PEDOFILIA

Publikacja częściowo dofinansowana z funduszy pochodzących z grantu badawczego NN106261133 pt. Pedofilia: geneza i mechanizm powstania zaburzenia (kierownik projektu: M. Beisert) przyznanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Copyright © by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2011.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze

Redaktor prowadzący: Patrycja Pacyniak

Redakcja polonistyczna: Katarzyna Rojek

Korekta: Patrycja Pacyniak

Skład: Mirosław Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: 123RF/PICSEL

ISBN 978-83-7489-458-6

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.

ul. J. Bema 4/1a, 81-753 Sopot

tel./faks 58 551 61 04

e-mail: gwp@gwp.pl
www.gwp.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Pamięci moich Rodziców Aliny i Alfonsa Beisertów

Wstęp

Słowa, które kieruję do Czytelnika we Wstępie, stanowią refleksję osobistą, skonstruowaną na odrębnych zasadach niż tekst naukowy. Są bowiem okazją do przedstawienia źródeł inspiracji i przyczyn powstania niniejszej książki, zasad jej konstrukcji oraz sposobu jej ewentualnego wykorzystania.

Decyzja o poświęceniu kilku lat pracy zjawisku należącemu do kręgu patologii społecznej wynikła z chęci wzięcia udziału w społecznym dyskursie na temat jego źródeł, rozpowszechnienia i skutków oraz z chęci przeciwstawienia się niedobrej wizji ludzkiej seksualności, jakąkolwiek atrakcyjną postać by przybrała. Zdrowie seksualne traktuję jako ważną wartość osobistą i społeczną, dla której ochrony potrzebne są scalone, trwałe i pozbawione populistycznych posunięć wysiłki. Pedofilia jest zjawiskiem nienowym, różnie na przestrzeni czasu waloryzowanym, o falowym rozpowszechnieniu i narażonym na niespójną społeczną reakcję. Trudno poddaje się badaniom, ponieważ motywację do ukrywania prawdziwych rozmiarów przejawiają wszyscy: przestępcy, którzy zainteresowani są jej marginalizowaniem, oraz ci, którzy – ogarnięci obsesją walki z demonem seksualności – stosują szacunki nadmiarowe. Na przeszkodzie wyważonemu dyskursowi stoi ponadto rozbieżność między wiedzą profesjonalną a potoczną oraz między ochroną ważnych zasad a zyskiem liczonym w pieniądzu, wskaźniku oglądalności czy poczytności.

O tych kilku zagadnieniach zamierzam wspomnieć we Wstępie.

Pedofilia wywołuje dyskusje i polaryzuje postawy społeczne. W sytuacjach publicznych pozornie wszyscy są przeciw pedofilom i wyrażają oburzenie przy okazji wywoływania tematu. Faktycznie społeczeństwo – nie wyłączając profesjonalistów – dzieli się, jak już wspomniałam, dość wyraźnie na dwie różnorodne grupy. Czy wobec tego istnieje możliwość poszukiwania stanowiska wyważonego, które pozwala precyzyjnie – wyłączając lęki i uprzedzenia – zdiagnozować, czym pedofilia jest, a za co jej uznać nie można? Wysiłki te podejmują z dobrym skutkiem organizacje naukowe i społeczne, ustawo dawcy, osoby powszechnie uznane za autorytety. Stąd też wynika pierwsza naczelna zasada traktowania pedofilii, jaką przyjęłam w tej książce – pedofilia należy do patologii seksualnej. Jest zjawiskiem ocenianym negatywnie, ponieważ szkodzi zdrowiu i narusza dobrostan osób – wszystkich uczestników kontaktu seksualnego. Podkreślam to wyraźnie: szkodzi wszystkim, czyli i dziecku – co oczywiste – i dorosłemu – co oczywiste również, choć dla niektórych pedofilów trudne do zaakceptowania i uznania. Naczelną wartością, która służy jednocześnie jako kryterium oceny kontaktu seksualnego, jest równość obu partnerów sprawiająca, że interakcja ta jest pozbawiona (a przynajmniej ma na to szansę) eksploatacji i przemocy. Jeśli pozycja jednej ze stron – jakkolwiek wykorzystana – daje jej przewagę intelektualną, emocjonalną czy fizyczną, kontakt traci cechy kontaktu równych. Dorosłego uczy traktować dziecko jak obiekt służący zaspokojeniu potrzeby seksualnej osoby dorosłej, bez zwracania uwagi na to, że stadium rozwoju seksualnego dziecka znacznie różni się od momentu, który w rozwoju osiągnął dorosły. Ta rozbieżność, ta różnica – poza niebezpieczeństwem manipulacji – uniemożliwia dziecku realizowanie potrzeby seksualnej zgodnie z rytmem rozwojowym. Opisany skutek – istniejący niezależnie od innych konsekwencji kontaktu z dorosłym – stanowi o negatywnej naturze kontaktów seksualnych dziecko – dorosły. Wkroczenie dorosłego z wszystkimi atrybutami, które niesie dorosłość, w linię rozwoju seksualnego dziecka stanowi o jej zakłóceniu. Gotowość rozwojowa dziecka na realizację seksualną zgodną z jego wiekiem obejmuje, obok odpowiedniego dla wieku repertuaru zachowań, również odpowiedni, czyli zbliżony wiekowo, obiekt. Daje to szansę na rzeczywiste zaspokojenie potrzeb obu uczestników tej interakcji – zaspokojenie, które zgodne jest z etapem rozwoju obojga dzieci czy dorastających. Stąd konstruując normy rozwojowe pozwalające ocenić naturę zachowań seksualnych dziecka, zwraca się uwagę na zbliżony wiek ich uczestników jako na ważny wskaźnik zgodności z normą. Celowo abstrahuję tutaj od omawiania możliwych bliskich i dalekich negatywnych skutków kontaktu seksualnego dziecka z dorosłym. Konsekwencje te bowiem mogą, ale nie muszą, wystąpić. Dla argumentowania szkodliwości tego kontaktu ich pojawienie się ma jedynie status argumentu uzupełniającego, podkreślającego dodatkową szkodliwość zachowań pedofilnych. Dyskusja związana z naturą, rodzajem i warunkami wystąpienia tych konsekwencji odwołuje się jedynie do cechy podstawowej, decydującej o samej negatywnej naturze pedofilii, czyli do zakłócenia linii rozwoju seksualnego dziecka przez obecność dorosłego.

Z podobną uwagą traktuję szkodliwość kontaktów pedofilnych dla osób dorosłych. Także im, podobnie jak dzieciom, kontakty te nie pozwalają dojrzeć. Podejmując aktywność z kimś z definicji słabszym, dorosły – poza tym, że ex defmitione czyni krzywdę dziecku – nie pozwala sobie na kontakt oparty na wzajemności. Kontakt, w którym wymagania obu stron dają okazję do bycia zaspokojonym i do zaspokajania w konfrontacji z wymaganiami kogoś równego sobie. Te dwa elementy – krzywda czyniona słabszemu i szkoda czyniona sobie – decydują o niemożności zaliczenia pedofilii do normy. Budowanie własnego zaspokojenia seksualnego na odbieraniu takiej możliwości partnerowi nie może być uznane za osiąganie dobrostanu i zdrowia w szerokim tego słowa znaczeniu. Zagadnienia szczegółowe, definicyjne, wskazujące na różnicę między przeżywanymi przez pedofilów stanami i ich zachowaniami omówiłam w rozdziale 1, poświęconym im w całości. W tym miejscu jedynie sygnalizuję jednoznacznie, na jakiej zasadzie naczelnej oparłam swoje opracowanie, gdyż jej przyjęcie determinuje sposób tworzenia projektu badawczego i opracowywanie danych.

Drugą istotną kwestię, która nurtuje społeczeństwo w związku z pedofilią, stanowi poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o przyczyny jej powstania. Wielość opcji oscylujących między esencjalizmem biologicznym a konstruktywizmem społecznym prowadzi jedynie do wniosku o niejednorodnej naturze zjawiska i braku prostych rozstrzygnięć. Tymczasem ani pytanie nie jest błahe, ani odpowiedź nie jest pozbawiona konsekwencji. Jeśli bowiem istnieje dostateczna liczba dowodów na wrodzony charakter zaburzeń preferencji seksualnych (do których należy pedofilia), to odpowiedzi dotyczących sposobu traktowania osób nią dotkniętych i ich leczenia należy szukać w obszarze nauk medycznych. Jeśli jednak się okazuje, że za powstanie i rozwój pedofilii odpowiada szeroko ujęta socjalizacja, to proces oceny zjawiska i jego traktowanie pozostaje domeną nauk społecznych. Z braku wystarczających dowodów na wyższość którejkolwiek z opcji większość badaczy przyjmuje za punkt wyjścia podejście mieszane. Zakłada ono, że pedofilia jest zjawiskiem o naturze złożonej, niejednolitej, a wielość możliwych mechanizmów jej powstania raczej czyni bezowocnymi wysiłki wyjaśniania jej za pomocą teorii jednoczynnikowych – tym bardziej że kolejne pytanie dotyczące pedofilii, wiążące się z jej występowaniem i rozpowszechnieniem, nie dostarcza danych rozstrzygających, a raczej odpowiedź komplikuje.

W publicznych dyskusjach podnoszona jest często sprawa tak zwanej medialnej natury pedofilii. W prostszym wydaniu kwestia sprowadza się do pytania o to, czy pedofilia istniała zawsze i czy towarzyszące jej na przełomie wieku XX i XXI zainteresowanie jest spowodowane nagłym jej wzrostem, czy też stanowi efekt mody, a w tym wypadku tendencji do bezkrytycznej amerykanizacji życia społecznego w Polsce. Częstość podejmowania tematu pedofilii ma swoje powody, a częstość jej występowania – swoje. Do tych ostatnich należą: zmiana pozycji kobiet i mężczyzn we współczesnym świecie, przyznanie dziecku praw do specjalnej ochrony oraz brak spójności polityki społecznej.

Radykalna zmiana pozycji mężczyzny w Europie Zachodniej u schyłku XX wieku spowodowała konieczność nowego jej określania w przestrzeni publicznej i w przestrzeni intymnej. Sam fakt przynależności do płci męskiej nie stanowi już elementu przewagi i nie jest powodem do zajmowania uprzywilejowanej pozycji. Zmusza tym samym do jej poszukiwania. Linia życia mężczyzny i linia życia kobiety zaczynają się opierać na autokreacji w wyższym stopniu niż w tradycyjnych społecznościach patriarchalnych, w których były wyznaczane przez płeć biologiczną. Zmiana ta wywołuje również ewolucję w sposobie ujmowania seksualności kobiety i mężczyzny, podkreślając ich odrębność i równoważność. Odejście od androcentryzmu skutkuje pytaniem o to, kto znajduje się w centrum zainteresowania społeczeństwa, lub inaczej: gdzie, skoro nie w centrum uwagi, znajduje się mężczyzna. Z osoby o niepodważalnej przewadze, też doświadczanej w trakcie kontaktu seksualnego, mężczyzna ma szansę stać się partnerem w relacji seksualnej i pozaseksualnej, z całym dobrodziejstwem i ciężarem tego układu. Partnerstwo oznacza konfrontację z potrzebą seksualną kobiety oraz utratę pozycji decydenta. Oznacza też możliwość bycia zaspokojonym, uzyskania zainteresowania i wsparcia, dzielenia odpowiedzialności za jakość współżycia. Zmiana nie jest łatwa ani dla kobiet, ani dla mężczyzn. Stąd niechęć, niemożność lub opór przed jej dokonaniem może skutkować poszukiwaniem kontaktów seksualnych z osobami, których pozycja jest porównywalna z podporządkowaną dotychczas pozycją kobiety – czyli z osobami uległymi, zależnymi, nieświadomymi swoich potrzeb, niedysponującymi prawem do obrony. W ten sposób wyzwania współczesności w połączeniu z niemożnością porzucenia poglądu o związku płci męskiej z uprzywilejowaniem mogą prowadzić mężczyznę do włączania się w aktywność seksualną z dzieckiem.

Czynnikiem przeciwdziałającym z kolei opisanym wyżej trendom jest zmiana pozycji dziecka. Kiedy pedagogika wieku XX zaczęła spostrzegać dziecko jako pełnoprawną jednostkę, jego prawa, inne niż prawa człowieka dorosłego, zaczęły podlegać specyficznej ochronie. Z osób bliskich – najczęściej rodziców – obowiązek dbania o dobro dziecka rozszerzono na wszystkich dorosłych, a nawet na specjalnie powołane w tym celu instytucje. Wiedza o rozwoju seksualnym człowieka, przyznając dziecku prawo do odrębnego niż u dorosłego doświadczania i przejawiania seksualności, odkryła również jego prawo do rozwoju niezakłóconego niewłaściwą ingerencją dorosłych. Większa chęć ochraniania dzieci wynikła także ze znajomości znaczenia dzieciństwa i jego wpływu na przyszłe życie człowieka. Wszystkie te czynniki łącznie spowodowały, że zdarzenia krzywdzące dziecko – a za takie uznaje się aktywność seksualną z dorosłym – spotykają się obecnie w większości wypadków z negatywną oceną oraz powodują skuteczną interwencję. Podnosi ona i liczbę ujawnionych przypadków wykorzystywania seksualnego dzieci, i liczbę ujawnionych przypadków pedofilii.

Trudno określić proporcję, z jaką wymienione tu czynniki odpowiadaj ą za ro snący wskaźnik zachowań pedofilnych. Trudno – tym bardziej że w grę wchodzi powód kolejny, a mianowicie: niespójność polityki społecznej uprawianej w stosunku do pedofilii, a właściwie w stosunku do wszystkich członków społeczeństwa. Jest to czynnik istotny, ponieważ stwarza granice dla obywateli, którzy muszą kontrolować swoje zachowania seksualne i poddawać je restrykcyjnym ograniczeniom. Z punktu widzenia instytucji społecznych ważny element odpowiedzialny za skuteczność norm stanowi spójność tworzących ich podstawę zasad i wartości. W sytuacji wysyłania komunikatów sprzecznych (jednoczesnej zachęty do ochrony i naruszania tych samych wartości) nie można oczekiwać, że osoby, do których te komunikaty są skierowane, sprzeczność zauważą, zinterpretują i podejmą działania zgodne z jednym typem komunikatów, ignorując drugi. A taką tendencję do promowania niespójności rozpoznaję we współczesnej polityce społecznej w Polsce. Z jednej strony społeczeństwo dzięki uczonym, dziennikarzom, a w końcu ustawodawcy dowiaduje się, że istnieją pewne powszechnie cenione wartości, w których ochronę angażują się instytucje i jednostki. Należą do nich prawo do rozwoju wolnego od deprawacji i demoralizacji, obyczajowość płciowa, obyczajność społeczna, dobro moralne dziecka, jego wolność, w tym wolność seksualna. Na ich straży stoi system prawny razem ze środkami przymusu. Z drugiej strony media, propagując respektowanie wymienionych tu wartości, dopuszczają się zjawiska określanego mianem seksualizacji życia społecznego, a w omawianym obszarze – seksualizacji osoby dziecka. American Psychological Association (2010) opracowało wskaźniki seksualizacji jednostki, do których należą: uzależnianie wartości jednostki od tego, na ile jej osoba stanowi bodziec seksualny, utożsamianie atrakcyjności fizycznej z atrakcyjnością seksualną, instrumentalizacja (spostrzeganie osoby wyłącznie jako narzędzia zaspokajania potrzeb seksualnych), narzucanie seksualności oraz – co istotne w przypadku dziecka – przypisywanie mu cech seksualnych właściwych dla osób na wyższym poziomie rozwoju seksualnego. Wymienione wskaźniki seksualizacji osoby dziecka widoczne są w jego medialnych wizerunkach, co według niektórych badaczy (Bartlett, 2008) może prowadzić do nieświadomego spostrzegania go jako obiektu seksualnego. Dodatkowe niebezpieczeństwo wynika z komercyjnego podłoża tego procesu. Wizerunki seksualizowanych dzieci są dostarczane społeczeństwu w pierwszej kolejności przez reklamy określonych produktów skierowane do wybranych grup wiekowych. W związku z komercyjnym charakterem tego procesu część badaczy (Egan i Hawkes, 2008) określa go mianem pedofilii korporacyjnej.

Odczytywanie podwójnych i sprzecznych sygnałów płynących z mediów stwarza sytuację niebezpieczną. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo akcentowania tylko jednej grupy danych i ryzyko interpretowania ich w kategoriach przyzwolenia na uznanie dziecka za obiekt zaspokajania potrzeby seksualnej dorosłych. Kolizja dwóch typów wartości (ochrona zdrowia i podniesienie zysku) wynika wyraźnie z braku spójności w polityce społecznej. Czynnik ten – mimo że nie potrafię przytoczyć polskich wyników badań nad wpływem seksualizacji wizerunku dziecka na wzrost zachowań pedofilnych, a dysponuję jedynie informacjami klinicznymi – waży w sytuacji niskiej kontroli wewnętrznej czy w sytuacji przeżywania sprzecznych motywów przez potencjalnego sprawcę. Uważam, że należy brać go poważnie pod uwagę przy analizie czynników ryzyka pedofilii.

Można więc podsumować, że przemiany w postawach wobec seksualności człowieka i ukryte w nich ryzyko patologii stanowiły moje źródło inspiracji. Głównie jednak przeprowadziłam badania po to, by wyrazić niezgodę na tolerowanie patologii i wziąć udział w procesie zmiany. Nie uważam, że wykorzystywanie pedofilii dla celów medialnych czy politycznych zmniejszy cierpienie ofiar i sprawców. Najlepiej obu stronom służy zwykła, rzetelna wiedza, na której można budować programy leczenia.

Konstrukcję książki oparłam na dwóch prostych zasadach: użyteczności i zrozumiałości. Podzieliłam jej treść na osiem rozdziałów, które czytane kolejno powinny doprowadzić do uzyskania odpowiedzi na pytanie o mechanizm powstania i rozwoju pedofilii – zjawiska złożonego, spowodowanego licznymi uwarunkowaniami. Dlatego dwa pierwsze rozdziały ogólne i rozdział ostatni – podsumowujący – stanowią swoistą ramę teoretyczną dla rozdziałów szczegółowych. Poza tym każdy stanowi zamkniętą i odrębną całość, skoncentrowaną na uzyskaniu odpowiedzi na konkretne pytanie, głównie na pytanie o związek między wybranym typem uwarunkowań a pedofilią. Ilustruje to krótki przegląd zawartości treściowej.

Rozdział i zawiera ustalenia definicyjne: wskazuje na istnienie różnic między odmiennymi sposobami (klinicznymi, prawniczymi, społecznymi) definiowania pedofilii oraz przedstawia wyjaśnienie, skąd różnice te pochodzą i do czego prowadzą. Tendencja do poszerzania definicji pedofilii – główny kierunek działań ustawodawcy i klinicystów – powoduje penalizację coraz większej grupy zachowań, zwiększając jednocześnie ochronę osób dotkniętych skutkami patologii.

Rozdział 2 zbiera w jeden uporządkowany system teorie wyjaśniające genezę pedofilii: opiera się na formalnej trójpoziomowej klasyfikacji teorii, dzielącej sposoby wyjaśniania zjawiska na wieloczynnikowe (poziom I), jednoczynnikowe (poziom II) i szczegółowe (poziom III), a także zawiera dokładne omówienie najważniejszych czterech teorii zintegrowanych oraz wielu teorii jednoczynnikowych, przydatnych jako uzupełnienie i konkretyzacja tych pierwszych. Podkreśla mnogość istniejących wyjaśnień oraz zwraca uwagę na różną ich przydatność w pro ce sie ba dania przyczyn pedofilii i w procesie opracowywania skutecznej terapii.

Rozdział 3 przedstawia założenia projektu badań nad etiologią pedofilii. Otwiera go krótki opis własnej, społeczno-rozwojowej koncepcji powstania pedofilii, stanowiącej podstawę formułowania hipotez badawczych. Znajduje się w nim także charakterystyka grupy badawczej, złożonej z 248 mężczyzn osadzonych w zakładach karnych za przestępstwa z art. 200 kodeksu karnego oraz/lub z innych artykułów, głównie art. 197 oraz art. 201, wraz z opisem procedury badawczej i listą zastosowanych w badaniach własnych narzędzi.

Rozdział 4, zaliczany – wraz z trzema następnymi – do rozdziałów szczegółowych, poświęcony jest wrodzonym uwarunkowaniom pedofilii, mającym źródło w teoriach biologicznych. Zgromadzono tam informacje o wynikach badań nad neurohormonalnymi korelatami zaburzeń seksualnych, które stały się podstawą do formułowania hipotez na temat związków aktywności seksualnej sprawców z funkcjonowaniem ich układu dopaminergicznego, serotoninergicznego i noradrenergicznego. Omówiono w nim i zinterpretowano relacje między wybranymi cechami temperamentu i charakteru sprawców a ich zachowaniami seksualnymi, ze szczególnym podkreśleniem znaczenia dopaminy dla ich przebiegu.

Rozdział 5 prezentuje treści związane z wpływem socjalizacji dokonującej się w rodzinie na kształtowanie się seksualności człowieka. Przedstawione tam tezy wywodzą się z teorii rozwojowych (przywiązania) i społecznego uczenia, podkreślających znaczenie środowiska w powstaniu pedofilii. Omowiono także dowody empiryczne popierające zaprezentowane tezy oraz wyniki badań własnych nad znaczeniem przywiązania i postaw rodzicielskich w etiologii pedofilii. Okazało się, że wczesne relacje z opiekunem rozwijane poprzez późniejsze jego postawy wiążą się z typem relacji seksualnych podejmowanych przez dziecko w dorosłości.

Rozdział 6 zajmuje się wpływem kompetencji społecznych na kształtowanie się zaburzonych wzorców zachowań seksualnych. Podstawą stały się tutaj twierdzenia teorii uczenia i teorii stresu, zakładające, że aktywność seksualna dorosłego z dzieckiem jest efektem deficytu ważnych kompetencji społecznych – deficytu mającego pierwotne źródło w zaburzonych relacjach rodzinnych (omówionych w rozdziale poprzednim). Rozdział 6 zawiera wyniki badań nad niskim poziomem umiejętności społecznych sprawców, takich jak empatia, asertywność, intymność, style radzenia sobie ze stresem, i nad znaczeniem tych umiejętności w powstaniu pedofilii.

Rozdział 7 opisuje przebieg rozwoju seksualnego mężczyzn podejmujących zachowania seksualne z dzieckiem. Jego treścią jest próba odpowiedzi na pytanie, czy mężczyźni ci rozwijają się inaczej, a w szczególności: czy krzywdzą innych, ponieważ sami kiedyś byli krzywdzeni. Wyniki badań własnych, skoncentrowanych najpierw na weryfikacji hipotezy abused abuser, dowiodły, że 48% skazanych było wykorzystywanych seksualnie w dzieciństwie, lecz nie dostarczyły jednocześnie przekonującego wyjaśnienia związku tego faktu z obecnym sprawstwem. Wyniki dalsze jednak wskazały, że wczesny rozwój seksualny sprawców miał zaburzony charakter i że zaburzenia te wiążą się z aktywnością seksualną sprawców w życiu dorosłym.

Rozdział 8 stanowi podsumowanie badań: opisuje ogólne mechanizmy powstania pedofilii oraz zbiera informacje przydatne dla tworzenia metod leczenia pedofilów. Przeprowadzone badania wykazały bowiem, że tradycyjne programy, zwłaszcza wywodzące się z paradygmatu behawioralno-poznawczego, mogą w sposób nieprzewidziany uczyć kompetencji społecznych, które zwrotnie podnoszą niebezpieczeństwo zastosowania przez skazanych przemocy seksualnej w przyszłości. Rozdział 8 zamyka książkę wnioskiem o niejednorodnej naturze pedofilii i o konieczności traktowania jej jako zjawiska rozwijającego się według schematu różnych ścieżek. Pozwala to zrozumieć, że w grupie pedofilów mieszczą się osoby o różnych cechach osobowości, różnym sposobie działania i różnej zdolności sterowania swoją seksualnością.

Książka ta jest wynikiem zjednoczonego wysiłku wielu osób. W zakładach karnych badania przeprowadzali następujący studenci Instytutu Psychologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu – uczestnicy mojego seminarium magisterskiego w latach 2008-2010: Agnieszka Basińska, Marta Bladosz, Marta Błachut, Katarzyna Bogusiewicz, Anna Droś, Blandyna Gałła, Anna Grabińska, Martyna Janicka, Hanna Kasperek, Agata Kaźmierska, Artur Król, Marta Lasocka, Magdalena Leśnierowska, Justyna Litke, Maria Małkiewicz, Justyna Miter, Judyta Młynarczyk, Paulina Musielak, Aleksandra Nosek, Katarzyna Peichert, Agata Petrych, Małgorzata Ratajczyk, Iga Smektała, Justyna Straszewska, Filip Szumski, Daria Tomaszewska, Łukasz Wański, Aleksandra Wenne, Marcelina Westphall, Oktawia Weydmann, Adriana Wit, Anna Zawistowska, Elwira Żurkiewicz. Większość z nich pracowała z ogromnym zapałem, nie tylko wypełniając obowiązki studenta, ale angażując się po stronie tych, którzy chcą zrozumieć i zmienić świat. Dziękuję im tą drogą raz jeszcze.

Moją wdzięczność i uznanie wyrażam przede wszystkim kolegom i współpracownikom psychologom, którzy żadnych formalnych zobowiązań względem badanych ani względem mnie nie mieli. Ich nieoceniona pomoc i chęć uczestniczenia w ciekawym zadaniu pozwoliła zrealizować ten projekt przy bardzo skromnych funduszach. Do grupy tej należeli: Karolina Halemba, Alicja Kapała, Joanna Kempka, Magdalena Kobyłecka, Edyta Laurman-Jarząbek, Przemysław Marcinek, Marika Nowicka, Anna Roszyk, Rafał Rutkowski, Sylwia Sawczuk-Słabińska, Wojciech Sroka i Krzysztof Tryksza.

Dziękuję również za pomoc wszystkim pracownikom zakładów karnych wymienionych w rozdziale 3, a Centralnemu Zarządowi Służby Więziennej – za zezwolenie na przeprowadzenie badań i udział w sporządzaniu ewidencji skazanych.

Liczne trudności merytoryczne i organizacyjne zmogłam dzięki, najpierw moim studentom, a teraz nieocenionym doktorantom, Annie Roszyk i Filipowi Szumskiemu – współpracownikom młodym, zdolnym i cierpliwym, którzy służyli mi fachową pomocą zawsze, gdy była taka potrzeba. Ich – nie waham się powiedzieć – rzetelna wiedza i zaangażowanie znacznie podniosły jakość tej pracy. Dlatego chcę swojej wdzięczności nadać pisemny kształt. Dr Marzenie Zakrzewskiej wyrażam nieustanny podziw za zaangażowanie w poszukiwanie nowych rozwiązań starych metodologicznych problemów i ciągłą gotowość do metodologicznych konsultacji. Tradycyjnie dodam, że udział wszystkich wymienionych osób w powstaniu książki nie obejmuje zawartych w niej błędów, ograniczeń i uchybień, za które zawsze odpowiadam sama.

1
Dyskusja wokół definicji pedofilii

1.1. Rodzaje definicji pedofilii

Wśród badaczy zjawiska pedofilii trwa ożywiona dyskusja na temat zakresu jego definicji, jej typu oraz jej elementów składowych. Mnogość dylematów, która się z tym wiąże, wskazuje na rangę zagadnienia. Definicja wpływa bowiem na diagnozę rozpowszechnienia zjawiska i ocenę trendów oraz wyznacza sposób reagowania na nie (sankcje, leczenie, prewencja).

Do analizy i na użytek niniejszego opracowania dobrano tylko niektóre propozycje definicyjne, kierując się dwoma kryteriami: powszechnością i kompletnością.

„Pedofilia” jest pojęciem szerokim. Najogólniej mówiąc, opisuje ono zjawisko polegające na relacji seksualnej dorosłego z dzieckiem.

Posługiwanie się terminem „pedofilia” – mimo pozornej oczywistości jego znaczenia – jest jednak powodem licznych nieporozumień, przede wszystkim między klinicystami (psychologami, lekarzami) a prawnikami. Ustalenia definicyjne komplikuje fakt, że w dyskusji nad zawartością i zakresem pojęcia biorą udział również kompetentni przedstawiciele innych zawodów (np. dziennikarze, pedagodzy, socjolodzy), zachęcając społeczeństwo do zajmowania stanowiska w tej kwestii. Definicjom profesjonalnym towarzyszą więc definicje społeczne, których obecność nie może być lekceważona przez badaczy. Istotą różnicy w ujmowaniu pojęcia „pedofilia” jest fakt, że w pierwszym – klinicznym – rozumieniu odnosi się ono do wewnętrznej dyspozycji człowieka, zwykle przejawiającej się w jego działaniu, natomiast w drugim – prawniczym – do określonego zdarzenia. W trzecim – potocznym – znaczeniu jest to pewna forma (zwykle drastyczna) aktywności seksualnej osoby dorosłej.

Wskazane nieporozumienia definicyjne sprawiają, że konieczne staje się przeanalizowanie na wstępie dwóch typów zagadnień. Po pierwsze, omówienie różnych rodzajów definicji pedofilii i wskazanie na konsekwencje wynikłe z ich istnienia. Po drugie, uporządkowanie zależności między pojęciem pedofilii a pojęciami opisującymi zjawiska podobne, których istotą jest również angażowanie dzieci w aktywność seksualną.

W literaturze przedmiotu poświęconej pedofilii funkcjonują – jak sygnalizowano – trzy rodzaje definicji: kliniczne, prawnicze i społeczne. Każdy z nich opisuje to samo zjawisko z nieco innej perspektywy ze względu na różne cele stawiane przez badaczy w procesie definiowania.

1.1.1. Definicje kliniczne pedofilii

Dla klinicysty pedofilia stanowi zjawisko z obszaru psychopatologii (Hall i Hall, 2007), ponieważ uznawana jest za jedną z postaci parafilii. Oba słowa – „parafilia” i „pedofilia” – wywodzą się z języka greckiego, a znajomość ich pierwotnego znaczenia pomaga w formułowaniu definicji zjawiska. Parafilia – ze względu na to, że stanowi zbitkę dwóch wyrazów (para – obok, philia – skłonność, miłość) – może być tłumaczona dosłownie jako niewłaściwa, pozostająca poza normą (dosł… obok normy) forma miłości. To stosunkowo nowy termin, wprowadzony do seksuologii – jak twierdzi Giuseppe Maria Lo Duca – przez Friedricha Salomona Kraussa (Imieliński, 1990). Przyjął się najpierw w seksiatrii amerykańskiej, a następnie został wprowadzony do piśmiennictwa europejskiego. O jego randze świadczy fakt, że w DSM-III zmieniono klasyfikację diagnostyczną w ten sposób, iż w miejsce dewiacji wprowadzono pojęcie parafilii. DSM-IV utrzymuje ten trend, definiując parafilie jako „uporczywe wzorce zachowań seksualnych, w których osiągnięcie pełnej satysfakcji seksualnej jest uzależnione od pojawienia się specyficznych przedmiotów, rytuałów czy sytuacji” (Carson, Butcher i Mineka, 2003, s. 629-630). Podobnie (również odwołując się do propozycji DSM-IV) w obszarze patologii umieszcza wszelkie parafilie (w tym także pedofilię) Martin Seligman, uznając, iż są nimi „zainteresowania seksualne […] tak bardzo zaburzone, że upośledzają zdolność utrzymania afektywno-erotycznego związku między ludźmi” (Seligman, Walker i Rosenhan, 2003, s. 585). Nie ulega wątpliwości, że parafilia traktowana jest tu jako choroba – jako kategoria zaburzeń życia seksualnego. Przywołanie tego faktu ma kluczowe znaczenie ze względu na próby sytuowania pedofilii, czyli jednej z postaci parafilii, wśród zjawisk mieszczących się w granicach normy. Prostym zabiegiem, który ma na celu jego ukrycie, jest posługiwanie się dosłownym tłumaczeniem słowa „pedofilia” – miłość do dzieci (z greckiego: paidos – dziecko, phileo - lubię), bez wskazania, do jakiego rodzaju zjawisk (parafilii) ten termin się odnosi (www.pl.puellula.com/malyksiaze). Tymczasem źródłosłów parafilii wskazuje na to, że pedofilia oznacza taką postać parafilii, w której obiektem tej niewłaściwej formy miłości jest dziecko.

Definicje kliniczne – co dotyczy również definicji pedofilii – tworzone są po to, by na podstawie jak najlepszego opisu zjawiska postawić trafną diagnozę. Pochodzą zwykle z dwóch źródeł: od tak zwanych autorytetów, czyli badaczy zajmujących się zagadnieniem (np. Finkelhor i Araji, 1986), oraz od organizacji (specjalnie w tym celu desygnowanych, np. World Health Organization – WHO czy American Psychiatric Association).

W pierwszym przypadku definicje formułują znani badacze, którzy wyjaśniając zjawisko (i zwykle posługując się danymi empirycznymi uzyskanymi z badania pedofilów), zaczynają od podjęcia decyzji co do jego zawartości i zakresu. Chodzi tu o osoby znane, których znaczący dorobek naukowy legitymizuje ich wysiłki tworzenia definicji, zwykle o charakterze projektującym. Na przykład Ron Langevin (1990) uważa, że „pedofilia” jest terminem często stosowanym w odniesieniu do zbioru anomalii seksualnych polegających na angażowaniu dzieci jako seksualnych partnerów dorosłych, zwykle mężczyzn. Mężczyzn tych odróżnia od innych silniejsze reagowanie podnieceniem na dziecko niż na osobę dorosłą. Do tak szeroko zarysowanego zakresu pojęcia autor włącza reakcje seksualne dorosłego niezależne od płci dziecka i od typu aktywności podjętej wobec niego: preferowane lub zastępcze, jednorazowe lub trwałe. Równie szeroko definiują pedofilię David Finkelhor i Sharon Araji (1986), uznając, że jest nią każdy kontakt seksualny dorosłego z dzieckiem, niezależnie od motywu. Ma to miejsce wtedy, gdy dorosły jest świadomy swojego seksualnego zainteresowania dziećmi przed okresem dojrzewania. O występowaniu pedofilii można wnioskować na podstawie jednego z dwóch typów zachowań: dorosły ma kontakty seksualne z dzieckiem (dotyka dziecka lub zmusza do seksualnego dotykania dorosłego) lub masturbuje się, używając fantazji z obrazem dziecka. Pedofilia oznacza więc w tym przypadku każdy kontakt seksualny z dzieckiem (nawet o charakterze przemijającym), który może przybierać dwie formy: rzeczywistą lub wyobrażeniową. Podobnymi definicjami posługuje się Robert C. Carson, uznając, że: „Pedofilia – to parafilia, w której preferowanym lub wyłącznym partnerem seksualnym osoby dorosłej jest dziecko przed okresem pokwitania” (Carson i in., 2003, s. 653).

W Polsce znani autorzy prac z zakresu seksuologii również proponują swoje definicje. Zbigniew Lew-Starowicz (2000, s. 127) uznaje, że „pedofilia […] jest to często spotykana parafilia polegająca na osiąganiu satysfakcji seksualnej w kontaktach z dziećmi”, zaś Kazimierz Imieliński (1990, t. 1, s. 193) twierdzi, że „pedofilia […] jest odchyleniem seksualnym przejawiającym się w skłonności do praktyk seksualnych z dziećmi”. Analiza tych propozycji definicyjnych wykazuje znaczny stopień ich podobieństwa związanego z klasyfikacją zjawiska (przynależność do patologii), jego istotą (seksualne zainteresowanie dorosłego dzieckiem) oraz poziomem ogólności (niewielka liczba cech szczegółowych).

Oprócz autorytetów drugie źródło definicji klinicznych pedofilii stanowią systemy klasyfikacyjne DSM-IVi ICD-10. Omawiane zjawisko – traktowane w obu systemach jako patologia (parafilia lub zaburzona preferencja seksualna) – jest definiowane poprzez podanie kryteriów diagnostycznych.

DSM-IVstanowi, że istotą takiej parafilii jak pedofilia (oznaczona w tej klasyfikacji kodem 302.2) jest angażowanie dzieci (przed okresem dojrzewania) w aktywność seksualną przez dorosłych. Dokładnie zaś sformułowane kryteria diagnostyczne brzmią następująco:

A. Pojawiające się przez przynajmniej sześć miesięcy, powracające, silnie podniecające fantazje seksualne, impulsy seksualne lub zachowania dotyczące aktywności seksualnej z dzieckiem lub dziećmi, które nie wkroczyły jeszcze w okres dorastania (ogólnie przed trzynastym rokiem życia).

B. Fantazje, impulsy lub zachowania powodujące klinicznie znaczący dyskomfort lub upośledzenie w społecznym, zawodowym lub innym obszarze funkcjonowania.

C. Osoba ma przynajmniej szesnaście lat i jest co najmniej pięć lat starsza niż dziecko lub dzieci z kryterium A. Uwaga: nie dotyczy osób w późnym okresie dorastania będących w relacji z dwunasto – lub trzynastolatkiem (za: Seligman, Walker i Rosenhan, 2003, s. 592).

Z kolei w ICD-10 pedofilia to „preferencja seksualna osoby dorosłej w stosunku do dzieci, zwykle w wieku przedpokwitaniowym lub we wczesnym okresie pokwitania” (Pużyński i Wciórka, 2000, s. 183). Aby można było zdiagnozować wystąpienie pedofilii, osoba diagnozowana musi spełniać kryteria ogólne dla zaburzeń preferencji seksualnych (F65) oraz kryteria specyficzne dla szczególnej postaci tego zaburzenia, jakim jest pedofilia. Kryteria ogólne brzmią następująco:

G.1. Osoba doświadcza powtarzającego się, nasilonego popędu i wyobrażeń seksualnych dotyczących niezwykłych przedmiotów lub działań.

G.2. Osoba zarówno realizuje ten popęd, jak i odczuwa z tego powodu wyraźne cierpienie.

G.3. Preferencja występuje od co najmniej 6 miesięcy (Pużyński i Wciórka, 1998, s. 124).

Z kolei kryteria specyficzne dla pedofilii (F65.4) brzmią:

B. Utrwalona lub dominująca skłonność do aktywności seksualnej z dzieckiem lub dziećmi w wieku przed pokwitaniem.

C. Osoba ma co najmniej 16 lat i jest co najmniej 5 lat starsza od dziecka lub dzieci z kryterium B (Pużyński i Wciórka, 1998, s. 125).

Jak widać, kryteria diagnostyczne zawarte w DSM-IV i ICD-10 są podobne. Istotną różnicę stanowi konieczność realizacji popędu (G.2) w ICD-10. Druga różnica zaś dotyczy cierpienia. DSM-IV zakłada bowiem, że do postawienia diagnozy nie jest konieczne doświadczanie dyskomfortu przez sprawców, ponieważ dla wielu z nich pedofila ma charakter egosyntoniczny, a element cierpienia nie jest w ich działaniach i fantazjach obecny. Obie definicje posługują się innymi zabiegami formalnymi przy definiowaniu niektórych kryteriów diagnostycznych (APA, 2000).

Porównanie obu typów definicji klinicznych wskazuje zarówno na znaczące podobieństwa (głównie co do istoty definiowanego zjawiska), jak i różnice między nimi związane ze szczegółowymi cechami pozwalającymi konkretną osobę zaliczyć do grupy zaburzonych lub ją z niej wykluczyć. Ten wniosek jest pochodną różnic w sposobie formułowania definicji pedofilii w ogóle. Finkelhor i Araji (1986), próbując rozwiązać tę trudność definicyjną, wprowadzają rozróżnienie na definicje wyłączające (exclusive) i włączające (inclusive lub nonexclusive). Definicje włączające są formułowane w taki sposób, by ich kryteria objęły wszelkie przypadki danego zachowania (w tym wypadku pedofilnego). Definicje wyłączające natomiast mają na celu wybranie spośród całej grupy osób zainteresowanych seksualnie dziećmi tylko te jednostki, które spełniają ściśle określone warunki. W tym znaczeniu definicje autorskie zdają się mieć raczej charakter definicji włączających, a kryteria diagnostyczne formułują definicje wyłączające. Przyjęcie takiego generalizującego stanowiska nie byłoby jednak właściwe, ponieważ dokładniejsza analiza obu typów definicji klinicznych do tego nie uprawnia.

Analiza definicji klinicznych, dokonana ze względu na ich zakres i kompletność, pozwala w sposób jasny określić, jakie elementy powinny wchodzić w skład definiowanego pojęcia pedofilii. Należą do nich: określenie istoty zjawiska stanowiącej podstawę do odróżnienia go od innych zjawisk, określenie osoby ofiary oraz określenie osoby sprawcy, a także ewentualnie sposobu jego działania.

Istotą pedofilii jest relacja seksualna dorosłego z dzieckiem. Najbardziej charakterystyczne dla większości analizowanych definicji klinicznych okazuje się wskazywanie na to, że pedofilia wiąże się z pewną właściwością człowieka. Opis, że ktoś ma zaburzenia preferencji czy jest dotknięty parafilią, podkreśla, iż chodzi o pewien stan (a może lepiej: skłonność, właściwość) człowieka, który znajduje wyraz (co może mieć miejsce, ale nie musi) w czynie. W obu typach definicji klinicznych kontakt może mieć charakter wyłącznie realny (np. praktyka seksualna z dzieckiem, zachowanie) lub też tylko wyobrażeniowy (fantazje). Sformułowania zawarte w podręcznikach diagnostycznych wprost tę możliwość zakładają, a niektóre definicje autorskie zawierają określenia na tyle ogólne (bycie partnerem seksualnym dorosłego, preferowanym partnerem jest dziecko), że takiej możliwości nie wykluczają.

Sprawca pedofilii jest osobą dorosłą. Większość przytoczonych definicji autorskich wyraża ten warunek wprost, a niektóre pozwalają go wyprowadzić z kontekstu (Imieliński, 1990; Lew-Starowicz, 2000), nie mówiąc jednocześnie nic na temat jego wskaźników. Cechy definicji wyłączających można przypisać w tym miejscu obu systemom klasyfikacyjnym, które stanowią, że dorosłość wiąże się z dwoma kryteriami: wiekiem sprawcy (wyższym niż 16 lat) i/lub różnicą wieku (nie większa niż 5 lat na korzyść sprawcy). Opisy kliniczne i komentarze do obu systemów ostrzegają jednak przed diagnozowaniem pedofilii u osób w późnym wieku dorastania (Pużyński i Wciórka, 2000; APA, 2000). Ponadto według ICD-10 do rozpoznania nie upoważnia pojedyncze wydarzenie, zwłaszcza gdy sprawca jest w okresie dorastania, ponieważ nie oznacza ono stałej lub przeważającej tendencji. Definicje kliniczne nie wiążą pedofilii z płcią w tym sensie, że nie wykluczają z niej kobiet. W komentarzach pojawiają się jedynie uwagi o niskiej frekwencji pedofilii wśród kobiet (Pużyński i Wciórka, 2000), co potwierdzają stanowiska znanych autorów zajmujących się tą kwestią (Saradjian, 1996; Ford, 2006).

Ofiarą pedofilii we wszystkich definicjach jest dziecko. Żadna z przytoczonych definicji autorskich nie podaje granic wiekowych, ale z samego brzmienia lub z interpretacji tekstów, z których objaśnienia te pochodzą, wynika, że chodzi o osobę, u której nie pojawiły się oznaki dojrzewania. Za kryterium definicyjne uznaje się więc stopień dojrzałości fizycznej, a nie określony wiek dziecka (Carson i in., 2003). Większość przytoczonych definicji autorskich ogranicza się do użycia terminu „dziecko”, co pozwala na traktowanie ich jako definicji włączających.

Sposób definiowania dziecka j est elementem kluczowym w klinicznym (i nie tylko) ujmowaniu pedofilii. W tym kontekście znowu daje o sobie znać spór związany z różnym rozumieniem tego terminu. Dziecko, z punktu widzenia biologii, jest to jednostka w wieku przedpokwitaniowym – osoba, u której nie pojawiły się oznaki dojrzewania. Wychodząc z tego założenia, należy stwierdzić, że wszyscy ci, u których oznaki dojrzewania występują (w stadium początkowym czy zaawansowanym), nie są dziećmi, a więc nie spełniają podstawowego warunku koniecznego dla definiowania pedofilii. Tymczasem wielu twórców definicji pedofilii, wskazując na niewłaściwość podejmowania kontaktów seksualnych z dziećmi, nie przyjmuje wyłącznie kryterium biologicznego. Arbitralnie określając granicę wieku bycia dzieckiem, zaliczają do tej kategorii osoby z występującymi już niekiedy cechami dojrzałości płciowej, jeśli za takie przyjąć zdolność do reprodukcji (Seto, 2004).

Wybory określonej granicy wieku bywają często dyskutowane i podważane jako niejasne kryterium. Dowolność i arbitralność takich decyzji dezawuują autorzy, którzy uważają, że odzwierciedla ono jedynie powszechne (przeważające) wartości, postawy i uprzedzenia (Sandfort, Brongersma i Naerssen, 1990), a nie jest efektem rzetelnych analiz. Uważają oni, że powodem wykluczania pedofilii z obszaru normy są tylko naciski społeczności opresyjnie traktującej seksualność. Tymczasem identyfikacja pedofilii jako zaburzenia powinna być rezultatem ocen dokonywanych na wielu dymensjach, włączając częstość występowania, normy kulturowe i patologię biologiczną. Autorzy ci domagają się ponadto, by patologia biologiczna była definiowana jako takie zakłócenie biologicznych procesów i mechanizmów, które stanowi przeszkodę w procesie dokonywania naturalnej selekcji. Na przykład Jerome C. Wakefield (1992) zalicza pedofilię do tej szerszej grupy zaburzeń psychicznych, których istotą jest brak zainteresowania osobami zdolnymi do reprodukcji (np. dojrzałymi osobami płci przeciwnej). Posługiwanie się zdolnością do spełnienia funkcji biologicznej (prokreacyjnej) jako cechą określająca dojrzałość obiektu seksualnego rzeczywiście daje obiektywne podstawy do odróżniania osób dojrzałych od niedojrzałych oraz osób, które poszukują partnerów dojrzałych (czyli posiadających wskazaną cechę), od tych, które poszukują partnerów nieposiadających tej cechy, czyli niezdolnych do reprodukcji (w tym wypadku ze względu na niski wiek). Takie rozróżnienie ma wyraźne konsekwencje. Nie wskazuje bowiem, na ile preferowanie jako partnerów seksualnych osób niezdolnych do reprodukcji wynika z zaburzeń biologicznych, a na ile – z zaburzeń innego typu. Daje tylko pozornie proste i praktyczne kryterium diagnostyczne (określenie, czy osoba jest zdolna do reprodukcji) oraz – paradoksalnie – może podnosić wiek graniczny dla pedofilii, gdyż objawy pokwitania nie są tożsame ze zdolnością do reprodukcji, która zwykle występuje później.

Analiza tej dyskusji wskazuje przede wszystkim na występowanie dwóch sprzecznych kierunków myślenia o pedofilii, z których każdy stara się znacząco wpływać na decyzje kliniczne i definicje prawnicze. Osoby reprezentowane przez takie organizacje jak The North American Man/Boy Love Association czy Paidika oraz pozostające w mniejszości naciskają na posługiwanie się wyłącznie kryterium biologicznym przy definiowaniu dziecka. Środowiska reprezentowane przez autorytety w dziedzinie psychologii i seksuologii opowiadają się z kolei za łączeniem kilku kryteriów, co zwykle skutkuje podwyższeniem wieku uznawania osoby chronionej za dziecko.

Jednakże czasami informacja pośrednia, pochodząca z definicji innych, pokrewnych pojęć wskazuje na odmienne tendencje. Na przykład Finkelhor, opisując, na czym polega seksualna wiktymizacja, stwierdza, że „jest to wciąganie w aktywność seksualną dzieci w wieku poniżej 13 roku życia z osobami starszymi od nich o co najmniej 5 lat oraz dzieci w wieku 13-16 lat z osobami co najmniej 10 lat starszymi” (Finkelhor, 1984, za: Glaser i Frosh, 1995, s. 18). Próbując w ten sposób połączyć dwie sprawy – określanie kryteriów istotnych dla definiowania osoby ofiary i sprawcy – autor proponuje bardzo szeroką interpretację pojęcia dziecka. Wnosić więc należy, że oddziela jego definicję opartą na cechach biologicznych, obejmując nią osoby przed dojrzewaniem, od definicji opartej na innych kryteriach, na przykład niedojrzałości emocjonalnej czy społecznej. Cel, jakim jest prawdopodobnie dążenie do objęcia ochroną jak najszerszej grupy osób w różny sposób niedojrzałych, stanowi powód do rozszerzenia kryterium, ponieważ użycie samego kryterium biologicznego nie stanowiłoby dostatecznego zabezpieczenia. W literaturze przedmiotu (Imieliński, 1990; Lew-Starowicz, 2000; Hall i Hall, 2007) dla podkreślenia, że omawiany termin nie jest precyzyjny, pojawiają się określenia dokładniejsze, wiążące preferencję seksualną dorosłego z wiekiem dziecka. Stąd używanie takich określeń, jak infantofilia (zainteresowanie seksualne dzieckiem poniżej 5. r.ż.) czy efebofilia (zainteresowanie seksualne dzieckiem we wczesnym wieku pokwitaniowym między 13. a 15. r.ż.). Inne równie często pojawiające się określenia, na przykład korofilia czy partenofilia, mają mniejsze znaczenie w dyskusji nad definicją pedofilii, ponieważ dotyczą płci dzieci i sprawców lub specyficznych cech ofiar (dziewictwo). Rozróżnienie między efebofilią a pedofilią, dotychczas nieobecne w podręcznikach diagnostycznych, stanowi przedmiot licznych dyskusji wśród badaczy i obiekt postulowanych zmian wprowadzonych do DSM-V¹.

Aktywność seksualna, czy też sposób działania sprawcy jest również jednym z konstytutywnych elementów definicji pedofilii. Ujmowanie go rodzi szereg problemów. Pierwszy z nich dotyczy zakresu pojęcia oraz kryteriów odróżniania zachowań, które się w nim mieszczą, od tych, które poza nie wykraczają.

Do popularnych rozwiązań należy posługiwanie się definicjami funkcjonalnymi, które w sposób ogólny wskazują, że przedmiotem wykorzystania jest aktywność seksualna dorosłego zmierzająca do zaspokojenia potrzeb osoby dorosłej. Brak specyfikacji pozwala wówczas objąć bardzo szeroki zbiór zachowań sprawcy, o ile spełniają one wskazaną funkcję. Stanowi to zaletę omawianego typu definicji, ponieważ nie ma niebezpieczeństwa pomijania zachowań nietypowych czy nieprzewidzianych przez kazuistykę. Wadą jest konieczność określenia zamiaru, z jakim działał sprawca, i osoby, której ten zamiar dotyczył. Najbardziej ogólny sposób opisu aktywności seksualnej i rozwiązania problemu określania zamiaru sprawcy proponują Finkelhor i Araji (1986). Charakteryzując istotę pedofilii, odrywają akt seksualny od motywu seksualnego. Są zdania, że działanie, które ma charakter seksualny (np. dotyk narządów płciowych dziecka), może być również podjęte z motywów pozaseksualnych (np. emocjonalnych), nie tracąc cech omawianego zachowania. Podobnie aktywność seksualna nie musi zaspokajać potrzeb dorosłego sprawcy, ale może zaspokajać w ogóle potrzeby innej osoby dorosłej, na przykład korzystającej z pornografii dziecięcej.

Rozwiązania te rezygnują z wyłączeń, a więc ze wskazywania, jakie działania i jakie okoliczności wykluczają pedofilię, mimo że zachowanie może mieć jej zewnętrzne znamiona. Chodzi tu na przykład o działania lecznicze, edukacyjne czy pielęgnacyjne. Zakładają one bowiem nie tylko brak motywu seksualnego, ale istnienie innej – pozytywnej – pobudki postępowania dorosłego, którego celem nie jest zaspokajanie potrzeb osoby dorosłej. Opieranie definicji na motywie działań dorosłego, mimo teoretycznego uzasadnienia, utrudnia jej operacjonalizację. Decydują o tym trudności diagnozowania motywów, zwłaszcza w sytuacjach niskiej mentalizacji potrzeby seksualnej, gdy sprawca miesza świadome i nieświadome motywy oraz włącza mechanizmy obronne. Definicje zawarte w podręcznikach diagnostycznych wskazują na realizację przez sprawcę konkretnego zamiaru, ponieważ mówią o popędzie seksualnym, fantazjach seksualnych, impulsach seksualnych, wskazując, że motyw seksualny powinien wystąpić. W ten sposób nie wykluczają sytuacji działania polimotywacyjnego, ale i nie zakładają działania z wykluczeniem motywu seksualnego.

Innym sposobem określania aktywności seksualnej posługują się definicje szczegółowe. Zawierają one wyliczenie form aktywności seksualnej; są bardziej jednoznaczne niż definicje ogólne, ale grożą niebezpieczeństwem wykluczenia zachowań nieznajdujących się na danej liście.

Stosowanie rozwiązań pośrednich pozwala uniknąć wad rozwiązań skrajnych (definicji zbyt ogólnych i zbyt szczegółowych). Do rozwiązań pośrednich należą definicje (np. propozycja WHO) określające, jakimi cechami powinna się charakteryzować aktywność seksualna, aby stała się wykorzystaniem seksualnym (np. niezgodna z normami, niezrozumiała dla dziecka, niedostosowana do jego stopnia rozwoju). Cechy te mogą być traktowane jako kryteria oceny konkretnych zachowań, których dopuścił się sprawca. Ten sposób ułatwia operacjonalizację definiowanego pojęcia. Samodzielne stosowanie takich rozwiązań mogłoby jednak doprowadzić do zbyt dużej dowolności interpretacji, dlatego zdarza się, że konkretne definicje odsyłają badaczy do dodatkowych kryteriów (np. normy prawne, wykładnie prawa, opracowania teoretyczne).

Definicje kliniczne zwykle określają rodzaj aktywności seksualnej sprawcy ogólnie, nie precyzując, na czym dokładnie polegają dane praktyki czy zachowania. Kryteria diagnostyczne pozwalają rozpoznawać pedofilię nawet w sytuacjach, gdy jego aktywność sprowadza się do posługiwania się wizerunkiem dziecka (wyobrażeniem lub przedstawieniem), dlatego nic nie stoi na przeszkodzie, by stosować interpretację rozszerzającą. Wtedy do aktywności seksualnej będzie można zaliczyć wszelkie formy działania sprawcy (z kontaktem fizycznym lub bez). Kazuistyczne wyliczanie wykracza poza ramy definicji, tym bardziej że dobre klasyfikacje realnych form działań sprawcy pojawiają się w literaturze obcej (Faller, 1990) i w piśmiennictwie polskim (Lew-Starowicz, 1992; Beisert, 2008a). Stąd w definicjach klinicznych zawartych w podręcznikach diagnostycznych określenie aktywności seksualnej jest spójne ze sposobem definiowania istoty pedofilii, która dotyczy stanu sprawcy uzewnętrzniającego się w zachowaniach i/lub pozostającego na poziomie intrapsychicznym.

Drugim ważnym problemem, jaki powstaje podczas definiowania aktywności seksualnej dorosłego z dzieckiem, jest konieczność określenia, jak dochodzi do jej powstania. Mówiąc konkretnie, trzeba rozstrzygnąć, czy należą do niej także formy nieangażujące dotyku. Rozwiązanie przyjęte przez podręczniki diagnostyczne rozstrzyga tę kwestię na poziomie teoretycznym, ponieważ jeśli w ogóle do diagnozowania pedofilii nie jest konieczne zachowanie, to nie jest konieczny także określony sposób (dotykowy) realizacji tego zachowania. Takie definiowanie przesądza o bardzo szerokim ujęciu omawianego zagadnienia. Problem dotyczy jednak oceny dróg realizacji, gdy zachowania sprawcy już zostaną uruchomione.

Starsze i wąskie definicje włączały do aktywności seksualnej tylko te zachowania, w których dochodziło do bezpośredniego dotyku ciała ofiary (nagiego lub zasłoniętego) przez sprawcę. Decyzję tę uzasadniano większą inwazyjnością form dotykowych i brakiem szkodliwości form bezdotykowych. Uważano, że skoro te drugie nie naruszają granic ciała, nie powodują szkód fizycznych, a więc nie niosą uchwytnego ryzyka zaburzeń rozwojowych. Nowsze opracowania i wywodzące się z nich definicje traktują jako pedofilię także te zachowania sprawcy, w których dochodzi do zaspokojenia potrzeby seksualnej osoby dorosłej bez jakiegokolwiek kontaktu dotykowego z dzieckiem. Chodzi tu głównie o zaspokojenie drogą wzrokową i słuchową (np. eksponowanie przez dorosłego narządów płciowych dziecku, pokazywanie dziecku pornografii, zmuszanie dziecka do przysłuchiwania się obscenicznym wypowiedziom). Za zaliczeniem form bezdotykowych do aktywności seksualnej przemawia kilka argumentów. Każda aktywność seksualna angażuje wszystkie zmysły, a nie tylko zmysł dotyku. W cyklu reakcji seksualnych oprócz niego biorą udział wzrok, słuch, smak i węch, przy czym stopień ich zaangażowania zależy od fazy cyklu i indywidualnych preferencji uczestników. Nie ma więc powodu do wyłączania pewnych zachowań seksualnych i niezaliczania ich do aktywności seksualnej tylko dlatego, że do pobudzenia dochodzi drogą wzrokową czy słuchową. Za aktywność seksualną uznawane jest na przykład pobudzanie osoby uczestniczącej w akcie seksualnym za pomocą eksponowania narządów płciowych partnera. Wykonanie tej samej czynności wobec nieodpowiedniego obiektu (dziecka) nie odbiera jej cechy aktywności seksualnej, a jedynie kwalifikuje jako niewłaściwą ze względu na typ obiektu. Jeśli o ocenie danego działania decyduje rozbieżność wieku i pozycji uczestników (dorosły – dziecko), to pojawienie się tej cechy jest wystarczającym warunkiem do zakwalifikowania zachowania do grupy zachowań pedofilnych. Ocena drogi zmysłowej do uzyskania pobudzenia nie ma związku z omawianym kryterium.

Częstym argumentem za zróżnicowaną oceną dotykowych i bezdotykowych działań sprawcy jest wskazywanie na różnice w intensywności różnych form aktywności i – co za tym idzie – na różnice w wywoływanych przez nie konsekwencjach. Rozumowanie to opiera się na założeniu, że pobudzanie kontaktoreceptorów (dotyk) jest czynnością bardziej inwazyjną niż pobudzanie przez telereceptory (wzrok, węch), które wymagają pozostawania w pewnej odległości od ofiary. W istocie bliskość fizyczna może w większym stopniu zaburzać poczucie bezpieczeństwa, a dotyk – wywoływać szkody fizyczne, których nie jest w stanie spowodować obraz czy dźwięk. Ten argument ma dużą wagę, ponieważ tylko dotyk (poza sytuacjami szczególnymi) wywołuje uszkodzenie fizyczne. Z faktu, że pobudzanie wzrokowe nie wywołuje skutków fizycznych, nie można jednak wyprowadzać wniosków, iż nie wywołuje ono szkód w ogóle, w tym także szkód psychicznych. Większość kontaktów dotykowych (np. dotyk zakrytych piersi) również może nie powodować szkód fizycznych, nie tracąc z tego powodu cech patologii. Definicja aktywności seksualnej dorosłego z dzieckiem nie stanowi, że należą do niej tylko te zachowania, które zostawiły negatywne następstwa. Skoro więc nie ma warunku uzależniającego definiowane zachowanie od wywoływanych przez nie skutków, nie ma powodu, by wyłączać z niego te zachowania, które nie wywołują pewnego rodzaju skutków (fizycznych), czy też te, o których czasami się sądzi, że nie wywołują żadnych negatywnych skutków.

Można się spierać co do wagi różnych szkód, czy wręcz co do istnienia w ogóle negatywnych konsekwencji działań sprawcy. Skoro jednak badania wykazały, że poza następstwami fizycznymi istnieje ryzyko powstania następstw psychicznych, nie ma podstaw do stwierdzenia, że wywołuje je jedynie dotyk, niezależnie od rodzaju, natężenia i kontekstu, w jakim się pojawia (Kendall-Tacket, Williams i Finkelhor, 1993). Co więcej, badania nad związkiem różnych form zachowania sprawcy i nad ich skutkami dają podstawy do wniosku o istnieniu zależności między urazem a zachowaniem z dokonaną penetracją. Ta szczególnie naruszająca granice ciała forma aktywności przez swoją inwazyjność i wywoływane doznania (ból, cierpienie) wyróżnia się wśród innych rodzajów aktywności. Te drugie zaś, niezależnie od tego, czy zawierały kontakt dotykowy, czy też nie, wpływały w podobnym stopniu na ryzyko powstania urazu. Na tej podstawie można wnioskować, że istnieje możliwość zróżnicowania szkód, ale podział ten nie przebiega zgodnie z linią podziału na kontakty dotykowe i bezdotykowe. Skoro zachowania niezawierające dotyku też spełniają swoją funkcję dla sprawcy i też niosą ze sobą ryzyko dla ofiary, to znika przyczyna, dla której zasługiwałyby na wyłączenie ze zbioru zachowań wykorzystujących.

Podsumowując: przeprowadzona tu analiza kilku propozycji definicji klinicznych wskazuje, że należą one do definicji włączających i wyłączających, przy czym cechy tych pierwszych przypisywane są głównie definicjom pochodzącym od autorytetów (badaczy, teoretyków), a cechy tych drugich – definicjom sformułowanym w klasyfikacjach diagnostycznych.

1.1.2. Definicje prawnicze pedofilii

Definicje prawnicze są oddzielną kategorią definicji pedofilii. W naukach prawnych termin „pedofilia” oznacza określone przestępstwo przeciwko wolności seksualnej małoletniego – czyn z art. 200 nowego polskiego kodeksu karnego z 6 czerwca 1997 roku (z mocą obowiązującą od 1 września 1998 roku; Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.), znajdujący się w rozdziale XXV Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Przepisy zawarte w art. 200 k.k. po nowelizacji w 2004 (Ustawa z dnia 18 marca 2004 r.

o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks wykroczeń; Dz. U. Nr 69, poz. 626) i 2005 roku (na mocy Ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego i ustawy – Kodeks karny wykonawczy; Dz. U. Nr 163, poz. 1363) stanowią:

§ 1. Kto obcuje płciowo z małoletnim poniżej lat 15 lub dopuszcza się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej lub doprowadza ją do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.

§ 2. Tej samej karze podlega, kto w celu zaspokojenia seksualnego prezentuje małoletniemu poniżej lat 15 wykonanie czynności seksualnej.

„Przestępstwo pedofilii” odnosi się więc do określonego zdarzenia, a nie do samej dyspozycji czy stanu osoby popełniającej czyn. Na mocy ustawy z 5 listopada 2009 roku (o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy, ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw; Dz. U. Nr 206, poz. 1589) do kodeksu karnego zostały wprowadzone nowe przestępstwa związane z pedofilią, w języku prawniczym określane jako „kontakt z małoletnim” lub „grooming” (art. 200a k.k.) oraz „propagowanie pedofilii” (art. 200b k.k.).

Prawnicza definicja pedofilii określona w przepisach kodeksu karnego oraz odtworzona na podstawie komentarzy i glos również powinna opisywać istotę zjawiska i zawierać trzy elementy: wskazanie cech opisujących ofiarę, sprawcę oraz czynność, czyli rodzaj aktywności seksualnej dorosłego z dzieckiem.

Istotą pedofilii jest czyn zabroniony, polegający na obcowaniu seksualnym dorosłego lub podejmowaniu innych czynności seksualnych z małoletnim poniżej 15 lat.

Ofiarą w rozumieniu przepisów zawartych w art. 200 k.k. jest małoletni poniżej 15 lat, niezależnie od tego, czy jest dla sprawcy obcy, czy jest połączony z nim więzami krwi, czy tylko pozostaje pod faktycznym jego wpływem przypominającym władzę rodzicielską. Rozwiązanie to wskazuje, że ustawodawca nie skorzystał z biologicznej definicji dziecka, a przyjął definicję szerszą. Podstawą dla takiej decyzji jest zróżnicowanie rozwojowe dzieci przed okresem dorastania i w jego trakcie. Małoletni do 15. r.ż. (abstrahując od różnic występujących w całym tym przedziale czasowym) jest niedojrzały poznawczo, emocjonalnie i fizycznie², stąd konieczność udzielenia mu specjalnej ochrony. Z takiego założenia wyszedł ustawodawca (Zoll, 1999) i takie podejście spotyka się również z akceptacją różnych autorów (Warylewski, 2001; Filar, 2004). Zakreślenie granicy dojrzałości w ten sposób powoduje uznanie, że cechy biologicznego dziecka nie są ani jedynym, ani najważniejszym kryterium oceny dojrzałości³. Postawę ustawodawcy określa, zdaniem Jarosława Warylewskiego, samo użycie słowa „małoletni” zamiast „nieletni”, co odzwierciedla dodatkowo zmiany, jakie niesie ze sobą w tym zakresie nowy kodeks karny. Uzasadnia to brzmienie art. 200 § 1 k.k., w którym pojawiło się znamię „małoletni poniżej lat 15”.

Wpływ na takie definiowanie ofiary czynu pedofilnego wywarły również rodzaje dóbr, które zdaniem ustawodawcy powinny podlegać ochronie. Odtwarzając ten zamiar z wypowiedzi różnych autorów, należy uznać, że ustawodawca miał na celu ochronę kilku elementów. Przede wszystkim chodziło o ochronę rozwoju dziecka (fizycznego i psychicznego), który powinien przebiegać w sposób niezakłócony – o ochronę prawa do rozwoju wolnego od deprawacji i demoralizacji. Wskazywano też na inne dobra chronione, takie jak obyczajowość płciowa, obyczajność społeczna, dobro moralne dziecka, wolność dziecka oraz jego wolność seksualna i obyczajność (Warylewski, 2001 Filar, 2004).

Konsekwencje traktowania ofiary jako dziecka, czyli osoby niedorosłej, są bardzo poważne. Dotyczą one trzech sfer: braku wymogu spełnienia jakichkolwiek dodatkowych warunków po stronie ofiary, braku wpływu ofiary na sytuację oraz braku odpowiedzialności. Małoletni nie musi spełniać żadnych dodatkowych kryteriów (poza osiągnięciem określonego wieku), by być uznanym za ofiarę działań dorosłego sprawcy dopuszczającego się czynu pedofilnego. Poza oceną pozostaje rzeczywista zdolność ofiary do rozumienia własnego położenia i decydowania o sobie, a także jej wygląd czy informacje, których udzielała sprawcy⁴.

Z faktu, że ofiara nie jest dostatecznie dojrzała do rozpoznania sytuacji, wynika brak wpływu jej działań na ocenę działań sprawcy. Krótko mówiąc, prowokacja, zgoda lub jej brak, zachęta, brak obrony czy nawet wprowadzenie sprawcy w błąd⁵ nie powodują zmiany kwalifikacji czynu z wykorzystania na dobrowolny kontakt seksualny. Również świadomość bycia ofiarą wykorzystania nie jest elementem koniecznym dla wejścia w rolę ofiary. Klasyczny przykład stanowi wykorzystanie seksualne przez dorosłego po pozbawieniu dziecka przytomności (upojenie alkoholem, podanie narkotyków), czy też posługiwanie się jego osobą bez jego wiedzy (np. filmowanie dziecka w toalecie za pomocą ukrytej kamery).

Zgodnie z zamiarem chronienia wymienionych dóbr w obecnie obowiązującym kodeksie karnym, podobnie jak w kodyfikacji z 1932 roku⁶, przyjęto, że małoletni poniżej 15 lat, tak jak osoba niepoczytalna, pozbawiony jest zdolności do wyrażenia prawnie skutecznej zgody na współżycie oraz inne formy aktywności seksualnej. Jest to akceptacja swego rodzaju fikcji prawnej, nawet w przypadku wystąpienia faktycznej zgody małoletniego, że do czynów takich dochodzi zawsze wbrew jego woli. Sytuacja ta ma znaczenie szczególnie wtedy, gdy małoletni sam zachęca i namawia do podejmowania z nim aktywności seksualnej, a nawet kiedy traktuje ją zarobkowo. Konsekwencją tych rozwiązań jest brak odpowiedzialności ofiary za branie udziału w aktywności seksualnej z osobą dorosłą. Innymi słowy, niezależnie od zachowania ofiary rozkład odpowiedzialności i winy pozostaje niezmienny⁷.

Przedstawione rozwiązania wypływają z konieczności ochraniania dziecka i obciążania odpowiedzialnością tylko tego uczestnika interakcji, który z racji swojego stanu jest zdolny i zobowiązany do ponoszenia tej odpowiedzialności. Z przytoczonych definicji wyraźnie wynika dysproporcja w pozycji ofiary i sprawcy, a także w stopniu ochrony obu uczestników czynu.

Sprawcą może być każdy człowiek, niezależnie od płci i wieku. W piśmiennictwie pojawiają się pytania, czy osoba, która nie ukończyła 17. r.ż., a więc nie ponosi odpowiedzialności karnej, może odpowiadać za popełnienie przestępstwa pedofilii. Warylewski (2001) uważa, że sprawcą może być każdy, a nie tylko jednostka, która ukończyła 17 lat, ponieważ wobec nieletniego należy dopuścić możliwość zastosowania ustawy z 26 października 1982 roku o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. z 2010 r. Nr 33 poz. 178 z późn. zm.)⁸. W tej kwestii definicja sprawcy w rozumieniu art. 200 k.k. i kliniczna definicja pedofilii nie idą z sobą w parze. Z punktu widzenia klinicysty określenie, że ktoś dopuścił się pedofilii, ponieważ zaangażował się w aktywność seksualną z dzieckiem poniżej 15. r.ż., samemu nie osiągnąwszy tego wieku, nie miałoby sensu. Diagnoza pedofilii może być postawiona tylko osobie dorosłej, aczkolwiek zalecenia występujące w ICD-10 i DSM-IV zachęcają do ostrożnego diagnozowania osób nawet w późnym wieku dorastania.

Sporną kwestią wydaje się w takim razie ocena kontaktów seksualnych osób, z których jedna nie skończyła 15 lat, a druga jest od niej niewiele (np. rok czy dwa lata) starsza – kontaktów dokonywanych przy wzajemnym przyzwoleniu i z ochotą. Zgodnie z literalną interpretacją przepisu zawartego w art. 200 § 1 k.k. doszło do przestępstwa, którego dopuściła się (niezależnie od tego, jakiej jest płci) osoba starsza. Kwalifikowanie sprawy w kategoriach czynu zabronionego jest niewątpliwe, ale do oceny pozostaje jeszcze kwestia społecznej szkodliwości czynu. W tym celu przydatna okaże się interpretacja zamiaru ustawodawcy, a przede wszystkim ratio ustanowionego zakazu.

Przestępstwo z art. 200 § 1 k.k. nie jest przestępstwem kierunkowym. Oznacza to, że mimo iż należy ono do grupy przestępstw seksualnych, sprawca nie musi działać wyłącznie z tak zwanych motywów seksualnych (czyli w celu pobudzenia lub zaspokojenia popędu płciowego), a nawet może w ogóle nie mieć motywu seksualnego. Oczywiście musi mieć zamiar, ale wystarczy, że ten obejmuje określone czynności. Samo wystąpienie zamiaru nie decyduje o bycie przestępstwa. Oznacza to, że sprawca może działać, kierując się tak zwaną motywacją mieszaną. Uwaga ta nie dotyczy już art. 200 § 2 k.k., w którym wyraźnie wskazano seksualny motyw sprawcy.

Kwestie definicyjne związane z osobą sprawcy obejmują nie tylko wskazanie, kim on jest, ale także sposób jego działania. Nowelizacja kodeksu karnego, czyli ustawa z 18 marca 2004 roku, która zasadniczo zmieniła brzmienie art. 200 k.k., wprowadziła do przepisów zeń wynikających dwa różne określenia: „doprowadza” i „dopuszcza” zamiast – jak w wersji poprzedniej – tylko jednego określenia: „doprowadza”. Funkcjonujące obecnie dwa pojęcia stwarzają szersze możliwości interpretacyjne, czyli zwiększają zakres definiowania przestępstwa pedofilii. Określenie „doprowadza”, zgodnie ze sposobem interpretowania go przez Mariana Filara (2004), opisuje dwie cechy: sposób działania sprawcy i jego udział we włączeniu dziecka w aktywność seksualną. „Doprowadzanie” nie pociąga za sobą własnoręczności czynu i nie opisuje szerokich możliwości postępowania ofiary. Jeśli bowiem sprawca skłania kogoś do poddania się innej czynności seksualnej, ta nie musi mieć na celu zaspokojenia jego osoby. Omawiane określenie umożliwia więc oddzielenie roli dwóch osób: tej, która do czynu doprowadza, ale się go nie dopuszcza, i tej, która się go dopuściła wobec ofiary, niekoniecznie ją do czynu doprowadzając. Choć – jak sądzi zasadnie Filar (2004) – w praktyce zwykle obie te role odgrywa jedna osoba, precyzja definiowania przemawia za rozwiązaniem przyjętym w 2004 roku. Oprócz tego termin „doprowadza” zakłada, że czynną stroną w interakcji seksualnej jest sprawca, a ofiara pozostaje osobą bierną, a nie aktywnym kreatorem i inicjatorem działań. W tym wypadku również, aczkolwiek opis sytuacji zgodny jest z charakterystyką większości przestępstw tego typu, to należy wziąć pod uwagę, że niektóre czyny pedofilne zawierają interakcję, w której osoba ofiary inicjuje i prowokuje czynności seksualne, aktywnie zachęcając do nich dorosłego sprawcę. Taki sposób działania mógłby nie spełniać warunków zawartych w terminie „doprowadza” zakładającym bierność ofiary. Dodanie i użycie terminu „dopuszcza się” zmienia jednak charakteryzowanie pedofilii i zakres definicji. Wprowadzenie znamienia „dopuszcza się” oznacza, że chodzi o przestępstwo własnoręczne, natomiast sposób zachowania ofiary nie musi być bierny. Jeśli więc ofiara będzie czynnie (inicjowanie czynu, nakłanianie, perswadowanie) zmierzać do aktywności seksualnej, to również znamię czynu zostanie wypełnione. Użycie obu terminów w jednym artykule znacznie poszerza zatem sposób definiowania przestępstwa pedofilii – ponieważ bardzo poszerza rozumienie roli małoletniej ofiary, uniezależniając popełnienie przestępstwa od sposobu jej zachowania – a także krąg osób uznanych za sprawców. W najnowszym kodeksie karnym polski ustawodawca inaczej traktuje sposób działania sprawcy pedofilii, a inaczej – sprawcy kazirodztwa. Artykuł 200 k.k. dotyczy sprawcy, który doprowadza ofiarę do określonych czynności seksualnych lub dopuszcza się ich wobec niej. Jak już wspomniano, szerokie ujęcie z kodeksu karnego nie wymaga, aby czyn opisany w art. 200 k.k. miał cechę własnoręczności. W art. 201 k.k. ustawodawca jednak wymaga, by sprawca sam podjął czynność, co wynika ze znaczenia czasownika „dopuszcza się” (Filar, 2004). Nie pogarsza to sytuacji dziecka wykorzystywanego seksualnie przez wymienionego w ustawie krewnego, choć zmienia sytuację sprawcy.

W tym miejscu intencje ustawodawcy ukierunkowane są na zwiększenie ochrony małoletnich, poszerzenie zakresu definicji pedofilii i tym samym na zbliżenie jej zakresu do definicji klinicznej.

Aktywność seksualna sprawcy powinna być dokładnie określona także w definicjach prawniczych. Ustawodawca przewidział dwie kategorie czynów: obcowanie płciowe i inną czynność seksualną (oraz czynności seksualne). Zgodnie z wykładnią (Górniok, Hoc i Przyjemski, 1999; Zoll, 1999) zawartą w komentarzach i opracowaniach teoretycznych (Warylewski, 2001; Filar, 2004) obcowanie płciowe (termin szerszy niż spółkowanie) obejmuje zakresem przedmiotowym kontakty genitalne heteroseksualne (spółkowanie polegające na wprowadzeniu członka do pochwy) oraz surogaty takiego spółkowania traktowane przez sprawcę jako jego ekwiwalenty. Chodzi tu o zachowania seksualne polegające na bezpośrednim połączeniu części ciała uczestników kontaktu seksualnego, mimo że nie są to wyłącznie części płciowe (np. wprowadzanie członka do ust czy do odbytu). W pojęciu „obcowanie płciowe” zawarty jest element penetracji ciała jednego z uczestników przez drugiego, niezależnie od tego, jakich naturalnych otworów ciała penetracja ta dotyczy⁹.

Z kolei „inna czynność seksualna” jest pojęciem szerszym, oznaczającym jakikolwiek kontakt ciała sprawcy i ofiary mający charakter seksualny. Warylewski (2001, s. 144-145) uznaje, że: „»inne czynności seksualne« w rozumieniu art. 197 § 2. 3 k.k. (a także w rozumieniu art. 198 i 199 oraz art. 200 § 1 k.k.) to takie zachowania, nie mieszczące się w pojęciu »obcowania płciowego«, które: 1) związane są z szeroko rozumianym życiem płciowym człowieka i polegają na kontakcie fizycznym sprawcy albo innej osoby z pokrzywdzonym lub 2) mają charakter seksualny i polegają na fizycznym bądź przynajmniej intelektualnym zaangażowaniu pokrzywdzonego”. Podobne rozumienie wspomnianego pojęcia pojawia się w glosie do uchwały Sądu Najwyższego z 19 maja 1994 roku, IKZP 17/99, tego samego autora. Warylewski stwierdza tam, omawiając poszczególne elementy definicji, że sprawca poprzez działanie zmierza najczęściej do pobudzenia lub zaspokojenia swojego popędu płciowego; nie wyklucza się jednak w działaniu sprawcy – jak wskazano wyżej – innych motywów współwystępujących. Inna czynność seksualna może polegać również na kontakcie bezdotykowym, choć w doktrynie prawnej pojawiały się na ten temat różne wypowiedzi Jarosław Warylewski (2001) i Violetta Konarska-Wrzosek (1999) jednoznacznie przyznają, że element cielesny (kontakt dotykowy sprawcy z ciałem dziecka) nie jest konieczny. Nie oznacza to jednak, że Warylewski wszystkie czynności, w których kontakt taki zachodzi, traktuje jako znamiona innej czynności seksualnej. Jako przykład autor ten podaje chwycenie ofiary przez sprawcę za udo czy łydkę, a także przytulanie się do ofiary czy ocieranie o nią. Niestety, Warylewski nie wyjaśnia, dlaczego zwłaszcza te dwie ostatnie czynności – należące przecież do zachowań froterystycznych – gdy zachowane zostaną dwa warunki przytoczonej definicji, nie wchodzą w jej zakres. Ten pogląd częściowo tylko koresponduje z orzeczeniem Sądu Najwyższego zawartym w uchwale z dnia 19 maja 1999 roku. Sąd Najwyższy (1999) uznał, że: „»Inna czynność seksualna«, w rozumieniu art. 200 § 1 k.k. (a także w rozumieniu art. 197 § 2 k.k. oraz art. 198 i 199 k.k.), to takie zachowanie, niemieszczące się w pojęciu »obcowania płciowego«, które związane jest z szeroko rozumianym życiem płciowym człowieka, polegające na kontakcie cielesnym sprawcy z pokrzywdzonym lub przynajmniej na cielesnym i mającym charakter seksualny zaangażowaniu ofiary”. Treść glosy aprobującej z pewnymi zastrzeżeniami zawiera wyżej wyrażone stanowisko Warylewskiego.

Inny pogląd reprezentuje Filar (2008), który uważa, że kontakt cielesny (rozumiany jak najszerzej) jest niezbędnym warunkiem uznania, że miała miejsce czynność seksualna (czyli dla bytu przestępstwa z art. 200 § 1 k.k.). Wyłączył z tego zbioru czynności, w trakcie których dziecko jest pobudzane za pomocą bodźców wzrokowych (zmuszanie dziecka do uczestniczenia w aktach ekshibicjonizmu) czy słuchowych (wypowiedzi o treści obscenicznej). Uwaga ta nie dotyczy art. 200 § 2 k.k., gdzie kontakt cielesny ofiary ze sprawcą nie jest wymagany, ale czynność powinna być postrzegalna przez małoletniego i prezentowana „na żywo”. Sąd Najwyższy natomiast w cytowanym wyżej orzeczeniu uważa, „iż o tym, czy dana czynność jest, czy też nie jest »czynnością seksualną«, decydować mogą także, a w niektórych przypadkach przede wszystkim, oceny kulturowe”..

Konkludując, należy zauważyć, że definicje prawnicze opisują konkretny czyn lub konkretne czyny określane mianem pedofilii. Zestawienie trzech omówionych regulacji prawnych Chodzi tu o zestawienie regulacji zawartych w trzech aktach prawnych: Ustawie z dnia 6 czerwca 1997 roku – Kodeks karny, Ustawie z dnia 27 lipca 2005 roku o zmianie ustawy – Kodeks karny ustawy – Kodeks postępowania karnego i ustawy – Kodeks karny wykonawczy oraz Ustawie z dnia 5 listopada 2009 roku o zmianie ustawy – Kodeks karny ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw. Regulacje te zwiększają ochronę ofiary. Nowelizacja z 27 lipca 2005 roku poszerza definicję pedofilii o czyny bezdotykowe, dopuszczając wart. 200 § 2 k.k. sformułowanie, które wskazuje, że czynność seksualna może mieć taki charakter, oraz zwiększa sankcję za pedofilię. Nowelizacja z 5 listopada 2009 roku wprowadza do kodeksu karnego nowe przestępstwa związane z pedofilią: przestępstwo zgwałcenia pedofilskiego, kontaktu z małoletnim lub groomingu i propagowania pedofilii.

świadczy wyraźnie o występowaniu tendencji do poszerzania definicji tego przestępstwa. O zależnościach między tymi dwiema kategoriami definicji (klinicznych i prawniczych) traktować będzie dyskusja kończąca rozdział.

1.1.3. Definicje społeczne pedofilii

Definicje społeczne pedofilii wskazują na to, jak zwykli obywatele odbierają i ujmują to zjawisko. Droga powstawania tych definicji jest zupełnie inna niż procedura uruchamiana przez instytucje i badaczy, dlatego należy oczekiwać, że zarówno zakres, jak i treść różnić się będą od poprzednio omawianych. Nieliczne przeprowadzone w Polsce badania w tej dziedzinie stanowią dość skromny materiał uprawniający do wnioskowania.

Badania Ewy Zawadzkiej i Tomasza Karonia (2002, za: Sajkowska, 2004) wykazały, że respondenci proszeni o definiowanie różnych elementów terminu „pedofilia” sami posługiwali się pojęciami nieprecyzyjnymi, o dużym poziomie ogólności¹⁰.

Jako ofiarę postrzegano dziecko lub nastolatka, lecz bez wskazania granic wieku czy cech biologicznych. Wymieniano jednak (zresztą zasadnie i zgodnie z powszechnie znanymi wynikami badań przywoływanymi przez niektórych autorów; np. Imieliński, 1990) pewne cechy centralne ofiar, takie jak: samotność, opuszczenie, zaniedbanie.

W opisie sprawcy przeważały dwie tendencje. Po pierwsze, pojawiały się terminy związane z dewiacją, patologią, chorobą psychiczną oraz przypisywanie sprawstwa osobom obcym, spoza rodziny. Po drugie, z oceną intencji (zamiaru) sprawcy wiązano ocenę czynu. Z tego względu nie udało się zdefiniować czynu (zachowania sprawcy), skoro zależy on od trudno diagnozowalnego procesu wewnętrznego. Dla tych enigmatycznych wyników Monika Sajkowska (2004) poszukiwała wyjaśnień, wskazując – zasadnie – na rolę prasy w rozpowszechnianiu wiedzy o wykorzystywaniu seksualnym dzieci. Zauważyć tu można ponownie dwie wyraźne tendencje ostatniego dziesięciolecia: wzrost liczby informacji prasowych i eksponowanie najbardziej surowych form wykorzystania. Podobne medialne przekazy sprzyjać będą powstawaniu wąskich definicji pedofilii. Skoro bowiem czytelnik spotyka się głównie z takimi formami czynów, jak współżycie seksualne osoby dorosłej z dzieckiem, wielokrotne i dokonywane pod przymusem, to uznaje, że powinny one wyczerpywać zakres pojęcia pedofilii, czyli czynu zabronionego, zwłaszcza gdy (a tak było w 80% opisywanych spraw) opisowi towarzyszy informacja o aresztowaniu czy uwięzieniu sprawcy. Wąskiemu ujmowaniu pedofilii w definicjach społecznych sprzyjać będą ponadto mechanizmy obronne, uruchamiane u respondentów. Pedofilia, co podkreśla wielu autorów (Seto, 2001; Salter, 2005), jest powszechnie oceniana negatywnie i dlatego ludzie (w tym także profesjonaliści) bronią się przed uznaniem, że stanowi ona zjawisko występujące w każdym, a więc i w ich własnym, środowisku. Wyrazem tej tendencji w omawianych badaniach było zawężanie przez respondentów pojęcia sprawcy, w szczególności poprzez wyprowadzenie go poza grono najbliższych. Lęk przed przyznaniem, że wewnątrz rodziny – czyli wewnątrz najbardziej pozytywnie ocenianych struktur – może pojawić się patologia (a wtedy dotyczyłaby każdego, kto żyje w rodzinie), doprowadził do pojawienia się wypowiedzi ewidentnie sprzecznych z wieloma wynikami badań empirycznych¹¹.

Zastanawiając się nad rolą prasy w kreowaniu zjawiska pedofilii i wpływaniu na sposób jego definiowania oraz analizując treść przekazów, Sajkowska stwierdziła, że historie relacjonowane w latach 2001-2002 dotyczyły głównie pedofilii wśród księży, komercyjnego wykorzystywania seksualnego dzieci oraz używania internetu przez pedofilów. Wskazała też na opis historii oskarżeń kilku prominentnych osób (dyrygent chóru, ksiądz, psychoterapeuta) w 2004 roku.

Czy takie przekazy medialne przynoszą wymierne rezultaty i wywierają wpływ na zmiany definicji społecznych? Częściowej odpowiedzi na to pytanie dostarczyły wyniki późniejszych badań. Karolina Lewandowska (2007) starała się zrekonstruować społeczny wizerunek sprawców przestępstw seksualnych wobec dzieci i dzięki temu dostarczyła wielu informacji o poszczególnych elementach istotnych w definiowaniu pedofilii. Przede wszystkim sprawca był definiowany jako mężczyzna, starszy, pracujący w zawodach dających mu łatwy dostęp do dzieci, raczej zamożny (prominentny), o zróżnicowanym wykształceniu i – co znaczące – częściej znany (krewny, sąsiad) niż nieznany dziecku. Działania sprawcy oceniano głównie jako świadome krzywdzenie dziecka spowodowane dążeniem do zaspokojenia popędu płciowego, w trakcie którego mężczyzna wykorzystuje szeroki wachlarz strategii mających skłonić dziecko do poddania się proponowanym czynnościom. Określenie ich typów (czyli w języku prawniczym: znamion czynu, a w definicjach klinicznych: rodzaju aktywności seksualnej z dzieckiem) przyniosło dość nieoczekiwany rezultat. Badani wymieniali jako czynności pedofilne bardzo wiele różnorodnych zachowań i praktyk dotykowych i bezdotykowych, z niskim i wysokim stopniem surowości. Definiowali również działania sprawcy przez wykluczanie, czyli wskazywanie, co do nich nie należy, oraz podkreślali znaczenie kontekstu przy ich kwalifikacji. Cytowane badania, niestety, ze względu na brak istotnych informacji metodologicznych (dotyczących rodzaju analizy statystycznej i jej wyników) mogą być potraktowane jako sygnał wskazujący na pewne trendy, a nie dostarczają podstawy do wnioskowania o zjawisku. Na podstawie zgromadzonych danych można ewentualnie przewidywać, że informacja medialna (badani wskazywali media jako źródło wiedzy o zjawisku) ma wpływ na zmiany w sposobie definiowania pedofilii w kierunku poszerzania definicji. Świadczy o tym bardzo obszerne opisywanie aktywności sprawcy (co kilka lat temu nie miało miejsca), a także włączanie bliskich i znajomych ofiar do kręgu potencjalnych sprawców. Różnicowanie wewnątrz grupy sprawców wskazuje również na zmianę w sposobie myślenia o nich. Ciekawe, ale wykraczające poza ramy dyskusji o definicji, są wypowiedzi na temat genezy pedofilii, sposobu traktowania sprawców i ich leczenia.

W cytowanych badaniach są jednak również informacje, które mogą sugerować, jakie elementy po stronie respondentów tworzących definicje społeczne mają na nie wpływ. W danych zebranych zarówno przez Sajkowską, jak i przez Lewandowską pojawiają się niezmiennie mechanizmy obrony przed patologią. Badani są stale przekonani o tym, że ona ich samych nie dotyczy, tyle tylko, że – w zależności od źródła – dla utwierdzenia się w tym przekonaniu używają innych zabiegów. Ewidentnie zwiększająca się wiedza respondentów nie pozwala im na stosowanie prymitywnych strategii. Dlatego eliminują pedofilię ze swojego środowiska, wskazując na sprawców jako na osoby ważne i znaczące, o poziomie wykształcenia odmiennym od własnego.

Sygnalizowana przez wyniki badań tendencja do poszerzania granic społecznych definicji pedofilii zależy wyraźnie od polityki edukacyjnej. Poważnym i niezmiennym argumentem za ograniczaniem zakresu definicji pozostaje jednak lęk respondentów przed patologią i dążenie do wykluczenia jej z własnego życia.

Konkludując: definicje społeczne mają charakter definicji wąskich, a w porównaniu do prawniczych i klinicznych okazują się wprost najwęższe. Zależność tę ilustruje rycina 1.1.

Rycina 1.1. Zależność między zakresami pojęcia „pedofilia” ujmowanymi z trzech perspektyw: klinicznej, prawniczej i społecznej

Źródło: opracowanie własne.

1.2. Pedofilia a zjawiska pokrewne

W opracowaniach dotyczących włączania dziecka w aktywność seksualną osób do – rosłych oprócz terminu „pedofilia” używa się takich określeń, jak: agresja seksualna, przemoc seksualna (sexual offending), wykorzystanie seksualne (child sexual abuse), nadużycie seksualne (sexual misuse), molestowanie seksualne (child molesting), krzywdzenie seksualne (sexual harassment), wyzyskiwanie seksualne (sexual exploitation). Wymienione pojęcia opisują relację, w której seksualność dziecka została potraktowana przez dorosłego w niewłaściwy sposób. Odrębną kwestię stanowi występowanie takiego określenia, jak „pedofilia pozytywna”. Wszystkie wymienione tu terminy wymagają choćby skrótowego omówienia dla wyjaśnienia występujących między nimi różnic.

Przytoczone pojęcia można podzielić na trzy grupy. Do pierwszej z nich należy termin „pedofilia” o znaczeniu szeroko opisanym wcześniej. Do drugiej – wymienione określenia związane z niewłaściwym traktowaniem seksualności dziecka. Do trzeciej zaś – określenie również mające tę cechę, ale jej zaprzeczające, czyli tak zwana pedofilia pozytywna.

Druga grupa określeń stanowi zbiór pojęć o różnym poziomie ogólności i właśnie ze względu na tę cechę zostaną one uporządkowane.

Agresja według definicji Roberta A. Barona i Deborah R. Richardson (1994, za: Krahé, 2006, s. 17) służy do opisania „każdej formy zachowania, której celem jest wyrządzenie szkody lub spowodowanie obrażeń innej żywej istocie, motywowanej do uniknięcia takiego potraktowania”. Innymi słowy, jeśli działanie sprawcy (w zakresie zamierzeń, zachowań i skutków) byłoby związane z szeroko rozumianą sferą seksualną, to określano by je mianem agresji seksualnej.

„Przemoc seksualna” jest pojęciem węższym od „agresji seksualnej”, tak jak „przemoc” jest pojęciem węższym od „agresji”. Według definicji Ireny Pospiszyl (1994, s. 14) przemoc to „wszelkie nieprzypadkowe akty godzące w osobistą wolność jednostki lub przyczyniające się do fizycznej, a także psychicznej szkody osoby, wykraczające poza społeczne zasady wzajemnych relacji”. Z przytoczonej tu definicji wynika wielość form przemocy, dlatego wyróżnia się zwykle trzy z nich: przemoc fizyczną, psychiczną i seksualną. Ta ostatnia stanowi więc jedną z form przemocy jako takiej, a kryteria definicyjne służące do jej określania (rodzaj zachowania, jego intencje oraz skutki) mogą się odnosić do szeroko rozumianej sfery seksualnej człowieka. Jeśliby ograniczyć przemoc seksualną do dziecka, oznaczałaby ona: nieprzypadkowe działanie o charakterze seksualnym osoby (niekoniecznie dorosłej) skierowane na wywołanie szkody (niekoniecznie wyłącznie w sferze seksualnej) u dziecka. W tym znaczeniu termin „przemoc seksualna” wobec dziecka zbliża się znaczeniowo do pojęć wymienionych poniżej.

Pozostałe terminy, czyli „wykorzystanie seksualne”, „krzywdzenie seksualne”, „nadużycie seksualne”, „wyzyskiwanie seksualne”, „molestowanie seksualne”, określają mniej więcej w podobny sposób to samo zjawisko. Nie ma zgody co do jednolitej definicji wykorzystania seksualnego, dlatego przytoczone zostaną trzy przykładowe definicje najważniejszych i prestiżowych instytucji zaangażowanych w ochronę zdrowia i życia dzieci.

Definicja stworzona przez Standing Committee on Sexually Abused Children łączy elementy użyteczności z klarownością. Według niej: „Dzieckiem seksualnie wykorzystanym uznać można każdą jednostkę w wieku bezwzględnej ochrony […], jeżeli osoba dojrzała seksualnie, czy to przez świadome działanie, czy też przez zaniedbanie swoich społecznych obowiązków lub obowiązków wynikających ze specyficznej odpowiedzialności za dziecko, dopuszcza do zaangażowania dziecka w jakąkolwiek aktywność natury seksualnej, której intencją jest seksualne zaspokojenie osoby dorosłej” (Glaser i Frosh, 1995, s. 19).

Według definicji WHO:

Wykorzystanie seksualne dziecka to włączanie dziecka w aktywność seksualną, której nie jest ono w stanie w pełni zrozumieć i udzielić na nią świadomej zgody i/lub na którą nie jest dojrzałe rozwojowo i nie może zgodzić się w ważny prawnie sposób i/lub która jest niezgodna z normami prawnymi lub obyczajowymi danego społeczeństwa. Z wykorzystaniem seksualnym mamy do czynienia, gdy taka aktywność wystąpi między dzieckiem a dorosłym lub dzieckiem a innym dzieckiem, jeśli te osoby ze względu na wiek bądź stopień rozwoju pozostają w relacji opieki, zależności, władzy. Celem takiej aktywności jest zaspokojenie potrzeb innej osoby. Aktywność taka może dotyczyć:

1) namawiania lub zmuszania dziecka do angażowania się w prawnie zabronione czynności seksualne;

2) wykorzystywania dziecka do prostytucji lub innych prawnie zakazanych praktyk o charakterze seksualnym;

3) wykorzystywania dziecka do produkcji materiałów lub przedstawień o charakterze pornograficznym (Sajkowska, 2004, s. 8-9).

Child Abuse Prevention and Treatment Act sformułowany w Stanach Zjednoczonych uważa za wykorzystanie seksualne dziecka: „niewłaściwe zachowanie seksualne z udziałem dziecka, takie jak: dotykanie genitaliów dziecka i doprowadzanie do dotykania przez dziecko genitaliów innej osoby, stosunek seksualny z dzieckiem, kazirodztwo, gwałt, sodomia, ekshibicjonizm i komercyjna eksploatacja dziecka. Zachowania takie są uznawane za wykorzystanie seksualne dziecka jedynie wtedy, gdy sprawcą jest osoba odpowiedzialna za opiekę nad dzieckiem bądź spokrewniona z dzieckiem” (za: Sajkowska, 2004, s. 9).

Trzy cytowane ujęcia w sposób mniej lub bardziej precyzyjny określają, kim jest dziecko, czyli ofiara działań seksualnych, kim jest ich sprawca oraz na czym polega aktywność seksualna między dzieckiem a dorosłym. Definicje te obejmują jednak tylko różnorodne formy zachowań, których dorosły (albo osoba o wyższej pozycji) dopuszcza się wobec dziecka. Wyłączają więc ze swojego zakresu stany sprawcy, jego fantazje i te formy aktywności, które nie znajdują odzwierciedlenia w czynie. Wszystkie trzy ujęcia łączy założenie o negatywnym charakterze aktywności dorosłego, bez względu na jej skutki, zachowanie dziecka czy formy działania sprawcy. Niezależnie więc od konkretnego terminu dotyczącego aktywności seksualnej z dzieckiem istota określeń jest taka sama.

Czasami jednak autorzy definicji akcentują różnice. Chodzi tu na przykład o odróżnianie seksualnego nadużycia od seksualnego napastowania. Magnus J. Seng (1986) uważa, że pierwszy z tych terminów występuje w dwóch znaczeniach. W szerokim rozumieniu nadużycie seksualne oznacza wszelkie formy zachowania seksualnego między dorosłym a dzieckiem. W wąskim rozumieniu jest zarezerwowany dla czynów kazirodczych, których podmiotem jest dziecko. Z kolei pojęcie napastowania seksualnego ma odmienny zakres i stosuje się je do określenia aktywności seksualnej osoby dorosłej wobec dziecka niepozostającego z nią w stosunku pokrewieństwa. Inną próbą zróżnicowania terminologii jest dostosowywanie jej do perspektywy omawiania zjawiska. Odzwierciedleniem tej tendencji jest propozycja Marli R. Brassard, Roberta Germain i Stuarta N. Harta (1987) zalecająca posługiwanie się raczej określeniem „nadużywanie seksualne”, a dokładnie: „niewłaściwe traktowanie seksualności dziecka” (sexual misuse), niż „wykorzystanie seksualne” (sexual abuse). Chodzi zatem o wprowadzenie terminu, który ma opisywać działanie osoby dorosłej zakłócającej tok rozwoju dziecka, w tym wypadku – rozwoju seksualnego. Ten właśnie skutek może być wywoływany poprzez wprowadzanie do rozwoju seksualnego dziecka jakichkolwiek elementów nieodpowiednich dla danej jego fazy. Poza dyskusją pozostaje fakt, na jaki rodzaj zmysłów dziecka dana czynność wywiera wpływ (wzrok, słuch czy dotyk).

Uwzględnianie tego rodzaju propozycji nie wydaje się w niniejszym opracowaniu zasadne. W języku polskim różnica znaczeń między napastowaniem, molestowaniem, wykorzystywaniem i nadużywaniem seksualnym nie jest precyzyjnie zarysowana. Zarówno tradycja językowa, jak i przypisywane dotąd tym pojęciom w literaturze przedmiotu podobne znaczenie pozwalają na zamienne posługiwanie się nimi (Imieliński, 1990; Lew-Starowicz, 1992; Beisert, 2008a).

Na tle przytoczonych przykładów definicji wyraźnie rysują się dwie różnice między pojęciami wykorzystania seksualnego dziecka i pedofilii.

Po pierwsze, określenie „pedofilia” zwykle, a w literaturze anglojęzycznej w szczególności, używane jest w badaniach nad aktywnością seksualną dorosłego z dzieckiem, gdy przedmiotem zainteresowania jest osoba sprawcy. W tym wypadku różnica dotyczy aspektu podmiotowego definicji, a dokładnie: akcentu położonego na inną osobę – uczestnika aktywności seksualnej. Gdy zaś w centrum zainteresowania znajduje się ofiara wykorzystania, czyli dziecko, na określenie zjawiska używa się takich nazw, jak właśnie wykorzystanie seksualne dziecka (child sexual abuse). Po drugie, określenie „pedofilia” pod pewnym względem (chodzi o aspekt wykonawczy) ma znaczenie szersze, ponieważ obejmuje i stany, i działania sprawcy (w tym też niekoniecznie z dzieckiem, np. masturbację), a wykorzystanie seksualne opisuje wyłącznie zachowania sprawcy wobec dziecka¹². Powyższe rozróżnienia powodują, że kliniczne definicje pedofilii i wykorzystania seksualnego dziecka różnią się od siebie znacznie, natomiast prawnicza definicja pedofilii zbliżona jest do definicji wykorzystania seksualnego, zwłaszcza gdy dotyczy ona drugiej ze wskazanych różnic.

Pozostaje jeszcze kwestia ostatnia, a mianowicie: wyjaśnienie, co oznacza termin „pedofilia pozytywna”. Na samym początku zaznaczyć należy, że dwa pojęcia -„pedofilia” i „wykorzystanie seksualne dziecka” (czy szersze: „niewłaściwe traktowanie seksualności dziecka”) – są tożsame co do oceny zjawiska, które definiują. Tym właśnie różnią się od pedofilii pozytywnej. Zgodnie z definicją ugrupowań aprobujących niektóre kontakty seksualne dorosłego z dzieckiem pedofilia to „miłość dorosłych do dzieci wzbogacona o głęboką przyjaźń i szeroko pojętą edukację dzieci. Piękne uczucie porównywalne do uczucia, jakim rodzice obdarzają swoje dzieci. Pedofile poświęcają dzieciom więcej troski i uwagi niż rodzice, a miłość pedofilska różni się od miłości klasycznej tylko różnicą wieku kochanków-przyjaciół. W miarę pogłębiania się więzi między dzieckiem a pedofilem mogą (ale nie muszą) pojawić się nieagresywne, dobrowolne i sympatyczne zabawy seksualne, które cieszą obie strony”¹³. Nowelizacja kodeksu karnego z 5 listopada 2009 roku w art. 200b k.k. zawiera przestępstwo propagowania pedofilii definiowane jako zachowanie polegające na publicznym propagowaniu lub pochwalaniu zachowań o charakterze pedofilnym.

Wprowadzeniu do obiegu publicznego (głównie do internetu) takiego terminu, jak „pedofilia pozytywna” (w języku prawniczym – propagowanie pedofilii) służy kilku celom, których zrozumienie związane jest z wyjaśnieniami dotyczącymi treści pojęcia i jego konotacji. Po pierwsze, autorzy, a może lepiej: użytkownicy wspomnianego terminu, odrywają znaczenie pojęcia „pedofilia” od kontekstu (klasyfikacji), w którym jest ono stosowane w nauce (rodzaj parafilii). Tłumaczone jako miłość (a nie skłonność, co też jest zgodne ze znaczeniem członu philia) do dzieci, bez podania struktury, w którą wchodzi, sprawia wrażenie neutralnego terminu opisującego stan rzeczy, a nie jednostkę chorobową. Po drugie, wprowadzenie podziału na pedofilię pozytywną i negatywną tylko wokół tej drugiej skupia krytyczne oceny i brak akceptacji. Istotą definicji pedofilii pozytywnej jest wskazanie na pewne jej cechy konstytutywne, takie jak: treść (pozytywne uczucia, tj. miłość i przyjaźń, różnica wieku uczestników relacji), natężenie (ilość uwagi i troski przewyższająca działania rodzicielskie), typ ewentualnej relacji seksualnej (brak agresji, dobrowolność, obustronna radość z aktywności, jej „sympatyczność”). Z założenia o nierówności podmiotów relacji (różnica wieku musi powodować różnicę zasobów na korzyść dorosłego) nie wynika w tej definicji wniosek o wykluczeniu z niej takich cech działań, jak dobrowolna decyzja dziecka czy zasadność dokonywanych przez niego ocen. Akceptacja nierówności podmiotów idzie w parze z pomijaniem skutków tej nierówności, czyli z różnicą w rozpoznaniu sytuacji dokonanym przez dorosłego i dziecko, a następnie z dokonywaniem (na postawie tego niepełnego lub wręcz błędnego rozeznania) szacunków i ocen, które stanowią podstawę do podejmowania decyzji w sferze zachowań seksualnych. Ta wewnętrzna i treściowa sprzeczność definicji wynika ze sprzeczności w sposobie traktowania dziecka w ogóle. Z jednej strony, uznając dziecko za osobę niedojrzałą, nadaje się mu status kogoś, kto powinien być otoczony opieką (porównywalną do rodzicielskiej, a więc chodzi o relację o charakterze pochyłym), az drugiej zaś przyznaje mu się w innej sferze (emocjonalnej i seksualnej) atrybuty osoby zdolnej do podejmowania wiążącej decyzji. Oparcie definicji zjawiska na jego ocenie dokonywanej przez niedojrzałego uczestnika interakcji z góry zakłada ułomność takiego opisu ze względu na użyte kryteria definiowania. Dokonana tu analiza wskazuje, że termin „pedofilia pozytywna”, aczkolwiek jego treść stanowi tylko część zawartości treściowej pedofilii, w tym ogólniejszym pojęciu się mieści. W skład definicji klinicznej, ale też i prawniczej, zjawiska wchodzi bowiem wszelka aktywność seksualna dorosłego z dzieckiem, niezależnie od typu, sposobu waloryzowania jej przez dziecko, a także od sposobu jej przeżywania przez dziecko w danej chwili. Próba wyizolowania części zjawiska z całości na skutek przyznania specjalnych uprawnień (dokonywanie ocen) dziecku nie uwzględnia wiedzy na temat prawidłowości jego rozwoju poznawczego i emocjonalnego, nie może więc z tego powodu stanowić podstawy do odmiennego traktowania tego fragmentu aktywności seksualnej dorosłego z dzieckiem. Uznanie, że pojęcie „pedofilia pozytywna” pozostaje w stosunku podporządkowania wobec pojęcia „pedofilia”, przydaje temu pierwszemu taki sam status (pojęcie opisujące patologię seksualną), jaki nadano terminowi nadrzędnemu¹⁴. Po trzecie, konstruowanie pojęcia, które zawiera istotną sprzeczność wewnętrzną, nie ma logicznego uzasadnienia. Sprzeczność ta wynika z użycia przymiotnika „pozytywny” wobec zjawiska znajdującego się w spisie chorób i kwalifikowanego jako patologia. Powodem umieszczania tam jednostek czy syndromów jest wskazanie, że są one przyczynami dyskomfortu czy nawet cierpienia i w efekcie należą do kategorii zjawisk dezadaptacyjnych. Ta kategoria zaś, właśnie ze względu na przypisywane jej cechy, oceniana jest negatywnie, a działania interwencyjne zmierzają do zamiany stanu patologii (choroby) na stan zdrowia. Wiązanie więc z pojęciem „pedofilia”, czyli pojęciem o konotacji negatywnej, przymiotnika „pozytywna” nie spełnia kryterium spójności logicznej.

Zestawienie analizowanych pojęć wskazuje na wielokrotne i wzajemne krzyżowanie się ich zakresów. Status najogólniejszych terminów zyskały dwa z nich: „agresja” i „przemoc seksualna”. Nieodniesione wyłącznie do osoby dziecka mają znaczenie szersze niż „pedofilia” i „wykorzystanie seksualne”. Te zaś, poza znacznym wspólnym zakresem pojęciowym, różnią się jednak wyraźnie znaczeniowo co do strony podmiotowej i przedmiotowej definiensa. Dyskusja nad zasadnością konstruowania pojęcia „pedofilia pozytywna” wskazała z kolei na wewnętrzne sprzeczności występujące w obrębie cytowanej definicji oraz na brak uzasadnienia jego istnienia, ponieważ nie ma istotnych kryteriów wyodrębniania tego terminu.

Mimo wielości używanych w literaturze pojęć możliwe jest więc i formalne, i treściowe ich uporządkowanie. Stąd w niniejszym opracowaniu pojęcie „pedofilia” użyte zostanie w znaczeniu szerokim, klinicznym, uwzględniającym realia i ograniczenia wprowadzone przez polską regulację prawną.

1.3. Tendencje i kierunki w procesie definiowania pedofilii

Analiza przedstawionych definicji pedofilii dokonana pod kątem ich szerokości i zawartości prowadzi do banalnego wniosku: definicje pedofilii w ciągu ostatniego dwudziestolecia uległy gwałtownej zmianie, która polega głównie na ich rozszerzeniu. Tendencja ta objęła przede wszystkim prawnicze definicje pedofilii, co sprawiło, że zbliżyły się one w swoim znaczeniu do definicji wykorzystania seksualnego. Decydowały o tym kolejne nowelizacje kodeksu karnego z 1997 roku oraz wykładnie dokonywane w glosach i komentarzach do ustawy. Chociaż stanowiska karnistów nie są jednolite, to i tak dochodzi do zwiększenia zakresu penalizacji. Wskazuje na to nowelizacja kodeksu karnego z 5 listopada 2009 roku, która wprowadziła nowe typy przestępstw, włączając do nich między innymi tak zwaną pedofilię pozytywną. Na tym tle ciekawie rysuje się perspektywa (bo jeszcze nie decyzja) wprowadzenia do DSM-V i do ICD-11 nowej jednostki klasyfikacyjnej, czyli efebofilii. Zabieg ten zwęziłby zakres pojęcia „pedofilia”, co nie znaczy, że zmniejszyłby się zakres zjawisk zaliczanych do kręgu patologii. Po prostu pojęcie pedofilii zostałoby w sposób wyraźny sprecyzowane.

Z kolei definicje społeczne, analizowane wyłącznie na podstawie badań krajowych, wskazują na tendencje przeciwstawne. Z jednej strony powiększa się zakres definicyjny omawianego terminu, co wiąże się z wzrastającym poziomem edukacji społecznej. Z drugiej zaś strony daje się zauważyć zjawisko usztywniania granic definicji, które jest z kolei efektem działania mechanizmów obronnych. Ogólnie rzecz biorąc, na skutek silnej tendencji do udzielania ochrony osobom, które same udzielić jej sobie nie mogą, powiększa się jednak zakres zjawiska określanego mianem pedofilii, obejmując i penalizacją, i odrzuceniem społecznym szerszy niż kiedyś wycinek rzeczywistości.

2
Przegląd teorii wyjaśniających genezę pedofilii

2.1. Teorie zintegrowane a teorie szczegółowe

Analiza pojęcia pedofilii przeprowadzona w rozdziale i prowadzi do wniosku, że ze względu na niejednorodną naturę zjawiska poszukiwanie jego przyczyn powinno mieć bardzo szeroki zasięg. Tak szeroki, by mogło objąć poziom wyjaśnień biologicznych (powstawanie reakcji biologicznych), intrapsychicznych (doświadczanie emocji, motywów) i społecznych (podejmowanie czynności).

W literaturze przedmiotu proponowano wiele teorii wyjaśniających genezę pedofilii. Można je podzielić między innymi ze względu na kryterium treściowe i kryterium formalne. Dzięki temu pierwszemu teorie można uporządkować według leżących u ich podstaw paradygmatów: biologicznego, psychodynamicznego, behawioralnego, poznawczego, społecznego czy systemowego.

Na zupełnie innych przesłankach opierają się klasyfikacje formalne. Ich autorzy jako kryterium podziału traktują: zakres, poziom ogólności oraz poziom przydatności wyjaśnień w praktyce badawczej i terapeutycznej. Za przykład służyć może klasyfikacja teorii przemocy seksualnej¹⁵, której autorami są Tony Ward, Devon L. L. Polaschek i Anthony R. Beech (2006). Proponują oni metapoziom wyjaśnień, dzieląc teorie – w zależności od stopnia i zakresu szczegółowości – na trzy formalne poziomy. Na poziomie I znajdują się teorie wieloczynnikowe, obejmujące wiele aspektów przemocy seksualnej. Teorie poziomu II, czyli teorie jednoczynnikowe, są najczęściej tworzonymi i potwierdzanymi empirycznie koncepcjami przemocy seksualnej (np. teorie deficytów empatii wobec ofiar, teorie zniekształceń poznawczych, teorie dewiacyjnych preferencji seksualnych, teorie ryzyka, teorie deficytów intymności, teoria przemiany ofiary w sprawcę, feministyczne teorie wykorzystywania seksualnego dzieci). Ujmują one etiologię przemocy seksualnej jednostronnie, czasami w sposób zbyt uproszczony. Poziom III (tzw. mikropoziom) wypełniają teorie o dużym stopniu szczegółowości, wyjaśniające tylko niewielki, określony wycinek rzeczywistości. Poziom ten obejmuje modele deskryptywne cyklu przemocy seksualnej lub procesu nawrotu.

2.2. Przydatność teorii szczegółowych w procesie wyjaśniania etiologii pedofilii

Teorii poziomu II i III według Warda, Polascheka i Beecha (2006) nie można z góry odrzucać tylko dlatego, że wyjaśniają ograniczony wycinek rzeczywistości. Faktycznie, koncentrują się one wyłącznie na dokładnym opisie związku między konkretnymi czynnikami, zmiennymi czy zjawiskami a powstaniem pedofilii. Przydatność tych teorii jest jednak niekwestionowana. Modele cyklu dewiacyjnego na przykład są powszechnie stosowane w celach klinicznych (diagnoza i terapia sprawców), gdyż pozwalają zrozumieć mechanizm działania konkretnej osoby. Ponieważ w literaturze przedmiotu stosunkowo łatwo jest odnaleźć opis tego rodzaju teorii (Salter, 2003) i ponieważ mają one dość prosty charakter, zrezygnowano w tym miejscu z ich omawiania. Z kolei teorie poziomu II, wnosząc wiedzę szczegółową i potwierdzoną empirycznie, stanowią wartościową bazę dla tworzenia i konfirmowania teorii zintegrowanych, dlatego zostaną tu przedstawione w sposób przeglądowy.

Wielość teorii poziomu II powoduje, że prostym i klarownym sposobem ich uporządkowania jest podział skoncentrowany wokół pytania: czy ludzie z pedofilią się rodzą, czy też ją wybierają (Hall i Hall, 2007)? Pierwszy człon pytania grupuje teorie stworzone przez zwolenników biologicznych uwarunkowań zjawiska, a drugi – koncepcje badaczy optujących za genezą środowiskową.

2.2.1. Teorie biologiczne

Teorie biologiczne podejmują próbę wyjaśnienia genezy pedofilii na podstawie mechanizmów biologicznych, niezależnych od człowieka, powstałych w okresie pre – i postnatalnym czy też w toku dalszego rozwoju¹⁶. Wpływ tych mechanizmów na zachowania seksualne nie jest do końca poznany, ponieważ problemy z jego ustaleniem pojawiają się na etapie określania rodzaju przyczyn oraz wielkości i kierunków ich oddziaływania.

Najbardziej znane nurty badawcze poszukują wyjaśnień pedofilii w zaburzeniach układu endokrynnego, zaburzeniach chromosomalnych i zaburzeniach w strukturze i funkcji centralnego układu nerwowego.

Zaburzenia układu endokrynnego. Badania wskazujące na zależności między zaburzeniami zachowania i zaburzeniami sekrecji hormonalnej opierają się na założeniu, że aktywność dorosłego mężczyzny (m.in. aktywność seksualna) jest uzależniona od produkcji androgenów. Wahania w ich wydzielaniu (nadmiar lub niedobór) powinny na zewnątrz przejawiać się w zróżnicowaniu agresywności zachowań. Skoro androgeny odpowiadają za siłę popędu seksualnego, a także za ogólną witalność i agresywność, należy oczekiwać, że podwyższenie ich poziomu wiązać się powinno z podwyższoną agresywnością. To z kolei ułatwia przekraczanie zakazu podejmowania aktywności seksualnej dorosłego z dzieckiem. Liczne badania zapoczątkowane w latach siedemdziesiątych poprzedniego wieku (a kontynuowane obecnie) nie doprowadziły do jednoznacznych ustaleń. Na dowód przytoczono poniżej wyniki kilku ważniejszych projektów.

Leo E. Kreutz i Robert M. Rose (1972) poszukiwali zależności między poziomem testosteronu a agresją u sprawców przemocy seksualnej. Stwierdzili, że tylko ci więźniowie, w których życiu (od dorastania począwszy) pojawiło się wiele przestępstw z użyciem przemocy, charakteryzowali się znacząco wyższym poziomem testosteronu niż więźniowie, którzy takich doświadczeń nie mieli. Co ciekawe, znaczenie miała obecność czynów destrukcyjnych (za takie uznano przestępstwa z zastosowaniem przemocy), a nie ogólny napęd czy dokonany samoopis. Autorzy badań wykazali, że ani wyniki uzyskane na skali mierzącej waleczność (chęć zwyciężania), ani wyniki osiągnięte za pomocą The Inventory of Psychological Aggression Syndrome, znanego w Polsce pod nazwą Inwentarz Psychologicznego Syndromu Agresji, nie korelowały z poziomem testosteronu.

Badania, które prowadzili Joel Ehrenkrantz, Eugene Bliss i Michael H. Sheard (1974), skoncentrowane były na pomiarze poziomu testosteronu u trzech grup więźniów: mężczyzn ujawniających fizyczną agresję, mężczyzn dominujących, ale nie agresywnych i mężczyzn nieprzejawiających żadnej z tych cech. Poziom testosteronu nie odróżniał (w sposób istotny) badanych z grupy pierwszej od tych z grupy drugiej, natomiast różnił badanych z obu grup od badanych z grupy trzeciej, w której był znacząco niższy.

Oba programy badawcze ustaliły, że testosteron wywołuje i facylituje agresję, stwarzając warunki do powstawania zaburzonych zachowań, ale współdziała z innymi czynnikami biologicznymi oraz czynnikami społeczno-ekonomicznymi.

Prowadzone w tym samym czasie badania obejmujące grupę pedofiliów (Rada, Laws i Kellner, 1976) i zmierzające do odróżnienia tej grupy dewiantów od innych potwierdziły w pierwszej turze poprzednio cytowane wyniki. Poziom testosteronu (plazmatycznego) korelował z poziomem przemocy (ale już nie z poziomem wrogości), nie różnicując wyników osób pedofilnych i grupy kontrolnej. Znacząco wyższy (w stosunku do przestępców pedofilnych) poziom testosteronu w plazmie pojawił się jedynie wśród gwałcicieli, którzy w dodatku mieli długą historię stosowania przemocy. Badania powtórzone w latach osiemdziesiątych (na innych osobach badanych, ale z podziałem na te same grupy) nie wykazały różnic między poziomem testosteronu w poszczególnych grupach (pedofilów, gwałcicieli i kontrolnej).

Stephen J. Hucker i Jerald Bain (1990) cytują wiele wyników badań przeprowadzanych w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, które wykazały brak bezpośredniego i istotnego związku między poziomem testosteronu a poziomem agresji. W niektórych z nich (dotyczyły chłopców nastolatków uprawiających sport, a nie przestępców; Scaramella i Brown, 1986, za: Hucker i Bain, 1990) udało się jednak odkryć pewną (w jednym przypadku słabą, w innym istotną) zależność między poziomem testosteronu a odpornością na lęk i prowokację. Związek ten jednakże nie pojawiał się w ogóle, gdy jedną ze zmiennych była globalna agresja. Jizl Raboch wraz z zespołem (Raboch, Cerna i Zemek, 1987) opisał natomiast przypadek dwóch sprawców zabójstwa (o motywacji seksualnej), z których jeden cierpiał na zespół Klinefeltera, drugi zaś był wykastrowany. Nawet badania zmierzające do wykreślenia szerokiego profilu wydzielanych hormonów (dla różnych grup sprawców przestępstw seksualnych) doprowadziły do wniosku, że zaburzenia na osi podwzgórze – przysadka – nadnercza nie mogą być traktowane jako czynnik znacząco wpływający na seksualną agresję (Hucker i Bain, 1990). Nie ma więc podstaw do tego, by wyłącznie w zaburzonym metabolizmie androgenów doszukiwać się przyczyny powstania pedofilii. Poziom testosteronu wywiera wpływ raczej na ogólną aktywność osób dewiacyjnych i prawdopodobnie dopiero pośrednio przez nią oraz poprzez uczenie społeczne kształtuje zachowania seksualne.

Zaburzenia chromosomalne. Inny nurt badawczy wyjaśniający genezę pedofilii na podstawie czynników biologicznych skupia się na wpływie aberracji chromosomalnych na zachowania człowieka – opierając się na założeniu, że zmiany w liczbie i jakości autosomów powodują zaburzenia rozwoju (cielesnego, emocjonalnego, intelektualnego, społecznego). W przypadku mężczyzn chodzi przede wszystkim o tych, którzy wyposażeni są w dodatkowy chromosom Y, czyli mają nieprawidłowy kariotyp (47 XYY), których zachowania cechuje wysoki poziom agresji oraz którzy charakteryzują się między innymi zwiększoną pobudliwością emocjonalną czy impulsywnością (Boczkowski, 1988; Money, 1997). Badania nad tą grupą mężczyzn wykazały jedynie, że nietypowy kariotyp posiadało około 1,9% spośród 5000 więźniów skazanych za przestępstwa kryminalne, a częstość ta jest 15 razy większa od stwierdzonej u dorosłych mężczyzn, którzy nie weszli w kolizję z prawem (Promińska, 1987; Boczkowski, 1988). Przytoczone dane znowu nie dają podstaw ku temu, by bezpośrednio czynnik biologiczny uznać za odpowiedzialny za wyższą przestępczość i dewiację seksualną. Niższy poziom inteligencji i zaburzenia w kontroli impulsów mogą bowiem przyczyniać się do szybszego odkrycia przestępczych działań i wpływać na nadreprezentatywność tej grupy wśród uwięzionych¹⁷.

Zaburzenia struktury i funkcji mózgu. Badania nad związkiem struktury i funkcji mózgu ze sprawstwem przestępstw seksualnych doprowadziły do ogólnych konkluzji, że dewiacje seksualne mogą się wiązać z uszkodzeniami układu nerwowego. Pedofile wykazywali niższy poziom ilorazu inteligencji, częściej występujące zaburzenia lateralizacji¹⁸ oraz częstsze współwystępowanie dewiacji z innymi zaburzeniami psychicznymi¹⁹. Jednakże niejednoznaczny sposób interpretowania tych wyników nie daje podstaw do przyjęcia, że uogólniona obniżona sprawność układu nerwowego jest główną przyczyną pedofilii.

Inny kierunek badań nad neuronalnymi korelatami pedofilii polega na poszukiwaniu jej związku ze specyficznymi, szczegółowymi uszkodzeniami mózgu. Wysunięto trzy rodzaje hipotez (Roszyk, w druku a): czołowo-wykonawczą, czołowo-prążkowo-wzgórzową (obwód czołowo-prążkowo-wzgórzowy) oraz skroniowo-lim-biczną (struktury skroniowo-limbiczne).

Zgodnie z hipotezą czołowo-wykonawczą podstawowym czynnikiem wyzwalającym dewiacyjne zachowania seksualne jest rozhamowanie behawioralne, wynikające z niesprawności płata czołowego, w szczególności kory oczodołowo-czołowej. Wyniki badań potwierdzają przypuszczenie, że cechy zespołów czołowych występują znacznie częściej w populacji przestępców niż w populacji normalnej. Na podstawie przeprowadzonych w Polsce neuropsychologicznych badań osób osadzonych w zakładach karnych (Kaczmarek, 2009) wiadomo, że deficyty funkcji wykonawczych w znaczącym stopniu wiążą się z podejmowaniem czynów aspołecznych (różne przestępstwa). Nie podano jednak żadnych szczegółowych danych dotyczących przestępców seksualnych. We wcześniejszych badaniach zagranicznych udało się wykazać statystycznie istotne obniżenie wyników testów funkcji wykonawczych u sprawców przestępstw seksualnych. Badania Lorne’a T. Yeudalla i jego zespołu (Yeudall, Fedora i Fromm, 1987) potwierdziły występujący u sprawców deficyt intensywności i selektywności uwagi dowolnej oraz ograniczenia elastyczności poznawczej. Praca, którą przedstawili Mark Stone i Elisabeth Thompson (2001), ujawniła ponadto obniżenie zdolności hamowania. Innym badaczom (Dolan, Millington i Park, 2002; Cohen, Nikiforov i in., 2002) jednak nie udało się uzyskać różnic między sprawcami przestępstw seksualnych a grupami kontrolnymi w zakresie funkcji wykonawczych, pomimo że stosowali analogiczne testy neuropsychologiczne (Roszyk, w druku b).

Hipoteza zaburzenia pętli czołowo-prążkowo-wzgórzowej jest pewną odmianą hipotezy czołowo-wykonawczej, która stanowi najnowszą propozycję wyjaśniania podłoża dewiacyjnych zachowań seksualnych. Jej zwolennicy (np. Tost i in., 2004; Schiffer i in., 2007) proponują, aby dewiacje seksualne traktować jako możliwe ekspresje zaburzeń ze spektrum OCD²⁰ – zakładając, że dewiacje seksualne i zaburzenia obsesyjno-kompulsywne mają wspólną neuroanatomiczną i neurochemiczną podstawę sprowadzającą się do nieprawidłowości w obrębie pętli czołowo-prążko-wo-wzgórzowej. Wykazano, że uszkodzenia strukturalne lub dysfunkcja neuroprzekaźnictwa (głównie dopaminergicznego) w pętli czołowo-prążkowo-wzgórzowej (zwanej też pętlą nagrody) wywołują zaburzenia procesów hamowania oraz wiążą się z obecnością myśli i czynności natrętnych, a także innych zaburzeń kontroli impulsów. Boris Schiffer wraz z zespołem (2007), dokonując neuroobrazowania, wykazał związek uszkodzeń w tych strukturach z pedofilią (mniejsza objętość istoty szarej w prążkowiu brzusznym, korze oczodołowo-czołowej, a także móżdżku u pedofilów). Zdaniem zwolenników omawianej teorii potwierdza to hipotezę mówiącą, że również niektóre postacie dewiacji seksualnych mogą mieć ten sam neuronalny korelat co zaburzenia ze spektrum OCD. Dane Cantora i jego zespołu (Cantor i in., 2008) także potwierdzają tą hipotezę.

Hipoteza skroniowo-limbiczna zakłada, że za dewiacje seksualne odpowiada zaburzenie w obrębie głębokich (związanych z układem limbicznych) struktur płata skroniowego. Układ limbiczny stanowi skomplikowaną sieć struktur korowych i podkorowych regulujących funkcje popędowe, emocjonalne. Zawiera on również ośrodek przyjemności, który decyduje o tym, czy dane zachowanie (w tym dewiacyjne) przynosi gratyfikację, czy nie. Istnienie związku między sprawnością struktur skroniowo-limbicznych a zaburzeniami preferencji seksualnych potwierdziły seksuologiczne badania Alesa Kolârsky’ego, Kurta Freunda, Ji0i Macheka i Omera Polaka (1967), którym poddano grupę 87 pacjentów o różnych lokalizacjach ogniska padaczkowego. Do oceny preferencji seksualnych u niektórych badanych zastosowano fallopletyzmograf. Anomalie preferencji seksualnych stwierdzono u 20% pacjentów z padaczką skroniową, natomiast nie zaobserwowano takich zaburzeń, gdy padaczka dotyczyła innych obszarów mózgu. Do podtrzymania tej hipotezy przyczyniły się badania Langevina (1990). Porównanie osób pedofilnych (hetero-, bi – i homoseksualnych) z grupą osób, które popełniły przestępstwa nieseksualne i bez użycia przemocy, wykazało różnice występujące w obrębie lewej półkuli. U jednostek pedofilnych stwierdzono uszkodzenia (struktury i funkcji) płata skroniowego, co (w zestawieniu z wynikami badań nad przestępcami sadystycznymi) pozwoliło jedynie na wniosek o związku między uszkodzeniami w obrębie płatów skroniowych a pedofilią i sadyzmem oraz o związku między pedofilią a uszkodzeniami lewej półkuli a dewiacyjnymi zachowaniami seksualnymi.

W podobnym kierunku zmierzały również badania z użyciem neuroobrazowania.

Na razie nie dostarczyły one mocnych dowodów na obecność zmian w obrębie skroniowo-limbicznym u sprawców pedofilii. W dwóch pracach dotyczących omawianego zjawiska wykryto mniejszą objętość płata skroniowego u pedofilów w porównaniu ze sprawcami innych przestępstw, ale wyniki nie osiągnęły istotności statystycznej (Langevin, Wortzman, Dickey, Wright i Handy, 1988; Wright, Nobrega, Langevin i Wort-zman, 1990). Langevin (1990), podsumowując badania nad dewiantami seksualnymi, stwierdził, że uszkodzenia w obrębie płatów skroniowych wystąpiły zarówno wśród sadystów, jak i wśród pedofilów, z tym że w pierwszej grupie dotyczyły prawego płata, aw drugiej – lewego.

Przedstawione tu teorie i hipotezy oraz przeprowadzone na ich kanwie badania nie doprowadziły do wyłonienia profilu neuropsychologicznego pedofila. Pomimo prób badaczy zmierzających do potwierdzenia teorii czołowej lub skroniowo-lim-bicznej, na razie osiągnięto jedynie niepełne i niespójne wyniki – podobnie jak w przypadku teorii czołowo-prążkowo-wzgórzowej. Małe grupy badanych, niespójność grup i brak powtarzalnych wyników nie pozwalają na jednoznaczne potwierdzenie wysuniętych hipotez (Roszyk, w druku b). Osiągane rezultaty nie pozwalają jednak na wykluczenie związku między zmianami biologicznymi a zaburzeniami preferencji w postaci pedofilii.

2.2.2. Teorie środowiskowe

Tradycyjny rozdział między wrodzonymi predyspozycjami a szeroko ujętymi wpływami zewnętrznymi warunkującymi działania człowieka znalazł odzwierciedlenie w tworzeniu teorii, które wyjaśniają etiologię pedofilii na podstawie działania czynników środowiskowych. Należą do nich ukształtowane wskutek socjalizacji cechy podmiotowe sprawcy (cechy osobowości, kompetencje społeczne, relacje, mechanizmy regulacji afektów) oraz systemy zewnętrznych nacisków społecznych (normy społeczne, poziom dobrobytu, religia, wydarzenia historyczne) działających na sprawcę w jego grupie odniesienia. Stąd podział wspomnianych teorii na koncepcje psychologiczne i społeczne.

2.2.2.1. Model psychologiczny

W modelu psychologicznym mieszczą się teorie kładące nacisk na rolę, jaką podmiotowe (psychologiczne) cechy sprawcy odgrywają w procesie powstawania zaburzeń seksualnych. Dwa przeciwstawne paradygmaty – psychodynamiczny i społecznego uczenia – podkreślają, że różne cechy wytworzone w wyniku działań socjalizacji mogą być odpowiedzialne za powstanie pedofilii.

Teorie psychodynamiczne. Współczesną teorią, która wszechstronnie opisuje rozwój seksualny człowieka, wyjaśniając jego prawidłowy i zaburzony przebieg, jest teoria relacji z obiektem przedstawiona przez Ottona F. Kernberga (1998). Zostaje tutaj przywołana dlatego, że mieści się w założeniach uznanego paradygmatu (psychodynamicznego), oferuje spójną koncepcję genezy dewiacji (w tym też pedofilii i kazirodztwa), znajdującą częściowo oparcie w wynikach badań, oraz ma zastosowanie aplikacyjne.

Rozwój seksualny człowieka uzależniony jest od uwarunkowań biologicznych (co niepodważalne i niemożliwe do pominięcia) oraz od przebiegu relacji z obiektem (ważną postacią – z reguły matką) we wczesnym dzieciństwie (do 6. lub 7. r.ż.). Wpływ drugiego czynnika na zachowania seksualne uznaje się za bardziej znaczący.

Droga, którą matka prowadzi rozwój seksualny dziecka, ma charakterystyczny przebieg. Matka od samego początku buduje podstawy dla erotyzmu dziecka. Służy temu fizyczny kontakt z dzieckiem. Wraz z jego rozwojem zmienia się zarówno sposób, jak i intensywność stymulacji, a także ewoluuje reaktywność dziecka. Ta ostatnia staje się szczególnie intensywna w okresie przedszkolnym (edypalnym), kiedy dziecko wychodzi spod wpływów matki, a podlega oddziaływaniom całego systemu rodzinnego – systemu złożonego z osób różnej płci, w różnym wieku i pozostających ze sobą w różnych związkach. Wysoki poziom zainteresowania seksualnością obniża się w okresie wczesnoszkolnym (latentnym).

Prawidłowy przebieg relacji z matką i właściwe relacje późniejsze z innymi członkami systemu rodzinnego (ojcem, rodzeństwem) tworzą podstawy dla normalnego rozwoju seksualnego, w wyniku którego dziecko w przyszłości będzie poszukiwać partnerów seksualnych równych sobie (a więc dojrzałych) i pochodzących spoza systemu rodzinnego, a także będzie zdolne do podejmowania dojrzałych form aktywności seksualnej.

Rozwój seksualny dziecka nie zawsze jednak przebiega w przedstawiony tu sposób. Zaburzenia (istotne w kontekście wyjaśnienia genezy pedofilii) pochodzić mogą z trzech okresów: wczesnej fazy (obejmującej naturalny autyzm i naturalną symbiozę), z fazy narcystycznej (różnicowanie i integracja) oraz z okresu najpóźniejszego – edypalnego.

Dla genezy pedofilii znaczenie mają dwa typy zaburzeń okresu symbiozy: zbyt krótki lub zbyt ścisły związek chłopca²¹ z matką. Symbiotyczny związek musi osiągnąć kres. Jeśli jednak nastąpi on zbyt szybko, chłopiec zostanie pozbawiony czułej opieki matki zaspokajającej całkowicie i bezwarunkowo. Wówczas w życiu dorosłym poszukiwać może obiektów, które skompensują ten brak i będą tak samo mu oddane jak matka. Całkowite zjednoczenie nie jest możliwe do uzyskania w związku z dojrzałą kobietą, która akceptując elementy zależności uczuciowej, oczekuje również zdolności do życia bez jej ciągłej obecności. Tymczasem związek mężczyzny z dzieckiem może te warunki spełnić, ponieważ bezbronne dziecko oferuje całkowite oddanie, czułość i ufną zależność od dorosłego. Uraz okresu symbiozy (tzn. w jakiś sposób zaburzony jego przebieg) skłaniać może dorosłego do poszukiwania kontaktu naśladującego pewne zachowania matki, łącznie z jej infantylną, powierzchowną erotyzacją syna.

Ten sam efekt zbyt ścisłej, symbiotycznej i seksualnej więzi sprawcy z dzieckiem może być skutkiem wcześniejszej zbyt ścisłej więzi chłopca z matką, a także jej zbytniej inwazyjności seksualnej i uzyskiwania gratyfikacji seksualnej w kontakcie z ciałem dziecka. Tu raczej chodzi o zbyt silne utrwalenie się infantylnego związku z obiektem i zafiksowanie się na infantylnej seksualności kojarzonej z dotykiem narządów płciowych, stymulacją skóry, wzajemnymi zabawami seksualnymi. Utrwaleniu podlega również sam wzorzec dokonywanej inwazji. Jak doświadczenie mężczyzny z matką dotyczyło operowania ciałem dziecka z przekraczaniem wyznaczonych granic optymalnej opieki, tak późniejszy kontakt seksualny sprawcy z dzieckiem odtwarza wzorzec posługiwania się osobą podległą, której ciałem manipuluje mężczyzna, bez zgody i bez możliwości napotkania oporu. Ten typ wykorzystania dotyczy dzieci młodszych, pozostawionych pod opieką mężczyzny-sprawcy i ma miejsce na przykład w czasie zwykłych, akceptowanych form aktywności.

Wczesne zaburzenia rozwoju występujące u sprawców skutkują w przyszłości typową formą zachowań i poszukiwaniem obiektów określonego rodzaju. Są to zwykle kontakty obejmujące aktywność z małym dzieckiem podczas wykonywania codziennych czynności pielęgnacyjnych czy opiekuńczych, kiedy to dochodzi do stymulowania ciała dziecka i jego narządów płciowych (lub stymulowania wzajemnego). Kontakty te charakteryzują się czułością i delikatnością. Rzadko zawierają agresję fizyczną. Przyjemność czerpana w kontakcie z dzieckiem i pozostawanie w symbiozie z nim wyklucza uszkodzenia ciała oraz zadawanie cierpienia. Raczej chodzi o przekraczanie granicy intymności dziecka i stymulowanie go po to, by doszło do zaspokojenia seksualnego osoby dorosłej.

Do innych konsekwencji prowadzą zaburzenia powstałe później, w narcystycznej fazie życia przyszłego sprawcy. Matka, która wtedy zmniejsza radykalnie zainteresowanie seksualnością chłopca na rzecz ojca, jest odbierana jako stymulująca seksualnie i jednocześnie agresywna. Skojarzenie seksualności i agresji matki (zbyt nasilonej lub pozbawionej czułości) utrwala się. Jednym z wariantów reakcji w życiu dorosłym mogą być: ucieczka przed dorosłą kobietą, kiedy ta okazuje pobudzenie seksualne, i zwracanie się ku obiektom, które nie prowokują seksualnie, czyli słabym, niedojrzałym i pozbawionym elementów kobiecości.

Kolejny wariant zachowań mężczyzny, który kiedyś spotkał się z agresją matki, stanowi odwzorowywanie jej zachowań poprzez identyfikację z nią. W seksualności mężczyzny elementem dominującym stanie się wtedy agresja, a reakcją seksualną – niszczenie, siłowe przywłaszczanie tego, co kiedyś doświadczane było jako odmowa matki. Agresja seksualna zostaje oddzielona od czułości i empatii wobec partnera. Mężczyzna, po wstępnej i krótkiej fazie idealizacji partnerki, będzie miał tendencję do dewaluowania jej i nudzenia się nią. Zdaniem Kernberga prowadzić to może albo do jednoczesnego odczuwania lęku i nienawiści wobec dorosłej kobiety, albo do rozszczepienia tego odczucia na różne obiekty. W obu wypadkach istnieje poważne niebezpieczeństwo zwrócenia się ku osobom niedojrzałym.

W razie przewagi lęku kontakt z dzieckiem, które nie stawia wymagań, nie zna przebiegu współżycia i nie jest w stanie agresywnie się obronić, może się okazać bezpieczny. Zaburzenia seksualne (impotencja), których pojawienia boi się mężczyzna w dojrzałym kontakcie, nie muszą się pojawić przy dziecku, co zwrotnie stanowi zachętę do powtarzania tego rodzaju doświadczeń.

W razie przewagi agresji nad lękiem efekt może się okazać jeszcze groźniejszy. W takim wypadku nienawiść wobec kobiet przyśpieszy ich dewaluację, wyeliminuje elementy czułości ze związku i skróci ich trwanie tak bardzo, że zamieni życie seksualne mężczyzny w ciąg kontaktów z anonimowymi partnerkami. Skutek w postaci promiskuityzmu również może się skonkretyzować jako włączenie do zbioru obiektów pożądanych osób niedojrzałych. Brak wyraźnych zakazów i nakazów – tak charakterystyczny dla aktywności promiskuitycznej – sprzyja traktowaniu każdego pożądanego obiektu (w tym też dziecka) jako obiektu seksualnego. Początkowa skłonność do idealizacji obiektu ułatwia kontakt z dzieckiem, które przez swoją świeżą, niewinną, rozwijającą się urodę łatwo wywołuje zachwyt i pobudzenie.

Opisany typ zaburzeń narcystycznych wyjaśnia szeroki zbiór zachowań mężczyzn-sprawców kwalifikujących się jako wykorzystanie seksualne dziecka. Mimo to aktywność tej grupy ma pewne charakterystyczne cechy wspólne. Należą do nich: agresja, aktywność seksualna przebiegająca raczej z kontaktem fizycznym i nieokreślony wiek dziecka.

Pierwsza cecha wynika z mechanizmu identyfikacji (sprawcy) z agresorem i przejawia się w zachowaniach zawierających przemoc, bezpośredni przymus fizyczny, zranienia, zadawanie cierpienia i bicie. Są to działania mające na celu wykazanie przewagi jednej osoby nad drugą, pełnej władzy i nieograniczonych praw do posługiwania się partnerem seksualnym. Brak empatii po stronie sprawcy stanowi w tym wypadku czynnik pozwalający na pomijanie doznań ofiary i sprzyja drastycznemu wykorzystaniu. Poczucie omnipotencji natomiast zezwala sprawcy na każdy rodzaj aktywności (niezależnie od skutków), legitymizuje każdy typ eksperymentów seksualnych, nawet tych, które powodują fizyczne uszkodzenia ofiary.

Wpływa to na drugą z wymienionych cech – rodzaj aktywności seksualnej. Chodzi tu o wszelkie formy zawierające kontakt fizyczny: od szeroko rozumianego dotyku, poprzez stymulację ekstragenitalną, do różnorodnych form penetracji ciała dziecka. Agresja i brak ograniczeń, a także późniejszy moment powstania urazu sprawcy powodują, że jego zachowania polegają właśnie na kontakcie fizycznym. Mogą być drastyczne i mogą pozostawiać ślady fizyczne (zranienia, ciąża, choroby).

Wreszcie ostatnia cecha – wiek dziecka, osoby rozwijającej się, a nie dojrzałej – też warta jest podkreślenia. Mężczyźni narcystyczni z trudem akceptują procesy dojrzewania, starzenia się i umierania. Lęk przed utratą cech młodzieńczych skłania ku zachowaniom typowym dla osób młodszych, ku poszukiwaniu ich towarzystwa. Związki z nastolatkami czy dziećmi w fazie prepubertalnej stanowią jeden ze sposobów podtrzymywania iluzji o trwającej młodości. Rzuca to pewne światło na zależność między zaburzeniami rozwojowymi mężczyzny a wiekiem poszukiwanego obiektu seksualnego. Dziecko przed okresem dojrzewania lub dopiero dojrzewające stanowi dla sprawcy obiekt niezagrażający, pobudzający seksualnie i stosunkowo łatwy do zmanipulowania. Ponieważ jednak nie zawsze jest on dostępny, wykorzystanie może objąć również dzieci młodsze (w tym własne dzieci sprawcy), gdy z jakichś powodów zainteresują sprawcę. Zaburzenia okresu narcystycznego stanowią niestety o tyle złożony zbiór, że mogą się ujawniać pod postacią preferencji różnych wiekowo obiektów dziecięcych: od małych dzieci począwszy, a na nastolatkach skończywszy.

Zaburzenia będące konsekwencją niewłaściwie rozwiązanych problemów i nieprawidłowo wykonanych zadań okresu edypalnego mają inny charakter. Zdaniem autorów (w tym Kernberga) teorii relacji z obiektem składa się na to kilka przyczyn. Okres edypalny przypada na późniejszy etap w życiu dziecka, a więc między 3. a 6. lub 7. r.ż. – na czas, w którym struktura organizacji osobowości jest dojrzalsza, a mechanizmy obronne uruchamiane w odpowiedzi na uraz stają się mniej prymitywne. Stąd skutki w postaci zaburzeń w życiu dorosłym okazują się mniej groźne i łatwiej poddają się terapii. Okres edypalny ponadto jest czasem szczególnie istotnym dla kształtowania się dorosłego życia seksualnego, ponieważ główny problem, który pojawia się w relacji dziecka z obiektem, stanowi seksualność. Dziecko powinno zintegrować w jedną całość dwa rozwijane i oddzielne do tej pory aspekty: agresję i czułość. Ponieważ ich rozwój trwał już przez pierwszych kilka lat, to, co dzieje się w okresie edypalnym, nakłada się na skutki wcześniejszych faz rozwojowych. Odrębność i waga fazy edypalnej polega również na tym, że rozgrywa się ona w systemie, w trójkącie rodzice – dziecko, a nie w diadzie matka – dziecko. Z tego powodu jej przebieg służy do wyjaśnienia nie tylko zjawiska pedofilii, ale także kazirodczej aktywności dorosłego mężczyzny z dzieckiem.

Najważniejsze zaburzenia fazy edypalnej są wynikiem niewłaściwych zachowań matki, która pozwala synowi zająć miejsce dorosłego mężczyzny, oraz niewłaściwych zachowań ojca, który nie walczy o swój związek z matką. Bliskość z matką, podejmowanie wobec niej aktywności, która przynależy dorosłemu mężczyźnie, przekracza możliwości chłopca, stając się powodem lęku przed nadmiernymi wymaganiami dorosłych kobiet, ich ciałem i poziomem agresji. Ten motyw wystarcza, by w przyszłości poszukiwać kontaktu z kimś znacznie bezpieczniejszym, nieprzejawiającym tak wyraźnej kobiecości. Jeśli w dodatku ojciec nie zaprotestuje (nieobecność, brak zainteresowania osobą matki, lęk przed kontaktem z nią), to chłopiec nie doświadczy przegranej, zostanie zdany na relacje z matką i nie nauczy się, że pewna doza rywalizacji i agresji jest niezbywalnym elementem dojrzałych kontaktów seksualnych. Poszukiwanie obiektów nieagresywnych, łatwo dostępnych i niewymagających stanowi zatem możliwy efekt nabytych doświadczeń fazy edypalnej. O tym, czy chłopiec w późniejszej fazie życia będzie poszukiwał obiektów poza rodziną czy wewnątrz niej, decyduje mnóstwo różnorodnych czynników, między innymi płeć jego dziecka, siła tabu kazirodztwa w rodzinie, a przede wszystkim ochrona jego dziecka ze strony partnerki.

Teoria relacji z obiektem należy do grupy teorii podmiotowych, podkreślających znaczenie zaburzeń rozwojowych w genezie dewiacji seksualnych. W pewnym sensie jednak wykracza poza typowe zmienne indywidualne, wskazując na udział rodziny generacji i prokreacji w powstaniu preferencji seksualnych sprawcy.

Teorie społecznego uczenia. Teorie społecznego uczenia również wiążą genezę dewiacji seksualnych z osobą sprawcy i z zaburzonym przebiegiem jego rozwoju. Ponieważ przyjmują, że każde zachowanie seksualne (zgodne z normą i wykraczające poza nią) jest rezultatem uczenia się, koncentrują się na odkryciu czynników odpowiedzialnych za kształtowanie się właściwych i niewłaściwych wzorców zachowań. Teorie społecznego uczenia zajmują ważne miejsce w badaniach nad genezą pedofilii, ponieważ łączą się z paradygmatem behawioralnym i poznawczym – bazą dla opracowania skutecznych metod leczenia sprawców (Marshall, Laws i Barbaree, 1990; Schorsch, Galedary, Haag, Hauch i Lohse, 1990; Maletzky, 1990).

Zastosowanie teorii społecznego uczenia do wyjaśnienia genezy pedofilii opiera się na znajomości dwojakiego rodzaju twierdzeń: ogólnych twierdzeń teorii uczenia i specyficznej wiedzy na temat seksualności człowieka. Takie założenia przyjęli

Richard D. Laws i William L. Marshall (1990), konstruując koncepcję wyjaśniającą rozwój dewiacyjnych preferencji sprawców przemocy seksualnej. Zdaniem tych autorów ujawniają się one pod postacią zachowań dezadaptacyjnych, powstałych w wyniku ilościowej i jakościowej kombinacji efektów rozwojowych oraz procesów uwarunkowanych wewnętrznie. U osób normalnych poprzez działanie tych samych mechanizmów kształtują się wzorce zachowań społecznie akceptowanych. Omawiana koncepcja wyjaśnia rozwój dewiacyjnych preferencji seksualnych, które mogą prowadzić do powstania dewiacyjnych zachowań. Nie wyjaśnia natomiast samych dewiacyjnych zachowań seksualnych podejmowanych przez sprawców, którzy nie ujawniają preferencji dewiacyjnych.

Laws i Marshall uważają, że model uczenia się dewiacyjnych preferencji seksualnych dzieli się na dwie części: na procesy nabywania nawyków i na procesy ich utrwalania.

W procesie nabywania nawyków wiodącą rolę odgrywa warunkowanie klasyczne i instrumentalne. Bodźce niewywołujące początkowo żadnej reakcji seksualnej, przez odpowiedni dobór wzmocnień (pozytywnych i negatywnych) i na skutek uruchamiania się różnicowania lub generalizacji, nabierają znaczenia seksualnego i wywołują reakcję seksualną.

Ponieważ jednak uczenie się przebiega zawsze w określonym kontekście, należy wziąć pod uwagę wpływ, jaki otoczenie społeczne nań wywiera. Teorie społecznego uczenia (Bandura i Walters, 1968) wskazują w tym miejscu na trzy procesy, które mają istotne znaczenie dla uczenia się dewiacyjnych zachowań seksualnych: uczenie uczestniczące, uczenie poprzez obserwację (uczenie zastępcze) i symboliczne modelowanie. Każdy z tych procesów znajduje zastosowanie przy wyjaśnianiu genezy pedofilii. Laws i Marshall (1990) przytaczają wyniki badań dokumentujących wpływ wiktymizacji seksualnej chłopców na ich późniejsze dewiacyjne zachowania seksualne. Uczenie uczestniczące wyjaśnia sposób, w jaki ofiara wykorzystania może się zmienić w życiu dojrzałym w sprawcę. Autorzy opisują badania nad grupą dorosłych sprawców, którzy wykorzystywali dzieci w sposób wyrafinowany. Okazuje się, że ten nietypowy zestaw umiejętności przejęli kiedyś od dorosłego modela, uczestnicząc w roli ofiar w wymuszanej przez niego aktywności seksualnej. Uczenie się przez obserwację (zastępcze) może mieć miejsce, gdy dziecko jest świadkiem procesu wykorzystywania młodszych dzieci bądź gdy dziecku prezentuje się treści zawierające wykorzystanie (w mediach, przez zachęcanie do korzystania z pornografii). O znaczeniu uczenia symbolicznego wspominają Laws i Marshall (1990), wskazując na rolę fantazji masturbacyjnych w torowaniu dróg dewiacyjnym preferencjom. Nadawanie sobie lub zyskiwanie etykiety dewianta (kolejny aspekt społecznego uczenia) ułatwia wyjaśnianie sobie własnych zachowań i ich usprawiedliwianie.

Samo nabycie określonych umiejętności niewiele znaczy bez ich utrwalenia. Druga część modelu wyjaśniającego uczenie się dewiacji obejmuje procesy podtrzymywania wyuczonych nawyków, w tym utrwalanie reaktywności na określone bodźce poprzez stosowanie treningu masturbacyjnego. W przypadku pedofilii chodzi zarówno o masturbowanie się z fantazjowaniem o dziecku (wygląd, głos, dotyk), jak i o przebywanie w środowisku akceptującym lub przynajmniej tolerującym udział dziecka w aktywności seksualnej dorosłego (gromadzenie odpowiednich materiałów pornograficznych, wyszukiwanie w internecie witryn informujących o nieszkodliwości zjawiska boylove, zakładanie grup wsparcia dla boylovers).

Taką samą rolę pełni zasada nieregularnego wzmacniania, w myśl której nie wszystkie zachowania seksualne spotykają się z nagrodą, ale tylko niektóre z nich. Czyni to nawyk odpornym na wygaszanie. Sporadyczność (rzadkość) nagrody zaś podnosi jej wartość i zwiększa wzmacniającą moc. Nadzieja na otrzymanie nagrody (ale nie pewność) uruchamia tendencję do jej poszukiwania, co przekłada się na zwiększenie frekwencji dewiacyjnych zachowań. Powtarzanie natomiast stanowi znowu rodzaj treningu utrwalającego nawyk. W ten sposób procesy nabywania i podtrzymywania dewiacyjnych preferencji tworzą zamkniętą, wzajemnie się podtrzymującą całość.

Teorie społecznego uczenia, mimo że pozwalają wyjaśnić mechanizm powstawania nawyku (dewiacyjnych preferencji), nie określają jednoznacznie warunków wyznaczających jego przebieg i wyniki. Dotyczy to między innymi wpływu krytycznych okresów życia na wyniki uczenia się (szybkość, trwałość, odwracalność).

0 szczególnym znaczeniu, jakie dla rozwoju dewiacji ma zjawisko imprintingu (wdrukowanie, reakcja piętna), wspomina w swoich pracach John Money (1997). Zgodnie z koncepcjami etologicznymi imprinting jest szczególną formą uczenia się przebiegającą w ściśle określonym momencie życia. Sama reakcja jest wrodzona, ale żywy organizm (badania dotyczyły zwierząt) musi ją powiązać z pojawiającym się w tym czasie odpowiednim bodźcem. Bodziec (filogenetycznie zdolny do akceptacji) działający w tym krytycznym czasie zostaje wyuczony (wdrukowany) szybko i trwale, zyskując przewagę nad bodźcami konkurencyjnymi. Gdyby koncepcja ta zyskała poparcie w badaniach nad ludzkimi zachowaniami seksualnymi, wówczas rzeczywiście wyjaśniałaby genezę dewiacji seksualnych oraz niektóre cechy dewiacyjnych zachowań (siła, odporność na zmianę, przymus powtarzania). Nieco informacji dostarczają badania nad doświadczeniami seksualnymi osób dewiacyjnych (Obuchowska i Jaczewski, 1982; Imieliński, 1990). Dzięki nim wiadomo, że zachowania wyuczone we wczesnej fazie dorastania są trwałe i z trudem poddają się wygaszaniu (przeuczaniu). Skojarzenie szczególnego bodźca (np. cech dziecięcego ciała) występującego w fazie krytycznej dla formowania się ludzkiej seksualności (dorastanie) z reakcją seksualną (wzwód, wytrysk) popartą silną nagrodą (pierwsze przeżycie orgastyczne) rzeczywiście zachodzi w warunkach sprzyjających nabywaniu preferencji pedofilnych. Są to jednak dane typu case study przydatne do formułowania hipotez, ale niewystarczające do ich udowadniania.

Jak się więc okazuje, poważnym mankamentem uniemożliwiającym posługiwanie się teoriami społecznego uczenia w wyjaśnianiu pedofilii jest brak rzetelnych badań empirycznych, szczególnie nad tymi aspektami aktywności seksualnej człowieka, które opierają się na elementach wrodzonych (zachowania o dającym się modyfikować programie epigenetycznym). W tym wypadku omawiane teorie muszą być wsparte przez teorie biologiczne i psychodynamiczne. Nie wystarcza to jednak do wyjaśnienia wpływu kontekstu społecznego na uczenie się zachowań seksualnych. W tym celu sięgnąć należy po model społeczny.

2.2.2.2. Model społeczny

Model społeczny opiera się na teoriach uznających, że otoczenie społeczne jednostki jest stymulatorem patologii seksualnej i odpowiada za jej utrzymywanie. W kontekście pedofilii udowadnia, że społeczności, mimo powszechnie obowiązujących zakazów, na przykład zakazu kazirodztwa czy zakazu kontaktów seksualnych z dzieckiem²², w specyficznych warunkach kontakty te sankcjonują (Haugaard i Reppucci, 1988); akcentuje inny niż jednostkowy punkt widzenia, przywołując te wszystkie sytuacje, w których pedofilii nie można wyjaśnić czynnikami psychologicznymi leżącymi po stronie działającego podmiotu.

Teorie funkcjonalne. Zgodnie z główną tezą teorii funkcjonalnych istnienie kazirodztwa jest umotywowane ważnymi społecznie celami. Okazują się one na tyle istotne dla wybranych grup, że warto ponieść koszty przekroczenia tabu, obciążając nimi jednostki. Opracowania teoretyczne przyjmujące ten punkt widzenia wskazują na dwa główne cele: konsolidację i zachowanie tożsamości grupy (Haugaard i Reppucci, 1988).

Do takich wniosków prowadzi analiza grup społecznych, w których kazirodztwo jest dopuszczalne i w pewnych okolicznościach akceptowane przez ich członków. Svend Riemer (1940) opisywał grupę szwedzkich rodzin wiejskich, żyjących w izolacji i w trudnych warunkach ekonomicznych, jako przykład społeczeństwa, w którym często dochodziło do kazirodztwa, co nie spotykało się z moralnym odrzuceniem. Zjawisko to polegało wyłącznie na relacji ojciec – córka i miało charakter wyraźnie substytucyjny. Podobny mechanizm powstawania przyzwolenia na kazirodztwo odkrył Christopher Bagley (1969) w rodzinach japońskich. Miało ono nieco inny charakter i polegało na poszukiwaniu partnerów małżeńskich wśród osób wchodzących w skład rodziny poszerzonej, by zachować majątek przynależny jej członkom. O społecznościach religijnych posługujących się kazirodztwem wspominają Jeffrey J. Haugaard i Dickon Reppucci (1988), opisując zwyczaje panujące (w XIX wieku) wrodzinach mormonów.

Funkcjonalne wyjaśnienie kazirodztwa akcentuje społeczne i pragmatyczne aspekty zjawiska. Zezwolenie na przekroczenie tabu zostaje udzielone tylko wtedy, gdy wymagają tego interesy wyizolowanych grup (rodziny, społeczności lokalnej, grupy religijnej) i gdy innymi, łatwiej dostępnymi sposobami nie można tych interesów zrealizować. Stoi za tym każdorazowo ochrona na tyle ważnych dla grupy wartości (przetrwanie grupy, misja religijna, dobra materialne), że wartości konkurencyjne (np. ochrona dziecka) schodzą na plan dalszy.

Teorie chaosu społecznego. Teorie chaosu społecznego, podobnie jak teorie funkcjonalne, poszukują przyczyn omawianego zjawiska w mechanizmach funkcjonowania grup. Kazirodztwo jest próbą wprowadzenia porządku w rodzinie w sytuacjach całkowitej utraty kontroli i organizacji (katastrofy, migracje), gdy nie można liczyć na oparcie zewnętrzne.

Informacje o tym pochodzą z dwóch źródeł. W pierwszym wypadku chodzi o emigrantów z Europy, którzy na początku XIX wieku znaleźli się w Chicago, w obcym środowisku, wśród przybyszów z odmiennych kultur, w drugim – o niektóre skupiska rodzin niemieckich, będących u siebie, ale po przegranej drugiej wojnie światowej. W obu tych społecznościach – jak podaje Bagley (1969) – wystąpił podwyższony odsetek zachowań kazirodczych. Zdaniem tego autora przyczyn załamania się znanych zakazów i norm należałoby poszukiwać w ogólnym chaosie, w jakim znalazły się całe grupy osób, pozbawione dotychczasowych reguł kierujących ich życiem. Społeczności te nie spodziewały się wsparcia, nie opracowywały planów i niewiele od siebie oczekiwały. Obcość, stłoczenie, zubożenie i szok kulturowy sprawiły, że dotychczasowe systemy wartości (nie tylko dotyczące zakazu kontaktów między krewnymi) uległy całkowitemu podważeniu. Zezwolenie na kazirodztwo było konsekwencją rozluźnienia wszelkich norm, ale i próbą wprowadzenia jakiegoś porządku opartego na relacji seksualnej.

Teorie feministyczne. Według teorii feministycznych pedofilia czy kazirodztwo stanowią efekty braku równości płci. W społeczeństwie patriarchalnym, opartym na dominacji mężczyzn i dodatnim wartościowaniu cech męskich, pozycja kobiet i dzieci jest słabsza, gorsza. Władza należy do mężczyzn, dlatego mogą oni dowolnie rozporządzać osobami im podległymi. Reguły rządzące dużymi grupami – czyli społeczeństwem patriarchalnym, narodem, państwem, ale i społecznością lokalną – przenoszą się również na małe grupy rodzinne. Władza mężczyzny w rodzinie wynika z samej płci (męskiej) oraz z faktu utrzymywania dzieci i kobiet, które albo są całkowicie niezdolne do zarobkowania poza domem, albo nie potrafią zapewnić rodzinie stosownego poziomu życia. Różna pozycja kobiet i mężczyzn pociąga za sobą różne prawa do realizacji własnych potrzeb. Zaspokajanie potrzeb mężczyzny ma charakter priorytetowy, ponieważ, po pierwsze, dzięki sprawowanej władzy mężczyzna może wymusić każdy rodzaj i poziom ich realizacji, a po drugie, poziom zaspokojenia mężczyzny gwarantuje spokojny byt rodzinie. Stąd zadaniem członków rodziny jest właśnie dbałość o zaspokojenie go, w tym także zaspokojenie seksualne. Jeśli z jakichś powodów (choroba, nieobecność, utrata atrakcyjności) kobieta nie jest w stanie wypełnić stawianego jej zadania, jej obowiązkiem pozostaje dbałość o zaspokojenie mężczyzny, nawet kosztem pogwałcenia ważnych dla siebie wartości.

Zgodnie z wyjaśnieniami feministycznymi pedofilia i kazirodztwo wywodzą się zatem z prawa mężczyzny do bycia zaspokojonym, niezależnie od sposobu i niezależnie od kosztów, którymi zostaną obciążone osoby o niższej pozycji w rodzinie. Wina i odpowiedzialność za patologię seksualną nie spadają na mężczyznę, ponieważ nie gwałci on prawa, a jedynie realizuje swoje uprawnienia w specyficzny sposób, znajdując się w nietypowej sytuacji. Winę za to ponosi kobieta, gdyż w społeczeństwie patriarchalnym jest osobą desygnowaną do ponoszenia odpowiedzialności za błędy innych. Jeśli ojciec wykorzystuje seksualnie dziecko, wina leży po stronie żony, która nie wypełniła w sposób należyty przewidzianych dla niej zadań.

Kazirodztwo jest zachowaniem, które pojawia się w specjalnych okolicznościach, pozostających poza zasięgiem sprawstwa mężczyzny, i które nie wynika z mechanizmów patologicznych, ale z prawa do tego, by być zaspokojonym i by – zwrotnie – móc zaspokajać potrzeby innych (materialne podstawy życia rodzinnego, status społeczny żony i dzieci, proces socjalizacji). Ostatecznie źródło kazirodztwa tkwi poza jednostką (mimo obwiniania kobiety), w systemach społecznych, które sankcjonują nierówność płci. Poza zasięgiem teorii feministycznych pozostaje sprawstwo kobiet.

Wszystkie przedstawione w tym podrozdziale teorie, mimo różnic, łączy wspólna cecha: traktowanie pedofilii jako zjawiska wynikającego z otoczenia jednostki, a nie z jej biologicznego wyposażenia. O ile teorie psychologiczne upatrują przyczyn seksualnego wykorzystania dziecka w zaburzeniach rozwoju sprawcy, o tyle model społeczny podkreśla, że zjawisko to kształtuje system społeczny.

2.3. Przydatność teorii zintegrowanych w procesie wyjaśniania etiologii pedofilii

Jak piszą Beech i Ward (2004), istnieją tylko trzy główne, zintegrowane, a więc należące do poziomu I, teorie wyjaśniające powstanie przemocy seksualnej. Tony Ward i Richard J. Siegert (2002), tworząc teorię czwartą – nazwaną podejściem scalającym pozostałe – wskazali na pewien sposób postępowania przydatny w procesie poszukiwania teorii, która mogłaby posłużyć jako baza dla badań empirycznych. Dalej przedstawione zostaną cztery główne zintegrowane wyjaśnienia zjawiska pedofilii, by na ich kanwie – unikając ich ograniczeń i akcentując ich mocne strony – zbudować i uzasadnić teoretyczny fundament badań własnych. Badań, których celem jest odpowiedź na pytanie, co decyduje o tym, że dorosły mężczyzna reaguje seksualnie na dziecko i że angażuje się z nim w kontakt seksualny.

2.3.1. Czteroczynnikowy model Finkelhora i Araji

Koncepcja ta powstała – jak przyznają jej autorzy, Finkelhor i Araji (1986) – w opozycji do wielu teorii podmiotowych próbujących poszukiwać pojedynczych czynników (zaburzeń w funkcjonowaniu układu hormonalnego, niewłaściwego treningu społecznego czy urazów wczesnodziecięcych) odpowiedzialnych za to, że osoba dorosła podejmuje aktywność seksualną z dzieckiem. Zdaniem autorów ograniczoność teorii jednoczynnikowych polega na tym, że poszukują odpowiedzi na jedno tylko pytanie spośród czterech istotnych:

■ Dlaczego osoba dorosła traktuje kontakt seksualny z dzieckiem jako nagradzający i odpowiedni dla siebie?

■ Dlaczego dziecko stanowi dla dorosłej osoby bodziec pobudzający seksualnie?

■ Dlaczego bodźce niestanowiące odstępstwa od normy nie mają dla dorosłych osób gratyfikującego charakteru (nie pobudzają seksualnie)?

■ Dlaczego zakazy i nakazy funkcjonujące w społeczeństwie nie są w stanie zahamować aktywności osoby dorosłej wobec dziecka?

Z tego powodu Finkelhor i Araji dzielą teorie wyjaśniające na cztery grupy, za kryterium podziału przyjmując główny czynnik, który jest odpowiedzialny za powstanie aktywności seksualnej wobec dziecka.

(1) Czynnik 1: kongruencja emocjonalna (emotional congruence). Do tej kategorii należą teorie, które twierdzą, że dorosły nawiązuje relację seksualną z dzieckiem, ponieważ zachowania i potrzeby osoby dorosłej są podobne (osiągnęły ten sam poziom rozwoju) do potrzeb i zachowań dziecka. Owo dopasowanie (kongruencja emocjonalna) powoduje, że dorosły doświadcza siebie na dziecięcy sposób, ma dziecięce potrzeby (przynajmniej niektóre z nich) i dlatego nawiązuje kontakt (emocjonalny, seksualny) z kimś „odpowiednim” dla siebie.

(2) Czynnik 2: reagowanie podnieceniem na dziecko (sexual arousal to children). W odróżnieniu od poprzedniej ta grupa teorii próbuje wyjaśnić pedofilię poprzez wskazanie mechanizmów prowadzących do powstawania pobudzenia seksualnego na dziecko; zasadniczo stara się oddzielać potrzeby emocjonalne dorosłych zaspokajane w kontakcie z dzieckiem od pobudzania seksualnego, rozumianego jako reakcja fizjologiczna (np. wzwód członka) pojawiająca się w obecności dziecka lub w trakcie fantazjowania o aktywności z nim. Mieszczą się tu teorie sięgające po argumenty biologiczne oraz teorie wskazujące na mechanizmy niewłaściwie wyuczonej reakcji czy na polimorficzną atrakcyjność dziecka, które przez swoją świeżość jest zawsze obiektem pożądania wygaszanego przez socjalizację.

(3) Czynnik 3: zablokowanie wobec dorosłych (blockage). Autorzy zaliczają do tej grupy teorie, które starają się dowieść, że istotą aktywności seksualnej dorosłego z dzieckiem jest zablokowanie reakcji dorosłego na podobny do niego dorosły obiekt. Wszystkie opierają się na założeniu, że normalny rozwój seksualny dorosłego człowieka i normalne preferencje seksualne przejawiają się poprzez zaspokajanie potrzeby seksualnej z rówieśnikami. Osoby, które z powodu blokady nie mogą rozwijać tej naturalnej tendencji, kierują zainteresowanie ku dziecku. Cały wysiłek zgrupowanych tu teorii skupia się na wskazywaniu determinant odpowiedzialnych za ten stan rzeczy. Jedne koncentrują się na mechanizmach wewnętrznych (rozwojowych), inne podkreślają znaczenie czynników sytuacyjnych (zewnętrznych), poprzez które dorosły, pozbawiony kontaktu z odpowiednim dla niego partnerem, zwraca się ku dziecku.

(4) Czynnik 4: odblokowanie (disinhibition). Ostatnia z wymienionych grup teorii doszukuje się genezy pedofilii w zaburzeniach mechanizmów kontroli zachowań: albo zakaz aktywności seksualnej z dzieckiem nie wchodzi w skład systemu normatywnego sprawców, albo nie działają mechanizmy hamujące przekraczanie owego zakazu. Zgodnie z tymi założeniami sprawcy charakteryzują się specyficznym – zewnętrznym – typem kontroli, względnie też akceptują swoje zachowania, nie uważając ich za odstępstwo od norm. Czynniki, które obniżają lub znoszą kontrolę, mogą się wiązać ze zmiennymi osobowościowymi (np. wykorzystanie seksualne dziecka w stanie głębokiego stresu wynikłego z utraty dorosłej partnerki) lub mieć typowy charakter sytuacyjny (wykorzystanie seksualne pasierbicy, z którą sprawca żyje pod jednym dachem).

O ile teorie zgrupowane wokół pierwszych trzech czynników wyjaśniają przede wszystkim zjawisko pedofilii, o tyle ostatnia grupa teorii służy także wyjaśnianiu kazirodczej relacji z dzieckiem. Z punktu widzenia genezy zjawiska kazirodztwo jest traktowane jako szczególna sytuacja, ponieważ hamulce powstrzymujące działanie sprawców powinny charakteryzować się większą siłą. Do kulturowych zakazów wzbraniających dorosłemu aktywności seksualnej z dzieckiem dochodzą jeszcze bariery biologiczne oraz tabu związane z bliskością emocjonalną i fizyczną obiektu. Teorie należące do tego zbioru doszukują się źródeł kazirodztwa albo w załamaniu się systemu barier chroniących dziecko, albo w milczącej akceptacji dla ich przekraczania (np. w rodzinie patriarchalnej, w której prawa ojca do władania dzieckiem obejmują również prawo do dysponowania nim jako obiektem zaspokojenia seksualnego).

Klasyfikację teorii przeprowadzoną z uwzględnieniem dwóch poziomów wyjaśniania pedofilii zawiera tabela 2.1.

Finkelhor i Araji, proponując zintegrowany (czteroczynnikowy) model genezy pedofilii, uważają, że analiza działań poszczególnych osób (lub poszczególnych typów osób pedofilnych) powinna zostać przeprowadzona na czterech poziomach, tak by wyjaśnić udział każdego z czynników w rozwoju dewiacyjnej aktywności oraz umożliwić zrozumienie niepowtarzalnej struktury, jaką w danym wypadku tworzą. Wprawdzie nie wspominają explicite o tej ostatniej cesze (zalecie?) modelu, ale przytaczane przez nich przykłady pokazują, że dla każdego typu pedofilii można utworzyć odrębny model przyczyn. Model czteroczynnikowy wskazuje, jakie czynniki należy uwzględniać, by wyjaśnienie genezy zjawiska było kompletne.

Niewątpliwą zaletą opisywanego modelu jest jego wszechstronność. W zamierzeniu autorów każdy typ aktywności dorosłego z dzieckiem (pozadomowej i domowej) znajdzie w teorii swoje wyjaśnienie, bez potrzeby czynienia dodatkowych założeń i odnoszenia ich do innych koncepcji. Można na tej podstawie wnosić, że pedofilia jest fenomenem wystarczająco szeroko definiowanym i wszechstronnie wyjaśnianym, że mieści inne krzyżujące się z nią pojęciowo zjawiska, takie jak wykorzystywanie seksualne dziecka (sexual child abuse), nadużycie seksualne (sexual misuse) czy kazirodztwo (incest) z dzieckiem. Dla autorów omawianego modelu pedofilia jest zjawiskiem nadrzędnym, a kazirodcze wykorzystanie dziecka – pewnym jej fragmentem, który powinien zostać wyjaśniony na podstawie tych samych kryteriów z akcentowaniem być może niektórych z nich (np. przyczyn odpowiedzialnych za wyłączenie zakazu kontaktów seksualnych między krewnymi). Model zawiera odpowiedź na pytanie o sens różnicowania między mechanizmami wykorzystania dziecka w rodzinie i poza nią.

Ponadto z modelu czteroczynnikowego wyłania się propozycja odmiennego klasyfikowania osób podejmujących aktywność seksualną z dzieckiem (osób pedofilnych).

Tabela 2.1. Geneza pedofilii

Rodzaj teorii

Poziom wyjaśnień

Indywidualny

Społeczno-kulturowy

Czynnik 1: kongruencja emocjonalna (emotional congruence)

Zahamowanie rozwoju Niska samoocena

Symboliczne radzenie sobie z traumą Identyfikacja z agresorem Identyfikacja narcystyczna

Naciski na dominację w socjalizacji mężczyzn

Czynnik 2: reagowanie podnieceniem na dziecko (sexual arousal)

Pobudzające seksualnie lub traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa Uwarunkowanie na bodźce Wczesne modelowanie Błąd atrybucji Czynniki biologiczne

Pornografia dziecięca Erotyzacja dzieci w reklamach

Czynnik 3: zablokowanie wobec dorosłych obiektów erotycznych (iblockage)

Kompleks Edypa Lęk kastracyjny

Lęk przed dorosłymi kobietami Traumatyczne doświadczenia w dorosłym życiu seksualnym Brak umiejętności społecznych Zaburzenia w małżeństwie

Represyjne normy dotyczące masturbacji i seksu pozamałżeńskiego

Czynnik 4: odblokowanie (disinhibition)

Zaburzona kontrola impulsów

Starczy wiek

Alkoholizm

Psychozy

Stres sytuacyjny

Zaburzone funkcjonowanie mechanizmów blokujących kazirodztwo

Tolerancja kulturowa Pornografia Porządek patriarchalny

Źródło: opracowanie własne na podstawie Finkelhor i Araji, 1986.

Autorzy proponują ocenę każdej takiej osoby na dwóch dymensjach. Na pierwszej dokonuje się oceny siły zaangażowania – jak silna jest motywacja do utrzymywania kontaktów z dzieckiem (np. przez określanie liczby kontaktów i ich stałości w jednostce czasu). Na drugiej dymensji szacuje się wyłączność, czyli określany procentowo udział kontaktów z dzieckiem (lub jego wyobrażeniem) w zbiorze wszystkich kontaktów seksualnych. Takie klasyfikowanie osób pedofilnych jest pełne, ponieważ obejmie wszystkie przypadki aktywności z dzieckiem, niezależnie od rodzaju motywacji, częstości, złożoności zachowań i ich genezy. W ten sposób teoria i płynące z niej konsekwencje tworzą, zdaniem autorów, spójny konstrukt o wysokiej mocy opisowej i wyjaśniającej, dodatkowo zaś stanowiący wygodne narzędzie aplikacyjne. Posługiwanie się jednym mechanizmem patogenezy nie wyjaśni tego złożonego zjawiska.

Prezentowana koncepcja ma jednak dwa poważne ograniczenia. Pierwsze związane jest z pomijaniem (czy zbyt słabym akcentowaniem) czynnika interakcyjnego. Autorzy skupili się na poszukiwaniu jak największej liczby uwarunkowań pedofilii, nie wyjaśniając, czy i w jaki sposób oddziałują one na siebie wzajemnie. Brak tego elementu nie pozwala na odtworzenie związków przyczynowo-skutkowych między zbiorami czynników ani na dynamiczne ujmowanie zjawiska. Zebranie wielu pojedynczych wyjaśnień w całość nie daje podstaw do zrekonstruowania całokształtu mechanizmów jego rozwoju.

Drugie ograniczenie dotyczy sposobu posługiwania się dwoma poziomami wyjaśnień pedofilii: indywidualnym i społecznym. Zasługą autorów jest uwzględnienie ich obu, ponieważ dzięki temu patologia uzyskuje odniesienie do społecznego kontekstu. Sprawstwo jest efektem zaburzeń podmiotowych i nacisków społecznych, które najpierw stwarzają warunki dla rozwoju pedofilii, a następnie karzą za jej powstanie. Ten podwójny poziom wyjaśnień nie różnicuje jednak udziału różnych grup (systemów) w genezie pedofilii. W efekcie nie wprowadzono do koncepcji zróżnicowania kontekstu ani nie wskazano, że niektóre grupy (rodzina generacji i prokreacji) tworzą bezpośredni kontekst i są czynnikiem bezpośrednio współdziałającym w powstaniu pedofilii, a inne grupy (państwo) tworzą kontekst pośredni. Ponieważ autorzy skupili się na genezie pedofilii bez wyodrębnienia kazirodczej aktywności, akcentowanie udziału systemu rodzinnego nie było niezbędne. Nie można go pominąć podczas analizowania wyłącznie wykorzystań kazirodczych.

Beech i Ward (2004) poddając wszechstronnej analizie propozycję Finkelhora i Araji, uzupełniają ją, wskazując dwa kolejne mankamenty: niespójność teoretyczną i niedostateczne uporządkowanie czynników wchodzących w jej skład.

W koncepcji współistnieją bowiem wyjaśnienia wywodzące się na przykład z klasycznej psychoanalizy (teoria lęku kastracyjnego uzasadniająca lęk pedofila przed kontaktem waginalnym), z behawioryzmu (teoria warunkowania klasycznego opisująca wpływ uczenia na powstawanie preferencji seksualnych) czy z nurtu feministycznego (teorie wiążące przyzwolenie na pedofilię z patriarchalnym porządkiem społecznym), autorzy teorii jednak nie podejmują próby ich scalenia czy zintegrowania na metapoziomie. Krytycy wskazują na konieczność dokonania metaanalizy z zastosowaniem jednego z nowocześniejszych modeli o wyższym poziomie ogólności i z odwołaniem do dowodów empirycznych.

Kontynuując wywody, Beech i Ward (2004) wskazują, że cztery czynniki czy też przesłanki pedofilii są w taki sposób opisane i przedstawione, iż nie wyjaśniają, dlaczego ich wystąpienie wywołuje właśnie patologię seksualną, a nie inny – pozaseksualny typ patologii, tym bardziej że zgodnie z założeniami twórców koncepcji każdy z czynników może skutkować pedofilią, działając samodzielnie lub w kombinacji z innymi. W świetle tego stwierdzenia, niestety, nie jest jasne, dlaczego na przykład niedojrzałość emocjonalna mężczyzny (kongruencja emocjonalna z dzieckiem) prowadzi do zaburzeń seksualnych, a nie wyłącznie emocjonalnych. To kluczowe pytanie – pytanie o tak zwany czynnik specyficzny – pojawia się na wszystkich szczeblach analiz. Za taki czynnik uważać by można (Finkelhor i Araji taką ewentualność uwzględniają, omawiając czynnik 2 interpretowany na poziomie indywidualnym – zob. tabela 2.1) zaburzenie rozwoju seksualnego we wczesnym jego stadium. W tej sytuacji elementem odróżniającym etiologię patologii seksualnej (pedofilii) od innych form patologii, na przykład od przemocy fizycznej, byłaby obecność tego czynnika. Jednakże autorzy koncepcji, wychodząc z założenia, że każdy z czterech czynników może samodzielnie odpowiadać za zaburzenie, i nie nadając temu różnicującemu czynnikowi statusu obligatoryjności, nie pozwalają tym samym na jego wyróżnienie jako specyficznego. Krytyka koncepcji zmierza zatem do wykazania, że brakuje wśród wymienionych przesłanek tej o kluczowym znaczeniu, brakuje jasnego wskazania, jakie czynniki i kiedy łączą się ze sobą oraz jakie skutki wynikają z takich połączeń. Jeśli do tego dodać niedostateczne – zdaniem krytyków – zróżnicowanie (na poziomie pojęciowym) między czynnikiem i i 4, to zgrupowane w tym akapicie zarzuty sprowadzają się do braku uporządkowania czynników ze względu na definicję, pochodzenie, status i hierarchię.

2.3.2. Zintegrowana teoria etiologii przestępczości seksualnej Marshalla i Barbaree’ego

Podejście prezentowane przez Williama L. Marshalla i Howarda E. Barbaree’ego (1990) jest powszechnie znane w literaturze, szeroko wykorzystywane w badaniach oraz cenione ze względu na moc wyjaśniającą i aplikacyjną (Marshall, Marshall, Serran i Fernandez, 2006; Marshall, 2008). Jest wprost określane jako znaczące osiągnięcie (Beech i Ward, 2004).

U podstaw omawianej teorii leżą założenia o współdziałaniu czynników biologicznych i socjalizacyjnych w procesie powstawania przestępczości seksualnej (a zachowania pedofilne do takich zjawisk należą) oraz o związku seksualności z agresją²³. Agresja i seks zdają się opierać na tym samym podłożu nerwowym, pochodzącym ze struktur śródmózgowia. Ponadto te same gruczoły i hormony płciowe odpowiadają za zachowania seksualne i agresywne. Stąd agresja jest u osobników płci męskiej nieodłącznie związana z zachowaniami seksualnymi, a proces socjalizacji poddaje tę wrodzoną tendencję kontroli poprzez uruchomienie mechanizmów hamujących agresję.

Wpływy biologiczne są raczej punktem wyjścia do nabywania umiejętności realizacji potrzeby seksualnej niż czynnikiem decydującym o kształcie zachowań. Ich udział w konkretnym zachowaniu zmienia się wraz z wiekiem. Najsilniej zaznacza się w początkowej fazie uczenia (w dzieciństwie) i w okresie dojrzewania, kiedy dochodzi do gwałtownych zmian hormonalnych, utrudniających kierowanie swoim działaniem. Gotowość do uczenia się zmian i preferencji seksualnych spada później, choć rozciąga się na całe życie. Dlatego też w okresie dorastania biologiczne skłonności do łączenia seksu z agresją powinny u mężczyzn (teoria ta dotyczy tylko mężczyzn ze względu na ich poziom testosteronu znacznie wyższy niż u kobiet) podlegać specyficznemu treningowi. Jego istotą jest hamowanie agresji w sytuacji seksualnej, aw szczególności wyłączenie siły i zastraszania, powstrzymywanie się od poniżania i przerażania partnerów oraz dostosowanie wieku partnerów do własnego zmieniającego się wieku. Spuścizna biologiczna człowieka utrudnia to zadanie, a czynniki rozwojowe i środowiskowe decydują o tym, czy powstanie odpowiedni wzór zachowań seksualnych oparty na kontrolowaniu agresji.

Trening wieku dziecięcego i okresu dorastania ma – zdaniem autorów – największy wpływ na to, by dorosły mężczyzna, gdy odczuwa silne i nagłe napięcia seksualne, mógł włączyć wcześniej wykształcone mechanizmy hamowania, zachowując się na sposób społecznie aprobowany. Rycina 2.1 ilustruje sposób tworzenia się prawidłowych i nieprawidłowych wzorców zachowań seksualnych w toku procesu socjalizacji.

Jak wynika z ryciny 2.1, do najważniejszych czynników środowiskowych wpływających na zachowanie seksualne należą doświadczenia dzieciństwa oraz kontekst kulturowy łącznie z konkretną sytuacją, w której ten się rozgrywa. Dla Marshalla i Barbaree’ego kluczowe znaczenie mają doświadczenia dziecka wyniesione z rodziny generacyjnej rozumiane dwojako. Z jednej strony chodzi o zdolność do nawiązywania bliskich, intymnych więzi, ukształtowanych na bazie relacji z matką, a tworzących podstawę do nawiązywania bliskich relacji z dorosłą kobietą. Brak owych więzi prowadzi do izolacji i nie stwarza możliwości kształcenia umiejętności społecznych (również i na etapie dorastania), potrzebnych do tworzenia związków koleżeńskich i intymnych. Skutkuje to porażkami w kontaktach społecznych (szczególnie z płcią przeciwną) i wtórnym obniżaniem poczucia własnej wartości. Złość wobec kobiet i świadomość niepowodzeń skłania do poszukiwania lub wykorzystywania sytuacji, które kompensują te doświadczenia, czyli albo do szukania obiektów bezpiecznych, mniej wymagających od kobiet (dzieci), albo do podejmowania działań odwetowych (gwałcenie), będących swoistym rewanżem za brak sukcesów.

Rycina 2.1. Etiologia przestępczości seksualnej: sposób powstawania wzorca zachowania seksualnego

Źródło: opracowanie własne na podstawie Marshall i Barbaree, 1990.

Z drugiej strony Marshall i Barbaree zwracają uwagę na inny ważny i wytworzony w rodzinie mechanizm radzenia sobie z agresją, czyli wzorzec nagradzania i karania. Dzieci uczą się określonych zachowań poprzez posługiwanie się zaproponowaną przez rodziców hierarchią wartości oraz poprzez obserwowanie reakcji rodziców na ich zachowania. Odróżnianie zachowań pożądanych od niepożądanych dokonuje się na podstawie wiedzy o ważnych wartościach oraz procesu nagradzania i karania za ich realizację. Jeśli rodzice dostarczają dziecku spójnego wzorca – to znaczy kary i nagrody występują łącznie, są powiązane logicznie z zachowaniem, a kary są wymierzane konsekwentnie (nieuchronne) – to dziecko orientuje się w tym systemie i uczy się unikać pewnych zachowań. W przypadku omawianego wzorca socjalizacyjnego dziecko uczy się dyscypliny, hamowania i kanalizowania agresji. Do działań przeciwnych, nieuczących kontrolowania agresji skłonni są dorośli, którzy w dzieciństwie spotkali się z niespójnym systemem kar i nagród oraz wychowali się w obecności dorosłych stosujących wobec siebie agresję. W procesie modelowania nie tylko sami byli obiektami agresji rodziców, ale dodatkowo obserwowali ich naładowane agresją relacje. W przypadku chłopców chodzi głównie o wychowanie przez mężczyzn stosujących przemoc fizyczną wobec kobiet i dzieci. Brak spójnego wzorca karania oraz wzorzec agresywnej relacji między płciami nałożony na brak innych umiejętności społecznych prowadzi wprost do posługiwania się agresją w kontaktach społecznych. Tendencję tę wzmaga brak empatii i zdolności do współpracy. Nieodpowiedni wzorzec karania oraz braki w relacjach intymnych są odpowiedzialne za niewytworzenie skutecznych mechanizmów hamowania agresji w szczególności w sytuacjach napięcia, w tym też napięcia seksualnego. Zaburzeniom mechanizmów hamowania sprzyja także wychowanie w środowisku akceptującym przemoc i agresję. Chodzi tu głównie o środowiska akceptujące męską dominację i nadające kobietom niski status społeczny. Społeczeństwa, w których pojawia się wysoki wskaźnik gwałtów i innych aktów przemocy wobec kobiet (pobicia, tortury), to społeczeństwa akceptujące różnice pozycji związanej z płcią i pornografię przeznaczoną dla mężczyzn oraz nakazujące kontrolę mężczyzn nad kobietami. Marshall i Barbaree, opisując etiologię przemocy seksualnej, biorą pod uwagę również działające bezpośrednio czynniki sytuacyjne obniżające kontrolę zachowań seksualnych i zwiększające prawdopodobieństwo łączenia seksu z agresją. Należą do nich: wysoki poziom pobudzenia seksualnego (osoba lub sytuacja działa stymulująco), wysoki poziom napięć emocjonalnych wynikły ze stanu stresu, gniew i działanie alkoholu.

Samo trenowanie prawidłowych wzorców socjalizacyjnych na podstawie doświadczenia wczesnych relacji intymnych podnosi prawdopodobieństwo wyuczenia dziecka prawidłowego wzorca zachowań seksualnych polegającego na skutecznej kontroli agresji i oddzieleniu jej od aktywności seksualnej oraz na poszukiwaniu dojrzałej (w odpowiednim wieku) partnerki. I odwrotnie: brak doświadczeń intymnej relacji i niewłaściwe wzorce karania, wsparte czynnikami kontekstualnymi, odpowiadają za wykształcenie niewłaściwych wzorców zachowań seksualnych pozbawionych kontroli agresji i za poszukiwanie nieodpowiednich (niedojrzałych) obiektów.

Do niekwestionowanych zalet przedstawionego modelu należy traktowanie pedofilii jako efektu działania różnych, złożonych przyczyn (biologicznych, psychologicznych, społecznych, kulturowych i sytuacyjnych) pozostających we wzajemnych zależnościach i zmieniających się dynamicznie. Sposób prezentacji przyczyn patologii pozwala na przyjęcie dwóch perspektyw opisu pedofilii: perspektywy deficytów i perspektywy zasobów. Z jednej strony model koncentruje się na ograniczeniach wskazujących, z jakiego powodu doszło do rozwoju patologii, z drugiej zaś, analizując mocne strony i zasoby rozwojowe, wskazuje na możliwość leczenia.

Krytycy modelu podkreślają kilka jego słabości związanych głównie z konceptualizacją. Sztandarowym zarzutem jest zbyt duży poziom ogólności, który nie pozwala na wyjaśnienie zróżnicowanych sposobów powstawania mechanizmów patologii seksualnej. Model jest tak skonstruowany, że w sposób jasny i użyteczny odróżnia sprawców przestępstw seksualnych od innych sprawców, koncentrując się na opisie wspólnych cech, które posiada pierwsza grupa w opozycji do drugiej. Dysponuje jednak tylko jednym dla wszystkich, bardzo złożonym sposobem wyjaśnienia patologii seksualnej – poprzez odwołanie się do historii życia sprawcy. Dane empiryczne wskazują natomiast, że nie wszyscy pedofile przechodzą przez tak skomplikowany proces prowadzący do podejmowania aktywności z dzieckiem. Świadczą o tym przecież dane opisujące wzorce działania tak zwanych pedofilów preferencyjnych i zastępczych. Wiadomo na podstawie badań i licznych analiz przypadków, że ci pierwsi działają według zupełnie innych wzorców, kierując się innymi motywami i osiągając inne skutki. O ile Marshall i Barbaree (1990) przekonująco uzasadniają doświadczeniami wczesnodziecięcymi powstanie pedofilii preferencyjnej, o tyle trudno na podstawie ich koncepcji zrozumieć działanie tak zwanych pedofilów sytuacyjnych. Specyfika ich działania pokazuje, że początek patologii przypada na okres dorosłości przy zupełnie szczęśliwie przebytym dorastaniu i dobrym starcie w dorosłe życie.

Podobne zastrzeżenia (związane z brakiem zróżnicowanych ścieżek rozwoju pedofilii) dotyczą mechanizmu regulacji emocji. Autorzy zakładają, że zachowania seksualne pedofilów są efektem braku kontroli. Gwałtowne impulsy i pragnienia pojawiają się nieoczekiwanie i z taką siłą, że jednostka na skutek słabej lub zaburzonej regulacji emocji nie jest w stanie skutecznie zablokować zachowania nieakceptowanego społecznie. Przyjęcie tego jednego wzorca jako podstawy wyjaśnienia dla wszystkich pedofilów znowu poza modelem pozostawia tę grupę, która działania starannie planuje, uruchamia długotrwałe strategie usidlania ofiar, stosuje grooming (Christiansen i Blake, 1990). Należą do niej na przykład słynni drapieżcy, psychopaci (Salter, 2005), kazirodczy i regresywni ojcowie (Beisert, 2008a), którzy ani nie cierpią z powodu nawiązywania aktywności seksualnej z dzieckiem, ani nie są nastawieni na jej ujawnienie. Przeciwnie, starannie przygotowując przestępstwo, chcą zapewnić mu długie trwanie i sekretność. Marshall i Barbaree, niestety, nie wyrazili jasno przekonania, że różnorodność typów pedofilów (choćby tych wymienionych w DSM-IV) jest wynikiem odmiennych ścieżek powstawania patologii. Zbyt uogólnione wyjaśnienia, które oferuje model, nie pozwalają na stworzenie opisów zróżnicowanych wariantów powstawania patologii.

Wreszcie z krytyką spotyka się także jeden z podstawowych mechanizmów wyjaśniających patologię seksualną w propozycji Marshalla i Barbaree’ego. Chodzi o fuzję seksu i agresji. Autorzy zakładają, że łatwo dochodzi do tej fuzji u mężczyzn, ponieważ i pragnienia seksualne, i motywy agresywne pochodzą ze struktur nerwowych położonych w bliskim sąsiedztwie. Bliskość nie oznacza – jak twierdzą krytycy – podobieństwa funkcjonalnego ani prawdopodobieństwa wywoływania tych samych reakcji, ponieważ nie muszą być one wzbudzane przez ten sam czynnik, na przykład przez fizjologiczne pobudzenie. Stąd aktywacja jednego stanu nie musi powodować aktywacji drugiego, chyba że należy z góry przyjąć, iż istnieje grupa mężczyzn, która tych dwóch stanów (np. złość i podniecenie seksualne) nie może odróżnić i zawsze interpretuje podwyższony poziom aktywacji jako podniecenie seksualne, przez co seksualizuje wiele nieseksualnych stanów. Autorzy modelu nie argumentują dostatecznie jasno (używają dowodów biologicznych zamiast wyłącznie socjalizacyjnych), dlaczego u niektórych mężczyzn dochodzi do fuzji, a u innych – do dyfuzji tych dwóch popędów. Brak ten stał się powodem dalszych poszukiwań zmierzających ku stworzeniu lepszej teorii.

2.3.3. Czterostronna teoria molestowania dziecka Halla i Hirschmana

Model Gordona C. N. Halla i Richarda Hirschmana (Beech i Ward, 2004) opiera się na założeniu o kluczowej roli osobowości sprawcy w powstaniu i rozwoju patologii seksualnej. Autorzy przyjęli, że czyn (wykorzystanie seksualne dziecka przez dorosłego) jest efektem działania czterech powiązanych z sobą komponentów: pobudzenia seksualnego, zniekształceń poznawczych usprawiedliwiających uruchomienie agresji seksualnej, zaburzenia kontroli afektywnej i problemów osobowościowych.

Status tych czynników nie jest jednakowy. Deficyty osobowościowe (cecha sprawcy) stanowią podstawowy czynnik ryzyka, który ulega aktywacji w określonym kontekście i w specyficznych okolicznościach, skutkując wystąpieniem dewiacyjnego pobudzenia, zaburzeń kontroli i zniekształceń w myśleniu. Trzy pozostałe komponenty traktowane są jako osiągane przez sprawców stany. Każdy z nich może uruchamiać motywację do działania, ale zwykle jeden ma znaczenie wiodące i jest prekursorem torującym działanie pozostałych. Interakcje między elementami konkretnej triady powodują, że po dojściu do odpowiedniego (indywidualnego) poziomu wysycenia intensywność każdego z nich jest tak wysoka, iż osiąga próg potrzebny do uruchomienia zaburzonego zachowania.

Tabela 2.2. Klasyfikacja pedofilów według czterostronnej teorii Halla i Hirschmana

Lp.

Nazwa

Nazwa głównego czynnika

Charakterystyka

Leczenie

1

Klasyczni, preferencyjni

Pobudzenie seksualne

Odczuwanie silnego pobudzenia seksualnego w stosunku do dzieci; popełnianie wielu przestępstw przeciwko licznej grupie dzieci

Redukcja napięcia seksualnego za pomocą kontrolowanych i dobrze ustrukturalizowanych metod

2

Kazirodcy

Zaburzenia myślenia (zniekształcenia poznawcze)

Błędna interpretacja zachowań dziecka (uznawanie, że dziecko oczekuje seksu, zachęca do niego i powoduje go); dysponowanie umiejętnościami planowania i regulowania emocji

Zmiana postawy w stosunku do dziecka, modyfikacja zaburzonych przekonań

3

Sprawcy sytuacyjni

Zaburzenia regulacji afektywnej

Podatność na przeżywanie negatywnych stanów emocjonalnych, impulsywność, zaburzenia w planowaniu i kontroli

Trening kontroli i polepszanie regulacji afektywnej

4

Preferencyjni

Problemy i zaburzenia osobowości, zaburzenia adaptacyjne

Trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu dojrzałych intymnych związków

Terapia długotrwała, nastawiona na modyfikację dezadaptacyjnych strategii i przekonań o sobie oraz o rzeczywistości

Źródło: opracowanie własne na podstawie Beech i Ward, 2004.

Założenie o wiodącej roli jednego z czterech czynników pozwoliło na stworzenie pewnej klasyfikacji sprawców z myślą o różnych sposobach leczenia, których skuteczność byłaby wyższa ze względu na dostosowanie terapii do etiopatogenezy zaburzenia. Autorzy wyłonili cztery podgrupy pedofilów, scharakteryzowane w tabeli 2.2.

Główną zaletą omawianego modelu jest uwzględnienie różnych ścieżek powstawania pedofilii, z których tylko jedna oparta jest na trwałych dyspozycjach jednostki. Przyjęcie założenia o różnych czynnikach uruchamiających działanie powoduje włączenie teorii motywacji do wyjaśniania i przeciwdziałania patologii.

Model ten ma również ograniczenia. Pierwsze związane jest z pewną sprzecznością tkwiącą w samej konstrukcji teoretycznej. Jeśli autorzy nazwali swój model zintegrowanym, a potem założyli, że każdy z czynników może samodzielnie zapoczątkować i wywołać patologię, następnie zaś ją rozwinąć, to zanegowali tym samym tezę o konieczności uwzględnienia złożonej puli czynników w wyjaśnianiu genezy pedofilii. Podobnie jak w przypadku modelu Finkelhora i Araji proponowany model składa się z kilku oddzielnie działających submodeli, które znajdują oparcie w tej samej teorii.

Wysiłki autorów poszły w kierunku dokumentowania przydatności każdego z nich, a nie ku poszukiwaniu powiązań między czynnikami.

Drugi poważny zarzut, który sformułowali Beech i Ward (2004), dotyczy nadmiernej ogólności modelu. Stanowi on jedynie zarys pewnej koncepcji teoretycznej, pozbawionej szczegółów umożliwiających odtworzenie mechanizmu jego działania.

Trzecią kwestią jest status nadany czynnikom i odróżnienie tych, które mają status cech (jedna), od tych, które mają status stanów. Wątpliwości budzi sam sposób kategoryzacji i podstawy teoretyczne, na których autorzy modelu go oparli. Na przykład niektóre czynniki raz nazywane są ogólnie strukturami poznawczymi, a kiedy indziej występują jako zniekształcenia poznawcze, zatem pod nazwą o wyraźnie węższym zakresie. Poza różnymi znaczeniami kryjącymi się za tymi pojęciami samo uznanie, że taka zmienna jak zaburzenia poznawcze wpływa na powstanie zaburzenia jest równoznaczne ze wskazaniem, iż zmienna ta pewnie powinna być operacjonalizowana przez inne zmienne szczegółowe (schematy poznawcze, operacje, przekonania poznawcze). Z kolei ich różny status (jedne są procesami, a inne produktami tych procesów) nie pozwala ich precyzyjnie zaliczyć do stanów. Schematy poznawcze – struktury powstałe na wczesnym etapie rozwoju dziecka – ze względu na swoją trwałość i związek z osobowością nie mają jednoznacznego statusu stanów. Ten sam problem powstaje w trakcie analizy takich zjawisk, jak regulacja afektywna i podniecenie.

Ostatni zarzut dotyczy niejasności definicji i roli czynnika pełniącego funkcję prekursora. Nie wytłumaczono dokładnie, w jaki sposób wywiera on wpływ na czynniki pozostałe i jak podnosi ich intensywność. Braki te powodują zbytnią ogólnikowość modelu, pozbawiają go precyzji, a w efekcie nie pozwalają ani na projektowanie badań, ani na planowanie terapii.

2.3.4. Model ścieżek Warda i Siegerta

Tony Ward i Richard J. Siegert – wychodząc od przesłanek o złożonej genezie pedofilii – proponują model sugerujący, że istnieje wiele ścieżek prowadzących do powstania patologii seksualnej (Beech i Ward, 2004). Każda ścieżka zawiera pewien podstawowy zestaw mechanizmów psychologicznych, które dają specyficzne wyniki i wywołują specyficzne skutki kliniczne. Mechanizmy te stwarzają czynniki ryzyka, które mogą być aktywowane przez zdarzenia występujące w życiu sprawcy oraz przez czynniki biologiczne, kulturowe i środowiskowe.

Model ścieżek zakłada, że molestowanie seksualne dziecka jest wynikiem działania czterech różnych, choć powiązanych z sobą, mechanizmów psychologicznych.

Zaliczono do nich: deficyty w zakresie intymności i kompetencji społecznych, zaburzone skrypty seksualne, zaburzenia regulacji emocjonalnej i zniekształcenia poznawcze.

W każdej ze ścieżek obecne są wszystkie cztery mechanizmy (tym różni się model ścieżek od modelu poprzedniego), z tym że jeden z nich ma znaczenie wiodące. Obecność takiego mechanizmu wyznacza specyfikę rozwoju ścieżki, decyduje o rodzaju aktywności seksualnej z dzieckiem i odpowiada za powstanie typowych symptomów u sprawcy. Zwykle patologia rozwojowa powstaje tylko po stronie tak zwanego pierwotnego czynnika, który wywiera niekorzystny wpływ na działanie innych. Trzy pozostałe mechanizmy same w sobie mogą funkcjonować zupełnie prawidłowo. Fakt, że działają w służbie owego patologicznego czynnika pierwotnego, powoduje jednak, iż skutki ich działania nie są prawidłowe.

Pierwsza ścieżka rozwoju patologii oparta jest na deficycie intymności przy prawidłowo ukształtowanych skryptach seksualnych. Według tego wzoru działają osoby, które tylko w specyficznych okolicznościach podejmują aktywność seksualną z dzieckiem. Do tych okoliczności zaliczono: brak preferowanego dorosłego partnera seksualnego, jego odmowę lub niedostępność, samotność. Omawiane zaburzenia dotyczą zasadniczo znacznej grupy osób, które albo nie potrafią zrealizować intymności w dojrzały sposób, albo nie potrafią znieść frustracji wywołanej jej brakiem. Według opisanego schematu działać więc będą przede wszystkim jednostki niedojrzałe, które jedynie w kontakcie z kimś równym – a zatem równie niedojrzałym – mogą nawiązać bliską relację. Równość – w języku Finkelhora i Araji, (1986) określana mianem kongruencji emocjonalnej – oznacza oczywiście równość pozorną. Dorosłemu, nawet gdy jest rzeczywiście emocjonalnie niedojrzały, przewaga intelektu i pozycji społecznej daje powód do dowolnego manipulowania dzieckiem i wykorzystywania go dla swoich celów. Brak zagrożenia wymaganiami i brak kontroli emocji może dawać osobie dorosłej w kontakcie z dzieckiem złudne poczucie swobody, niczym nieograniczonej akceptacji i pełnego zaufania. Ten rodzaj deficytu intymności powoduje, że bliskość otrzymywana od dziecka jest tak przez pedofila pożądana i tak wysoko ceniona, iż jest on skłonny uznać jej istnienie za najważniejszą dla siebie wartość.

Inny wariant deficytu intymności – czasowy brak partnera – prowadzi z kolei do podobnych konsekwencji, mimo odmiennego momentu początkowego. Otóż lęk przed samotnością, niemożność zniesienia rozstania lub trudność w znalezieniu następnego dorosłego partnera prowadzą do nawiązania kontaktu z kimś, kto jest łatwo dostępny (też emocjonalnie, a nie tylko fizycznie) i kto choć częściowo zachowa się podobnie do dorosłego. Pedofil nie potrafi w takiej sytuacji wytrzymać frustracji wynikłej z braku towarzystwa i dąży do tego, by zapełnić ogarniającą go pustkę i osłabić przerażenie za pomocą obiektu zastępczego. Muszą w tym przypadku spotkać się dwa czynniki: frustracja intymności powiązana z nieumiejętnością jej znoszenia (ten element jest jednym z symptomów niedojrzałości emocjonalnej) i sytuacja na przykład obecności dziecka.

Podsumowując: do grupy o deficycie intymności przy prawidłowo ukształtowanych skryptach seksualnych można zaliczyć osoby określane mianem pedofilów regresywnych (Groth, 1979; Beisert, 2008a). Zasadniczo do tej grupy należą również jednostki, które boją się kobiet (ich dojrzałości), i z tego powodu cierpią na zaburzenia intymności; jednostki, które mają słabe kompetencje społeczne i tylko w specyficznych warunkach potrafią znaleźć partnera; jednostki przez jakiś czas opuszczone. W opisie i ocenie tej grupy nie tyle zwraca się uwagę na źródła deficytów intymności i bliskości, ile na skutki, jakie zaburzenie ze sobą niesie – i to skutki występujące w sferze ujętej dość szeroko, ponieważ seksualność stanowi część intymności.

Podstawą rozwoju drugiej ścieżki są patologiczne skrypty seksualne połączone z dysfunkcjonalnymi schematami relacji. Sprawca popełnia czyny nieakceptowane społecznie, ponieważ w niewłaściwy sposób odnosi się do dziecka, jego seksualności, działań i emocji. Zniekształcone przekonania umożliwiają działanie dzięki temu, że powodują zmianę w spostrzeganiu siebie i innych – zmianę, która usprawiedliwia kontakt z kimś niedorosłym. Ward i Siegert zwracają w tym miejscu uwagę na charakterystyczną dla sprawcy seksualizację rzeczywistości przejawiającą się bardzo wyraźnie w słownictwie, którym na co dzień się posługuje. Świat, a przede wszystkim inni ludzie, ich motywy i ich potrzeby, opisywane są w terminach seksualnych, tak by umocnić przekonanie sprawcy, że czynność seksualna jest jedynie odpowiedzią na otaczające go zewsząd obiektywne bodźce seksualne – i to ze względu na charakter (seksualny) tych bodźców odpowiedzią adekwatną. Razem ze zniekształceniami poznawczymi, które raczej dotyczą procesu poznawczego (specyficzna interpretacja, specyficzne słownictwo), występują zniekształcone schematy relacji, które – wracając do języka Halla i Hirschmana – są produktami tego procesu. Sprawcy dysponują sztywnymi i zaburzonymi schematami opisującymi relacje seksualne. Dobrym przykładem jest następujący schemat: „każdy lubi – choć nie zawsze się do tego przyznaje – aktywnośća związaną z pobudzaniem okolic erogennych”, który pozwala mężczyźnie na zaspokojenie seksualne w każdych okolicznościach, nawet bez szczególnego koncentrowania się na reakcjach partnera. W tym wypadku obserwacja i interpretacja sygnałów płynących od partnera (np. od dziecka) jest zbędna, bo jakiekolwiek by one były, i tak ostatecznie można mu proponować aktywność seksualną, skoro i tak jej oczekuje. Jeśli obecność takiego schematu zostaje wsparta przez pierwotne zniekształcenie poznawcze pod postacią zaburzonego interpretowania wstępnych wypowiedzi przyszłego partnera, to ciąg elementów torujących działanie jest pełny. Łatwo go zilustrować, przywołując następującą, dość typową, sytuację. Czynnikiem uruchamiającym taki ciąg jest obecność dziecka pytającego o potrzebną mu informację (np. prośba o pomoc w ściągnięciu gry z internetu). Reakcją mężczyzny na treść pytania jest jego reinterpretacja. Z pytania o informację (jak stać się właścicielem nowej gry) zostanie ono zmienione na informację o chęci nawiązania z mężczyzną kontaktu seksualnego (dziecko chce nawiązać kontakt seksualny, ponieważ prosi dorosłego o zrobienie czegoś wspólnie). Informacja ta zostanie potraktowana jako sygnał uprawniający do działania seksualnego, które mężczyzna uruchomi w „dobrej wierze”, ponieważ – w swoim przekonaniu – został do tego zachęcony. Ciągu zniekształconego myślenia sprawcy nie przerwie odmowa dziecka, które otrzymało inny niż spodziewany rodzaj odpowiedzi (pytało o informację, dostało propozycję kontaktu seksualnego). Brak zgody na propozycję mężczyzny uruchomi z kolei już istniejący u niego i przedstawiony wcześniej gotowy skrypt relacji seksualnych. Mężczyzna, zachowując się zgodnie z nim, odbędzie więc kontakt seksualny bez zważania na to, że wymaga on użycia siły, która ma pokonać opór dziecka. Sprawca – dalej zgodnie ze swoim schematem myślenia – jest przekonany, że dziecko pragnie kontaktu seksualnego (tyle że zdaniem sprawcy nie potrafi się do swej chęci przyznać). W tej sytuacji schemat myślenia sprawcy wymaga od niego zastosowania określonej strategii, by doprowadzić do zaistnienia porządku zgodnego z treścią schematu. Deficyty poznawcze różnego rodzaju (zniekształcenia poznawcze, niski poziom ilorazu inteligencji, sztywność struktur poznawczych, stosowanie wybranych mechanizmów obronnych) powodują, że do tej grupy zaliczyć można osoby, które mają zniekształcony obraz siebie i świata na skutek działania bardzo różnorodnych przyczyn. Znajdą się tu więc jednostki z urazami wczesnodziecięcymi (ofiary seksualnej traumy), osoby o wysokim libido seksualizujące każdą relację, osoby niepełnosprawne intelektualnie, a nawet z zaburzeniami psychicznymi.

Trzeci wariant (ścieżka) rozwoju patologii wyjaśnia działanie tych pedofilów, którzy mają problem z regulacją emocji. Ich przekonania i skrypty seksualne nie są zaburzone, nie doświadczają oni deficytów intymności, ale nie potrafią kontrolować swoich emocji i zawiadywać nimi. Grupę tę tworzą przede wszystkim tak zwane osoby impulsywne, które szybko i bezrefleksyjnie reagują na bodźce, nie myśląc o następstwach. Wariantów tych zaburzeń i ich przyczyn jest bardzo wiele. Należy do nich na przykład nieumiejętność odraczania gratyfikacji, słaba kontrola wewnętrzna, zewnątrzsterowność. Mechanizm podstawowy jest dość prosty. Na skutek działania bodźca o sile przekraczającej próg wrażliwości sprawcy ten uruchamia daną reakcję, mimo że nie powinien tego robić. Oczywiście zależność między siłą bodźca a czasem i siłą oraz częstością reakcji też ma wymiar indywidualny i znaczący, lecz różnice te nie niwelują zaburzeń w mechanizmie podstawowym. Pod pojęciem zaburzeń regulacji autorzy rozumieją jednak inny deficyt, a mianowicie: niezdolność do zawiadywania swoimi negatywnymi emocjami za pomocą adaptacyjnych (akceptowanych społecznie i zdrowych) strategii. Chodzi tu o osoby, które w momencie przeżywania negatywnych emocji czy w ogóle doświadczania napięcia nie potrafią go obniżyć i znieść inaczej niż za pomocą zachowań seksualnych. Ten mechanizm wyjaśnia nie tylko zachowania pedofilne, ale i wszelką patologię seksualną, taką jak gwałt, ekshibicjonizm czy sadyzm. Istota działania tej grupy osób polega na wytworzeniu (prawdopodobnie na drodze uczenia) jednego mechanizmu, który skutecznie (szybko, każdorazowo) niweluje przykry stan emocjonalny, oferując natychmiastową gratyfikację. Zamiana lęku, nudy, napięcia, wstydu na przeżycia orgastyczne wydaje się – z punktu widzenia sprawcy – strategią nie tylko skuteczną, ale i przyjemną. Jej dostępność i gwarancja wystąpienia oraz znaczna moc nagradzająca (orgazm działa właśnie jak nagroda) powodują, że pewna część pedofilów tak to właśnie traktuje. Wyuczenie się ciągu skojarzeń: negatywna emocja – kontakt seksualny z dzieckiem – orgazm lub podobny przyjemny stan nie jest trudne. Sprzyja temu łatwość wywoływania reakcji seksualnej w okresie dorastania, czyli w czasie, kiedy strategie te są trenowane.

Dalszą kwestią jest odpowiedź na pytanie o powód skojarzenia osoby dziecka z powstaniem pobudzenia seksualnego. Istotną tego przyczyną może być zbieżność czasowa i przestrzenna bodźca i reakcji w okresie, gdy wiele bodźców wywołuje podniecenie seksualne. Ale powodem może być również wystąpienie jednego z pozostałych trzech mechanizmów (np. deficyt bliskości ułatwiający pobudzenie się w obecności kogoś bezpiecznego i niegroźnego), który w danym wypadku działa pomocniczo. Grupę tę tworzą osoby, dla których dziecko jest obiektem zastępczym (nagłe zaspokojenie seksualne było możliwe w obecności dziecka w sytuacji braku obiektu dorosłego), ale przede wszystkim te, które wyuczyły się obniżać napięcie w obecności obiektu bezpiecznego (dziecka) i dlatego reagują nań seksualnie.

Czwarta ścieżka wyjaśniania patologii opiera się na istnieniu antyspołecznych postaw sprawcy. Jego skrypty seksualne, regulacja, intymność nie są podstawą do zachowań pedofilnych. Rolę czynnika napędowego odgrywa przekonanie o możliwości (konieczności) działania dla osiągnięcia własnych celów nawet wtedy, gdy ktoś jest z tego powodu krzywdzony. Obowiązek lub prawo realizacji własnych potrzeb kosztem innych bądź wbrew ich interesom jest zdaniem tej grupy pedofilów wystarczającym usprawiedliwieniem dla ich aktywności seksualnej. Przyzwalaniu na zaspokojenie służą zestawy przekonań na temat siebie, ludzi w ogóle, a głównie na temat własnego wyjątkowego miejsca w grupie. Motywem przewodnim jest koncentracja na sobie i wrogie (odwetowe, rywalizacyjne, niechętne) nastawienie do wartości należących do innych – jednostek lub grup. Motywy, za pomocą których pedofile usprawiedliwiają siebie i obciążają społeczeństwo, są niepoliczalne. Są to między innymi motywy poznawcze (sprawca chce sprawdzić, jaki nacisk wytrzymają narządy płciowe dziecka) i odwetowe (sprawca mści się za doznane krzywdy), przywracanie sprawiedliwości społecznej (sprawca ma poczucie, że wiedzie mu się gorzej od innych) i motywy wielkościowe (sprawca jest przekonany, że wolno mu więcej niż innym). Intencją autorów modelu – aczkolwiek nie wyrazili jej wprost – było wskazanie na znaczenie postaw antyspołecznych sprawcy w powstaniu pedofilii, czyli zasadniczo na znaczenie stanowiących grunt dla ich rozwoju czynników osobowościowych. Choć nigdzie nie pada jednoznaczne stwierdzenie o tym, że rysy osobowości dysso-cjalnej, narcystycznej czy histrionicznej stanowią podłoże dla powstania pedofilii wywodzącej się z tego mechanizmu, opisy cech osób z antyspołecznymi postawami wyraźnie wskazują na osobowościowe podstawy tej ścieżki.

Wreszcie piąta ścieżka – najtrudniejsza i najgroźniejsza, opisywana przez autorów jako uwarunkowana wieloczynnikowo – skupia osoby z dewiacyjnymi skryptami seksualnymi, które stanowią podłoże do snucia i rozwijania dewiacyjnych fantazji. Zdaniem autorów ten typ patologii musi być zakorzeniony w traumie wczesnodziecięcej, a przynajmniej być pochodną takich negatywnych wydarzeń pojawiających się w historii życia sprawcy, jak bycie ofiarą wykorzystania seksualnego, ekspozycja na bodźce seksualne, zbyt wczesne nabywanie doświadczeń seksualnych. Pojawienie się tego rodzaju doświadczeń jest traktowane jako poważna skaza, która negatywnie naznacza rozwój pozostałych mechanizmów. Prawdopodobnie sprawca opuszcza dzieciństwo wyposażony w dysfunkcjonalne i zaburzone poglądy na temat seksualności dziecięcej. Ma trudności z podejmowaniem decyzji dotyczących sfery seksualnej, nie potrafi skutecznie regulować emocji, cierpi na deficyty intymności i bliskości oraz zaburzenia przywiązania. Osoba przynależąca do tej grupy, określana jako „czysty pedofil”, posiada wszelkie możliwe deficyty przypisywane pedofilii.

Prezentowany model, oprócz poszukiwania etiologii pedofilii w różnych czynnikach i opisywania jej rozwoju na podstawie kilku konkurencyjnych mechanizmów, daje też możliwość wyjaśnienia, dlaczego mimo istnienia różnych składników ryzyka pedofilia się nie pojawia. Skupia się także – co zdarza się bardzo rzadko – na zasobach, a nie tylko na deficytach występujących u sprawców. Dobrym przykładem ilustrującym tę zaletę modelu jest sposób wyjaśniania powiązań między byciem ofiarą i sprawcą wykorzystania seksualnego. Wielu autorom hipoteza abused abusers²⁴ służy do wyjaśniania etiologii pedofilii, ale nie wszyscy potrafią użyć jej do wyjaśnienia zachowań konstruktywnych.

W modelu ścieżek natomiast wyjaśnienie tej kwestii jest proste. Brak zdeterminowanego ujęcia wynika z faktu występowania podczas powstawania pedofilii i czynników ryzyka, i czynników ochronnych, które stanowią bufory dla rozwoju patologii. Dzięki analizie tego twierdzenia na poziomie konkretnym może się okazać, iż mimo istnienia czynnika ryzyka w postaci wykorzystania ofiara nie zamienia się w sprawcę, ponieważ proces ten jest skutecznie blokowany między innymi przez sprawnie działający mechanizm regulacji emocji, niezaburzone skrypty seksualne, brak deficytów bliskości. Oprócz tych trzech nienaruszonych mechanizmów towarzyszących znaczenie ma ocena samego zdarzenia – jego surowości, czasu trwania, częstości, które też stanowią istotne predyktory późniejszej patologii.

Następną zaletę omawianego modelu stanowi sposób, w jaki akcentuje się w nim wpływ czynników kulturowych na powstanie patologii. Dla Warda i Siegerta rzeczą oczywistą jest, że skrypty seksualne, zniekształcone przekonania nie powstają w próżni, ale ujawniają wpływ, jaki wywiera kultura poprzez media (w tym internet) i powołane w tym celu instytucje. Zgodnie z wynikami badań prezentowanych przez ich poprzedników (Marshall i Barbaree, 1990) kultury seksualizujące obraz dziecka oraz zniekształcające obraz dziecka i kobiety charakteryzuje wyższy wskaźnik przestępstw seksualnych. Model wiąże powstanie pedofilii z oddziaływaniem czynników biologicznych, ale ich rola w każdej ze ścieżek j est inna i zależy od takich zmiennych, jak: czas i przebieg dojrzewania, przebieg podniecenia w czasie przestępstwa, wysoki lub niski popęd seksualny. W zasadzie model wyjaśnia patologiczne zachowania mężczyzn, ponieważ częstość, z jaką dopuszczają się oni aktywności wobec dziecka, jest zdecydowanie wyższa niż u kobiet. Jednakże mechanizmy opisane w ramach ścieżek są na tyle uniwersalne i wystarczająco ogólne, że mogą pomieścić także zjawisko pedofilii wśród kobiet, nawet uwzględniając biologiczną i psychologiczną odmienność ich funkcjonowania seksualnego. Autorzy skupili się na wskazaniu przydatności modelu w procesie oceniania ryzyka popełnienia przestępstwa wykorzystania seksualnego dziecka.

Dokonany w niniejszym rozdziale przegląd teorii wyjaśniających genezę i mechanizm powstania pedofilii wskazuje na ich ogromną różnorodność, ale i komplementarność. Nawet teorie poziomu II nie uzurpują sobie prawa opisu jedynej przyczyny powstania zjawiska, przedstawiając raczej propozycję opisu przyczyny głównej. Trudno jest rozstrzygnąć – mimo zalet teorii zintegrowanych – które wyjaśnienie ma charakter uniwersalny czy osiąga jednoznaczną przewagę nad innymi. Wybór teorii, zależny głównie odz jej mocy opisowej, wyjaśniającej i predykcyjnej, jest jednym z celów, jakie stawia sobie badacz.

3
Społeczno-rozwojowy model wyjaśniający powstanie i rozwój pedofilii – teoretyczna podstawa badań

3.1. Założenia teoretyczne badań własnych

3.1.1. Model wyjaśniający mechanizm powstania pedofilii

Badania empiryczne wyjaśniające przyczyny i mechanizmy powstawania pedofilii u mężczyzn oparte zostały na modelu własnym. Główne jego twierdzenia nawiązują do zintegrowanej teorii etiologii przestępczości seksualnej autorstwa Marshalla i Barbaree’ego (1990). Są jej uzupełnieniem i rozwinięciem²⁵. Reprezentują najbardziej uogólniony poziom wyjaśnień, zaliczany – według typologii, którą zaproponowali Ward, Polaschek i Beech (2006) – do wyjaśnień poziomu I. Odnosząc się tylko do fragmentu seksualności człowieka (preferencji i zachowań), twierdzenia te mieszczą się w ogólniejszym modelu opisującym całą seksualność człowieka – w modelu ekologicznym²⁶.

Rycina 3.1. Model wyjaśniający etiologię pedofilii (podejmowanie aktywności seksualnej dorosłego z dzieckiem)

Źródło: opracowanie własne.

Niniejszy model przedstawia sposób, w jaki powstaje pedofilia (wyłączna i niewyłączna) znajdująca wyraz w zachowaniu pod postacią aktywności seksualnej z dzieckiem²⁷.

Główne elementy modelu przedstawia rycina 3.1. Model oparty jest na dwóch podstawowych twierdzeniach. Po pierwsze: pedofilia jest zjawiskiem złożonym, niejednolitym. Jest efektem uwarunkowań wrodzonych i nabytych (środowiskowych), które sprowadzone i skonkretyzowane zostały do czynników biologicznych, psycho – społecznych i sytuacyjnych. Czynniki przynależne do tych trzech grup nie działają oddzielnie. Powiązania i wzajemne interakcje między poszczególnymi determinantami i między ich grupami są – podobnie jak sama obecność tych czynników – istotnymi elementami odpowiedzialnymi za powstanie pedofilii. Wpływ wymienionych grup determinant nie ma charakteru stałego. Zmienność dotyczy zarówno wielkości wpływu każdej z nich, jak i rozkładu w czasie. Stąd model, oferując jedną ogólną zasadę wyjaśniania zjawiska pedofilii, daje też możliwość wytłumaczenia mechanizmów szczegółowych, związanych z różnymi jej postaciami.

Po drugie: warunkiem koniecznym dla powstania pedofilii są zaburzenia wczesnego rozwoju seksualnego mężczyzny²⁸. Jeśli bowiem zaburzenia te nie wystąpią, splot czynników biologicznych i środowiskowych może doprowadzić do rozwoju zaburzeń innego typu niż seksualne, takich jak na przykład przemoc fizyczna (wobec dziecka lub dorosłego) czy przemoc emocjonalna. Uogólniając: zaburzona linia rozwoju seksualnego, kształtowana na różnych etapach jego przebiegu, przez negatywne działanie określonych czynników biologicznych i środowiskowych jest kanwą, na której powstaje i rozwija się pedofilia.

Opis omawianego modelu stanowi rozwinięcie tych twierdzeń.

Uwarunkowania biologiczne są odpowiedzialne za powstanie i rozwój seksualności człowieka, a więc stanowią one również podstawę rozwoju jego preferencji i zachowań seksualnych. Marshall, Laws i Barbaree (1990) podkreślali rolę, jaką w procesie kształtowania się seksualności człowieka odgrywają czynniki genetyczne, hormonalne oraz struktura i funkcje mózgu. Ponieważ dotychczasowe wyniki nie doprowadziły do jednoznacznych ustaleń, tworząc model własny, odwołano się do bardziej ogólnego twierdzenia. Uznano, że każda aktywność seksualna może być rozpatrywana jako efekt procesów biochemicznych zachodzących w organizmie ludzkim, głównie jako efekt działania hormonów i neurotransmiterów. Wpływ ten manifestuje się w sposób bezpośredni i pośredni – poprzez struktury (ich zawartość i funkcje) w wysokim stopniu zależne od biologii, których cechy można zaobserwować w zachowaniu. Za taką strukturę w omawianym modelu uznano temperament, przyjmując, że system neurotransmiterów wywiera modulujący wpływ na określone cechy osobowości człowieka, w której skład wchodzą biologicznie uwarunkowany temperament oraz środowiskowo uwarunkowany charakter (Hornowska, 2003). Stąd założenie, że cechy temperamentu stanowią biologiczną bazę dla kształtowania się pedofilii²⁹.

Ten sposób myślenia ma ważny walor, a mianowicie: podkreśla spójność związku między biologicznymi i środowiskowymi przyczynami zaburzeń seksualnych. Temperament jest bowiem tylko biologicznie uwarunkowaną częścią osobowości człowieka – osobowości, w której skład wchodzi również środowiskowo uwarunkowany charakter. Badając związki między tymi elementami osobowości, można uzyskać informację o interakcji elementów wrodzonych i nabytych oraz o jej wpływie na zachowania seksualne. Wyposażenie biologiczne traktowane jest jako dyspozycja do rozwoju psychologicznych właściwości i zachowań człowieka.

Uwarunkowania środowiskowe pedofilii wskazują, że patologia seksualna nie występuje w społecznej próżni, a przeciwnie, jest efektem wpływów środowiska, które oddziałuje na człowieka w trakcie procesu socjalizacji. Oddziaływania te mają szeroki zakres, ponieważ proces socjalizacji w wąskim znaczeniu obejmuje wpływy rodziny, a w szerokim – kontekstu socjokulturowego. W procesie socjalizacji, na kanwie czynników biologicznych, dochodzi do gromadzenia wczesnych, specyficznych doświadczeń, które odgrywają znaczącą rolę w powstaniu zachowania seksualnego. Doświadczenia te są wynikiem wzorców przywiązania i postaw rodziców wobec dziecka nabywanych w konkretnych warunkach społecznych³⁰. Przejawiają się pod postacią cech osobowości (charakteru) i kompetencji społecznych, wpływając na wykształcenie odpowiednich stylów przywiązania w życiu dorosłym, czyli tworząc matrycę przyszłych związków seksualnych. Za kluczowe cechy osobowości niezbędne w budowie dojrzałego związku seksualnego uznano zdolność do kierowania swoim działaniem i do współpracy, a za kluczowe kompetencje społeczne – zdolność do budowania intymności, empatię oraz efektywny sposób radzenia sobie ze stresem.

Proces socjalizacji, dokonujący się najpierw pod wpływem rodziców, a potem pod wpływem rówieśników i instytucji społecznych, wyznacza przebieg rozwoju dziecka, którego istotnym wątkiem jest rozwój seksualny. Kształtowanie seksualności, aczkolwiek trwa całe życie, najmocniej zaznacza się we wczesnym dzieciństwie iw okresie dorastania. Obie te fazy życia u chłopców uważane są za okresy kryzysu hormonalnego. Pierwszy kryzys pojawia się między 32. tygodniem życia płodowego a 4. miesiącem życia, kiedy prawdopodobnie dochodzi do maskulinizacji mózgu, drugi zaś – w okresie dojrzewania płciowego (między 10. a 16. r.ż.). Poszczególne wydarzenia i doświadczenia gromadzone w tym czasie, wzmacniane przez wymienione czynniki biologiczne i środowiskowe, nadają kształt najpierw dziecięcym, potem nastoletnim i wreszcie dorosłym kontaktom seksualnym. Wszystkie czynniki są odpowiedzialne za to, czy dziecko w życiu dojrzałym stworzy związek seksualny i podejmie aktywność seksualną opartą na równości (z innym dorosłym), dobrowolności (wolną od manipulacji i przemocy) i wzajemności (skoncentrowaną na zaspokojeniu potrzeb seksualnych obojga partnerów interakcji). Proces socjalizacji dokonujący się w rodzinie pozostaje pod przemożnym wpływem kontekstu socjo-kulturowego, którego elementy, poprzez udzielanie społecznego przyzwolenia na określone typy aktywności seksualnej, uczą członków społeczeństwa, jakie zachowania należy podejmować, a jakich zachowań trzeba unikać.

Uwarunkowania sytuacyjne decydują o ostatecznym kształcie emitowanych zachowań seksualnych, ponieważ poprzez aktualnie wywierane na człowieka naciski (np. stres, wpływ alkoholu) utrudniają lub ułatwiają kontrolę zachowań.

Aby na tak ogólnie zarysowanym tle wykształciła się patologia seksualna w postaci pedofilii, wymienione uwarunkowania, cechy, zdarzenia i doświadczenia powinny przybrać określone wartości.

Zgodnie z dotychczasowymi wynikami badań oczekiwać należy, że punktem wyjścia do kształtowania się pedofilii będą zaburzenia w funkcjonowaniu neuroprzekaźników, a konkretnie: dysfunkcja układu dopaminergicznego (Cohen, McGeach i in., 2002; Cohen, Watras-Gans i in., 2002; Tost i in., 2004). Nieprawidłowe działanie tego układu, odpowiedzialnego za tendencję do aktywnego reagowania na bodźce, w połączeniu z niezaspokojeniem potrzeb dziecka (wyrażonym poprzez pozabez-pieczne przywiązanie i negatywne postawy rodziców) skutkować będą tendencją do tworzenia zaburzonych relacji seksualnych (Ward, Hudson, Marshall i Siegert, 1995) w przyszłości (zaburzone style przywiązania osób dorosłych). W ten sposób już w dzieciństwie powstają warunki dla zaburzonego rozwoju seksualnego, przejawiającego się poprzez przewagę doświadczeń pozanormatywnych nad normatywnymi i poprzez wczesne poszukiwanie gratyfikacji seksualnej płynącej z nadmiarowej i nawykowej ekspresji seksualnej. Powodem nadmiernego kierowania uwagi dziecka na zachowania seksualne może być nałożenie się prawidłowości rozwojowych (normatywne zainteresowanie seksualnością w okresie przedszkolnym, cechy temperamentu) na elementy niekorzystne dla rozwoju (negatywne postawy rodziców, kontakt z niewłaściwymi dla dziecka treściami seksualnymi, instrumentalizowanie zachowań seksualnych).

Negatywne oddziaływania najbliższych, wyrażające się poprzez pozabezpieczne przywiązanie i negatywne postawy rodzicielskie, stanowić będą podłoże dla kształtowania się cech osobowościowych (zaburzenia w kierowaniu swoim działaniem, we współpracy z innymi) utrudniających nabywanie umiejętności społecznych przydatnych do zbudowania dojrzałego związku seksualnego. Oprócz wymienianych wcześniej, do umiejętności o istotnym znaczeniu zaliczono: kompetencje społeczne, empatię i efektywne radzenie sobie ze stresem (Howells, 1981; Giotakos, Vaidakis, Markianos, Spandoni i Christodoulou 2004; Nezu, Nezu, Dudek, Peacock i Stoll, 2005). Ich deficyty przełożą się na brak umiejętności nawiązania intymnej relacji z odpowiednią osobą (równą wiekiem i statusem) i brak skutecznych sposobów obniżania napięcia. Oznacza to, że chłopiec wejdzie w ważny dla rozwoju seksualnego okres (okres dorastania) z niekorzystnymi rozwojowo doświadczeniami seksualnymi z dzieciństwa, z brakiem umiejętności potrzebnych najpierw do budowania nastoletnich seksualnych doświadczeń. Skłoni to dziecko do przedwczesnego eksperymentowania (skutek poszukiwania jedynej dostępnej gratyfikacji) z zachowaniami seksualnymi i do poszukiwania treści niewłaściwych (skutek braku opieki i troski rodziców przejawiających niewłaściwe postawy rodzicielskie) oraz narazi na przeżywanie kontaktów przypadkowych, traumatyzujących, niosących ryzyko patologii w postaci stania się ofiarą wykorzystania seksualnego lub w postaci eksploatowania innych. Za powstanie pedofilii na tym etapie odpowiadają prawdopodobnie takie elementy zaburzonego rozwoju seksualnego, jak: nieadekwatna do fazy rozwoju liczba i jakość doświadczeń seksualnych, zbyt wczesne ich nabywanie, instrumentalny sposób traktowania zachowań seksualnych, a przede wszystkim wykorzystanie seksualne, z którym dziecko nie potrafiło sobie konstruktywnie poradzić.

Sama obecność tych czterech czynników nie wyjaśnia roli, jaką będą one pełnić w przyszłości, gdyż kluczowe znaczenie mają jakość doświadczeń, czas ich trwania i szeroko rozumiany kontekst, a przede wszystkim sposób, w jaki doświadczenia seksualne zostały włączone w linię życia. Negatywne przeżycia w kontaktach z rówieśnikami w połączeniu z doświadczeniem wykorzystania prowadzić mogą do uznania kontaktów rówieśniczych za zagrażające i do zastąpienia ich kontaktami niezagrażającymi, stanowiącymi powtórzenie kontaktów z okresu wcześniejszego. Zgodnie z dotychczas zarysowanym przebiegiem linii rozwojowej za takie uznane zostaną tak zwane kontakty pochyłe, czyli z osobą nierówną wiekiem. Dla osób z doświadczeniem wykorzystania oznaczać to będzie kontakty z najpierw z osobą starszą, przekształcone potem (wskutek działania jednego z mechanizmów przemiany ofiary w sprawcę) w kontakty z dzieckiem, a dla osób bez takich doświadczeń i cofających się do fazy poprzedniej (dzieciństwa) – stałe kontakty z osobą młodszą (dzieckiem).

Ich nagradzający charakter³¹ jest ważnym powodem do powtarzania negatywnych doświadczeń, przez co te ulegają wzmocnieniu.

W ten sposób uwarunkowania biologiczne i doświadczenia socjalizacyjne doprowadzają do wykształcenia się i utrwalenia wzorca aktywności seksualnej osoby dorosłej z dzieckiem. Sprzyjają tym kontaktom czynniki sytuacyjne (np. odurzenie alkoholem, bardzo silne emocje, dostęp do dziecka), które obniżają kontrolę emocjonalną i – w przypadku osób z deficytem zdolności kierowania swoim działaniem – stanowią dodatkowy czynnik ryzyka. Odgrywają one rolę elementów spustowych, działających w czasie teraźniejszym, poprzedzającym czyn. Nie są prostą pochodną sytuacji, ale pozostają w szczególnej interakcji z czynnikami podmiotowymi, takimi jak różnorodność i efektywność mechanizmów zaradczych czy tolerancja na alkohol. Obecność elementów spustowych utrudnia osobie z omówionymi uprzednio deficytami kompetencji zastosowanie reakcji adaptacyjnej w sytuacji stresu – najpierw z powodu braku gotowych wzorców efektywnych strategii zaradczych, a potem z powodu uwarunkowania mechanizmów dezadaptacyjnych dokonującego się poprzez wielokrotne ich powtarzanie. Czynniki spustowe działają tak samo negatywnie, jak działa jawna lub ukryta aprobata otoczenia dla kontaktów dorosłego z dzieckiem – otoczenia tworzącego kontekst kulturowy socjalizacji seksualnej.

Udało się zidentyfikować niektóre istotne dla socjalizacji seksualnej czynniki tego kontekstu oraz ustalić rodzaj związków między nimi a patologicznymi zachowaniami seksualnymi człowieka. Jak wskazali Marshall i Barbaree (1990), chodzi tu przede wszystkim o akceptację przemocy seksualnej w społeczeństwie, o dominację mężczyzn oraz o negatywny stosunek do kobiet. Dobrym wskaźnikiem wpływu tych czynników jest stosunek społeczeństwa do pornografii wyrażający się przez jej treść i dostępność. James V. P. Check i Neil M. Malamuth (1986) wykazali, że pornografia modyfikuje nastawienia wobec seksualności, gratyfikując te jej wymienione wyżej elementy, które odpowiedzialne są za powstanie patologicznych zachowań seksualnych³². Wnosić więc należy, że kontekst społeczny polegający na akceptacji przymusu i agresji seksualnej, stanowiąc szeroką ramę dla procesu socjalizacji, jest znaczącym elementem w etiologii pedofilii. Ponieważ jednak zdecydowano się na włączenie w badania własne osób, które pochodzą z tego samego kręgu wpływów socjokulturowych (jako obywatele jednego państwa i członkowie tej samej grupy narodowościowej), czynnik ten potraktowano jako pewną tendencję stałą, nieróżnicującą skazanych mężczyzn.

Proponowany model etiologii pedofilii wyjaśniać może wszelkie jej postacie: preferencyjną, zastępczą, wyłączną i niewyłączną. W zależności od czasu powstania (wczesne dzieciństwo, dorastanie, dorosłość), od rodzaju mechanizmu uczenia się (warunkowanie, modelowanie, uczenie się przez wgląd) i rodzaju czynników odgrywających wiodące role (temperamentalne, osobowościowe, kompetencyjne) kształtują się bowiem różne postacie pedofilii, łącznie z postacią nieujawnianą w zachowaniach. Jeśli uznaje się, że pedofilia jest pewną dyspozycją czy stanem, to świadomość pobudzania się pod wpływem bodźców niedozwolonych przy sprawnie działających mechanizmach kontroli nie musi prowadzić do ujawniania się jej na zewnątrz.

W efekcie działania przedstawionych w modelu czynników i mechanizmów – w zależności od jakości nabywanych przez dziecko doświadczeń – dojdzie do ukształtowania się jednego z dwóch występujących w życiu człowieka dorosłego wzorców zachowań seksualnych: patologicznego lub normalnego. Za patologiczny sposób zachowania uznany zostaje ten, w którym dorosły podejmuje aktywność seksualną z dzieckiem (osobą niedorosłą), ponieważ uzyskuje w kontakcie z nim pobudzenie seksualne i/lub zaspokaja swoje różnorodne potrzeby, w tym potrzebę seksualną. Dla rozwinięcia się pedofilii niezbędnymi warunkami są: zaburzenia w funkcjonowaniu systemu neurotransmiterów (cechy temperamentu), pozabezpieczne wzorce przywiązania, negatywne postawy wychowawcze rodziców przyszłego sprawcy, deficyty ważnych cech osobowości i kompetencji społecznych oraz traumatyczne i nieadekwatne doświadczenia seksualne, które wzmacniane brakiem umiejętności potrzebnych do zbudowania dojrzałego związku powodują poszukiwanie niedojrzałych obiektów zaspokojenia seksualnego.

Ze względu na to, że wykorzystania rodzinne i pozarodzinne – jak podkreśla się w literaturze przedmiotu (Herman, 1981; Bentovim, 1990; Beisert, 2008a) – różnią się znacznie, stopień bliskości ofiary i sprawcy potraktowano jako zmienną, która może modyfikować sposób tworzenia się pedofilii, oczekując, że uda się odkryć dwa różne jej mechanizmy. Brak precyzyjnej wiedzy o kierunku tej zależności spowodował, że jedynie założono jej wystąpienie. Wolny lub ograniczony dostęp do dziecka stanowił więc jedyny element sytuacyjny, który udało się wyodrębnić w badaniach.

3.1.2. Hipotezy badawcze

W celu empirycznej weryfikacji przedstawionego modelu sformułowano dwie grupy hipotez badawczych: szczegółowe i ogólne. Te pierwsze opisują, jaką rolę w powstaniu pedofilii odgrywają poszczególne uwarunkowania (biologiczne, środowiskowe i sytuacyjne) reprezentowane przez wyodrębnione czynniki. Te drugie zawierają przewidywania związane z ogólnymi prawidłowościami rozwoju i mechanizmami powstania pedofilii.

Hipotezy szczegółowe dotyczą bezpośrednich związków między poszczególnymi czynnikami (przyczynami powstania pedofilii) wyodrębnionymi w modelu a aktywnością seksualną sprawcy z dzieckiem. Opisują treść i (czasami) kierunek oczekiwanych zależności. Celem tej grupy hipotez jest sprawdzenie, czy istnieją związki częściowe istotne dla wyjaśniania zależności szczegółowych. Mogą okazać się bowiem przydatne albo do wyjaśniania poszczególnych fragmentów działania modelu ogólnego, albo do wyjaśniania poszczególnych typów pedofilii, wymagających większej konkretyzacji.

Wszystkie omówione do tej pory uwarunkowania pedofilii pojawiające się w hipotezach potraktowano jako zmienne niezależne³³. Zmienną zależną stanowiła natomiast aktywność seksualna podjęta przez sprawcę z dzieckiem. Zdecydowano się na operacjonalizację pedofilii poprzez zachowanie seksualne dorosłego wobec dziecka, ponieważ w ten sposób udało się objąć badaniem jak największy zakres zjawiska, i to ten obszerny jego fragment, który stanowi główny przedmiot zainteresowań społeczeństwa. Nie można więc bezpośrednio odnieść wyników badań (zob. wyjaśnienie zawarte w przypisie 3 w rozdziale 1) do pedofilów nieujawniających przeżytych stanów w zachowaniach.

Ponieważ w projekcie badawczym nie korzystano z grupy kontrolnej, cecha aktywności seksualnej dorosłego z dzieckiem pojawiała się u wszystkich badanych, różniąc się natężeniem poszczególnych części składowych. Założono bowiem, że aktywność ta, która potraktowana została jako behawioralny wskaźnik pedofilii, może występować z różną intensywnością i pod odmiennymi postaciami oraz łączyć się w mniejszym lub większym stopniu z przemocą emocjonalną i fizyczną. Stąd analizując związki między zmiennymi, aktywność seksualną badanego określano za pomocą trzech wskaźników: S, F, E, pochodzących z wyników otrzymanych przez niego na trzech skalach: Skali S (przemoc seksualna), Skali F (przemoc fizyczna) i Skali E (przemoc emocjonalna). Zasady konstrukcji skal i operacjonalizacji zmiennej przedstawiono w aneksach i i 2.

Z tego powodu proces operacjonalizacji zmiennej miał złożony charakter, tak aby dane ilościowe stanowiły wierne odzwierciedlenie danych jakościowych. W tym celu proces ten przeprowadzano w kilku etapach.

Sformułowano następujące hipotezy szczegółowe, związane z poszczególnymi grupami czynników istotnych dla etiologii pedofilii.

(1) Uwarunkowania biologiczne: cechy temperamentu
Cechy temperamentu pozostające w związku z układem dopaminergicznym będą skutkować wyższym natężeniem przemocy seksualnej niż cechy temperamentu pozostające w związku z pozostałymi dwoma układami monoaminergicznymi. Cechy temperamentu pozostające w związku z układami serotoninergicznym i noradrenergicznym będą skutkować wyższym natężeniem przemocy emocjonalnej i fizycznej niż cechy temperamentu pozostające w związku z układem dopaminergicznym.

(2) Uwarunkowania środowiskowe

(a) Style przywiązania sprawcy
Przywiązanie pozabezpieczne, przejawiające się takimi stylami przywiązania w dorosłości, jak: lękowy, zaabsorbowany i odrzucający, powinno występować wśród sprawców częściej niż styl bezpieczny.
Przywiązanie pozabezpieczne, przejawiające się takim stylami przywiązania w dorosłości, jak: lękowy, zaabsorbowany i odrzucający, powinno skutkować wyższym natężeniem przemocy niż styl bezpieczny.

(b) Postawy rodziców sprawcy
Niewłaściwe postawy rodzicielskie powinny występować wśród rodziców sprawców częściej niż postawy właściwe.
Niewłaściwe postawy rodzicielskie powinny skutkować wyższym natężeniem przemocy sprawców wobec dziecka niż postawy właściwe.
Niewłaściwe postawy rodziców sprawcy powinny pozostawać w istotnym związku z pozabezpiecznymi stylami przywiązania w dorosłości.

(c) Cechy charakteru sprawcy
Niska zdolność do samokierowania i współpracy sprawców skutkować powinna podwyższonym poziomem przemocy wobec dziecka.

(d) Uogólnione kompetencje sprawcy

■ Kompetencje społeczne – niskie kompetencje społeczne sprawców powinny skutkować wyższym poziomem przemocy stosowanej wobec dziecka.

■ Empatia – niski poziom empatii powinien skutkować wyższym poziomem przemocy stosowanej wobec dziecka.

■ Style radzenia sobie ze stresem – nieefektywne style radzenia sobie ze stresem powinny skutkować wyższym poziomem przemocy stosowanej wobec dziecka.

(e) Rozwój seksualny sprawcy
Rozwój seksualny sprawcy ma charakter zaburzony.
Wykorzystanie seksualne sprawcy w dzieciństwie stanowi jeden z elementów sprzyjających powstaniu zaburzeń rozwoju seksualnego.
Wykorzystanie seksualne doświadczone w dzieciństwie przez sprawcę powinno wiązać się z wyższym poziomem przemocy stosowanej wobec dziecka. Mechanizm przemiany ofiary w sprawcę pozostaje w związku z cechami temperamentu sprawcy.
Mechanizm przemiany ofiary w sprawcę pozostaje w związku z historią życia sprawcy.
Mechanizm przemiany ofiary w sprawcę pozostaje w związku z historią wykorzystania sprawcy.

(3) Uwarunkowania sytuacyjne: stopień bliskości ofiara – sprawca
Związki między czynnikami biologicznymi i środowiskowymi a przemocą wobec dziecka będą modyfikowane przez stopień bliskości między ofiarą i sprawcą.

Ponadto sformułowano następujące hipotezy ogólne:

(1) Pedofilia jest efektem wpływu uwarunkowań biologicznych, środowiskowych i sytuacyjnych, które pozostają we wzajemnych zależnościach.

(2) W etiologii pedofilii rodzinnej oraz pozarodzinnej biorą udział podobne mechanizmy.

3.2. Charakterystyka grupy i procedury badawczej

3.2.1. Opis badanej grupy

Zgodnie z założeniami projektu w badaniach nad etiologią pedofilii powinny wziąć udział osoby, które rzeczywiście dopuściły się aktywności seksualnej z dzieckiem, a nie tylko te, które o takiej aktywności fantazjują, czy też te, które tylko oświadczają, że jej dokonały, dlatego warunkiem kryterialnym dopuszczającym do badań było udokumentowane podjęcie takiej aktywności. Za wiarygodny jej dowód przyjęto prawomocny wyrok sądowy uznający osobę w nim wymienioną za winną popełnienia przestępstwa przeciwko wolności seksualnej małoletniego. Z przyczyn natury organizacyjnej (ułatwiony dostęp do badanych) zdecydowano się na badanie wyłącznie przestępców skazanych na karę bezwzględnego pozbawienia wolności, osadzonych w zakładach karnych. Tym samym wyłączono z badań skazanych na karą w zawieszeniu, osoby z wyrokami dopiero oczekujące na odbycie kary pozbawienia wolności i osoby skazane, które zakończyły odbywanie kary.

Przy wyborze do badań mężczyzn osadzonych w zakładach karnych (na podstawie procedury doboru celowego) posługiwano się trzema kryteriami, które osoby te powinny łącznie wypełnić. Do kryteriów tych zaliczono:

(1) zasądzony wyrok pozbawienia wolności w konsekwencji dopuszczenia się czynności seksualnej z udziałem dziecka (co stanowi przestępstwo z art. 200 §1 i 2 k.k. oraz/lub innych artykułów, głównie art. 197 k.k. oraz art. 201 k.k.);

(2) iloraz inteligencji nie niższy niż 80³⁴;

(3) zgodę osadzonego na uczestnictwo w badaniach.

Charakterystyka sprawców. Pierwotnie do udziału w badaniach wytypowano 389 mężczyzn osadzonych w zakładach karnych na terenie Polski. Jednak ze względu na niespełnienie wszystkich warunków kryterialnych 111 osadzonych zostało wyłączonych. Ostatecznie badania przeprowadzone zostały na grupie 298 mężczyzn osadzonych w 16 zakładach karnych. Końcowej analizie poddano wyniki 248 osób³⁵.

Badania zostały przeprowadzone na terenie zakładów karnych zestawionych w tabeli 3.1.

Tabela 3.1. Zestawienie liczby osób zbadanych w poszczególnych zakładach karnych na terenie Polski*

Lp.

Liczba osób badanych

Procent osób badanych

1

27

10,9

2

10

4,0

3

12

4,8

4

5

2,0

5

9

3,6

6

20

8,1

7

15

6,0

8

31

12,6

9

19

7,7

10

20

8,1

11

9

3,6

12

9

3,6

13

14

5,6

14

19

7,7

15

8

3,2

16

21

8,5

Razem

248

100

* Ze względu na bezpieczeństwo osób badanych nazwy zakładów karnych, w których prowadzono badania, nie zostały ujawnione. Ich wykaz znany jest Centralnemu Zarządowi Służby Więziennej.
Źródło: opracowanie własne.

Badani stanowili różnorodną grupę, której charakterystyka demograficzna zawarta jest w tabelach 3.2-3.6. Pochodzili z różnych, mniejszych i większych ośrodków, choć największa część zamieszkiwała wieś i duże miasta (tabela 3.2). Wiek badanych (tabela 3.3) zamykał się w przedziale 21-82 lata (średnia wieku to 42 lata i 11 miesięcy). Przy tak znacznej rozpiętości cechy najliczniej reprezentowana była grupa osób w wieku średnim (41-50 lat). Sytuacja rodzinna (tabela 3.4) wyraźnie różnicowała grupę w taki sposób, że pozwalała na wydzielenie z niej podgrupy osób aktualnie pozostających w związku (35,9%), podgrupy osób, które kiedyś pozostawały w związku (rozwiedzeni, wdowcy, separowani: 24,6%), i osób, które doświadczeń takich nigdy nie miały i żyją samotnie (38,7%). Sytuacja ta znalazła odbicie w dzietności (tabela 3.5). Przeszło jedną trzecią stanowiły osoby bezdzietne; podgrupę o najwyższej liczebności tworzyły osoby mające do 3 dzieci (42,3%), a pozostali badani mieli powyżej 4 dzieci. Wykształcenie (tabela 3.6) stanowiło cechę dość jednolitą. W zdecydowanej większości (82,3%) badani byli osobami o niskim poziomie wykształcenia.

Tabela 3.2. Miejsce zamieszkania osób badanych

Miejsce zamieszkania

Liczba osób badanych

Procent

osób

badanych

Procent

ważnych

Procent

skumulowany

Wieś

84

33,9

34,3

34,3

Miasto do 10 tys. mieszkańców

24

9,7

9,8

44,1

Miasto 10-50 tys. mieszkańców

41

16,5

16,7

60,8

Miasto 50-100 tys. mieszkańców

30

12,1

12,3

73,1

Miasto powyżej 100 tys. mieszkańców

66

26,6

26,9

100,0

Ogółem

245

98,8

100,0

Brak danych

3

1,2

Źródło: opracowanie własne.

Tabela 3.3. Wiek osób badanych w momencie badania

Przedział wiekowy

Liczba osób badanych

Procent

osób

badanych

Procent

ważnych

Procent

skumulowany

21-30 lat

39

15,7

15,8

15,8

31-40 lat

63

25,4

25,5

41,3

41-50 lat

80

32,3

32,4

73,7

51-60 lat

49

19,8

19,8

93,5

61-70 lat

11

4,4

4,5

98,0

Powyżej 70 lat

5

2,0

2,0

100,0

Ogółem

247

99,6

100,0

Brak danych

1

0,4

Źródło: opracowanie własne.

Tabela 3.4. Sytuacja rodzinna (status cywilny) osób badanych

Status rodzinny

Liczba osób badanych

Procent

osób

badanych

Procent

ważnych

Procent

skumulowany

Kawaler*

96

38,7

39,0

39,0

Rozwiedziony

49

19,8

19,9

58,9

Separacja

4

1,6

1,6

60,5

Wdowiec

8

3,2

3,3

63,8

Konkubinat

33

13,3

13,4

77,2

Żonaty

56

22,6

22,8

100,0

Ogółem

246

99,2

100,0

Brak danych

2

0,8

* Status ten przyznano osobom, które nie tworzyły trwałych związków (również o cechach konkubinatów). Źródło: opracowanie własne.

Tabela 3.5Dzietność osób badanych

Liczba dzieci

Liczba osób badanych

Procent

osób

badanych

Procent

ważnych

Procent

skumulowany

Bezdzietny

88

35,5

38,0

38,0

1

34

13,7

14,7

52,7

2

41

16,5

17,7

70,5

3

30

12,1

13,0

83,4

4

18

7,3

7,8

91,2

5

5

2,0

2,2

93,4

6

5

2,0

2,2

95,6

7

6

2,4

2,6

98,2

8

2

0,8

0,9

99,1

9 i więcej

2

0,8

0,9

100,0

Ogółem

231

93,1

100,0

Brak danych

17

6,9

Źródło: opracowanie własne.

Tabela 3.6. Wykształcenie osób badanych

Poziom wykształcenia

Liczba osób badanych

Procent

osób

badanych

Procent

skumulowany

Podstawowe

104

41,9

41,9

Zawodowe

100

40,4

82,3

Średnie

36

14,5

96,8

Wyższe

8

3,2

100,0

Ogółem

248

100,0

Brak danych

0

0,0

Źródło: opracowanie własne.

Charakterystyka czynów. Kolejne tabele (3.7-3.9) opisują sytuację prawną osadzonych. Z danych wynika, że prawie połowę grupy badanej stanowili recydywiści (tabela 3.9), ale większość działających w recydywie popełniła inne przestępstwo niż przestępstwo seksualne (tabela 3.10). Z art. 200 k.k. ponownie skazano 14,1% badanych. Długość kary ilustruje tabela 3.8. Na postawie zawartych w niej danych wiadomo, że średnia długość kary wynosiła 5 lat i 3 miesiące pozbawienia wolności.

Tabela 3.7 Przestępstwa seksualne, których znamiona wypełniały czyny osób badanych

Artykuł określający przestępstwo, którego znamiona zostały wypełnione

Liczba osób badanych

Procent osób badanych

Art. 200 § 1 k.k.

241

97,2

Art. 200 § 2 k.k.

6

2,4

Art. 197 § 1 k.k.

66

26,6

Art. 197 § 2 k.k.

21

8,5

Art. 197 § 3 k.k.

8

3,2

Art. 197 § 4 k.k.

1

0,4

Art. 198 k.k.

5

2,0

Art. 199 k.k.

10

4,0

Art. 201 k.k.

18

7,3

Art. 202 § 1 k.k.

1

0,4

Art. 202 § 2 k.k.

18

7,3

Art. 202 § 3 k.k.

5

2,0

Art. 202 § 4 k.k.

4

1,6

Art. 202 § 4a k.k.

3

1,2

Art. 204 § 2 k.k.

1

0,4

Źródło: opracowanie własne.

Tabela 3.8. Długość odbywanej kary

Czas trwania kary w latach

Częstość

Procent

Procent

ważnych

Procent

skumulowany

1

8

3,2

3,4

3,4

2

28

11,5