesem, znowu stanął na głowie. „Tak właśnie działa energia elektromagnetyczna na wasze układy nerwowe”, powiedział. W 1978 roku pojawiły się pierwsze zegarki elektroniczne. To był nowy wynalazek i ludzie przejmowali się jego skutkami. W dzisiejszych czasach baterie w telefonach komórkowych czy urządzenia Bluetooth są jeszcze większym powodem do zmartwień, bo mogą przyczyniać się do zapalenia mózgu i rozwoju guzów^2. Ta informacja pomogła mi sobie uświadomić, że wpływ środowiska może mieć cichy, ale znaczący wpływ na nasze zdrowie.

Podobnie jak tydzień wcześniej, byłem kompletnie zdumiony. To z całą pewnością nie była zwykła edukacja medyczna, do której byłem przyzwyczajony. Chciałem nauczyć się, ile tylko możliwe. Zrozumiałem, że opieka kręgarska to o wiele więcej niż tylko manipulacja kośćmi i mięśniami, to też dieta, odżywianie, wpływ środowiska i to co w późniejszych latach złożyło się na podstawy medycyny funkcjonalnej.

Kiedy byłem na ostatnim roku studiów, chcieliśmy z żoną powiększyć rodzinę, ale napotkaliśmy na trudności z poczęciem. Zadzwoniłem do siedmiu najsłynniejszych lekarzy holistycznych, o których słyszałem, i każdy z nich był na tyle łaskawy, by poświęcić mi czas. Każdy z ekspertów podał mi element, który pomógł mi rozwiązać łamigłówkę, włączając w to coś radykalnego – przejście na dietę bez glutenu. Stworzyłem więc program w oparciu o ich porady i po 6 tygodniach moja żona była w ciąży. Jednym z najważniejszych elementów programu było uporanie się z nadwrażliwością na gluten i nabiał, oboje zmieniliśmy sposób odżywiania. Znowu zacząłem biegać i osiągać w tym wyniki lepsze niż kiedykolwiek, ale nie zdawałem sobie sprawy z tego, że może to mieć związek z nową dietą.

Wkrótce bliscy znajomi, którzy starali się o dziecko, poprosili nas o radę. I oni przeszli już przez zabieg sztucznego zapłodnienia, który nie zadziałał. W ciągu trzech miesięcy udało im się począć! Byłem zachwycony tym, że jestem w stanie pomóc ludziom z zaburzeniami hormonalnymi i problemami z płodnością i nie mogłem doczekać się otwarcia własnego gabinetu. Podjąłem decyzję, że skupię się na pracy z parami zmagającymi się z zaburzeniami hormonalnymi i problemami z płodnością.

Po ukończeniu studiów w 1980 roku otworzyłem swój gabinet i od razu miałem w kolejce 33 potencjalne pacjentki. Stworzyłem wszechstronne i holistyczne podejście do opieki zdrowotnej i obejmowałem wysokie stanowiska. Przez jakiś czas pełniłem funkcję przewodniczącego Stowarzyszenia Chiropraktyków w Chicago, byłem także odpowiedzialny za wprowadzenie masażu na listę terapii refundowanych: we wczesnych latach osiemdziesiątych doprowadziłem do sformalizowania procesu odzyskiwania roszczeń przez uważne udokumentowanie i standaryzacje terapeutycznej wartości masażu w przypadku dolegliwości związanych z układem mięśniowym i kostnym.

Wraz z rozwojem mojej praktyki zorientowałem się, że każdy z pacjentów cierpiał na nadwrażliwość na pokarmy, które mogłem wykryć po zmianie diety na bezglutenową. W rzeczy samej, wiele kobiet cierpiących na zaburzenia hormonalne miało problem z glutenem, który ujawniał się pod postacią zespołu napięcia przedmiesiączkowego, niepłodności, braku miesiączki lub niewyjaśnionych poronień. Każda z pacjentek przeszła test na celiakię, ale wynik zazwyczaj był negatywny. To stanowiło problem, ponieważ w tamtych czasach celiakia była jedyną chorobą, którą uznawano za związaną z alergią lub nadwrażliwością na pszenicę. Jednak organizmy pacjentów nie kłamały, wiele z ich objawów ulegało złagodzeniu lub znikało zupełnie, kiedy tylko skorzystali z mojej porady, by całkowicie zrezygnować z pszenicy. Nauka nie miała wtedy sposobu na potwierdzenie tego, ale ja wiedziałem, co widzę: setki pacjentów korzystnie reagowało na dietę bezglutenową. Ta świadomość i protokół, który następnie opracowałem, wprowadziły mnie w świat leczenia nadwrażliwości na gluten zarówno związanej z celiakią, jak i nie.

W tym czasie moje własne zdrowie zaczęło podupadać, z czego nawet nie zdawałem sobie sprawy. Miałem 40 lat, biegałem na długie dystanse, a moje ciało było nadal sprawne i w dobrej formie. Nagle otrzymałem diagnozę katarakty, dolegliwości niemal niespotykanej u zdrowych mężczyzn w tym wieku. Poświęciłem kilka dni na zbieranie informacji na temat możliwych przyczyn i dowiedziałem się, że jedną z nich jest wysoki poziom ołowiu, ale kto mógłby go mieć w tamtych czasach? Byłem pewien, że nie o to chodzi, ale i tak zrobiłem testy. Okazało się, że mam wyższy poziom zatrucia ołowiem niż którykolwiek z setek pacjentów, których przebadałem. Przeanalizowałem własne życie, bo doświadczenia często wyjaśniają sytuację, i przypomniałem sobie, że pierwsze osiem lat życia spędziłem w Detroit, a po drugiej stronie rzeki znajdowała się największa fabryka Forda. W latach pięćdziesiątych nie było takich kontroli zanieczyszczeń jak teraz i powietrze było bardzo toksyczne, podobnie jak dzisiaj we Flint w Michigan.

Kiedy pozbyłem się ołowiu z organizmu, stosując saunę na podczerwień i odpowiednią dietę, która zadziałała jak magnes, by wydobyć ołów, wróciłem do biegania w maratonach i triathlonach. Mimo że prowadziłem zdrowy tryb życia, czasami zdarzało mi się, że czułem, jakbym potrzebował więcej kalorii, bo poziom cukru spadał mi podczas agresywnych ćwiczeń. Wiedziałem, jak sobie z tym poradzić – jadłem pół tuzina pączków cynamonowych w drodze na 24-kilometrowy bieg, bo przecież ponad dwie godziny biegania wystarczą, by całkowicie je spalić. To całkiem sensowna logika, prawda?

Kiedy zbadałem sam siebie, korzystając z protokołu podobnego do tego, o którym przeczytasz w tej książce, byłem zdumiony wynikami, wykryłem, że trzy różne przeciwciała miały podwyższony poziom i z biegiem czasu wpłynęłyby na funkcjonowanie mojego mózgu. Na podwyższonym poziomie znajdowały się przeciwciała zasadowego białka mieliny, co jest mechanizmem powstawania stwardnienia rozsianego, przeciwciała peptydów mózgowych powiązane z utratą równowagi i prędkości pracy mózgu oraz przeciwciała gangliozydów związane z kurczeniem się mózgu, spadkiem sprawności kognitywnej i rozwojem demencji. Ten test w jasny sposób mi ukazał, że i ja znajduję się na spektrum autoimmunologicznym.

Chcę, żeby to było jasne: miałem podwyższony poziom trzech przeciwciał, mimo że zdrowo się odżywiałem i biegałem w triathlonach. Nikt nie spojrzałby wtedy na mnie i nie powiedział, że cokolwiek może mi dolegać. Czułem się zupełnie zdrowo, nie miałem żadnych objawów, ale z podwyższonym poziomem przeciwciał nie można dyskutować. Wyniki tego testu nie są czymś, co można zmienić samymi myślami albo wzięciem aspiryny. Wziąłem się więc za siebie i całkowicie zrezygnowałem z glutenu oraz nabiału i skorzystałem z diety, która wspierała mój układ odpornościowy, tak bym mógł się wyleczyć. Po dwóch latach powtórzyłem testy. Przeciwciała były na prawidłowym poziomie.

Moje obserwacje nie miały pełnego potwierdzenia naukowego aż do 2001 roku, kiedy mój przyjaciel, doktor David Perlmutter, udzielił wykładu i przedstawił badania dziesięciu mężczyzn, którzy cierpieli na tak dotkliwe migreny, że otrzymywali odszkodowania przez okres przeciętnie ośmiu lat. W czasie wykładu pomyślałem o dzieciach w tych rodzinach i o tym, jak stresujące musiało być dorastanie w domu, w którym ciągle powtarza się „nie hałasuj, ciii, tatusia boli głowa”. Te rodziny musiały wykorzystać wszystkie oszczędności i lokaty emerytalne, żeby tylko przetrwać. Okazało się, że tych dziesięciu mężczyzn cierpiało na nadwrażliwość na gluten, ale nie miało celiakii. Kiedy autor badania poprosił ich o przejście na dietę bezglutenową, siedmiu z nich już nigdy nie odczuwało bólu głowy, dwóch poczuło się trochę lepiej, a dziesiąty odmówił przejścia na dietę. Badanie rezonansem magnetycznym wykazało zmiany w mózgu spowodowane zapaleniem, które rozpoczęło się od nadwrażliwości na gluten.

Elementy autoimmunologicznej łamigłówki zaczęły układać się w jedną całość. Zdałem sobie sprawę z tego, że miliony osób cierpią na niezdiagnozowane albo co gorsza źle zdiagnozowane dolegliwości autoimmunologiczne, które wywołują uszkodzenia tkanek (takie jak zmiany w mózgu), które z biegiem czasu zaczynają być dokuczliwe i zmieniają się w chorobę. Zdecydowałem się skupić na edukacji na temat odżywiania i na nowym świecie medycyny funkcjonalnej, której nazwę nadał mój mentor, doktor habilitowany Jeffrey Bland. Chciałem podzielić się moimi odkryciami z szerszą publiką i przekazać, że nadwrażliwość na gluten jest poważnym problemem, bez względu na to czy występuje razem z celiakią czy nie. Moja praca, jak i praca wielu innych specjalistów medycyny funkcjonalnej potwierdziła, że nadwrażliwość na gluten czy inne bodźce środowiskowe lub pokarmowe może zamanifestować się w formie zapalenia jakiejkolwiek tkanki w ciele. Odkryliśmy, że bodziec, ta „benzyna dolewana do ognia”, może zapoczątkować kaskadę objawów i doprowadzić do choroby autoimmunologicznej. W tamtym momencie moja dieta była całkowicie wolna od glutenu, nabiału i cukru. W wieku 52 lat czułem się świetnie, a wyniki w triathlonie dorównywały tym, jakie osiągałem w wieku lat 30.

Poprowadziłem swój pierwszy wykład w 2004 roku dla Międzynarodowej i Amerykańskiej Akademii Dietetyków Klinicznych i od tamtego dnia nie przestaję wykładać. Moje wykłady nadal wywołują szok u audytorium bez względu na miejsce, przeciętny lekarz lub inny specjalista opieki zdrowotnej nie zdaje sobie sprawy z tego, jak bardzo nasze codzienne wybory, takie jak spożywane produkty czy środowisko, które stwarzamy, wpływają na nasze zdrowie.

To było dla mnie szczególnie dotkliwe w dniu, w którym znajomi znaleźli moją osiemdziesięcioletnią matkę w fotelu w domu. Była przytomna, ale nie dało się z nią nawiązać kontaktu. W szpitalu zdiagnozowano u niej toksyczną metaboliczną encefalopatię. Te długie zagadkowe słowa oznaczają chorobę neurologiczną objawiającą się halucynacjami i irracjonalnymi rozmowami, która jest wywołana przez toksyczne zatrucie krwi zwane sepsą (ja to nazywam paskudztwem we krwi). Kiedy dotarłem na miejsce, lekarz oznajmił mi, że jedyne co mogę zrobić, to zapewnić matce wygodę i patrzeć jak gaśnie, jego własna matka cierpiała na to samo. Ja jednak nie chciałem przyjąć tej diagnozy. Praktykowałem medycynę funkcjonalną od dwudziestu lat i wiedziałem, że takie objawy rzadko są problemem, a najczęściej są sygnałem dotyczącym czegoś innego. Zorientowałem się, że mimo iż wiedziałem tak wiele o nadwrażliwości na gluten, nigdy nie przetestowałem własnej mamy. Z testów wynikło, że miała niezdiagnozowaną celiakię. Autoimmunologiczna reakcja jej organizmu, wzmocniona przez nieprawidłowe wchłanianie, niedożywienie i odwodnienie, problemy, które często towarzyszą celiakii, wywołała objawy toksycznej metabolicznej encefalopatii. Zabrałem ją do domu i usunąłem z diety gluten, nabiał oraz cukier i podawałem do trzech litrów wody dziennie. Po kilku tygodniach nie dość, że poczuła się lepiej, to jeszcze domagała się powrotu za kierownicę samochodu.

Moja matka, która otrzymała diagnozę celiakii tylko dlatego, że miała jeden naprawdę kiepski dzień, znajduje się po jednej stronie spektrum autoimmunologicznego. Nie przypominam sobie, żeby kiedykolwiek narzekała na swoje zdrowie, choć jestem pewien, że zdarzało jej się czuć nie najlepiej. Celiakia, podobnie jak inne choroby autoimmunologiczne, nie pojawia się z dnia na dzień. Ja jestem na drugim krańcu tego spektrum: mimo że byłem dużo młodszy i pozornie zdrowy, cierpiałem na chorobę, która mogła okazać się bardzo poważna, gdybym w porę się za nią nie zabrał. Dla nas obojga pierwszym krokiem ku uzdrowieniu były zmiany stylu życia.

CO BĘDZIESZ Z TEGO MIAŁ?

Teraz mogę pomóc i tobie. Jeśli dokuczają ci skurcze żołądka, wzdęcia, zaparcia, bóle głowy od czasu do czasu albo trądzik, jeśli jesteś zmęczony, nawet pijąc kawę cały dzień, jestem tu, by powiedzieć ci, że to nie jest normalne. Nie musisz żyć w ten sposób. Te irytujące objawy, nie mówiąc już o bardziej poważnych, są wiadomością od organizmu oznaczającą że „coś jest nie tak”. Ta książka pokaże ci, jak słuchać tych wiadomości i jak je rozumieć, bo w pełni zrozumiesz mechanizm, na który przeważnie nie zwracamy uwagi, a który bezpośrednio wpływa na stan naszego zdrowia.

Dobra wiadomość jest taka, że można z łatwością wprowadzić w życie zmiany, które przeistoczą twoje życie i zdrowie w zaledwie trzy tygodnie. Celem jest złagodzenie zapalenia, przyczyny, przez którą czujesz się rozkojarzony, chory, gruby i zmęczony. Zajmowanie się samymi objawami nic nie daje, dlatego też jesteś sfrustrowany. Zamiast tego znajdziemy przyczynę zapalenia, które wywołuje te objawy.

Gluten (rodzina białek występujących w pszenicy), nabiał i cukier to najczęściej występujące bodźce wywołujące całe mechanizmy zapalenia i autoimmunologii. Istnieją też inne, ale kliniczny świat medycyny funkcjonalnej nazywa je „wielka trójką”. Toksyczne związki chemiczne i metale ciężkie występujące w otoczeniu, tak jak ołów, który nosiłem w sobie, także często są przyczyną uruchomienia mechanizmów autoimmunologicznych. Kiedy przestaniesz „dolewać oliwy do ognia”, usuwając z diety te grupy produktów spożywczych, które wywołują zapalenie i reakcje autoimmunologiczne, twój organizm zacznie się uspokajać, a zapalenie się zmniejszy. Co najlepsze i potwierdzone naukowo – możesz zatrzymać, a następnie cofnąć uszkodzenia wywołane przez wiele chorób autoimmunologicznych.

Nie obiecuję tu cudownego leku, który upora się ze wszystkimi chorobami w trzy tygodnie, ale mój program przywróci cię na właściwe tory. Jeśli będziesz przestrzegać tego planu, twoje samopoczucie zmieni się w niesamowity sposób. Będziesz lepiej spać, wzrośnie twój poziom energii i w końcu pozbędziesz się zbędnych kilogramów bez głodzenia się.

Niektóre objawy, które trapiły cię przez wiele lat, zaczną znikać. Zlikwidowanie zapalenia jest główną przyczyną, dla której naukowcy, badacze i lekarze mogą opowiedzieć tyle historii o sukcesach w leczeniu w pismach medycznych i dzięki której mamy tyle na pozór niewiarygodnych świadectw cofania się zespołu nadpobudliwości z deficytem uwagi (ADHD) i trądziku u nastolatków, depresji u dorosłych, upośledzającego artretyzmu, guzów gałki ocznej (naprawdę), reumatoidalnego zapalenia stawów, łuszczycy, tocznia… lista nie ma końca. Kiedy zajmiemy się pokarmami wywołującymi reakcję immunologiczną w organizmie i zwolnimy „hamulec” zapalenia, który powstrzymuje organizm, ludzie zaczynają czuć się lepiej. Dlatego jestem pewien, że bez względu na to w jakim stanie zdrowia znajdujesz się obecnie, twoje samopoczucie zacznie się poprawiać, jeśli będziesz przestrzegać zasad tego programu.

W tej książce znajdziesz wszystkie informacje potrzebne, by zrozumieć mechanizm autoimmunologiczny i sposób, w jaki manifestuje się w twoim ciele, rozpoznać, skąd się bierze i rozwiązać problem, tak by iść dalej i doświadczyć optymalnego zdrowia. Autoimmunologia jest labiryntem, a ja pokażę ci, jak z niego wyjść. Ponadto powrót do zdrowia i witalności tak cię ucieszy, że przestrzeganie programu stanie się twoją drugą naturą.

DOŚĆ AKCEPTACJI DLA KIEPSKIEGO ZDROWIA

Ilekroć prowadzę wykład na temat odwracania reakcji autoimmunologicznych, zaczynam od pytania: „Ilu z was jest zdrowych?”. Zazwyczaj zgłaszają się prawie wszyscy. Następnie pytam: „Ilu z was uważa, że jest w stanie optymalnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrego samopoczucia, a nie zaledwie w stanie braku choroby lub osłabienia?”. To określenie jest definicją słowa „zdrowie” w ilustrowanym słowniku medycznym Dorlanda. W tej chwili uczestnicy opuszczają ręce, zgłasza się przeciętnie jedna osoba na trzysta. Uśmiecham się do niej i gratuluję. Prawda jest taka, że uważamy się za zdrowych, ale tacy nie jesteśmy. Akceptujemy mierny poziom i w zdrowiu, i w życiu.

Tą książką chciałbym zapoczątkować rewolucję. Rewolucję przeciwko kiepskości. Podam dwie statystyki, które nadają mojej misji perspektywę. Po pierwsze USA znajduje się na przedostatnim miejscu na liście WHO dotyczącej jakości opieki zdrowotnej, mimo że wydajemy na zdrowie więcej niż jakikolwiek kraj! Co gorsza, według New England Journal of Medicine przekroczyliśmy granicę i po raz pierwszy w historii ludzkości nasze potomstwo będzie żyło krócej od rodziców. Nasze dzieci wcześniej zaczną chorować, wcześniej zostaną zdiagnozowane i umrą w młodszym wieku niż ich rodzice z powodu chorób, którym możemy całkowicie zapobiec, takich jak cukrzyca, otyłość czy choroba Alzheimera. Więcej dzieci niż kiedykolwiek wcześniej otrzymuje diagnozy cukrzycy, ADHD, autyzmu i młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów. Nie możemy tego zaakceptować.

Kiepska jakość opieki zdrowotnej, jaką akceptujemy, prowadzi do powstania świata, w którym dzieci umrą w młodszym wieku niż ich rodzice. Oto przykład: kiedy studiowałem medycynę, uczono nas, że cukrzyca typu 2 wieku dorosłego będzie wkrótce epidemią. Teraz nie nazywamy jej już chorobą dorosłych, bo tak wiele dzieci na nią cierpi. Jest to po prostu cukrzyca typu 2, jedno z największych zagrożeń zdrowotnych świata przemysłowego. Przewidywania sprawdziły się, „nadchodząca epidemia” już tu jest.

Prognozy dla dorosłych nie wyglądają lepiej. Masowo uwierzyliśmy w szalony pomysł, że te wszystkie dolegliwości, bóle i zmęczenie, które nas ogranicza, wynikają z „faktu” starzenia się albo życia w stresie. Słuchamy niedorzecznych reklam telewizyjnych o lekach, które przywrócą nam szczęście, jeśli tylko przeoczymy listę efektów ubocznych takich jak rak, ślepota, uszkodzenia mózgu i śmierć. Wypieramy ostrzeżenia i skupiamy się na wesołych obrazkach. Ale twoje życie, a zwłaszcza starzenie się, nie musi być spiralą depresji i choroby. Możesz zamiast tego poznać podstawy naukowe, wyjaśniające dlaczego nie doświadczasz optymalnego zdrowia i co możesz z tym teraz zrobić. Możesz też dowiedzieć się, dlaczego męczące objawy występują w określonych momentach.

Wyobraź sobie, że ludzkie ciało jest łańcuchem połączonych narządów i układów. Jeśli za niego szarpniesz, to zawsze pęknie najsłabsze ogniwo. W najsłabszym miejscu twojego ciała zapalenie wywrze największy wpływ i wywoła objawy. To słabe ogniwo może być przyczyną tego mglistego uczucia, że coś jest nie tak. Być może jest to nadwaga, pamięć, tarczyca. Może stawy albo hormony. To słabe ogniwo będzie miejscem, w którym doświadczysz choroby. Być może utożsamiałeś gorsze samopoczucie z wiekiem, ale tak naprawdę wiek ma niewiele wspólnego z samopoczuciem.

Odnalezienie tego najsłabszego ogniwa umożliwia nam zajęcie się problemem tak wcześnie jak to tylko możliwe. To dochodzenie mieści się w dziedzinie badawczej prognozowania autoimmunologicznego, a medycyna funkcjonalna zajmuje się tym, co można w danej sytuacji zrobić. Wiedza o tym, co może cię czekać, może dać ci motywację, by przyjrzeć się historii rodzinnej oraz obecnemu stylowi życia i zobaczyć, gdzie pojawiają się zaburzenia. Wówczas możemy wspólnie popracować nad przywróceniem ci dobrego samopoczucia.

Nie możemy już dłużej iść na ślepo z przekonaniem, że wszystko jest „w porządku”. Musimy obudzić się i nauczyć, jak dbać o własne organizmy. Kiedy zaczniesz odkrywać historię autoimmunologii, dowiesz się o sobie więcej, niż kiedykolwiek się spodziewałeś. Możesz przekazać te informacje swoim lekarzom i zamiast leczenia i stabilizowania objawów lub co gorsza słuchania, że nic złego się nie dzieje, zająć się swoim zdrowiem w jak najbardziej zrównoważony sposób. Wielu współczesnych badaczy szuka sposobów na wyciszenie reakcji immunologicznej, a ja wierzę, że pierwszym krokiem powinno być zaprzestanie dolewania oliwy do ognia. Wtedy łatwiej będzie zgasić ten ogień.

Nasze zbiorowe zdrowie może być na zupełnie różnych poziomach, jednak jeśli nie zajmiemy się mechanizmami, które uruchamiają tryb ataku w układzie odpornościowym, to nadal będziemy się przedwcześnie starzeć i wcześniej zapadać na choroby. Jeśli nie zrobisz nic, aby przejąć kontrolę nad reakcją autoimmunologiczną, to nawet jeśli będziesz miał geny umożliwiające zachowanie energii i żywotności w wieku 90 lat, pewnie ich nie dożyjesz.

Nie musisz mi wierzyć na słowo, badania to potwierdzają. Układ odpornościowy jest jedną z dziedzin, które cieszą się największym zainteresowaniem badaczy od 25 lat. Doktor Yehuda Shoenfeld (ojciec prognozowania autoimmunologicznego i ktoś, o kim będę wspominał w tej książce) mówi, że Nagrody Nobla były przez ostatnie 20–25 lat przyznawane przede wszystkim za odkrycia dotyczące układu odpornościowego.

Mimo to od momentu opublikowania wyników badań to chwili ich zaakceptowania przez lokalnych lekarzy mija przeciętnie 17 lat^3. Sęk w tym, że nie masz 17 lat do stracenia. O ile twoi lekarze nie są na bieżąco z najnowszymi badaniami, mogą nie zdawać sobie sprawy z aktualnego stanu wiedzy na temat układu odpornościowego. Bardzo możliwe, że jeśli nie studiowali w ciągu ostatnich 10 lat, to nie uczyli się na ten temat. Dlatego ta książka jest tak ważna dla twojego zdrowia, ponieważ twój lekarz, nawet o najlepszych intencjach, może nie korzystać z najnowszych odkryć w leczeniu ciebie.

Ta książka przedstawi ci niektóre z tysięcy badań przeprowadzonych w najlepszych instytucjach i opublikowanych w najbardziej prestiżowych pismach. Nauka wyraźnie pokazuje, że zmiana nawyków żywieniowych i unikanie pokarmów, które wywołują reakcję ze strony układu odpornościowego, nie oznacza, że przechodzisz na modną dietę. Jest to jedyny sposób na uporanie się z zapaleniem w twoim organizmie, tak abyś mógł wyzdrowieć.

CZĘŚĆ 1
PROBLEM

1
SPEKTRUM AUTOIMMUNOLOGICZNE

W tym rozdziale omówimy pochodzenie chorób. Mam do ciebie pytanie: Czy sądzisz, że można obudzić się pewnego ranka z czymś takim jak cukrzyca, choroba Alzheimera czy z dodatkowymi 13 kilogramami? Nie. Naukowcy twierdzą, że to wszystko jest wynikiem procesów trwających całe dekady i rozwijających się krok po kroku. Jeśli jednak zdobędziesz wiedzę na temat etapów rozwoju choroby, zrozumiesz, że jest sposób na stłamszenie choroby w zarodku, albo, jak mówią naukowcy, sposób, by zatrzymać rozwój choroby autoimmunologicznej i utrzymać zdrowie na dłużej oraz skrócić okres niedołężności pod koniec życia.

Moja praca dotycząca celiakii i nadwrażliwości na pszenicę uczyniła mnie jednym z wiodących ekspertów w tej dziedzinie. Ponieważ celiakia jest jedyną chorobą autoimmunologiczną, która została dokładnie zbadana – wiemy, co czyni człowieka podatnym (geny), co ją wywołuje (gluten w pszenicy, życie i jęczmieniu) i co musi nastąpić, by choroba się rozwinęła (przepuszczalność jelita) – jest dobrym modelem do badania. Będę się do niej odnosić w tym rozdziale i w dalszej części książki, ponieważ jest klasycznym przykładem spektrum autoimmunologicznego.

Używamy pojęcia „spektrum”, aby zaklasyfikować idee albo przedmiot na skali pomiędzy ekstremalnymi punktami. Spektrum autoimmunologiczne to pogłębiający się stan choroby, który na jednym krańcu ma pełne zdrowie, a na drugim chorobę degeneracyjną. Pomiędzy tymi skrajnościami znajduje się wiele różnych, ale spokrewnionych etapów, gdzie następny wynika z wcześniejszego i zazwyczaj podążają w kierunku coraz poważniejszej choroby. Tak właśnie doświadczamy uszkodzeń autoimmunologicznych, na długo zanim pojawią się pierwsze objawy choroby. Znów, na jednym krańcu spektrum nie ma oczywistych objawów: ten stan nazywamy łagodną autoimmunologią. Na drugim krańcu znajduje się dobrze zdefiniowany problem zdrowotny: choroba albo zaburzenie kliniczne. Przestrzeń pomiędzy tymi skrajnościami zawiera proces chorobowy (akumulację uszkodzeń), co nazywamy patologiczną autoimmunologią. Korzyścią ze zrozumienia tego spektrum jest to, że możemy świadomie zmienić kierunek i podążać w stronę pełnego energii zdrowia, a nie choroby. To właśnie jest cel tej książki.

Intensywność pogarszania zdrowia możemy zmierzyć przy pomocy poziomu przeciwciał. Niektórzy mają zauważalne objawy już przy lekkim podwyższeniu poziomu przeciwciał, podczas gdy inni nie mają żadnych nawet przy bardzo wysokim poziomie przeciwciał. Jednak oba typy ludzi są na spektrum i ich zdrowie będzie pogarszać się aż do chwili, w której otrzymają diagnozę przewlekłej albo śmiertelnej choroby. Dlatego to czy zauważasz objawy czy nie jest bez znaczenia: jeśli poziom twoich przeciwciał jest podwyższony, to znaczy, że napędzają one degenerację tkanek.

Ilekroć mamy kontakt z bodźcem środowiskowym (takim jak gluten, orzeszki ziemne, pleśń…), nasz układ odpornościowy uaktywnia się, by nas ochronić. To się dzieje bez przerwy i z założenia ma pracować w tle, tak byśmy tego nie zauważali. To jest normalne działanie układu odpornościowego: nic wówczas nie czujesz. Kiedy stężenie bodźca wzrośnie, możesz poczuć lekki dyskomfort, na przykład katar, ból mięśni lub utratę jasności myśli. Jeśli stężenie bodźca nadal rośnie, układ odpornościowy musi odpowiedzieć w bardziej agresywny sposób, co uruchamia kaskadę zapalenia. Nadmierne zapalenie wykraczające poza normę wywoła uszkodzenie tkanek. Trwające uszkodzenie tkanek wywoła zapalenie narządów. Trwające zapalenie narządów zwiększy natężenie objawów i podniesie poziom przeciwciał w zaatakowanym narządzie. Teraz już mamy objawy, które można zidentyfikować jako chorobę autoimmunologiczną.

W 2003 roku doktor habilitowany Melissa Arbuckle wraz z kolegami opublikowała przełomowe badania przedstawiające rozwój spektrum autoimmunologicznego w New England Journal of Medicine. Dr Arbuckle badała historię 130 pacjentów szpitala dla weteranów, którzy chorowali na toczeń, klasyczną chorobę autoimmunologiczną, która atakuje skórę, stawy i narządy wewnętrzne^1. W czasie lat służby osoby te wiele razy miały pobieraną krew. Na szczęście dla zespołu dr Arbuckle, rząd amerykański zamrażał i przechowywał próbki od 1978 roku i udzielił pozwolenia na przebadanie próbek z czasów, gdy chorzy na toczeń byli zdrowi i służyli w armii.

Badania wykazały, że każdy z pacjentów cierpiących na toczeń posiadał markery podwyższonego poziomu siedmiu różnych przeciwciał wywołujących toczeń na lata przed wystąpieniem objawów. Poziom przeciwciał podwyższał się co roku, aż osiągnął stan plateau, a wtedy uszkodzenie narządów było na tyle poważne, że wystąpiły objawy. Ten etap nazywany jest wczesną patogeniczną reakcją autoimmunologiczną. Kiedy pacjenci znaleźli się na tym plateau, czuli się już na tyle chorzy, by pójść do lekarza.

Z biegiem czasu coraz więcej komórek ulegało chorobie, zapalenie pogłębiało się, a objawy stawały coraz bardziej poważne. W końcu, gdy były już nie do zniesienia, weterani szli do lekarza i otrzymywali diagnozę tocznia. Jednak ci wszyscy mężczyźni i kobiety znajdowali się na spektrum autoimmunologicznym od co najmniej pięciu lat. Nie możemy wyczuć, że przeciwciała zabijają nasze komórki we wcześniejszych etapach, więc nic nas nie ostrzeże przed uszkodzeniem tkanek, aż pogłębi się ono na tyle, by stać się ewidentną chorobą kliniczną.

Gdybyś to ty był w takiej sytuacji, czy nie wolałbyś dowiedzieć się, że jesteś na autoimmunologicznym spektrum? Czy czekałbyś na moment, w którym uszkodzenie narządów jest na tyle znaczne, by wywoływać objawy, czy spróbowałbyś złapać chorobę wcześniej, zanim objawy staną się na tyle dokuczliwe, że potrzebna będzie pomoc lekarza?

Poniższy wykres przedstawia siedem przeciwciał, które mogą wywołać toczeń. Kiedy uczestnicy badania zauważyli pierwsze objawy, widzimy, że zaledwie ponad 18% z tych osób, które później otrzymały diagnozę tocznia rumieniowatego układowego (SLE), miało podniesiony poziom przeciwciał anti-Sm (purpurowa linia) 5 lat wcześniej; 28% miało podniesiony poziom przeciwciał anti-dsDNA (żółta linia); 48% miało podniesiony poziom przeciwciał ANA (zielona linia); 56% miało podniesiony poziom przeciwciał anti-La (czerwona linia); 59% miało podniesiony poziom przeciwciał anri-Ro (niebieska linia); a 64% miało podniesiony poziom przeciwciał aPL (ciemnofioletowa linia).

Podobnie, kiedy pacjenci otrzymali diagnozę SLE, widzimy, że wszystkie z siedmiu przeciwciał znajdowały się na podniesionym poziomie ponad pięć lat wcześniej. Musimy to zrozumieć: przeciwciała są na podniesionym poziomie, przez co uszkadzają tkankę na lata przed wystąpieniem zauważalnych objawów i postawieniem diagnozy.

Nasilenie objawów zależy od tego, jak długo osoba znajdowała się na spektrum autoimmunologicznym i w jakim stopniu nastąpiło uszkodzenie tkanek. „Dobra strona” wystąpienia objawów jest taka, że zmusza do zwrócenia uwagi na problem i do interwencji.

Mamy możliwość zrobienia czegoś z tymi pozornie niezwiązanymi ze sobą objawami, zanim uszkodzenie tkanek będzie tak poważne, że stanie się chorobą. Twoje powracające objawy takie jak zmęczenie, wzdęcia, brak energii i zaburzenia pamięci albo pozornie niezwiązane objawy, które się nagle pojawiają, mogą być wiadomościami od układu odpornościowego próbującego ci powiedzieć, że gdzieś brakuje równowagi.

Powiedzmy to jasno: objawy nie są pierwszą manifestacją problemu, są ostatnią kroplą, która przelewa czarę, gdy twoje ciało nie może już sobie poradzić. Kiedy twoje ciało pracuje bardzo ciężko, by zrekompensować uszkodzenia tkanek i utrzymać równowagę, jego zdolność adaptacji przez kompensacje (proces zwany allostazą) ulega wyczerpaniu.

Wówczas zakumulowane uszkodzenia zaczynają wywoływać objawy. Kiedy ta kula zacznie się toczyć, problemy będą stawać się coraz poważniejsze, chyba że ją zatrzymasz.

Co dziwne, przewlekłe problemy ze zdrowiem są niemal zaakceptowane jako zwyczajny element życia: zmęczenie, ból, depresja, otyłość, bezsenność, lęk, bóle głowy i wiele innych. Te objawy mogą być powszechne, ale nie są normalne. Różnica jest ogromna: powszechne oznacza, że wiele osób je ma, normalne oznacza, że „tak powinno być”. „Powszechne” objawy (bycie chorym, otyłym, zmęczonym i roztargnionym) nie powinny być akceptowane jako „normalne”, a świadomość tego powinna wzmocnić się na tyle, żebyśmy powiedzieli lekarzom: „Zaraz, czy to, czego doświadczam, jest powszechne czy normalne?”. Prawda jest taka, że nikt nie powinien żyć z objawami, nikt nie powinien ich akceptować i nikt nie powinien ich ignorować.

Najgorszym, co można zrobić, jest ignorowanie objawów albo zażywanie środków przeciwbólowych z przyzwyczajenia. Nie ma nic złego we wzięciu aspiryny, ibuprofenu czy innego niesterydowego leku przeciwzapalnego (NLPZ) albo nawet leku przeciwbólowego przepisanego przez lekarza od czasu do czasu, ale jeśli zażywasz je regularnie, narażasz się na nowy problem. Aż 65% osób zażywających NLPZ regularnie przez pół roku lub dłużej zapada na zapalenie jelit, co może prowadzić do artretyzmu któregokolwiek ze stawów^2. Te środki mogą wywołać drugorzędną reakcję autoimmunologiczną, którą nazywam zniszczeniami ubocznymi, a którą opiszę później.

Drugim problemem z zażywaniem środków przeciwbólowych jest to, że nie zajmujemy się przyczyną bólu. Wyobraź sobie, że prowadzisz samochód i widzisz migającą lampkę na desce rozdzielczej. Czy w takiej sytuacji zatrzymałbyś samochód, znalazł kabel prowadzący do ostrzegawczej lampki, przeciął go i pojechał dalej? Podejrzewam, że nie. Wiesz, że tak nie można robić, bo samochód wkrótce ulegnie awarii, a my znajdziemy się w niebezpieczeństwie, jeśli będziemy ignorować lampkę. Czy sądzisz, że z ciałem powinno się tak postępować? A jednak często tak robimy, kiedy zażywamy środki przeciwbólowe, zamiast poszukać przyczyny bólu.

Ignorowanie albo wypieranie objawów sprawia, że stojące za nimi zaburzenia wywołują coraz głębsze uszkodzenia tkanek. Podczas gdy chęć szybkiego poprawienia samopoczucia jest naturalna, musimy zająć się mechanizmem wywołującym dyskomfort albo degeneracja będzie pogłębiać się do stopnia, w którym leki przestaną łagodzić objaw. Na przykład, choć antybiotyki skutecznie leczą trądzik, łagodzą jedynie problem na pewien czas, a nie działają na jego przyczyny. Ponadto stosowanie ich grozi długofalowymi konsekwencjami takimi jak uszkodzenia kości, blizny i żółtaczka autoimmunologiczna^3.

ANALIZUJ WYNIKI BADANIA KRWI

Kiedy lekarz omawia z tobą wyniki badania krwi i zauważysz, że w niektórych miejscach pojawia się H albo L oznaczające podwyższony lub obniżony poziom, a lekarz mimo to powie, że wyniki są „normalne”, zapytaj: „Doktorze, czy to jest powszechne czy normalne?”. To pytanie pewnie zapoczątkuje rozmowę dotyczącą tego, dlaczego te wskaźniki są wysokie lub niskie, gdy nie mieszczą się w normie.

Jeśli chcesz żyć w pełnym zdrowiu, musisz rozszyfrować to, co ciało stara się tobie przekazać. Prawda jest taka, że język ciała nigdy nie kłamie. Musimy po prostu nauczyć się go rozumieć. Taki jest cel tej książki: nauczyć cię, jak słuchać własnego ciała i zadawać mu odpowiednie pytania. Kiedy zrozumiesz, w jaki sposób układ odpornościowy uaktywnia się, aby chronić nas przed postrzeganymi zagrożeniami i nauczysz się jego języka, będziesz mógł znaleźć bodziec albo przyczynę swoich objawów i zorientować się, który z najeźdźców wciągnął cię na spektrum autoimmunologiczne.

Następnie możesz odnaleźć miejsce na spektrum, w którym się znajdujesz, co umożliwia ci zajęcie się mechanizmem na lata, zanim uszkodzenia tkanek nawarstwią się na tyle, że wykształci się choroba. Wówczas możesz odwrócić kierunek i powrócić do optymalnego zdrowia przez proste zmiany w stylu życia.

POZNAJ SWÓJ UKŁAD ODPORNOŚCIOWY

Ogromna większość z nas dąży do niebezpiecznego skraju spektrum autoimmunologicznego w konsekwencji działania naszych układów odpornościowych, które próbują ochronić nas przed kontaktem z toksycznym otoczeniem. Celem jest skierowanie nas w przeciwnym kierunku, z powrotem do normalnej odporności. Pierwszym krokiem jest zdobycie wiedzy o tym, jak działa nasz układ odpornościowy.

Układ odpornościowy jest jak armia – ma za zadanie chronić cię i składa się z różnych oddziałów, które współpracują ze sobą. Masz w sobie metaforyczną armię, marynarkę, siły lotnicze, komandosów i straż przybrzeżną (lekarze nazywają je przeciwciałami IgA, IgG, IgE, IgM, i IgD, które później opiszę dokładniej), każda jednostka ma swoją rolę do odegrania, aby nas ochronić i pomóc nam przetrwać i rozwijać się na tej planecie.

Mamy cztery różne układy odpornościowe i każdy wytwarza wspomniane wcześniej pięć reakcji. Największy z tych układów znajduje się z przewodzie pokarmowym (w jelitach), gdzie znajduje się od 70 do 85% układu odpornościowego. Kolejna część układu odpornościowego znajduje się z wątrobie pod postacią komórek Kupffera. Następna część to wszystkie białe krwinki w krwiobiegu, a ostatnia to komórki glejowe w mózgu.

Każdy z tych układów działa osobno, ale wszystkie stosują się do tych samych zasad i komunikują ze sobą. Każdy z układów odpornościowych składa się z co najmniej dwóch rodzajów broni: komórkowej albo odpowiedzi odpornościowej nieswoistej, która działa jak małe pistolety strzelające chemicznymi nabojami, i humoralnej, czyli odpowiedzi odpornościowej swoistej, która pełni funkcje ciężkiej artylerii, wzywanej, gdy potrzebne jest wsparcie.

W obliczu najeźdźcy takiego jak komórki rakowe, bakterie, wirusy, pasożyty, szkodliwe białka pokarmowe, a nawet związki chemiczne w lekach, nieswoista/komórkowa broń wytwarza cytokiny, biochemiczne naboje pierwszej pomocy. Cytokiny rozpoznają i niszczą wszystko, co uznają za zagrożenie. Powstaje kilka różnych typów cytokin, a układ odpornościowy decyduje, który rodzaj wypuścić w zależności od rodzaju zagrożenia. Na przykład wspieramy układ odpornościowy szczepieniami i otrzymujemy osobne uodpornienia na odrę i świnkę; za każdym razem celem jest inna cytokina. Jeśli strategia obronna broni komórkowych nie wystarczy, układ odpornościowy wzywa „armaty”. Wtedy włącza się układ humoralny/swoisty, a jego żołnierze wypuszczają rakiety samonaprowadzające zwane przeciwciałami.

Ten złożony biologiczny system działa bez przerwy, a jego ograniczony arsenał to jedyna ochrona naszego zdrowia wewnętrznego przed zagrożeniami z zewnątrz. Układ odpornościowy musi bardzo ciężko pracować we współczesnym świecie i z łatwością ulega przeciążeniu. Czasami szkodliwe substancje prześlizgują się przez bariery i wywołują (1) infekcje albo (2) męczące objawy, które nie rozwijają się w infekcję, którą można zdiagnozować. Obie sytuacje mogą prowadzić do poważnej choroby, zwłaszcza w przypadku dzieci i osób starszych, ponieważ układ odpornościowy potrzebuje czasu, by w pełni dojrzeć i traci skuteczność z biegiem lat.

Kolejnym problemem jest fakt, że nasze organizmy są takie same jak naszych przodków żyjących tysiące lat temu, podczas gdy zagrożenia, z którymi się zmagamy, są zupełnie inne. Mój dobry przyjaciel, doktor Mark Houston, biolog naczyniowy (specjalizujący się w badaniu naczyń krwionośnych) mówi: „Ludzkie ciało ma ograniczoną ilość reakcji na nieograniczoną ilość zagrożeń”. Nasi przodkowie potrzebowali ochrony immunologicznej przed kilkoma wirusami i garścią bakcyli – pasożytów, robaków oraz bakterii. Nasz dzisiejszy układ odpornościowy jest dokładnie taki sam, podczas gdy musi nas chronić przed tymi samymi pasożytami, robakami, wirusami i bakteriami co kiedyś, jak i przed „nieograniczoną ilością” zagrożeń takich jak superbakterie (odporne na antybiotyki); przed hybrydowymi i zmodyfikowanymi genetycznie pokarmami, dziesiątkami tysięcy toksycznych związków chemicznych z herbicydami i pestycydami włącznie i metalami ciężkimi takimi jak ołów, rtęć i kadm. Wszystkie te nowe zagrożenia są konsekwencją modernizacji społeczeństwa. Niektórzy twierdzą, że Imperium Rzymskie upadło przez akwedukty wyłożone trującym ołowiem, bo ludzki układ odpornościowy nie jest zaprojektowany do radzenia sobie z tą substancją. Sęk w tym, że nasze organizmy nadal reagują na te szkodliwe substancje (nazwane ogólnie antygenami), tak jakby były pasożytami, bakteriami albo wirusami. I tyle. To nasz cały system obronny.

PRZECIWCIAŁA NA PODWYŻSZONYM POZIOMIE TO BAZOOKI UKŁADU ODPORNOŚCIOWEGO

Kiedy nieswoisty układ odpornościowy nie może pozbyć się zagrożenia przez wywołanie zapalenia, wzywa na pomoc swoisty układ odpornościowy, by stoczył bitwę przy użyciu przeciwciał, wyszkolonych zabójców, którzy atakują konkretny cel. Gdziekolwiek znajdą zagrożenie, tam strzelają swoimi pociskami. Jeśli kiedykolwiek miałeś badanie krwi i dostrzegłeś literkę H przy markerze przeciwciał, to oznacza, że wielkie armaty intensywnie pracują nad tym, by opanować sytuację, którą postrzegają jako zagrożenie i bez względu na to czy odczuwasz objawy czy nie, przeciwciała uszkadzają tkanki.

Każda z armat ma własny rodzaj pocisków: IgA, IgG, IgE, IgM oraz IgD. IgM jest pierwszym przeciwciałem, wyzwalanym po wykryciu zagrożenia. Jeśli nie uda mu się całkowicie zneutralizować zagrożenia, organizm wytwarza kolejne przeciwciała, które przejmują kontrolę nad zadaniem. Jeśli zjesz coś, co twoje czujniki uznają za szkodliwe, tkanka nabłonkowa (komórki wyściełające jelita, płuca i naczynia krwionośne) wyzwoli IgA. IgG to reakcja układowa, w przypadku gdy szkodliwa substancja dotrze do krwi. Wiemy o istnieniu IgD, ale jego funkcja nie została jeszcze w pełni wyjaśniona.

Reakcja IgE stymuluje wyzwalanie cząsteczek histamin, które mogą zagrażać życiu, gdy jest ich za dużo, jak w przypadku alergii pokarmowych, na przykład na orzeszki ziemne lub użądlenia owadów takich jak pszczoły. Jeśli ty lub ktoś z twojej rodziny ma alergie, to zapewne znasz metodę testową symulującą reakcję IgE, polegającą na nakłuwaniu skóry, by potwierdzić alergię. Jednakże nie jest to jedyny sposób na wykrycie nadwrażliwości pokarmowej.

Jeśli powiesz lekarzowi, że twoje dziecko dostaje kataru, ilekroć zje dużo sera, dostaniesz skierowanie na wizytę u alergologa i test IgE reakcji na nabiał. Czy jeśli wynik testu będzie negatywny, to nadal będziesz podawać dziecku ser? Alergolog może powiedzieć, że to zupełnie bezpieczne, bo nie ma reakcji IgE.

Jednakże warto byłoby sprawdzić też reakcje innych oddziałów wewnętrznych sił zbrojnych. Testy na inne przeciwciała (IgA, IgG, IgM) mogą wykazać, że nawet jeśli dziecko nie ma alergii na nabiał, wywołującej reakcję IgE, to może pojawić się reakcja innych oddziałów. To być może nie będzie lotnictwo (IgE), ale armia (IgG) albo komandosi (IgA).

Czy test skórny jest wyczerpującą metodą na potwierdzenie alergii pokarmowej? Nie, to bardzo dobry test, ale podkreśla tylko jeden z wielu sposobów, w jaki układ odpornościowy może zareagować na szkodzące mu jedzenie. Jeśli lekarz nie przeprowadzi bardziej szczegółowych badań, twoje dziecko może być nadal narażone na nabiał, który będzie mu nadal szkodził.

Twój mózg może tak pokierować układem odpornościowym, by stworzył generała, który upewni się, że będziesz już na zawsze chroniony przed substancją pokarmową, która ci szkodzi. Na przykład może stworzyć generała Glutena, który będzie rozkazywał układowi odpornościowemu, by wytwarzał przeciwciała antyglutenowe i utrzymywał zdolność ich produkcji do końca twojego życia. Takich generałów nazywamy komórkami pamięci albo limfocytami B, a ich zadanie polega na ochranianiu organizmu przed narażeniem na toksyczne substancje, które już zostały uznane za szkodliwe. Na przykład jako dziecko najprawdopodobniej zostałeś zaszczepiony przeciwko odrze. Gdybym teraz zrobił ci badanie krwi, nie wykryłbym w niej przeciwciał odry, ponieważ nie miałeś ostatnio kontaktu z tym wirusem. Gdybym jednak zrobił ten test zaraz po szczepieniu, wyniki byłyby zupełnie inne.

Pamiętaj, twój układ odpornościowy to wojsko pełne generałów, którzy nie mają co robić. Kiedy otrzymałeś szczepienie przeciw śwince, twój organizm poznał przeciwnika i uzbroił się. Mózg zareagował poleceniem: „Generale, od dziś nazywasz się generał Świnka, proszę się tym zająć”. Generał Świnka buduje wtedy linię produkcyjną, która wytwarza żołnierzy – przeciwciała – wyszkolonych, by walczyć ze świnką i uzbrojonych w potężne bazooki. Podróżują przez krwiobieg, niszcząc wirusa świnki, gdziekolwiek go znajdą.

Gdy wszystkie wirusy zostaną pokonane, generał Świnka oznajmia: „Wyłączcie linię produkcyjną, nie potrzebujemy więcej żołnierzy”. Ponieważ generał jest leukocytem B, w przypadku ponownej styczności z wirusem świnki musi tylko nacisnąć przycisk i na nowo uruchomić linię produkcyjną, nie musi jej budować na nowo. Taki jest cel szczepień przypominających. Już w kilka dni po dawce przypominającej organizm może wyprodukować wystarczającą ilość przeciwciał, by cię ochronić. Dlatego też na kilka miesięcy przed wyjazdem do Afryki trzeba się zaszczepić przeciwko żółtej febrze i dendze, bakcylom, na które możesz być narażony w czasie podróży. Jeśli jednak wybierzesz się tam ponownie po 15 latach, potrzebujesz tylko dawki przypominającej na dwa tygodnie przed wyjazdem. Nie musisz na nowo konstruować linii produkcyjnej. Dawka przypominająca obudzi generała Żółtą Febrę i generała Dengę, a oni uruchomią linię produkcyjną, tak by w twoim krwiobiegu znajdowały się przeciwciała ciągle gotowe, by cię chronić.

Przeciwciała wyprodukowane do ochrony przed żółtą febrą, dengą, a także glutenem i nabiałem krążą w twoim krwiobiegu, szukając tych bakcyli albo cząsteczek pokarmów, które nauczono je atakować. Po zniszczeniu zagrożenia linia produkcyjna pozostaje czynna jeszcze przez miesiąc albo dwa. Wyprodukowane przeciwciała żyją od 2 do 3 miesięcy. To oznacza, że podwyższona ilość przeciwciał krążących wraz z krwiobiegiem pracuje, atakuje i czasami wywołuje uszkodzenia jeszcze przez długi czas po kontakcie ze szkodliwą substancją (taką jak gluten). Ten proces może trwać nawet do trzech lub pięciu miesięcy.

Czyli wystarczy jeden kontakt z zagrożeniem, by uruchomić konkretnego generała, a reakcja obronna trwa przez długi czas po tym kontakcie. Jeśli znów trafisz na żółtą febrę albo odrobinę glutenu, mechanizm obronny zostaje uruchomiony na nowo, poziom przeciwciał skacze, a układ odpornościowy wykorzystuje wszystkie moce, by cię chronić. Dlatego właśnie w przypadku nadwrażliwości na gluten lub inne pokarmy nie możemy zjeść „tylko troszeczkę”. W przełomowych badaniach opublikowanych przez The Lancet w 2001 roku przez dwadzieścia lat obserwowano pacjentów z celiakią, zapisując ich zwyczaje żywieniowe. Okazało się, że spożywanie glutenu raz w miesiącu miało ogromne konsekwencje, nawet jeśli pacjenci nie odczuwali zmiany samopoczucia. Oto dokładny cytat: „Nieprzestrzeganie diety bezglutenowej, zdefiniowane jako spożywanie glutenu raz w miesiącu, podnosi relatywne ryzyko śmierci sześciokrotnie”4. To wysoka cena za zjedzenie babeczki od czasu do czasu.

Kiedy twój układ odpornościowy nadal produkuje dużo przeciwciał, to poważna sprawa, chociaż wielu lekarzy to ignoruje, jeśli nie pojawiają się inne objawy. Na przykład jeśli masz podwyższony poziom przeciwciał w tarczycy, większość lekarzy uzna to za przypadek, jeśli nie towarzyszą temu zauważalne objawy ze strony tarczycy. Jednak nie jest to wcale przypadek: to wiadomość od układu odpornościowego oznaczająca problem. Podniesiony poziom przeciwciał oznacza, że układ odpornościowy wykorzystuje ostatnie zasoby, by zareagować na wykryte zagrożenie, zanim rozwinie się choroba. Podniesiony poziom przeciwciał twojej własnej tkanki powoduje zapalenie i uszkodzenie tkanek i już. Nie poczujesz tych narastających uszkodzeń wynikających z podniesionego poziomu przeciwciał, dopóki układ odpornościowy nie zabije takiej ilości komórek, że wystąpią objawy.

Podniesiony poziom przeciwciał występuje też w momentach, gdy nasz nieswoisty układ odpornościowy (pierwsza pomoc) ulega wyczerpaniu albo staje się nieskuteczny. Ten układ zużywa się przez samo monitorowanie naszego nerwowego trybu życia^5. Jedziemy autostradą życia, skrzynia biegów wyje, a my chcemy jechać coraz szybciej i szybciej, mimo że nadwerężamy silnik i biegi. Niektórzy lekarze doradzą ci, żebyś zwolnił, jeśli wydajesz się zestresowany albo wypalony, ale wydaje mi się, że ta rada nie jest realistyczna w dzisiejszym świecie. Według mnie lekarze, którzy mówią: „Nie stresuj się” albo „Zwolnij” po prostu się wymigują. Nie możemy zmniejszyć ilości stawianych nam wymagań, bez względu na to czy zajmujemy się dziećmi, czy musimy przetrwać w korku, czy dobrze radzić sobie w pracy. Nie możemy tak po prostu zwolnić. Nikt nie zwolni i, szczerze mówiąc, ty też nie powinieneś.

Zamiast tego pokażę ci, jak ustawić biegi, byś mógł jechać o wiele szybciej z mniejszym wysiłkiem. Będziesz mógł wtedy podróżować przez życie bez wyjącej skrzyni biegów, spalać mniej paliwa i wspierać układ odpornościowy. Wierzę w to, że każdy z nas ma przyrodzone prawo do życia pełnego pasji i nie powinno się to odbywać kosztem wypalenia organizmu. Część mojego życiowego motta pochodzi od George’a Bernarda Shawa:

Być wykorzystanym do celu, który uważasz za szczytny.

Być siłą natury, a nie jakimś małym, gorączkowym, samolubnym zlepkiem dolegliwości, żalów i narzekań na to, że świat nie poświęca się,

by uczynić cię szczęśliwym.

Nauczenie się, jak zmieniać biegi, jest całkiem proste, a z tej książki dowiesz się, jak to robić. Kiedy spożywasz dużo produktów, na które twój układ odpornościowy reaguje tak, jakby były zagrożeniem, tworzysz stres metaboliczny, który zamanifestuje się jako najsłabsze ogniwo. Zamiast tego możesz jeść pokarmy pełne mocy, które zmniejszą ten niepotrzebny stres. Z tej książki dowiesz się, jak zrezygnować z pokarmów, przez które czujesz się chory, gruby, zmęczony i roztargniony. Kiedy to zrobisz, twój organizm będzie mógł działać na takim poziomie, na jakim chcesz, by działał.

ZAPALENIE TO STRATEGIA BUDOWANIA FORTYFIKACJI

Zapalenie jest naturalną reakcją układu odpornościowego na zagrożenie. Kiedy układ odpornościowy produkuje cytokiny i przeciwciała, te siły pierwszego uderzenia niszczą zagrożenie i tworzą barierę między twoim organizmem a infekcją, raną albo miejscem poddanym naciskowi. Ta strategia bariery albo fortecy wzmacnia przepływ krwi i wysyła białe krwinki podnoszące odporność i przeciwciała do tych miejsc w ciele albo mózgu, które potrzebują leczenia. W niektórych przypadkach, na przykład ranki na dłoni, bariera wytwarza temperaturę i tkliwość, którą można zobaczyć i poczuć. Możesz wtedy zauważyć zaczerwienienie, bolesność i opuchliznę. W innych przypadkach zapalenie jest wewnętrzne i nie tak zauważalne. Występuje bolesność, zaczerwienienie i opuchlizna, ale nie możemy ich wyczuć, jak w przypadku miażdżycy, która postępując, zmienia się w chorobę serca. To jedna z „uśpionych” chorób, nie zdajemy sobie z nich sprawy. Nie wykryjemy ich bez bardzo czułych badań krwi.

Musimy zrozumieć, że istnieją dwa rodzaje zapalenia, to podstawa naszej umiejętności zorientowania się, co dzieje się w organizmie, na tyle wcześnie, by można było naprawić uszkodzenia.

Zapalenie to najważniejsza broń w arsenale układu odpornościowego, która utrzymuje nas w dobrym zdrowiu. Musimy o tym pamiętać, bo mało kto dobrze mówi o zapaleniu. Prawda jest taka, że zapalenie nam nie szkodzi. Szkodliwe jest nadmierne zapalenie. Kiedy zagrożenie zostanie zażegnane a uszkodzenie ciała naprawione (np. gdy ranka na palcu się zagoi), bariera zapalenia zostaje usunięta. Kiedy jednak zagrożenie istnieje nadal, zapalenie także trwa. Może się tak zdarzyć, jeśli amunicja w reakcji zapaleniowej nie była wystarczająco potężna, by zniszczyć najeźdźcę albo gdy nieświadomie wystawiamy się na kontakt z zagrożeniem, jak w przypadku niewykrytych nadwrażliwości pokarmowych. W takich sytuacjach ciągle jemy szkodzące nam produkty i dolewamy oliwy do ognia.

Kiedy zapalenie wymyka się spod kontroli, możesz zauważyć subtelne objawy i uznać, że być może oznaczają one, że się „starzejesz”. Na początku możesz zauważyć, że nieco przybrałeś na wadze i męczysz się szybciej niż do tej pory. Może przybyło ci 1,5 kilograma przez rok i trudniej ci dopiąć spodnie. Jeśli jednak pomnożysz to przez dziesięć lat, okaże się, że masz o dwa rozmiary więcej i oponkę w pasie. Tkanka tłuszczowa, która gromadzi się na brzuchu, wytwarza 17 różnych hormonów, a 15 z nich wzmaga zapalenie. Tkanka tłuszczowa powstaje zazwyczaj w wyniku złych nawyków, a jej rozwój może prowadzić do przybierania na wadze i zapalenia układowego w całym ciele. Prosty test przesiewowy nazywany analizą składu ciała pomoże ci dowiedzieć się, czy masz nadmierny poziom tkanki tłuszczowej.

Trwające długo, przewlekłe zapalenie jest bezpośrednio połączone z uszkodzeniem tkanek, które się akumuluje i z biegiem czasu wywołuje dysfunkcję. Kaskada nadmiernego zapalenia inicjuje proces degeneracyjny prowadzący do tycia, zmęczenia, depresji, przewlekłego bólu, nerwicy, bezsenności i chorób autoimmunologicznych. Praktycznie każda choroba degeneracyjna włącznie z rakiem, chorobami serca, cukrzycą, toczniem, stwardnieniem rozsianym, chorobami Parkinsona i Alzheimera łączy się z nadmiernym zapaleniem. Naukowcy wykazali, że miażdżyca (zwężanie naczyń krwionośnych prowadzące do chorób serca) i rak mają elementy autoimmunologiczne w początkowych etapach. Ogólnie szacuje się, że dolegliwości autoimmunologiczne doskwierają jednej na pięć amerykańskich kobiet i jednemu na siedmiu mężczyzn.

ZAPALENIE I NAJSŁABSZE OGNIWO

Miejsce, w którym zapalenie po raz pierwszy zamanifestuje się przez objawy, jest najsłabszym ogniwem w twoim łańcuchu. To miejsce zależy od twoich genów, dotychczasowego trybu życia i środowiska. Objawy bycia na spektrum autoimmunologicznym mogą przybrać różne formy w zależności od miejsca, w którym znajduje się najsłabsze ogniwo twojego zdrowia. Na przykład u osoby z nadwrażliwością na gluten mogą pojawić się problemy z funkcjonowaniem mózgu, takie jak bóle głowy, zaburzenia pamięci albo ataki. U innej osoby ta sama nadwrażliwość może się zamanifestować jako zaparcie, a u jeszcze innej jako choroba wątroby.

Nadmierne zapalenie jest jak pociąganie łańcucha, a gdzie znajduje się jego najsłabsze ogniwo, tam nastąpi uszkodzenie tkanki. Jeśli będzie to tarczyca, to możesz zauważyć, że jest ci zimno i masz problem ze zrzuceniem wagi. Jeśli będzie to wątroba, to możesz zauważyć, że alkohol działa na ciebie mocniej niż dotychczas, a jeśli jesteś kobietą, to możesz dotkliwiej odczuwać zespół napięcia przedmiesiączkowego. Jeśli najsłabszym ogniwem jest twój mózg, możesz zapominać proste rzeczy, takie jak gdzie zostawiłeś klucze albo mieć problemy i ogólne zaburzenia pamięci. Jeśli są to mięśnie, to możesz nie być tak silny jak wcześniej albo zauważyć problemy z wchodzeniem po schodach.

Zdarza się, że do wystawienia odpowiedniej diagnozy potrzeba wielu wizyt, a nawet różnych lekarzy. Na przykład osoba z celiakią przeciętnie potrzebuje pięciu lekarzy i jedenastu lat z objawami, żeby otrzymać kliniczną diagnozę celiakii. Jeśli objawy zakłócają codzienne życie, to znaczy, że uszkodzenia tkanek nawarstwiały się przez całe lata. Lata. Te objawy mogą skłonić cię do wizyty u lekarza, który zapewne skupi się na leczeniu objawów zapalenia (bóle stawów, bóle głowy, podwyższony poziom cukru we krwi), ale niekoniecznie zajmie się ich przyczyną. Cokolwiek ciągnie za twój łańcuch, może zostać zignorowane, a nadmierne zapalenie może wywołać kolejny problem w następnym słabym ogniwie. Medyczny termin określający to zjawisko to współzachorowalność.

Na przykład miernikiem skutecznej farmakologicznej terapii cukrzycy jest wskaźnik A1c. Standardowe podejście polega na zwiększaniu dawki leku tak długo, aż poziom hemoglobiny A1c nie powróci do normy. Jeśli będziesz stosować się do zaleceń lekarza i brać leki, to chwili, w której poziom cukru we krwi się ustabilizuje, twoje wyniki mogą wyglądać dobrze (hemoglobina A1c będzie na odpowiednim poziomie), ale lek może zwiększyć ryzyko współzachorowalności i wystąpienia takich problemów jak obniżenie sprawności umysłowej czy śmiertelnych zawałów serca. Dzieje się tak, ponieważ lek nie działa na mechanizm zapalny powodujący podniesienie poziomu cukru. Zapalenie nadal wywołuje uszkodzenia tkanki w naczyniach krwionośnych i mózgu. Przykro mi, że dowiadujesz się tego ode mnie, ale osoby z cukrzycą typu 2 mają krótsze życie, wcześniej zapadają na choroby układu krwionośnego i uszkodzenia mózgu (zaburzenia procesów poznawczych) niż reszta społeczeństwa właśnie wtedy, gdy przestrzegają zaleceń lekarza i biorą leki, które stabilizują tylko pierwszy objaw (podniesiony poziom cukru we krwi). Według metaanalizy(podsumowania wielu badań) opublikowanej w 2011 roku w New England Journal of Medicine, dotyczącej użycia leków na cukrzycę, zwiększenie dawki leku stabilizującego hemoglobinę A1c zmniejszało ryzyko nieśmiertelnego zawału serca o 21% w ciągu pięciu lat. To brzmi całkiem nieźle, prawda? Jednakże trzeba przeczytać wszystkie wyniki, by dowiedzieć się, że ryzyko śmierci w ciągu 5 lat wzrastało o ponad 19%6.

W pełni popieram korzystanie z leków, by łagodzić objawy, jeśli towarzyszy temu leczenie zapalenia leżącego u podstaw tych objawów. Tysiące lekarzy klinicznych przekonało się, że dołączając działania przeciwzapalne (takie jak opisane w tej książce) do opieki zdrowotnej, można zatrzymać, a czasami nawet cofnąć choroby degeneracyjne takie jak cukrzyca czy inne choroby autoimmunologiczne.

NADMIERNY STRES OKSYDACYJNY WYWOŁUJE SZALEJĄCE ZAPALENIE

W każdej komórce znajdują się maleńkie elektrownie – mitochondria. Kiedy wdychamy tlen, mitochondria używają go do wytworzenia energii potrzebnej, by organizm mógł funkcjonować. W tym procesie część „spalin” tworzy dodatkowe atomy tlenu zwane wolnymi rodnikami. Te cząsteczki mogą uszkodzić zewnętrzne ściany komórek, a nagromadzenie tych uszkodzeń prowadzi do pojawienia się objawów. Zazwyczaj wolne rodniki zostają zneutralizowane przez witaminy i polifenole o działaniu przeciwutleniającym, które działają jak gąbki zbierające wolne rodniki.

Możemy uzyskać te witaminy, jedząc kolorowe owoce i warzywa, dlatego właśnie w rozdziale 7 zalecam codzienne spożywanie warzyw w różnych kolorach. Każdy z kolorów zawiera inną rodzinę witamin, polifenoli i przeciwutleniaczy, które są bardzo zdrowe.

Jednakże mamy za mało przeciwutleniaczy w diecie i za dużo antygenów w otoczeniu, dlatego wolne rodniki mogą nawarstwić się i wywołać stres oksydacyjny, który uszkadza komórki w ciele. Miejsce zależy od umiejscowienia najsłabszego ogniwa. Stres oksydacyjny jest głównym mechanizmem wywoływania zapalenia i przyczyną uszkodzenia tkanek, które rozwija się w chorobę. Gdy wystarczająca ilość tkanki zostanie uszkodzona, następuje dysfunkcja narządu, która w końcu przeistacza się w chorobę. W tym momencie zazwyczaj otrzymujemy diagnozę.

Czy wiesz, że w czasie każdej podróży samolotem jesteś narażony na promieniowanie z rozbłysków słonecznych, co podnosi poziom stresu oksydacyjnego? Na przykład w chwilach największej aktywności rozbłysków możesz być narażony na równowartość siedmiu prześwietleń klatki piersiowej w czasie lotu z Nowego Jorku do Los Angeles. To ważna informacja, ponieważ promieniowanie wywołuje stres oksydacyjny. Nadmierne wystawienie na promieniowanie jest jedną z najważniejszych przyczyn, dla których stewardessy częściej cierpią na zaburzenia hormonalne i komplikacje w czasie ciąży, a piloci częściej zapadają na białaczkę i chłoniaka niż osoby pracujące w innych zawodach^7. Te osoby każdego dnia siedzą w aluminiowym pudle i są narażone na promieniowanie wywołujące nadmierny stres oksydacyjny. Wszystkim moim pacjentom pracującym w samolotach radzę, by stosowali pięciokrotną dawkę witamin przeciwutleniających. Potrzebują dużej ilości gąbek, by zetrzeć te wszystkie wolne rodniki wywołujące stres oksydacyjny.

Można też myśleć o stresie oksydacyjnym w sposób, którego nauczył mnie mój mentor, dr hab. Jeffrey Bland, współtwórca medycyny funkcjonalnej. Powiedział mi: Wyobraź sobie, że zapełniamy całe boisko pułapkami na myszy, potrzebujemy do tego 976 000 sztuk. Do każdej z nich włożymy piłeczkę do ping-ponga i wtedy całe pole będzie białe, bo nie będzie widać nic oprócz piłeczek. I teraz pomyśl, że stajesz z boku i wrzucasz na boisko dodatkową piłeczkę, trafia ona w jedną z pułapek, która z kolei wyrzuca swoją. Pop! Teraz w powietrzu znajdują się dwie piłeczki, jedna rzucona przez ciebie i jedna wystrzelona z pułapki. Te dwie piłeczki uderzają kolejne dwie pułapki: Pop, pop! W powietrzu znajdują się teraz cztery piłeczki. Pop! I następne osiem, szesnaście i tak dalej. Pop, pop, pop, pop, pop, pop, pop, pop. Wywołałeś reakcję łańcuchową, która trwa na długi czas po rzuceniu pierwszej piłeczki.

Podobnie jak w tym przykładzie, pierwszy kontakt z zagrożeniem wywołuje zapalenie, a stres oksydacyjny zwiększa się wykładniczo, żyjąc własnym życiem. Przekroczyłeś granicę, za którą twoje własne gaśnice nie są w stanie uporać się z pożarem. Jeśli nie przestaniesz dolewać oliwy do ognia i wywoływać coraz większego zapalenia (na przykład jedząc pokarmy, na które jesteś wrażliwy), czeka cię coraz głębsze uszkodzenie tkanek, dysfunkcja i w końcu choroba.

Oto przykład na to, jak prosta zmiana diety może zmniejszyć uszkodzenia spowodowane przez nadmiar stresu oksydacyjnego. Według metaanalizy opublikowanej przez British Medical Journal w 2004 roku możemy zmniejszyć ryzyko zapadnięcia na choroby układu krążenia o 75% i wydłużyć spodziewaną długość życia o 6,6 roku, a okres bez chorób układu krążenia o 9 lat, jeśli tylko stworzymy zdrową i bogatą w przeciwutleniacze dietę. Pokarmy, które należy spożywać codziennie, to na przykład ryby zimnowodne, ciemna czekolada (tak, dobrze przeczytałeś, ciemna czekolada codziennie), czosnek, migdały, czerwone wino i nieco poniżej pół kilo owoców i warzyw^8. Pamiętaj, chodzi tu o codzienną dietę. Nie wystarczy zjeść półkilogramowego worka marchewek, staraj się o różnorodność. Zjedz trochę marchwi, brokułów, czerwonej kapusty i pomidorów albo czerwonej papryki, żeby zdobyć wszystkie typy przeciwutleniaczy.

Na stronie 59 zaczniemy śledzić historię Samanthy i zobaczysz, jak wpływał na nią każdy z elementów składających się na spektrum autoimmunologiczne. Niestety ta część jej historii to dopiero początek.

IDENTYFIKACJA CHORÓB AUTOIMMUNOLOGICZYCH

Istnieje ponad 80 chorób autoimmunologicznych i wiele innych autoimmunologicznych dolegliwości. Różnica między chorobą a dolegliwością jest jasna. Dolegliwości są wynikiem dysfunkcji. Choroba autoimmunologiczna następuje, gdy dysfunkcja rozwinęła się na tyle, że uszkadza organ. Jeśli wytwarzasz przeciwciała przeciwko własnej tkance, każde z nich reprezentuje inną dolegliwość. Na przykład w przypadku tocznia mamy siedem przeciwciał, a każde z nich reprezentuje inny mechanizm dokładający się do dysfunkcji. Dlatego też toczeń wpływa na tak dużą liczbę organów i tkanek.

Narodowy Instytut Zdrowia mówi, że podczas gdy wiele chorób autoimmunologicznych występuje rzadko, zebrane razem dotykają około 8% populacji USA, czyli 24 milionów ludzi^9. To więcej niż osób cierpiących na raka (9 milionów) czy choroby serca (22 miliony). Według dr. Jeffreya Blanda, faktyczna liczba jest o wiele wyższa, bo statystyki obejmują tylko osoby, które zostały prawidłowo zdiagnozowane. Bardziej realistycznie jest szacować, że ponad 72 miliony osób w USA lub około 22% populacji cierpi na chorobę autoimmunologiczną. Pamiętaj, że problemy autoimmunologiczne dotykają jedną na pięć amerykańskich kobiet i jednego na siedmiu mężczyzn. Być może jesteś w tej grupie.

Osoby znajdujące się na spektrum autoimmunologicznym przeważnie cierpią na więcej niż jedną dolegliwość. Na przykład ponad 20% dzieci z celiakią ma też łagodną dysfunkcję serca^10. Ich celiakia jest na jednym krańcu spektrum z potwierdzoną diagnozą, a choroba serca jest na drugim, na razie bez objawów. Jeśli cierpisz na dolegliwość autoimmunologiczną, to najprawdopodobniej masz też inne słabe ogniwa w łańcuchu w różnych miejscach i zostaną aktywowane, jeśli nie zatrzymasz kaskady zapalenia.

Najczęściej występujące dolegliwości:

• Choroba Alzheimera

• Choroba Crohna

• Choroba Parkinsona

• Choroba tarczycy

• Choroba zwyrodnieniowa stawów

• Cukrzyca

• Łuszczyca

• Łysienie plackowate

• Nefropatie - choroby nerek

• Neuropatie – choroby mózgu i układu nerwowego

• Reumatoidalne zapalenie stawów

• Stwardnienie rozsiane

• Stwardnienie zanikowe boczne (choroba Lou Gehriga)

POZNAJ SAMANTHĘ

Samantha jest moją pacjentką, koleżanką i dobrą przyjaciółką, która cierpi na jeden z najpoważniejszych przypadków tocznia, jaki kiedykolwiek pojawił się w znanym na całym świecie Centrum Badania Tocznia w Wydziale Reumatologii Uniwersytetu Kalifornijskiego. Nie przesadzam, Samantha dwa razy zmarła na stole na ostrym dyżurze. W wyniku koniecznej agresywnej chemio- i sterydoterapii, która wywołała poważną osteoporozę i wielokrotne pęknięcia kręgosłupa, straciła 20 cm wzrostu. W końcu jednak wygrała z chorobą i jest teraz zdrowa i pełna energii. Jednakże jej historia może być dla nas ostrzeżeniem i przykładem na to, jak ważne jest, by nie tylko słuchać tego, co mówi organizm, ale także działać zgodnie z jego potrzebami.

Na piętnaście lat przed otrzymaniem diagnozy tocznia Samantha usłyszała, że dwutygodniowe zaparcie jest „normalne”. Kiedy miała 7 lat, często zapadała na poważne infekcje ucha, miała problem ze złapaniem oddechu, łatwo się męczyła. Niechętnie spełniała prośby mamy i wychodziła po zakupy, bo zawsze była zmęczona i nie czuła się dobrze. Zmuszała się jednak i wychodziła mimo ciągłych skurczów żołądka, zmęczenia i osłabienia mięśni.

Intensywność bólu, problemów z uszami, alergii i zmęczenia zmieniała się z biegiem czasu i życie toczyło się dalej. Samantha pamięta, że jako dziecko zawsze źle się czuła po jedzeniu, ale założyła, że nudności były czymś normalnym. Jako nastolatka cierpiała na obfity trądzik. Lekarz przepisał jej tabletki antykoncepcyjne już w wieku 13 lat, żeby opanować silne krwawienia menstruacyjne, a kiedy i to nie pomogło oczyścić jej skóry, dermatolog zapisał jej izotretynoinę (Accutane), która niestety nie pomogła na trądzik, ale wywołała u Samanthy przygnębienie.

Życiowym mottem nastoletniej Samanthy było: „Zniosę złe samopoczucie, to nic wielkiego, lekarz mówi, że jestem zdrowa. Pójdę na imprezę, będę się dobrze bawić, chcę cieszyć się życiem”. Starała się prowadzić normalne życie nastolatki, mimo że czuła się kiepsko. Jako dwudziestolatka o wzroście 180 cm Samantha była tak aktywna jak to tylko było możliwe. Grała w tenisa, tańczyła w balecie, dopóki nie zaczęła odczuwać skurczów w łydce pod koniec drugiego roku studiów. Pewnego ranka wcześnie wstała z łóżka i padła na twarz. Jej noga była opuchnięta. Pielęgniarka zaleciła jej zaprzestanie przyjmowania leku Accutane, który może wywoływać skurcze w mięśniach nóg. Na wszelki wypadek skierowała ją do szpitala na USG nogi.

Samantha miała dużo szczęścia, że USG wykryło skrzep w jej nodze, co oznaczało, że musi brać leki rozrzedzające krew. Po dwóch tygodniach skrzep oderwał się i powędrował do płuc, wywołując zator płucny. To poważne i zagrażające życiu powikłanie. Uznano, że zator jest spowodowany zespołem antyfosfolipidowym (zespołem Hughesa), chorobą polegającą na tworzeniu się skrzepów, które mogą wywołać zawał lub niewyjaśnione poronienie. To była pierwsza choroba autoimmunologiczna zdiagnozowana u Samanthy. Hematolog w centrum medycznym USC oznajmił: „Jeśli nie będziesz przyjmować Coumadinu (warfaryny, środka rozrzedzającego krew) przez resztę życia, pojawi się kolejny skrzep i umrzesz”.

Samantha wybrała się wtedy do kręgarza, który zajmował się wyłącznie kręgosłupem. I znów miała szczęście, bo rozpoznał, że potrzebuje pomocy wykraczającej poza jego możliwości. Polecił jej własnego kręgarza, który zajmował się medycyną funkcjonalną.

Doświadczenia Samanthy były klasyczne. Od najmłodszych lat była na spektrum autoimmunologicznym, ale nikt nie wpadł na pomysł, żeby go szukać. W wieku 3 lat cierpiała na poważne infekcje ucha, w wieku 7 lat miała bóle brzucha, zaparcia i wynikające z nich toksyczne zatrucie. Wszystkie te objawy były wyraźnym sygnałem, że coś złego dzieje się z jej układem odpornościowym, coś, co przyczyniało się do stworzenia środowiska dla nawracających infekcji ucha. Stosowała się do zaleceń medycyny tradycyjnej, ale ta nigdy nie zajęła się prawdziwymi przyczynami dolegliwości. Nic więc dziwnego, że nawet kiedy brała takie leki jak pigułki hormonalne, Accutane, leki na alergię i inhalatory przepisane przez lekarzy, nic tak naprawdę nie pomagało. Rodzice starali się jak mogli, a pozytywne nastawienie Samanthy motywowało ją do działania, ale w końcu kumulujące się objawy stały się na tyle potężne, że wywołały jeszcze poważniejszy problem.

Amerykańskie Stowarzyszenie Chorób Związanych z Autoimmunologią^11 opublikowało bardziej szczegółową listę. Chcę ci ją pokazać w całości, żebyś na własne oczy zobaczył, ile różnych chorób naprawdę znajduje się na spektrum autoimmunologicznym.

1. Agammaglobulinemia

2. Amyloidoza

3. Anemia hemolityczna

4. Aplazja czysto czerwonokrwinkowa

5. Autoimmunologiczna anemia aplastyczna

6. Autoimmunologiczna choroba tarczycy

7. Autoimmunologiczna choroba ucha wewnętrznego

8. Autoimmunologiczna dysautonomia

9. Autoimmunologiczna hiperlipidemia

10. Autoimmunologiczna małopłytkowośc samoistna

11. Autoimmunologiczna pokrzywka

12. Autoimmunologiczna retinopatia

13. Autoimmunologiczna żółtaczka

14. Autoimmunologiczne zapalenie jajnika

15. Autoimmunologiczne zapalenie mięśnia sercowego

16. Autoimmunologiczne zapalenie spojówek

17. Autoimmunologiczne zapalenie trzustki

18. Autoimmunologiczny niedobór odporności

19. Autoimmunologiczny obrzęk naczynioruchowy

20. Bielactwo

21. Bliznowaciejący pemfigoid oka

22. Celiakia

23. Choroba Addisona

24. Choroba Behçeta

25. Choroba Castlemana

26. Choroba Chagasa

27. Choroba Crohna

28. Choroba Duhringa

29. Choroba Gravesa-Basedowa

30. Choroba IgG4-zależna

31. Choroba Kawasakiego

32. Choroba Ménière’a

33. Choroba Muchy-Habermanna

34. Choroba Ormonda

35. Choroba zimnych aglutynin

36. Cukrzyca typu 1

37. Cukrzyca młodzieńcza typu 1

38. Dermatoza pęcherzowa

39. Dermatoza progesteronowa

40. Eksperymentalne alergiczne zapalenie mózgu i rdzenia

41. Encefalopatia Hashimoto

42. Endometrioza

43. Eozynofilowe zapalenie powięzi

44. Eozynofilowe zapalenie przełyku

45. Fibromialgia

46. Gorączka reumatyczna

47. Guzkowe zapalenie tętnic

48. Hipogammaglobulinemia

49. Idiopatyczne włóknienie płuc

50. Zapalenie pęcherzyków płucnych

51. Immunoregulacyjne lipoproteiny

52. Kardiomiopatia

53. Kłębuszkowe zapalenie nerek

54. Kompleksowy zespół bólu regionalnego

55. Kriobulinemia mieszana

56. Linijna IgA dermatoza pęcherzowa

57. Liszaj płaski

58. Liszaj twardzinowy

59. Łuszczyca

60. Łuszczycowe zapalenie stawów

61. Łysienie plackowate

62. Małopłytkowość samoistna

63. Miastenia

64. Mieszana choroba tkanki łącznej

65. Mikroskopowe zapalenie naczyń

66. Młodzieńcze zapalenie mięśni

67. Młodzieńczy artretyzm

68. Naczyniowe zapalenie mózgu i rdzenia

69. Napadowa nocna hemoglobinuria

70. Narkolepsja

71. Nawracające zapalenie wielochrząstkowe

72. Nefropatia IgA

73. Neuropatia obwodowa

74. Neuropatie aksonalne i neuronalne

75. Neuropatie demielinizacyjne

76. Neutropenia

77. Niedokrwistość złośliwa

78. Niepłodność autoimmunologiczna

79. Objaw Raynauda

80. Obwodowe zapalenie naczyniówki oka

81. Olbrzymiokomórkowe zapalenie mięśnia sercowego

82. Olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic

83. Czasowe zapalenie tętnic

84. Ostra martwicza encefalopatia

85. Ostre rozsiane zapalenie mózgu i rdzenia (ADEM)

86. Paranowotworowe zwyrodnienie móżdżku

87. Pęcherzyca

88. Pediatryczne popaciorkowcowe autoimmunologiczne zaburzenia neuropsychiatryczne (PANDAS)

89. Pemfigoid bliznowaciejący/łagodny pemfigoid błon śluzowych

90. Pemfigoid ciężarnych

91. Pemfigoid pęcherzowy

92. Pierwotna marskość żółciowa wątroby

93. Pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych

94. Piodermia zgorzelinowa

95. Podostre bakteryjne zapalenie wsierdzia

96. Polimialgia reumatyczna

97. Poprzeczne zapalenie rdzenia

98. Przewlekła borelioza

99. Przewlekła zapalna polineuropatia demielinizacyjna

100. Przewlekłe nawracające wieloogniskowe zapalenie kości i szpiku

101. Reaktywne zapalenie stawów

102. Reumatyczne zapalenie stawów

103. Reumatyzm palindromiczny

104. Rumień guzowaty

105. Sarkoidoza

106. Stwardnienie koncentryczne Balo

107. Stwardnienie rozsiane

108. Toczeń

109. Toczeń rumieniowaty krążkowy

110. Twardzina

111. Uogólniona choroba tkanki łącznej

112. Wrodzony blok serca

113. Wrzód Moorena

114. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego

115. Współczulne zapalenie oka

116. Wtrętowe zapalenie mięśni

117. Zakrzepowa plamica małopłytkowa

118. Zapalenie błony naczyniowej

119. Zapalenie małych naczyń skóry

120. Zapalenie mięśni

121. Zapalenie mięśnia sercowego (wirus Coxsackie)

122. Układowe zapalenie naczyń

123. Zapalenie naczyń związane z IgA

124. Zapalenie nerwu wzrokowego

125. Zapalenie skórno-mięśniowe

126. Zapalenie tarczycy Hashimoto

127. Zapalenie tętnic Takayasu

128. Zapalenie twardówki

129. Zapalenie wielomięśniowe

130. Zespół antyfosfolipidowy (APS)

131. Zespół bolesnego pęcherza moczowego

132. Zespół chronicznego zmęczenia

133. Zespół Churga-Strauss

134. Zespół Cogana

135. Zespół CREST

136. Zapalenie rdzenia i nerwów wzrokowych

137. Zespół Devica (zapalenie rdzenia i nerwów wzrokowych)

138. Zespół pozawałowy

139. Zespół Dresslera

140. Zespół Evansa

141. Zespół zapalenia nerek anty-GBM/anty-TBM

142. Zespół Goodpasture’a

143. Zespół Guillaina-Barrégo

144. Zespół Lamberta-Eatona

145. Zespół niespokojnych nóg

146. Zespół Parry’ego-Romberga

147. Zespół Parsonage’a- Turnera

148. Zespół po perikardiotomii

149. Zespół POEMS

150. Zespół Reitera

151. Zespół Schmidta

152. Zespół Sjögrena

153. Zespół Susaca

154. Zespół sztywności uogólnionej

155. Zespół Tolosy-Hunta

156. Zespoły wielogruczołowe (typ I, II I III autoimmunologiczny)

157. Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa

158. Ziarniniak Wegenera

159. Ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń