Copyright © Mirka Jaworska, 2013

Projekt okładki

www.studio-kreacji.pl

Zdjęcie na okładce

© 2012 Ekaterina Nosenko

RedakcjaEwa Charitonow

Korekta

Anna Sidorek

ISBN 978-83-7839-914-8

Warszawa 2013

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02–697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Książkę tę dedykuję mojej siostrze Bożenie

Świat według mnie

Nie wiem, co mam założyć. Oglądam się w lustrze i naprawdę nie wiem. Ta bluzka jest całkiem fajna, ale jakoś tak marszczy się z boku, a i przy dekolcie odstaje. Jestem śliczna i mam tego świadomość. Taka energia mnie z tego tytułu rozpala, że strach! Patrzę na swoje oczy. Migdałowe i zielone, nic nie można im zarzucić. Rzęsy gęste, twarz ładna. Tylko te nogi! Uda grube, a łydki takie jakieś cienkie i kozie. Do kitu! Za to piersi piękne! Przyciągają uwagę. Ostatnie spojrzenie w lustro.

Nie jest źle! Ruszam na podbój świata.

Przywiązuję do swojego wyglądu wielką wagę, ale nie przyznaję się do tego przed innymi, rzecz jasna, bo to nie honor. Świadomość urody daje mi słodkie poczucie przewagi nad innymi dziewczynami. Pewność, że ta najpiękniejsza to ja! Cudowna! Uczucie słodkie, orzeźwiające, narkotyczne. Dopiero z czasem przyjdzie mi się przekonać, jak nieważne, płytkie i płoche.

Ale to będzie potem. Teraz mam siedemnaście lat.

Pochodzę ze zwykłej mieszczańskiej rodziny. Mój tata przyplątał się z zabitej dechami wsi, gdzie spał przy krowie, bo tylko tam było ciepło. Jego rodzice nie pisali, nie czytali, za to mnożyli się bez opamiętania, choć potomstwa z tego nie było, jako że wszystkie dzieci pomarły. Pozostał tylko mój ojciec. Taki ostatni dar od Boga.

Babka z radości ofiarowała go ojcom franciszkanom. Trafił na wychowanie do klasztoru, skąd w wieku sześciu lat dał nogę, narażając się na dezaprobatę wiejskiego światka i półświatka, ale co zrobić. Tak się stało i już.

Mój ojciec od małego wykazywał cechy autystyczne, ale kto wówczas, w latach trzydziestych XX wieku, miał o tym pojęcie! Uchodził za najgenialniejsze dziecko w całej wsi. Pisał, czytał, liczył, nie mając nawet sześciu lat. Starzyki przychodziły do niego, „coby podanie napisał”, podatki obliczył, a chłop do urzędu szedł wykłócać się o mniejsze wpłaty. Chodzili więc ludziska do Franciszka, a on podliczał, obliczał, podania pisał.

A wiejskie mówiły:

– Oj! Ten nie pożyje długo! Takie to nie dla świata, jeno dla Boga!

Tymczasem Bóg nie upominał się o mojego ojca, choroby na niego zsyłał, doświadczał, ale przy życiu trzymał. Dzięki takiej bożej polityce urodziłyśmy się moja siostra i ja.

Ale to było dużo później.

Tymczasem mój ojciec był najlepszym uczniem w klasie. Umysł matematyczny. Bił wszystkich na głowę. Nieważne, że jąkał się straszliwie, że nie rozumiał za bardzo przeróżnych okoliczności społecznych. Stał się chlubą analfabetów, ale i dobrych ludzi, którzy po kątach żegnali się krzyżem, widząc paroletniego malucha podliczającego wielgachne słupki liczb. Tak sobie żył ten mój rodzic, jako ten Janko Muzykant, tu pasąc krówkę, a tam rozwiązując zawiłości matematyczne, przymierając a to głodem, a to głodem wiedzy. Aż przyszła wojna.

Mój tato miał dziewięć lat. Nie będę tu opowiadać o jego przeżyciach wojennych, bo ani wiem, jak się za to zabrać, ani nie chcę nic przekłamać. Faktem jest, że później już, w jedynych butach, jakie miał, przemycał mapy z granicami dawnej Polski, kiedy bolszewik za samo podejrzenie pamięci o tych granicach karał śmiercią. Nie o tym. Ojciec miał marzenie. Studia matematyczne.

Jak spełnić takie marzenie w latach czterdziestych w rodzinie niepiśmiennego drobniutkiego rolnika i poddańczej drobnorolniczej matki? Trudno. Ojciec kończy wzorowo szkołę podstawową, idzie do gimnazjum w pobliskim miasteczku, ale musi utrzymać się sam! Jego ojciec jest przeciwny edukacji syna! Syn rolnika ma być rolnikiem! Nauka to fanaberie, na złość tacie!

Matka ojca sprzedaje trzy kury i opłaca synowi stancję na dwa miesiące. Dalej syn musi radzić sobie sam. Za te kury dostaje po głowie od męża, ale co tam! Franciszek mieszka! Przyjeżdża czasami w niedzielę do domu; matka wtyka mu wtedy potajemnie przed mężem a to pięć jajek, a to bochenek chleba, a to trzy gotowane kartofle. Nie rozumie dziwacznych ambicji syna i jego pasji do liczb, ale patrzy na niego z miłością i chroni przed mężem, co to grubszym słowem posłużyć się może, a i przyłożyć potrafi.

Mój tato ma czternaście lat i utrzymuje się sam. Udziela korepetycji z matematyki i fizyki starszym kolegom. Przygotowuje ich do matury. Zarabia w ten sposób na życie, stancję, książki i szkołę. Może też, w krótkich wolnych chwilach, oddawać się swojej pasji – matematyce. Kończy szkoły z wyróżnieniem. Już wiadomo w okolicy – geniusz! Niełatwo geniuszowi. Geniusz jest dziwaczny, zamknięty w sobie, jąka się okropnie, ma lęki, fobie i niezrozumiałe natręctwa, a do tego astmę. Dusi się, sinieje, kaszle i jakiś taki zapadły jest w sobie.

Znowu odzywają się głosy, że długo nie pożyje i że Bogu przeznaczony. Ale widać Bóg ma plan całkiem inny.

*

Urodziłam się jako pierwsze dziecko moich rodziców. Szaleli za mną nieprzytomnie, choć popalić dawałam im nieźle! Wrzeszczałam po nocach, a i w dzień niczego mi nie brakowało. W każdym razie rodzice chodzili na rzęsach, a ja bez skrupułów zamieniałam dzień z nocą, nie jadałam jak przystało, na wadze nie chciałam przybywać, choć teraz, mając na względzie moją znaczną nadwagę, wydaje mi się to nie do pomyślenia! Za to dostarczałam im ponoć niewiarygodnych rozkoszy duchowych, rozwijając się intelektualnie jak burza i bijąc na głowę zarówno rówieśników, jak i starszych.

Z perspektywy lat wydaje mi się to mało prawdopodobne. Pewnie to oni, zaślepieni miłością, tak mnie po prostu postrzegali.

Nauka nigdy nie sprawiała mi problemu. Matka dumna ze mnie była niezmiernie, bo zawsze pochwały i odznaki wzorowego ucznia dostawałam. Wtedy nie było świadectw z czerwonym paskiem, tylko plakietki takie jak tarcze szkolne przy fartuchu. Na czerwonym jajowatym tle biały napis „Wzorowy Uczeń”. Mama z dumą przyszywała mi to na piersi, a ja chodziłam jak naznaczona jakąś szkarłatną literą.

Z pewnością nie wykazywałam żadnych rysów autystycznych, choć muszę przyznać, że wciąż przyciągałam do siebie jakieś cudaki. Lgnęły do mnie dzieci zaburzone albo nieśmiałe. Taka dziwna, niezrozumiała skłonność do przyciągania dziwadeł i dziwaków. Wtedy zdawało mi się to śmieszne. I wcale nie w pejoratywnym sensie. Nie!

Jako dziecko nie zastanawiałam się, czemu tak jest. Zaspakajało to zapewne moją potrzebę opiekowania się kimś, a może i dawało słodkie poczucie, że jestem lepsza. Tak! Coś jest na rzeczy. Mama wychowywała mnie zresztą w przekonaniu, że muszę być lepsza, najlepsza, i różnymi, także pozawerbalnymi, kanałami dawała mi sygnały, że tak właśnie jest.

Cudownie żyć ze świadomością, że jest się lepszym od innych, ładniejszym niż inne dziewczynki. Nikt tak nie deklamuje, nikt tak pięknie nie śpiewa, nikt aż tak dobrze się nie uczy! Daje ta świadomość straszliwego kopa emocjonalnego, taki stan na haju, słodki i uzależniający. Skrzydła u ramion! Życie szybko skorygowało to błogie przeświadczenie, odbierając mi, jedno po drugim, wszystkie złudzenia.

Dziś mam pięćdziesiąt trzy lata – a właściwie pięćdziesiąt dwa, pięćdziesiąt trzy kończę za cztery dni – kupę życia za sobą, drugiego męża, dwóch, a w zasadzie trzech, synów. Najmłodszy, Michał, cierpi na autyzm i to o nim właśnie ma być ta książka.

*

Podszedł do mnie w tramwaju. Tak po prostu podszedł.

– Mam na imię Wojtek – powiedział. – Przepraszam, że tak cię zaczepiam, ale szansa, że uda mi się jeszcze raz cię zobaczyć, jest nikła. Obserwuję cię od dłuższego czasu i chciałbym cię poznać.

Zrobił to naturalnie, bez tonu zaczepki. Stał i uśmiechał się wesoło, a ja poczułam raptem dziwne onieśmielenie; nic mądrego nie przychodziło mi do głowy. Miałam ochotę spuścić oczy i skubać rąbek fartuszka. Nauki matki przelatywały w oszalałym tempie przez spanikowany umysł.

Nie daj się zaczepiać na ulicy.

Żadna szanująca się dziewczyna na to nie pozwala.

Nie będziesz się szanować – to i ciebie nie będą!

Tymczasem on stał i wciąż uśmiechał się szelmowsko, nic sobie nie robiąc ani z nauk mojej matki, ani z mojego onieśmielenia. Miałam siedemnaście lat, on dwadzieścia sześć.

I takie były początki mojej pierwszej, wielkiej, spełnionej miłości.

Trudne to były czasy, połowa lat siedemdziesiątych, ale i piękne. Pewnie dlatego, że wtedy rozgrywały się moja młodość, moje dojrzewanie, moja edukacja i moja wielka miłość, która przeszła po mnie jak tornado, zabierając mi bezpowrotnie dwanaście lat życia, pozostawiając za to małego chłopczyka z blond czuprynką i piwnymi, bystrymi oczkami.

Macierzyństwo zawładnęło mną z niezrozumiałą przedtem siłą, stało się źródłem niesamowitych doznań i szczęścia, zwłaszcza że dzieciak był pojętny, śliczny i rozwijał się rewelacyjnie. Fakt ten, jak kiedyś moją matkę, wbijał mnie w dumę, w związku z czym snułam wielkie plany na przyszłość, z których, jak nietrudno się domyślić, nic nie wyszło.

Zastanawiałam się często, czemu z takim maniackim uporem powielamy błędy naszych rodziców. I nic na to nie pomaga: ani wiedza o tym mechanizmie, ani jego świadomość. Brniemy po znanych ścieżkach jak po wyżłobionych koleinach, a każda próba zmiany kierunku kończy się fiaskiem!

Duma mnie rozpierała z powodu poczynań małego; pięknie śpiewał, pięknie mówił, biegał całkiem dziarsko, nie mając nawet jedenastu miesięcy, we wszystkim był lepszy od rówieśników, czego nie omieszkiwałam przekazywać mu tak wprost, jak i innymi kanałami.

Nie twierdzę, że nie należy być dumnym z dziecka i nie chwalić go za osiągnięcia. Wręcz przeciwnie! Ale wpojenie nam samym, nawet nieświadomie, poczucia bycia lepszym ma drugą, ciemniejszą stronę. Rodzi w nas przekonanie, że wszystko nam się należy i nie musimy w nic wkładać pracy! Zostaliśmy stworzeni jako lepsi, więc i wieść ma nam się lepiej. Mamy dostać, czego pragniemy, bo to nam przypisane.

Straszliwą frustrację rodzi fakt, że życie tej lepszości nijak nie potwierdza. Wręcz przeciwnie, rozdaje kopy jeden za drugim.

Ten nieznośny dualizm: jestem lepszy, a mam gorzej, inni są gorsi, a mają lepiej, powoduje zamęt w psychice. Zagrożenie i spadek poczucia bezpieczeństwa. Żal do losu za jego podłość i niesprawiedliwości. Dobrze jeszcze, jeśli kończy się nerwicą, a nie – odpukać –  alkoholizmem czy narkomanią.

*

Moja próba zawojowania świata zakończyła się samotnym macierzyństwem i zamieszkaniem z rodzicami. Nie zrobiłam dyplomu. Miałam świetne wymówki, dziecko, kłopoty rodzinne, ale tak naprawdę to poczucie lepszości podszeptywało mi, że wszystko jakoś się ułoży. Musi! I że kiedyś to ho, ho! Jeszcze mam czas, jeszcze jestem młoda. Dwadzieścia dziewięć lat, a cóż to za wiek!

Czas przepływał mi między palcami, a w zasadzie między jedną imprezką a drugą, z powrotami do macierzyństwa, ale na wszystko tego czasu miało mi jeszcze wystarczyć.

Czas to podły wynalazek! Płynie sobie niezauważalnie, mamiąc swoją wiecznością, daje więc poczucie, że i my wieczni. Wszystko, co za nami, nieważne, wszystko, co przed nami, niewiadome – niech liczy się teraz! Teraz ma więc być cudownie, wspaniale, bo to teraz będzie kiedyś przeszłością i fajnie będzie ją wspominać. Takie myślenie ma nawet głębszy sens: mniej frustracji, mniej stresu, przechył na hedonizm. Fajnie jest!

Gdyby jeszcze tylko to teraz podsuwało nam same cudowne sytuacje i cudownych ludzi, a nie waliło na oślep a to chorym dzieckiem, a to bezrobociem, a to znowu załamaniem własnego zdrowia, byłoby naprawdę cudownie. Niestety tak się nie dzieje i z taką rzeczywistością trzeba umieć sobie radzić.

*

Pamiętam, jak wiele lat przed tym bawiłyśmy się z moją młodszą siostrą w teatr i przebieranki. Ja zawsze, oczywiście, byłam królewną, księżniczką, a jej przypadały role skrzatów. No, co najwyżej dobrych wróżek.

Taki podział ról uważałam za jak najbardziej sprawiedliwy, no bo byłam przecież królewną! Księżniczką mamusi i tatusia! Gospodynią klasy, najlepszą uczennicą, nosiłam szkarłatną literę! Wszyscy mnie lubili i chwalili! Należało mi się!

Moja siostra była dziwnym dzieckiem. Cichym, zamkniętym w sobie i nieśmiałym. Najczęściej przesiadywała w kąciku, czymś tam się bawiła, nie sprawiła kłopotu. Wydawało się, że nie ma żadnych wymagań i oczekiwań, oprócz tego, żeby nie było jej widać. Kochałam ją nieprzytomnie, chociaż patrząc z perspektywy lat, nie umiałam jej tego okazać. Nie dostrzegałam zresztą zanadto, żeby takiego okazywania oczekiwała. Po prostu była.

Bardzo czekałam na przyjście na świat rodzeństwa, ale słabo pamiętam ten czas.

Kiedy się urodziła, miałam trzy lata i siedem miesięcy. Wcześniaczek, maleńka, tysiąc siedemset gramów; lekarze nie dawali jej szans na życie. Smutno zrobiło się w naszym domu. Mama nie wracała ze szpitala, siostrzyczki nie przynosiła, tata chodził zdenerwowany. Mój szczęśliwy świat posmutniał i zmienił barwy. Ciche głosy szeptały po kątach:

– Umrze, nie da rady, żyje jeszcze?

Nie rozumiałam, o czym mówią. Myślałam, że o mnie.

Dorośli często nie rozumieją, że dziecko potrzebuje, i oczekuje, jasnych komunikatów o tym, co się dzieje. Wszystkie szeptanki słyszy i tak, a nie rozumiejąc, o co chodzi, wymyśla swoje czarne scenariusze, gorsze niż rzeczywistość. I cierpi.

Tymczasem moja siostra ani myślała zabierać się z tego świata. Walczyła dzielnie z konfliktem serologicznym, wadami wrodzonymi, brakiem odruchu ssania, zapaleniami płuc, anemią, bilirubiną i innymi świństwami, które napadły niespełna dwukilogramowe życie i nie chciały odpuścić.

Wreszcie nadszedł dzień powrotu. Siostra miała już siedem miesięcy i ważyła aż cztery kilogramy! Mama przyniosła ją do domu w grubym, wypchanym pierzem beciku. Teraz pewnie mało kto wie, co to takiego. Taki worek z gęsim puchem, długi a wąski, z trokami po bokach, do wiązania. Dziecko zapewne czuje się w tym jak w piecu. Zgrzane, związane, bez możliwości ruchu. Ale takie standardy wtedy obowiązywały…

Zaczęło się dla nas nowe życie. Było nas czworo i tak miało już być zawsze.

*

Samotne macierzyństwo to kiepski pomysł na życie. No ale lepszy może niż życie z czynnym alkoholikiem pod jednym dachem.

Alkoholicy w jakiś dziwny sposób zawsze mnie fascynowali, a i oni pewnie wyczuwali tę fascynację, bo lgnęli do mnie jak muchy do miodu. Dziwne to, bo w moim domu rodzinnym praktycznie nie używało się alkoholu. Rodzice organizowali czasem u nas jakieś przyjęcia, zapraszali przyjaciół, alkohol był, tata nawet potrafił sobie podchmielić, choć rzadko i z umiarem. Mama nie piła wcale. Należała do osób, które spędzają wieczór przy jednym kieliszku. Nie przeszkadzało jej to ani w świetnej zabawie, ani w tańcowaniu do białego rana. W zasadzie to właśnie skłonność do tańca połączyła moich rodziców. Poznali się w czasie wakacji; wieczorami hulali do upadłego, a za dnia łazili po górach. Po miesiącu znajomości ojciec się oświadczył i to przypieczętowało pojawienie się na świecie mojej siostry i mnie.

Ale wracając do samotnego macierzyństwa. Moje małżeństwo z Wojtkiem miało szansę na powodzenie, bo kochaliśmy się i rozumieliśmy. Imponował mi wiedzą, zainteresowaniami, moi rówieśnicy nie mieli przy nim szans. Kiedy się poznaliśmy, niektórzy koledzy z mojej klasy byli jeszcze tak dziecinni, że na przerwach w szkole strzelali z nóg od krzeseł, udających karabiny. Przy Wojtku czułam się kobietą, choć nie wiedziałam jeszcze wtedy, co to choroba alkoholowa, jakie spustoszenie potrafi wyrządzić rodzinie i jaką krzywdę poszkodowanemu.

Odeszłam.

Miałam szczęście; mieszkałam z rodzicami, ojciec utrzymywał mnie i moje dziecko. Wszystko wydawało się w porządku, ale nie było. Byłam samotna, wyposzczona uczuciowo i emocjonalnie, gotowa na nową miłość, a ta, jak na złość, nie przychodziła. Podsuwała mi za to jakieś marne namiastki, mamiąc, że to już to, rodząc coraz większe frustracje i rozczarowania.

Aż przyszedł sierpień 1990 roku i pojawił się On, mój obecny mąż, Tata Michała.

Z Tatą Michała rzecz od początku miała się inaczej. Znaliśmy się już wcześniej. „Znaliśmy” to może za dużo powiedziane. Otarliśmy się o siebie w pewnym momencie życia, coś nawet zaiskrzyło, ale czas był nie po temu. Ja miałam męża, on po rozczarowaniach, w rozpaczy za utraconą miłością pocieszenia szukał w kieliszku. No i znowu kieliszek! Jakaś karma do kitu czy co? W każdym razie otarcie się o siebie pozostawiło wspomnienie, jakiś żal niewielki, sentyment, że mogło coś być, a nie było. Sama nie wiem.

W tamtych czasach nie miałam jeszcze pojęcia o zaburzeniach autystycznych, ale nie wyrzucam sobie, bo mało kto je miał. Tata Michała był dziwnym osobnikiem. Pięknym, o kocich ruchach, rozmarzonym spojrzeniu i niesamowitym powodzeniu u kobiet! Duszę miał artystyczną, biegle znał rosyjski, śpiewał w tym języku, grał na gitarze, a głos miał jak aksamit, miękki i głęboki. Patrzył na mnie z iskrami w oczach i nostalgią jednocześnie. No cóż, przyznaję, poległam okrutnie.

Czas zatrzymał się na moment i mój los się przesądził.

Tata Michała długo był dla mnie zagadką, niby dorosły, a naiwny jak dziecko. Ze zdumienia wyjść nie mogłam, że nie potrafi załatwić najprostszej sprawy! Wizyta na poczcie czy zapytanie w sklepie, gdzie stoi cukier, przerastało jego możliwości! Ki czort? – myślałam. Jak się uchował taki zagubiony jak dziecko we mgle? Do wyjścia też za bardzo się nie nadawał, afront za afrontem popełniał z rozbrajającym uśmiechem, budząc reakcje przeróżne, często wprawiając środowisko w osłupienie. Uwierało mnie to trochę, ale jako że już byłam polegnięta, nie miałam wyboru.

Dziś wiem, że Tata Michała ma zespół Aspergera.

Trudno porozumieć się z dorosłym autystą, nigdy nieterapeutyzowanym, żyjącym w swoim świecie, wszystko postrzegającym inaczej.

Jedziemy kiedyś pod Warszawę do jakiegoś sklepu, ja prowadzę. Tata Michała mnie pilotuje. Po trzecim, jakimś bardzo skomplikowanym rondzie, już wiem, że zabłądziliśmy. Tata Michała upiera się, że nie. Wstyd mu chyba, że poprowadził mnie źle. Widzę robotników drogowych. Zatrzymuję się.

– Wyjdź – mówię – i zapytaj o tę ulicę.

Na jego twarzy widzę bezbrzeżne przerażenie.

– Nie zrobię tego! – oświadcza z determinacją godną lepszej sprawy.

– Dlaczego? – Moje zdumienie sięga zenitu.

– Pogonią mnie albo powiedzą, żebym się odpierdolił, albo jeszcze coś gorszego!

No nie! Robię się wściekła. Ściszam głos. Zawsze tak się dzieje, kiedy szlag mnie trafia!

– Teraz wysiądziesz, podejdziesz, powiesz ładnie dzień dobry i zapytasz o tę cholerną ulicę!

To chyba ta zimna nuta w moim głosie powoduje, że podnosi się potulnie i idzie, ociągając, jak zawstydzony pięciolatek. Widzę, że przystaje i pyta robotników o drogę. Wraca, bezgranicznie zdumiony, że nikt go nie pogonił ani nie wyśmiał, tylko spokojnie objaśnił, jak mamy jechać.

Zaczepienie nieznajomej osoby, zapytanie o drogę to zachowania społeczne, czyli coś bardzo trudnego dla osób zaburzonych autystycznie.

To wydarzenie wzbudza mój spory niepokój. Nie wiem jeszcze wtedy, że to jakieś zaburzenie, myślę, że zwykła niezaradność życiowa. Nie będzie łatwo. Następne dziecko w domu.

Jeszcze jest czas, jeszcze mogę się wycofać, ale… No właśnie, ale. Te oczy i te ballady przy gitarze, i to kobiece, głupie, zakochane bez pamięci serce.

Głaszczę go wzruszona po włosach.

– Damy radę!

Pojawienie się Taty Michała wniosło w moje życie jeszcze jedną wielką radość – małego, dwuletniego chłopczyka, rezolutnego, ciemnego jak rodzynek, wygadanego i przemądrzałego. Zawładnął moim sercem, rozpychając się w nim bez pardonu. W tym czasie było nas więc czworo, ale nie miało tak zostać.

Reszta w pełnej wersji

Świat według Michała

Dostępne w pełnej wersji

Epilog

Dostępne w pełnej wersji

Table of Contents

Świat według mnie

Świat według Michała

Epilog