Projekt okładki i stron tytułowych Lidia Michalak-Mirońska

Zdjęcie na okładce tomaspic/Fotolia

Wydawca Dąbrówka Mirońska

Redakcja językowa Barbara Karczewska

Korekta Olga Gorczyca-Popławska, Elwira Wyszyńska

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Wszystkie zdjęcia oraz rysunki zamieszczone w książce pochodzą z prywatnych archiwów Jerzego Główczewskiego

Copyright © by Jerzy E. Główczewski, Warszawa 2017

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)

Warszawa 2017

ISBN 978-83-01-19253-2

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia: pwn@pwn.com.pl

e-mail: pwn@pwn.com.pl, www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

W DRODZE DO LIBII I Z POWROTEM

Jadąc ciągle w kierunku zachodnim, wjechaliśmy na odcinek drogi, który wiódł przez pustynny krajobraz pomiędzy miastem a dużym słonym jeziorem Maryut, prawdopodobnie pozostałością prastarych mokradeł delty Nilu. Wkrótce dojechaliśmy do skrzyżowania z pustynną szosą łączącą Aleksandrię z Kairem. Dotarliśmy niebawem do nadbrzeżnej szosy w pobliżu Agami. Od tego miejsca mieliśmy pustynny pejzaż po obu stronach drogi.

Zatrzymaliśmy się po raz pierwszy na poboczu drogi, w okolicy obecnego modnego kąpieliska – Sidi Abdel Rahman. Otworzyliśmy skrzynkę z zapasami i pożywialiśmy się sucharami, konserwą z peklowanej wołowiny, tak zwanej bully beef. Na deser mieliśmy pomarańcze i banany. I to był nasz pierwszy pustynny posiłek.

Dalsze posuwanie się szosą często spowalniał duży ruch w obydwu kierunkach. Jechaliśmy bowiem wśród konwojów z dostawami materiałów i sprzętu, które szybko przerzucano w kierunku 8. Armii prącej na Tobruk. Czasami nasz samochód – jak również inne wozy – musiał opuszczać asfalt i jechać wzdłuż rozjeżdżonych śladów, ciągnących się szeroko po obu stronach szosy. Na jej poboczach stały posterunki żandarmerii, kierujące ruchem z szosy lub na szosę.

Pod wieczór, gdy słońce szybko zachodziło za leżący przed nami horyzont, zjechaliśmy z szosy i skierowaliśmy się do szeregu baraków, stojących wokół słupa z flagą. Byliśmy w Mersa Matruh. To właśnie tu stacjonowała brygada, przez parę miesięcy ćwicząc się i wzmacniając pozycje obronne tego miasta fortecy. Ustalono służbę wartowniczą. Najpierw jednak trzeba było ugotować kolację. Zapaliliśmy maszynkę prymusową i ugotowaliśmy sobie fasolkę z boczkiem i herbatę. Nie mieliśmy jednak szczęścia do kwater. Bunkier okazał się, jak zwykle, siedliskiem pcheł. Rozłożyliśmy nasze koce na ziemi i przykryliśmy się płaszczami. Obudzili mnie o trzeciej rano na moją godzinę warty. Było bardzo zimno. Niskie pustynne krzewy, które porastały teren, pokrywał biały szron. Zapiąłem postawiony kołnierz i wsadziłem ręce głęboko w kieszenie. Z karabinem przewieszonym przez ramię zacząłem szybko chodzić wokół bunkrów i samochodu. Po paru okrążeniach rozgrzałem się i dreszcze przeszły. Moi towarzysze leżeli nieopodal, wyglądając jak szare worki, które widywałem często w porcie na molo. Noc była bezksiężycowa i gwiazdy jasno świeciły w czystym powietrzu. Niebo tworzyło ogromną kopułę przykrywającą całą ziemię. Nie było wiatru i panowała zupełna cisza. Pod wrażeniem tej scenerii wyobrażałem sobie, że stoję tam zupełnie sam na świecie.

O świcie następnego dnia czekaliśmy gotowi do jazdy, ale porucznik był zajęty z Anglikami i nasz odjazd ciągle odkładano. Słońce wschodziło szybko, a my siedzieliśmy pod betonową ścianą bunkra i ogrzewaliśmy się trochę po zimnej nocy. Mersa Matruh miała być umocnioną twierdzą, ale – naszym zdaniem – nie było śladu tych wielkich umocnień. Nie było też widać samego miasta, które powinno być gdzieś w ich środku. Pierwszy raz widzieliśmy wojskowe umocnienia obronne i wyobrażaliśmy sobie, że będą to fortyfikacje najeżone ciężkimi działami, otoczone pierścieniami okopów z krytymi schronami i gniazdami karabinów maszynowych ustawionych na krzyżowy ogień. Ktoś powiedział, że jest rozczarowany, nie widząc głębokich rowów i pozycji dział przeciwczołgowych.

Gdy o tym rozmawialiśmy, w oddali odezwały się głosy syren alarmowych, wkrótce dołączyły do nich inne, wokół nas. Jakiś sierżant angielski biegł nieopodal, zakładając hełm i wołając, abyśmy się schowali do schronu, i to natychmiast. Gdy zsunęliśmy się do wnętrza przez wąski otwór, huk wybuchów bomb i grzechot broni przeciwlotniczej dochodził już ze wszystkich kierunków.

– Słyszycie ten huk… działka p-lot… nawet nie zauważyliśmy ich pozycji – wyszeptał jakiś głos w ciemnym wnętrzu schronu.

– Cholerne pchły… – wrzasnął drugi. – Pryskam stąd!

Syreny nie odwoływały alarmu. Właśnie podnosiliśmy powoli głowy, patrząc za samolotami w kierunku północnym, gdy huk innych maszyn, narastając, jakby były tuż nad nami, rzucił nas powtórnie na piach. Cztery włoskie myśliwce, lecąc bardzo nisko z kierunku pustyni i lekko machając skrzydłami, przemknęły niedaleko naszej ciężarówki, niemal muskając czubki wysokich palm. Sekundę potem otworzyły ogień z broni pokładowej, wystrzeliwując długie serie pocisków, i niebawem zginęły nam z oczu. Przez chwilę słychać było jeszcze trzask strzelających z ziemi karabinów maszynowych. Potem wszystko ucichło. Wkrótce jednak czarny pióropusz dymu zaczął wznosić się w jasne bezwietrzne niebo.

Potem odwołano alarm. Syreny wyły długo i monotonnie po całej linii, ich dźwięk tonął w oddali. Nadszedł porucznik w towarzystwie brytyjskiego oficera. Uśmiechał się do nas:

– No co? Jak czuje się wojsko po pierwszym zdarzeniu na froncie? Mam nadzieję, że strachu nie ma?

Po szybkim posiłku załadowaliśmy dodatkowe bańki z benzyną, które przytroczyliśmy do boków wozu, pięć galonów wody, i wkrótce byliśmy w drodze. Gdy wjechaliśmy na szosę, posuwaliśmy się dość szybko. Obok drogi i na pustynnych poboczach od czasu do czasu widać było wypalone szkielety samochodów ciężarowych i resztki ich ładunków, poczerniałe, powyginane i rozrzucone wzdłuż kolein.

Ciężkie wozy transportowe, pomalowane na ochronny kolor piasku, wiozły sprzęt wojskowy, którego kształty można było odgadnąć pod napiętymi plandekami. Były tam czołgi na niskich wieloosiowych platformach, działa z wylotami luf zakrytymi specjalnymi pokrowcami, skrzynki z amunicją, moździerze w drewnianych pudłach, cały arsenał nowoczesnej armii, podążający w ślad za posuwającą się do przodu ofensywą. Było w tym ruchu coś fascynującego. Przed nami przesuwała się gigantyczna parada potęgi militarnej brytyjskiego imperium. Jechały samochody z Wysp Brytyjskich, inne z kolei miały czarnych kierowców z pułków kolonialnych z Kenii. Jechali Nowozelandczycy i Australijczycy. Żołnierze indyjscy zawsze uśmiechali się znad swoich kierownic i kiwali głowami, gdy wymijaliśmy ich ciężkie, załadowane wozy.

Niedaleko Sidi Barrani teren stawał się coraz bardziej falisty, tu i ówdzie widać było zwietrzałe jasnoszare skały. Przy pierwszym punkcie kontrolnym skierowano nas do jakiegoś budynku w samym mieście. Budynek okazał się parterową szkołą o pobielanych ścianach. W oknach nie było szyb, tylko drewniane żaluzje, a ściany nosiły ślady pocisków. Nasz samochód musieliśmy postawić na pobliskim dużym placu w pewnej odległości od innych pojazdów tak, aby razem nie tworzyły one większego celu dla atakujących samolotów. Znów ustaliliśmy kolejność służby wartowniczej i ułożyliśmy się na podłodze.

Byłem drugi na liście wartowników przy samochodzie. Wyszedłem przejść się po dziedzińcu szkoły obramowanym głównym budynkiem, pawilonami klas po prawej i budynkiem, który wyglądał jak barak mieszkalny, po lewej stronie. Dwoje małych dzieci bawiło się koło progu jedynych drzwi. Gdy podchodziłem do nich, jakiś mężczyzna wyszedł do mnie i zrobił gest, jakby salutował. Miał na sobie stary granatowy sweter i spodnie koloru khaki, na nogach sandały z odpiętymi rzemykami. Uśmiechnąłem się do niego, a on odwdzięczył się tym samym, po czym podszedł bardzo blisko, patrząc mi w oczy.

– Bolandi? – zapytał.

– Bolandi? – powtórzyłem, szukając sensu słowa.

– Ayua… enta Bolandi… ana Masri – ciągnął dalej.

Bolandi – ależ on oczywiście mówi „Polandi”, czyli że ja jestem Polakiem, a on jest Egipcjaninem. Zaśmiałem się głośno, a jego oczy pojaśniały z zadowolenia. Złożył trzy palce prawej ręki, podnosząc je do ust, i powiedział cicho: Bolandi quois. – Potem zaczął szybko coś opowiadać, robiąc rękami szerokie gesty. Z baraku wyszła młoda kobieta i stanęła w drzwiach, opierając się o framugę. Starałem się coś powiedzieć po francusku, a potem po angielsku, ale on dalej opowiadał po arabsku. Musiało to być bardzo zabawne, bo oboje z kobietą zaśmiewali się, pokazując coś za zabudowaniami szkolnymi. Potem dał mi znak ręką, abym poszedł za nim. Przeszliśmy za budynek. Stał tam jeden ze szkolnych szaletów. Barak miał trzy komórki z tureckimi sedesami. Człowiek otworzył drzwi i zapalił zapałkę. Wszystkie ściany były pokryte bardzo starannymi, kolorowymi malowidłami. Były to karykatury żołnierzy wykonujących różne funkcje, nawet te bardzo intymne, z podpisami, wierszykami i uwagami – wszystko napisane po polsku! Memu przewodnikowi skończyły się zapałki, więc podskoczyłem, aby powiadomić innych o moim archeologicznym odkryciu. W drzwiach wpadłem z impetem na porucznika, który właśnie wchodził do naszej sypialni.

– Tylko wolno, bez pośpiechu… Mam ważne wiadomości dla was… czy wszyscy są obecni?

– Wszyscy obecni, panie poruczniku… jeden na warcie.

– Dobrze… oto jaką mamy sytuację: dzisiaj rano nieprzyjaciel wycofał swoje siły i 8. Armia w tej chwili wchodzi do Tobruku.

Wrzasnęliśmy trzykrotnie: „Hurrra” i zasypaliśmy go pytaniami: Kiedy wyjeżdżamy?… Co się stanie z brygadą?… Czy wycofają ją teraz do Egiptu?… Co będzie z nami?… Czy zostaniemy w Tobruku?

Odpowiedział, że będziemy dalej jechali, jak zaplanowano, tylko z jedną zmianą w naszej trasie:

– Otóż w dwóch miastach na granicy Libii, w Sollum i w Bardii, nieprzyjaciel nie poddał jeszcze swoich garnizonów, które chciały się jeszcze bronić. Wobec tego będziemy musieli zrobić duży zagon przez pustynię, jadąc łukiem, a nie prostą drogą. Trzeba ominąć te miasta. – To będzie długa i może trudna droga, ale powinniśmy być w Tobruku za dwa dni. Wyjeżdżamy jutro o świcie. Dobranoc.

Zaraz potem była moja kolej na wartę. Gdy po godzinie zostałem zluzowany, zastałem wszystkich śpiących pokotem na podłodze. Wcześnie rano przy normalnym zamieszaniu i krzątaninie przedwyjazdowej zapomniałem o moim odkryciu. Kiedy sobie jednak przypomniałem i zacząłem opowiadać o nim moim kolegom, byliśmy już w drodze. Popatrzyli na siebie i nic nie odpowiedzieli. Byłem naprawdę dotknięty, zwłaszcza że zaczęli zwracać się do mnie w trzeciej osobie, per „nasz klozetowy odkrywca”.

Stanowiska brygady w Tobruku zajmowały ponad połowę całego sektora obronnego. Rozciągały się od zachodniego brzegu aż do środka południowego odcinka. Reszta pozycji obronnych była w rękach brytyjskich. Naczelnym dowódcą całej obrony w grudniu 1941 roku był generał Scobie, który przejął tę funkcję od generała Morsheada.

Życie w Tobruku charakteryzowało się w zasadzie tylko trzema rodzajami zmagań wojennych, a były to: krycie się przed bombardowaniem lotniczym i nawałami ognia artylerii, patrolowanie przedpola, aż po wysunięte stanowiska włoskie, i odpowiadanie ogniem własnych baterii w kierunku rozpoznanych pozycji nieprzyjaciela lub ruchów jego wojsk. Była to nudna i męcząca egzystencja, której towarzyszyła rosnąca lista ofiar w zabitych i rannych. Żołnierzom brygady szybko udało się wzmocnić i rozszerzyć pozycje, które odziedziczyli po Australijczykach. Dowiedzieli się od nich, gdzie byli okopani Włosi i Niemcy, jakie są ich zwyczaje i godziny dostarczania pożywienia i zapasów na linię frontu oraz jak często następuje zmiana czujek na wysuniętych stanowiskach. Potyczki z włoskimi żołnierzami ożywiały monotonię codziennego bytowania. O wiele trudniej było spotkać Niemców. Oni siedzieli w znakomicie obwarowanych pozycjach na Ras El Medauar. Było to wzgórze, które Australijczycy stracili na początku oblężenia. Na tym odcinku przednie pozycje obu stron były średnio oddalone od siebie tylko o 250 metrów. Niemcy uplasowali się na górze i mieli pełen wgląd w pozycje Polaków. Aby było jeszcze trudniej, 3. Batalion miał stanowiska tak płytkie, że żołnierze musieli w nich leżeć. Głębsze wkopanie się było niemożliwe ze względu na litą skałę, zalegającą cały teren. Nasz najmniejszy zauważony ruch powodował natychmiast serię z karabinów maszynowych. Również czyszczenie okopów było ryzykowne, dlatego wszystkie śmieci, odpadki i ekskrementy musiały być wyrzucane nocą łopatą w kierunku nieprzyjaciela. Mimo to Polacy nadal byli żądni spotkania z Niemcami. W napisanej w 1942 roku książce Podbój Afryki Północnej Alexander Clifford, korespondent wojenny, trafnie opisał ich nastroje:

Polacy od razu ożywili scenę. Ich zadowolenie z możliwości walki z Niemcami trudno było pohamować. Czasami z polskiego sektora słychać było ogłuszający łoskot i ludzie niespokojnie kręcili się w swoich śpiworach, zastanawiając się, czy przypadkiem to nie Niemcy atakują. Ale wkrótce zrozumieli i przyzwyczaili się. Polacy bowiem byli skłonni do traktowania patrolu jako ofensywy. Albo któremuś wydało się, że zobaczył Niemca, albo po prostu zachciało im się otworzyć huraganowy ogień…

Mój znajomy poszedł raz do Polaków, aby im przekazać pozycje dział nieprzyjacielskich. Słuchali grzecznie, ale bez entuzjazmu, gdy wskazywał włoskie baterie. Potem pokazał, gdzie znajduje się bateria niemiecka. Gdy jeszcze kończył swoje sprawozdanie, trzech Polaków wybiegło z namiotu. Usłyszał z zewnątrz szybkie słowa rozkazów i zanim skończył mówić, polskie działa były już w akcji, wszystkie skierowane na Niemców… Włochów zostawiono w spokoju.

No cóż, jest to historyjka, która niekoniecznie musi być prawdziwa. Faktem jest, że brygada nigdy nie miała rozkazu przygotowania się do ofensywy. Nie było też znaków, że nieprzyjaciel szykował się do szturmu na Tobruk po raz wtóry. Niemniej jednak, wraz z nową ofensywą idącą z Egiptu, został opracowany plan odbicia Tobruku. Brytyjskie jednostki, w których skład wchodziły: 32. Brygada Czołgów, oddziały gwardii królewskich dragonów i szkocki pułk „Black Watch”, zajmowały pozycje na wschodnim odcinku i w części południowego. Zakładano, że tam nastąpi spotkanie 8. Armii z obrońcami Tobruku. Dwudziestego pierwszego listopada o świcie, po całonocnej pracy saperów, oczyszczających przejścia przez pola minowe i budujących mosty nad głębokim rowem przeciwczołgowym, nastąpił atak. Tak opisuje ten moment Alexander Clifford:

Pierwsze czołgi przetoczyły się po mostach punkt o szóstej trzydzieści. Poszły do przodu te „szczury tobruckie” z radością w sercu. To wyjście było uzasadnieniem tych wszystkich miesięcy trwania, przygotowań i trudu.

Zaszczyt tej chwili dzielili z nimi, aczkolwiek oddaleni przestrzenią, ci noszący jako pierwsi miano „szczurów Tobruku” – Australijczycy. Oni to wytrwali w tamtych warunkach – bez cienia, w chmarach much – przez całe upalne lato. To była wielka chwila Tobruku. Szkoci z „Black Watch” szli do ataku przy zawodzących dźwiękach kobz, obsługiwanych przez kobziarza w szkockiej spódniczce… Miało to posmak jakiejś nierealnej pompy, starającej się dopasować do wielkiego wydarzenia.

Od samego jednak początku walka była mordercza. Niemcy mieli do dyspozycji wiele dział. Jak się później okazało, ku wielkiemu naszemu zdziwieniu, Erwin Rommel także planował uderzenie na ten mniej więcej odcinek, i to w tym samym czasie.

Z kobziarzami na czele Szkoci szli do ataku wyprostowani, w równym szeregu, co przypominało czasy pierwszej wojny światowej. Mieli ogromne straty. Druga zacięta bitwa o bronione przez Niemców pasmo wzgórz, zwane El Duda, które wznosiło się opodal tej drogi, ciągnęła się sześć dni. Przez te parę dni wzgórza przechodziły z rąk do rąk. Rommel rzucał do walki swoje kolumny pancerne z paru kierunków. Czwartego grudnia przypuścił tak silny atak, że później oceniano ten wysiłek jako ostatnią próbę przełamania obrony El Duda i wtargnięcia do Tobruku.

Szóstego grudnia, po sześciu dniach walki i ostrzału, Polacy zaatakowali Ras El Medauar i po wejściu na wzgórze zastali puste pozycje nieprzyjaciela. Niemcy opuścili je po cichu poprzedniej nocy. Obrońcy El Duda doszli do Sidi Rezegh i nawiązali kontakt z 8. Armią. Obwodnica, która miała niemiecką nazwę Achsenstrasse, została przemianowana na Drogę Demokracji. Dziesiątego grudnia Tobruk był wolny.

Tego samego dnia nasz mały oddział opuścił Sidi Barrani. Minęły już jakieś dwie godziny, od kiedy zjechaliśmy z szosy. Pustynię żłobiły głębokie ślady pozostawione w mokrej ziemi przez przejeżdżające ciężkie wozy. Był to sezon częstych ulewnych deszczów, zamieniających powierzchnię pustyni w żółtobrązową maź, a suche łożyska tak zwanych wadi w rwące potoki. Kierowca wybierał co łagodniejsze koleiny, niemniej jednak była to ciężka jazda. Porucznik miał kompas i wyznaczał nasz kierunek na sztabowej mapie wsuwanej pod celofanową okładkę; trasę do przebycia i kąty wyrysowano na niej tłustym ołówkiem zielonego koloru. Na krótkim postoju zaczął żartować, że może byłoby lepiej dla nas, gdyby tę trasę wyznaczał oficer marynarki, a nie on.

– Tak jak się sprawy przedstawiają – mówił – nie jest pewne, czy nie zakończymy tej podróży nad jeziorem Czad w podzwrotnikowej Afryce.

Było koło południa, gdy przekroczyliśmy granicę egipsko-libijską. W każdym razie tak oświadczył nasz porucznik. Od czasu do czasu widzieliśmy jakieś drogowskazy przybite do krzywych drewnianych słupów. Pomyślałem wtedy, że te znaki odegrały już swoją rolę, a teraz nie wzbudzają najmniejszego zaufania. Raz zatrzymaliśmy się przy trzech takich słupach, wsadzonych w ziemię i podpartych kupą skałek. Wszystko, co było na nich napisane, dotyczyło kierunków do różnych miejsc dowodzenia – teraz to była już tylko historia.

Potem dojechaliśmy do grupy wypalonych pojazdów i zmoczonych deszczem rozrzuconych wkoło szmat. Zdecydowano zatrzymać się tam i zjeść suchy prowiant. Poszedłem obejrzeć pogorzelisko. Rozkopując butem mokre koce i pokrowce, zobaczyłem na wpół przykryte błotem piękne gogle, takie, jakie mają czołgiści i sztabowi oficerowie. Aby ułagodzić zazdrość kolegów, podarowałem im moją cenną puszkę z gruszkami w syropie, którą zdobyłem w czasie nalotu na port w Aleksandrii.

Kiedy zatrzymaliśmy się po raz drugi, padało i wiał silny wiatr. Robiło się poza tym ciemno. Nasz dowódca zdecydował, że w tej sytuacji będzie bezpieczniej spędzić noc tam właśnie i nie ryzykować zabłądzenia w ciemnościach. Jadąc, już w dziennym świetle, przypatrywaliśmy się obrazowi grozy. Jak daleko sięgał wzrok, we wszystkich kierunkach aż po horyzont, pustynia była pełna rozerwanych wybuchami, poszarpanych, wypalonych szczątków niemieckich i brytyjskich czołgów. Wśród nich dało się dostrzec opuszczone wozy transportowe piechoty oraz rozbite ciągniki artyleryjskie i lawety armatnie z rozsypaną amunicją do dział. W powietrzu utrzymywał się swąd spalonej farby i oleju, którego wiatr jeszcze nie zdążył rozwiać. Jak się później okazało, byliśmy w pobliżu wioski Belhamed, gdzie parę dni wcześniej rozegrała się zażarta bitwa pomiędzy oddziałami Nowozelandczyków a niemieckimi kolumnami pancernymi. Wśród wraków widać było grupki Beduinów z pobliskich obozowisk z jucznymi osłami obładowanymi zebranym łupem. Szare i czarne burnusy, szarpane przez wiatr, wtapiały się w ponury pejzaż pobojowiska.

Godzinę później dojechaliśmy do Drogi Demokracji. Ta rozwijająca się przed naszymi oczami panorama strasznej porażki była dla nas zaskakująca i niejednemu przyszło na myśl, że to może być już koniec wojny.

Dojechaliśmy do skrzyżowania, przy którym stała półciężarówka z żandarmami kierującymi ruchem. Żandarmi powiedzieli, że na Tobruk powinniśmy skręcić teraz w prawo i jechać prosto do końca, aż trafimy do miasta. Dodali, że powinno to zająć nam około godziny. I tak się stało. Po jakichś dwudziestu minutach ktoś zauważył znak ostrzegawczy pola minowego i nakaz, aby nie zjeżdżać z wyznaczonej trasy. To były włoskie pola minowe, które przechodziły w brytyjskie i kończyły się za pierwszą linią zasieków z kolistego drutu kolczastego zwanego concertina. Za zwojami drutów były betonowe bunkry i pieczary z prowadzącymi do nich płytkimi rowami. Wkrótce można było rozpoznać nasze stanowiska karabinów maszynowych, oznaczone zwalonymi kamieniami dla podwyższenia czołowego zabezpieczenia maskującego pozycje.

Za grzbietem płaskiego wzgórza znajdowały się stanowiska artylerii, zasłonięte odłamami skał i workami z piaskiem. Ale dział w nich już nie było. Słońce, wychodząc spoza ciemnych chmur, błyszczało w stertach łusek po pociskach. Spokój i brak jakiegokolwiek ruchu sprawiały dziwne wrażenie.

Gdy zbliżyliśmy się do miejsca, gdzie w czasie oblężenia znajdowało się brytyjskie dowództwo, zobaczyliśmy zamaskowane namioty i betonowe bunkry, maszty radiowe i samochody sztabowe z bocznym brezentowym daszkiem rozpiętym tak, jak rozpina się przybudówki namiotów. Ludzie biegali z dokumentami w rękach, a motocykle i jeepy kurierów pędziły w różnych kierunkach. Minęliśmy rozległy teren, otoczony podwójnym rzędem drutów kolczastych, strzeżony przez wartowników z bagnetami osadzonymi na karabinach. Wewnątrz placu siedzieli w zbitych grupkach niemieccy i włoscy jeńcy z podniesionymi kołnierzami płaszczy. Z daleka tworzyli jednolitą masę koloru niebiesko-khaki, w której trudno było odgadnąć skupisko ludzi. A potem zaczęliśmy zjeżdżać w dół skarpy, posuwając się wolno po stromych serpentynach górskiej drogi. Objechaliśmy jedyny basen portowy i zatrzymaliśmy się przed budynkiem, na wpół rozbitym. Porucznik wszedł do środka, a my rozprostowaliśmy zdrętwiałe nogi i rozmawialiśmy z kierowcą, który ze swoim lwowskim akcentem oznajmiał wszystkim, że on już ma zupełnie dosyć jeżdżenia po pustyni:

– Tak ja zmordowan na smiert’ – powtarzał w kółko.

Wkrótce po naszym przyjeździe do Tobruku porucznik wraz ze swoim bagażem odjechał mniejszym wozem terenowym, który po niego przyjechał, a nas umieszczono w kilkunastu namiotach. Byli tam również inni polscy żołnierze, niektórzy niedawno zwolnieni ze szpitala. W jednym z namiotów, za stołem, na którym stał telefon polowy, siedział jakiś sierżant. Cały czas kręcił korbką tego pokaźnej wielkości instrumentu, wrzeszcząc i przeklinając na czym świat stoi, że nie może dostać połączenia. Musieliśmy się u niego zarejestrować. I właśnie wtedy zostałem oddzielony od moich towarzyszy podróży, gdyż przydzielono nas do różnych grup. Mijały godziny. Gdy tak słuchaliśmy krzyków i przekleństw sierżanta, zaczęło być dla nas jasne, że brygada jest w marszu i że nikt nie chce go poinformować dokąd.

Następnego dnia obudził nas nalot na port i na statki stojące na redzie. Niebawem zaczęły krążyć plotki, że jeden ze statków wiozących jeńców wojennych do Aleksandrii został zatopiony na pełnym morzu. Jeszcze około południa nie ustawały krzyki i awantury trwające w namiotach od rana. Był to, zdaje się, rezultat nagłego nerwowego odprężenia po trudnych miesiącach oblężenia Tobruku.

Potem było jeszcze więcej zamieszania, gdy inny sierżant, wysoki i szczupły, z czarnym zarostem i bardzo zakurzony, nadjechał dużą ciężarówką, szukając ludzi do pomocy w ładowaniu jakichś towarów. Nikt nie wiedział, gdzie poszedł nasz sierżant. Po pewnym czasie nerwowego chodzenia tam i z powrotem przybyły sierżant podszedł do nas, stojących opodal i gapiących się na to, co się dzieje, i krzyknął:

– Ty… ty… ty… brać swoje manele i galopem skakać na ten wóz… nie mam czasu czekać. Potem dam mu znać.

Zaraz potem odjechaliśmy. Nigdy już nie wróciłem tam, aby wytłumaczyć moje zniknięcie. W innym miejscu zabraliśmy kolejną grupę, a potem ciężarówka wjechała na wysoką skarpę i zaczęła posuwać się po kamienistym terenie. Dojechaliśmy do jednego ze skalnych wąwozów wcinających się w płaskowyż. Były tam umieszczone składy sprzętu wojennego, broni, umundurowania, żywności, wody i paliw. Do późnych godzin wieczornych ładowaliśmy na podjeżdżające samochody skrzynki z konserwami i koce. Nikt nam nie powiedział, gdzie te wozy zabierają swój ładunek. Pod koniec dnia nadjechała kuchnia polowa i dostaliśmy kolację i bańkę wody do mycia. Zdobyłem jakiś dodatkowy koc, którym się szczelnie owinąłem, i natychmiast zasnąłem, znalazłszy jakiś wolny kąt w betonowym schronie. W nocy obudziły mnie szczury, które biegały po śpiących tam i z powrotem.

Następnego dnia od świtu do zmroku ładowaliśmy różne materiały na podjeżdżające ciężarówki. Miałem pęcherze na dłoniach i obolałe plecy. Ogromne pragnienie i spieczone wargi zmuszały do ciągłego oblizywania ust. Woda, którą miałem w manierce, była ciepła i paskudnie słona. Piłem ją małymi łykami, mając nadzieję, że ten smak nie pozostanie w ustach na długo. Ludzie, z którymi pracowałem, byli mi zupełnie nieznani. Nie prowadziliśmy żadnych rozmów. Pracowaliśmy jak muły: tam i z powrotem, tam i z powrotem, pomiędzy składami a ciężarówkami. Na koniec ktoś jednak zapytał jednego z kierowców, dokąd wozi te zapasy.

– Och… około czterdziestu kilometrów stąd na zachód – odpowiedział, pociągając ostatni sztach z papierosa.

– Ale co tam jest?

– Co tam jest? Inna pieprzona pustynia… ot co! – wrzasnął w naszą stronę. Stanęliśmy wszyscy jak wryci, popatrzyliśmy na siebie i jak na komendę wybuchnęliśmy śmiechem. Ja pierwszy przestałem się śmiać, bo nie bardzo rozumiałem ten dowcip.

– Co w tym śmiesznego? – spytałem jednego z nich, który, wydawało mi się, tak naprawdę płakał.

– Czego ty płaczesz?

– Czego… czego… czego!… Dopiero tu przyjechałeś, a my byliśmy zamknięci w tej śmierdzącej dziurze przez cztery miesiące… prawie, a teraz coś tam szykują dla nas, ale zamiast na wschód, to na zachód od Tobruku!… Ze wszystkich wszawych kierunków…!

Od tego incydentu zmienił się nastrój. Wkrótce wszyscy zaczęliśmy rozmawiać i pomagać sobie nawzajem w braniu ciężkich pudeł i skrzynek na plecy. Pod wieczór zjawił się znów wysoki sierżant i rozkazał, żeby gdy przyjadą dwa ostatnie wozy, sześciu z nas zabrało się z ładunkiem.

– Tam potrzebują pomocy do wyładunku – powiedział i wybrał pierwszych z brzegu, w tym mnie.

Była to długa i wolna jazda. Noc ciemna, bez księżyca, albo może były gęste chmury. Kierowca prowadził krętą drogą, a ja zastanawiałem się, skąd on do diabła wie, gdzie jechać, w takiej ciemności? Gdy dojechaliśmy na miejsce, to było, jakbyśmy przybyli donikąd.

O wschodzie słońca usłyszałem jakieś głosy. Zerwałem się na równe nogi i zobaczyłem grupę ludzi, którymi dowodził młody podchorąży. Włożyliśmy hełmy i pobiegliśmy zameldować się do służby. Starałem się, chyba z nadmiaru gorliwości, wytłumaczyć mu, że ja nie jestem zwolniony ze szpitala, jak inni, ale podchorąży tylko machnął ręką i powiedział:

– Potem, potem… teraz wszyscy dołączyć do reszty i pracować z nimi… Oni powiedzą, co macie robić. Wrócę niedługo.

Złożyliśmy nasze koce, płaszcze i razem z chlebakami ułożyliśmy wszystko w równą „kostkę” na ziemi. Potem pognaliśmy do polowej latryny, a potem jeszcze złapaliśmy porcję sucharów z marmoladą i dołączyliśmy do reszty.

Ktoś krzyknął z oddali:

– Hej… ty… ty. – Odwróciłem się w tamtym kierunku, a to był ten z Legii Cudzoziemskiej, z którym się zaprzyjaźniłem w obozie w Palestynie, przed pięcioma miesiącami. Był już kapralem i miał pod sobą grupę, do której dołączyłem. Nazywał się Piotrek, ale chciał, aby na niego mówić Pierrot, tak jak to było w Legii. Nasza robota polegała na rozbijaniu skrzynek i paczek z konserwami i rozdzielaniu ich na przydziały, według dostarczonych nam list różnych kompanii. Niektórzy próbowali wykłócać się o ilość przydzielonego prowiantu. Gdy jeden z naszych próbował tłumaczyć, że skoro na liście napisano sto puszek bully beef, to jest sto, i na tym koniec, został zakrzyczany i szybko poinformowany, co może z tą swoją listą zrobić.

Nagle usłyszeliśmy odległe strzały armatnie, dochodzące spoza wzgórza po zachodniej stronie. Na początku można było odróżnić pojedyncze huki, ale wkrótce przeszły one w ciągły grzmot. I nagle zachodnia linia horyzontu zaczęła eksplodować pióropuszami żołtobrązowego dymu i chwilę potem trzaskiem wybuchów.

Staliśmy, patrząc na wzgórze. Do huku pocisków ciężkiej artylerii dołączyły niebawem inne odgłosy, jakby bardziej płytkie, bez rezonansu.

– Nasi muszą iść do przodu… – powiedział Pierrot. – To są moździerze… muszą już ich widzieć, jak idą.

– Kto taki? – zapytałem naiwnie.

– Chyba to Włosi… zatrzymali nas wczoraj swoją artylerią i pewnie postanowili stawić tutaj opór.

– Gdzie my jesteśmy? – próbowałem się czegoś dowiedzieć, podczas gdy serce waliło mi w piersiach z podniecenia.

– Kto to wie – padła czyjaś odpowiedź. W tym momencie nasza artyleria rozpoczęła kanonadę, strzelając tuż za nami. Nie zauważyłem nawet, jak zajmowali swoje pozycje. Ciągniki motorowe właśnie odjechały i widać było kanonierów szybko uwijających się wokół dział i noszących pociski. Ich głosy docierały do nas w przerwach między wybuchami, niesione porywami wiatru. Mundury artylerzystów i sprzęt w barwach ochronnych wtapiały się w teren spowity w żółtawy dym.

O sytuacji na tym odcinku frontu tak pisał Alexander Clifford:

Przejechaliśmy przez pozycje Nowozelandczyków, którzy powiedzieli nam, że godzina „zero” będzie o trzeciej trzydzieści i że to Polacy rozpoczną natarcie… Sierżant Maorysów przestrzegł nas, abyśmy dobrze słuchali okrzyku bojowego jego plemienia, gdy będą ruszali do boju. Powiedział, że oni wszyscy czekają na nocne natarcie z nożami… W końcu odnaleźliśmy polskie dowództwo. Wydawało mi się, że jak na sztab brygady są przesunięci za bardzo do przodu. Ale okazało się, że generał Kopański lubił sam widzieć, co się dzieje. Gdy podjeżdżaliśmy, stał na czele zgrupowania samochodów i ciężarówek, niewysoki, myląco wyglądający na łagodnego człowieka. Jego kolumna była zbiorowiskiem różnego rodzaju pojazdów. Były tam wozy angielskie, australijskie, niemieckie i włoskie, ale wydawało się, że jemu było to obojętne, jak długo na każdym z nich powiewała biało-czerwona flaga. W tych Polakach zawsze było coś szczególnie podniecającego, jakaś rycerskość i fanatyzm, który był w dziwny sposób zaraźliwy.

Gdy rozmawialiśmy z Kopańskim, rozpoczęła się nawała artyleryjska. Przed nami, na całym widocznym przedpolu, żołnierze siedzieli wśród niskich krzewów i suchej wielbłądziej trawy, czekając na godzinę „zero”.

Zniecierpliwiony Kopański puknął w swój zegarek i przyłożył go do ucha, upewniając się, czy idzie. – Trzydzieści sekund jeszcze… – Żołnierze wstawali z ziemi w poprzek całej równiny przed nami. Potem zarzucali karabiny maszynowe na barki lub brali zwykłe karabiny i trzymali je na skos przed sobą. Punktualnie ruszyli z miejsca. Musieli przejść przez lekkie zagłębienie terenu, potem przez jeszcze jedno i podejść do linii horyzontu. Byli ciągle tak blisko, że nie trzeba było używać lornetek. – Jeszcze nie napotykają poważnego oporu… nie szliby tak wyprostowani – Kopański szepnął jakby do siebie.

Cała pierwsza linia wraz z patrolami wysłanymi do przodu zeszła za horyzont. Kopański zaczął używać swojej lornetki polowej. – To wszystko jest pewną przyjemną odmianą dla chłopców, którzy byli zamknięci tak długo w Tobruku… – powiedział od niechcenia, ale zupełnie poważnym głosem. Spojrzałem na niego szybko pytającym wzrokiem, ale on naprawdę tak myślał…

Wewnątrz namiotu opartego z jednej strony o ciężarówkę jakiś major artylerii wykrzykiwał rozkazy przez telefon polowy, w bogato brzmiącym, spółgłoskowym języku polskim. Działa za nami przerwały na chwilę ogień. Gdy rozpoczęły ponownie strzelać, pociski, skamlając, przelatywały prawie bez przerwy ponad naszymi głowami.

W tym czasie wszystkie oddziały weszły na wzgórze i poszły w dół do ataku. Po lewej stronie bateria działek przeciwpancernych przetoczyła się przez wklęsły teren i pognała do przodu, ginąc nam z oczu…

Trzynastego grudnia 1941 roku wojska alianckie zatrzymały się na linii Ain El Ghazala – Carmuset, kilkadziesiąt kilometrów na zachód od Tobruku. Linia włoskich fortyfikacji zaczynała się od wąskiej zatoki Ghazala i stromego nad nią urwiska, na które prowadziła kręta droga z silnie umocnionymi bunkrami wykutymi w litej skale. Dalej umocnienia te ciągnęły się przez kilkanaście kilometrów w głąb pustyni. Dowódca korpusu, generał Goodwin Austen, poprosił generała Kopańskiego, aby przerzucił brygadę na tyły wojsk włoskich i tym samym odciął im drogę odwrotu i zaopatrzenia wzdłuż szosy z Tobruku do Derny. Ten manewr miał ułatwić frontalny atak wojsk nowozelandzkich i indyjskich. Jednak pod ciężkim ogniem włoskich dział ich natarcie zostało odparte. Wtedy, po rozeznaniu sytuacji, generał Kopański postanowił zaatakować własnymi siłami. Prawe skrzydło atakujących oddziałów tego samego dnia doszło do pozycji nieprzyjaciela. Lewe skrzydło, które ja obserwowałem, musiało zapaść w terenie i spędzić noc na pustyni. Widocznie kierunek ataku był źle wytyczony i odległość do nieprzyjaciela zbyt duża, aby ją pokonać jednym skokiem. Podczas gdy nawała artyleryjska grzmiała nad nami, żołnierze grupy, z którą teraz byłem, wymieniali opinie i komentowali, co się dzieje, wnioskując to z nasilenia ognia. Większość z nich mogła powiedzieć, jakie i czyje działa strzelały w danym momencie. Mieli dobrze wyrobiony słuch. To była lekcja wyuczona przez paromiesięczny pobyt w Tobruku. Wiedzieli również, że natarcie się rozpoczęło, bo słychać było strzały z lekkiej broni. Ale nagle nasza artyleria zwolniła ogień, a potem przestała strzelać. Spojrzałem do tyłu, zobaczyłem jakieś zamieszanie wśród kanonierów i jeepa ruszającego pełnym gazem. Niebawem nadjechał nasz podchorąży z dwiema półciężarówkami. Krzyknął do nas, abyśmy załadowali wszystkie przygotowane do wydania puszki z mięsem i wszystkie koce. Po czym kazał nam wskoczyć na boczne stopnie wozów, które natychmiast ruszyły.

Atak na pozycje Bersalgierów, 1941 r.

Przejechaliśmy parę kilometrów i wjechaliśmy na wzgórze, które przedtem było ostrzeliwane. Robiło się ciemno. Przed nami na horyzoncie widać było łuny od wybuchów. To były działa nieprzyjacielskie, ostrzeliwujące coś po naszej lewej stronie. Nasz wóz zatrzymał się nagle, podczas gdy drugi pojechał jeszcze z pół kilometra dalej. Przed nami stał żołnierz z „tommy gunem” w ręku, machał, aby zwolnić, i pokazywał miejsce, gdzie stanąć.

– Zdejmować konserwy… już… szybko… macie płaszcze? – pytał.

– Mamy koce… potrzebujecie ich?

– Tak, do cholery, tu jest mróz!

Jedna za drugą zgarbione postacie zaczęły wychodzić z mroku. Żołnierze mieli twarze ściągnięte, pokryte smugami brudu. Brali, cokolwiek im podaliśmy, owijali się w koce i z powrotem znikali w ciemności.

Podeszli też do nas jakiś porucznik i sierżant i, gdy brali porcje, rozmawiali o niewytłumaczalnym wstrzymaniu zabezpieczającego ognia naszej artylerii.

– Co, do diabła, mogło się stać? – zastanawiali się na głos, połykając duże kawałki zimnego mięsa. Nie mieli na to wtedy odpowiedzi. Potem się okazało, że polska artyleria przestała strzelać, bo zabrakło jej amunicji, którą pomyłkowo dostarczono w niewłaściwie miejsce.

Gdy już nikt nie przychodził, złapaliśmy z jednym z chłopaków skrzynkę z konserwami i poszliśmy w kierunku, w którym żołnierze znikali jak szare cienie, aż doszliśmy do pierwszej linii. Ludzie tam leżeli po dwóch lub trzech w płytkich dołkach wygrzebanych w twardej ziemi. Pobiegliśmy wzdłuż nich, rzucając żołnierzom dodatkowe puszki.

– Na później… na później… na śniadanie – krzyczał mój towarzysz. Potem wróciliśmy do ciężarówki. Gdy dojechaliśmy do naszych zapasów, ułożyliśmy się na wietrzną i zimną noc.

Następnego dnia od wczesnego ranka znów ładowaliśmy żywność na samochody. Wiedzieliśmy, że stało się coś ważnego, ale nie mieliśmy pojęcia co. Czy nieprzyjaciel spróbuje kontrataku? Czy też my pójdziemy w pościg za Włochami?

– Kto powiedział, że oni się wycofali? – To był głos Pierrota, który stał po drugiej stronie wozu. – Według mnie to nasz atak poszedł trochę krzywo… – zaczął nam wyjaśniać. – Od początku miałem wrażenie, że ogień nieprzyjacielski szedł z prawej strony, a nie od frontu… popatrzyłem potem na te przednie pozycje włoskie; one były zorientowane pod kątem do kierunku, skąd myśmy nadchodzili.

Okazało się, że miał rację. W ciągu następnej godziny podwieziono nas w kierunku frontu. Gdyśmy się trzęśli na wybojach i koleinach, kompanie zmieniały front i okopywały się na nowych pozycjach na wypadek kontrataku. Tym razem mieliśmy ładunek krótkich saperek, które szybko wyrywano nam z rąk. Patrole, wysłane na rozpoznanie przedpola, posuwały się ostrożnie. Ludzie zgięci wpół, gotowi do padnięcia w jednej sekundzie, rozpoznawali pozycje nieprzyjaciela. Powiedziano nam, aby trzymać się wozów dowództwa 3. Batalionu. Wtedy po raz pierwszy zobaczyłem pułkownika Józefa Sokola. Był to krępy mężczyzna, o energicznych ruchach, z ostro zarysowaną dolną szczęką. Ubrany w ciepły battle dress, którego spodnie spięte były w kostce brezentowymi spinaczami, na głowie miał letnią furażerkę przytrzymaną szerokim paskiem gogli. Brezentowy pas z takąż kaburą pistoletu i lornetka na szyi dopełniały obraz. Pułkownik szedł w grupie oficerów. Zatrzymali się niedaleko naszego wozu, gdy z pierwszej linii przybiegł młody oficer i raportował coś, wskazując na bok w kierunku horyzontu. Sokol spojrzał na zegarek i wydał rozkazy. Wkrótce usłyszeliśmy gwizdki i kompanie zaczęły posuwać się do przodu, w ślad za patrolami, które już wchodziły na linię horyzontu.

W tym momencie zobaczyliśmy jakieś półtora kilometra od naszej pozycji parę carriersów z karabinami maszynowymi. Te małe zwinne opancerzone pojazdy na gąsienicach były przedmiotem zazdrości wszystkich piechurów. Otwarte z góry, mieściły trzech ludzi: kierowcę i obsługę karabinu maszynowego bren.

Gdy staram się opisać, co stało się dalej, czuję, jakby budziła się moja pamięć, dotąd uśpiona. To jest takie uczucie, jakby się patrzyło przez odwrotną stronę teleskopu w daleką przeszłość. Te obrazy nie są początkowo czytelne, ale w miarę jak się zbliżają, staje się coraz większe, coraz wyraźniejsze, w końcu mogę je dostrzec ze wszystkimi szczegółami. Zadziwiające, że są o wiele bardziej realne niż te, które mogłem przywołać w przeszłości. Co więcej, mimo upływu sześćdziesięciu lat od tamtych wydarzeń, jest wiele drobnych elementów, jak kolor, zapachy i głosy, które powracają do mnie, i nie jestem pewien, czy są to moje odzyskane wspomnienia, czy też obecne fantazjowanie.

Szesnastego grudnia w godzinie popołudniowej sjesty brygada wznowiła działania. Ubezpieczone i obwarowane pozycje włoskie były stopniowo przełamywane przez ciągłe natarcia, a szybkie oddziały pościgowe ruszały za uchodzącym nieprzyjacielem. W czasie gdy trwało natarcie na włoskie linie i gdy pierwsze grupy jeńców wysyłano na nasze tyły, jakiś sierżant z żandarmerii podszedł szybko do nas i już z daleka zawołał:

– Co to wojsko tutaj robi?

Pierrot wyskoczył do przodu i, salutując sierżantowi, zaraportował:

– Pięciu szeregowych i jeden kapral, panie sierżancie… czekamy na rozkazy!

– Dobra, chłopcy, trzeba, żebyście pobiegli na to wzgórze, zgarnęli wszystkich jeńców i zaprowadzili ich tam… – pokazał ręką w kierunku, gdzie unoszący się kurz wlókł się za szarym tłumem ludzi.

Pierrot wrzasnął do naszego kierowcy, by na nas czekał i nie ruszał się z miejsca, i machnął do nas ręką, abyśmy biegli za nim w górę po długim zboczu. Gdy dobiegliśmy na szczyt, strzały trochę zrzedły i widać było grupy naszych biegnących pomiędzy nieprzyjacielskimi pozycjami, teraz już opuszczonymi.

Żołnierze przewracali lufami karabinów sterty koców i umundurowania pozostawionego w całkowitym rozgardiaszu. Gdzieniegdzie widziałem pojedynczych żołnierzy włoskich rozpostartych na piaszczystej ziemi, z rękami podniesionymi do góry. Podnosili głowy z ziemi, starając się dojrzeć, co się dzieje wokół nich. Wołaliśmy do nich i, gestem karabinu każąc im powstać, wskazywaliśmy miejsce, które na zbiórkę jeńców wybrał Pierrot.

Atak 3. Batalionu Samodzielnej Brygady Karpackiej na okopy włoskie. Ein El Gazala, grudzień 1941 r.

Włoscy jeńcy po zwycięstwie pod Ein El Gazala

Wtedy wśród nas zjawił się pułkownik Sokol, a widząc szeregi jeńców, zaczął tupać nogami z radości, wołając zachrypniętym głosem:

– Patrzcie, patrzcie, patrzcie… co oni zrobili… moi chłopcy… moi złoci chłopcy… To oni tego dokonali, bez wsparcia artylerii, szturmowali siedem kilometrów pod górę i wygrali!

Nasi również byli w zupełnej euforii, która udzielała się wszystkim. Ale ukazało się też prawdziwe oblicze wojny. Trzy ambulanse z czerwonymi krzyżami namalowanymi na maskach posuwały się wolno, równolegle do zdobytych pozycji. Sanitariusze biegali z noszami, zabierając rannych i zakrywając zabitych.

W pewnym momencie dobiegłem do grupy włoskich jeńców ubranych w długie płaszcze i hełmy tropikalne, prowadzonych przez załogę jednego z carriersów. Zacząłem machać w ich stronę, aby podążali za mną, ale pilnujący jeńców zawołali, bym poczekał. Wyskoczyli następnie z wozu, ustawili Włochów z jednej strony, dali mi aparat fotograficzny, po czym sami stanęli z drugiej strony gotowi do zdjęcia. W jakiś sposób otrzymałem później to zdjęcie od właściciela aparatu wraz z innymi, pokazującymi naszych chłopców trzymających butelki wina chianti i szczerzących do kamery zęby w zakurzonych twarzach.

Rano siedemnastego grudnia wszystkie pozycje nieprzyjaciela zostały przełamane, na całej szerokości. Zwycięstwo było całkowite i nieprzyjaciel szybko wycofał się do granic Trypolitanii, na zachód od Benghazi.

Generał Austen dogonił osobiście dowódcę brygady i pogratulował zwycięstwa, wydając specjalny raport w tej sprawie i ogłaszając go wszystkim podległym wojskom. Zwolnił również wyczerpane bataliony z dalszego pościgu i skierował do wykonania tego zadania inne oddziały brytyjskie.

Brudni i zmęczeni przez całą noc z szesnastego na siedemnastego grudnia zgarnialiśmy jeńców z przedpola, ale niektórzy Włosi wyglądali po stokroć gorzej od nas. Widziałem przynajmniej dwóch, którzy byli stale wstrząsani jakby konwulsjami, tak że trzeba było pomagać im w marszu. Na punkcie zbiorczym pewien oficer lekarz powiedział, że to są objawy szoku nerwowego spowodowanego wybuchami pocisków. Obu jeńców szybko załadowano do ambulansu i odwieziono na tyły. W punkcie, gdzie oddawaliśmy jeńców, były kuchnie polowe, które wydawały im ciepłą strawę i wodę do picia. Słoną!

Potem doniesiono nam, że mimo ogromnego zmęczenia na naszych liniach ucztowano i pito na umór. Zdobyte włoskie składy obfitowały w żywność, która była o niebo lepsza od naszego nudnego bully beef, oraz w prawdziwą słodką wodę mineralną – a to już graniczyło z niewyobrażalnym luksusem. Zdobycie składów win i alkoholi stało się tematem niekończących się opowieści. Wspominano bohaterskie wyczyny: ile kto wypił i co się potem stało. Opowiadano – a były różne opisy tego samego zdarzenia– o chłopakach wpadających z bronią gotową do strzału pomiędzy rzędy ułożonych w trzech warstwach beczek z winem i nieznajdujących żywej duszy w całym tym składzie win. Następował moment wahania, co robić dalej? Czy dalej pędzić w ataku, czy też spocząć na laurach. Większość wersji utrzymywała, że żołnierze jednak pędzili dalej w poszukiwaniu Włochów i dopiero gdy zaczynało się ściemniać, ściągali z powrotem do składów i strzałem w beczkę ułatwiali sobie dostęp do dawno niekosztowanego napoju. Napełniali nim potem manierki i menażki. Jedna z zapamiętanych przeze mnie opowieści mówiła o żołnierzu, który położył się na wznak pod przestrzeloną beczką, otwartymi ustami łapał cieknący płyn i od czasu do czasu płukał nim gardło dla większego efektu. Ja na koniec zdobyłem aparat fotograficzny i butelkę koniaku.

Nie bardzo pamiętam, co działo się przez następnych parę dni. Moja grupa została ostatecznie połączona z innymi sformowanymi w tym czasie i odesłana jako pluton wartowniczy do Tobruku. Jeńców trzymano w otoczonych drutem zagrodach niedaleko portu. Z Aleksandrii przybywały statki z zaopatrzeniem, a po wyładowaniu towaru zabierały wziętych do niewoli Włochów. Eskortowaliśmy ich w małych grupach do nabrzeża. Widać było po ich minach, że byli bardzo niezadowoleni – jak nam powiedziano, bali się nalotów swoich bombowców, które regularnie atakowały każdy konwój. W tym samym czasie doszły nas wieści, że brygada nareszcie odeszła na zachód na zasłużony odpoczynek w nadmorskich osiedlach włoskich. Ale, jak się okazało, przełamanie oblężenia Tobruku przez ofensywę 8. Armii nie zakończyło, jak się spodziewano, służby brygady na froncie libijskim. Wprost przeciwnie, została ona bowiem włączona w skład jednostek 13. Korpusu armii brytyjskiej i, mimo że była na pustyni dwa razy dłużej niż inne oddziały alianckie, wysłana w pościg za uchodzącym wrogiem. W ręce naszych żołnierzy wpadły ogromne ilości sprzętu wojskowego. Ale największą zdobyczą było pięćdziesięciu dziewięciu oficerów i ponad tysiąc sześciuset żołnierzy wziętych do niewoli. Kopański przyjął kapitulację elitarnego batalionu bersalierów wraz z ich dowódcą. Nasze straty pod Ghazalą to dwudziestu pięciu zabitych, dziewięćdziesięciu czterech rannych i sześciu zaginionych.

Czy był to dla nas koniec wojny? Przynajmniej na pewien czas? Nikt nie mógł dać na te pytania odpowiedzi. Widzieliśmy ogromny pęd na zachód. Machaliśmy do mijających nas ciężarówek i wozów pancernych. Żołnierze w nich jadący pokazywali nam znaki „V” i kierowali kciuki do góry.

Alexander Clifford tak zakończył rozdział swojej książki zatytułowany „Decyzja pod Ghazalą”:

Nasz samochód dopiero wtedy stanął, gdy znaleźliśmy się w samym środku ogromnej liczby polskich pojazdów na szczycie wysokiej skarpy, skąd widać było serpentyny, prowadzące w dół do zatoki Ghazala…

Zatrzymywano nas nieskończoną ilość razy, tak że było już prawie ciemno, jak zjechaliśmy na dół skarpy. Patrząc w górę, widzieliśmy długie sznury wozów, których zarysy odcinały się na tle żółtego wieczornego nieba, czekających swojej kolejki na zjazd w dół. Skały odbijały echem wrzaski – przekleństwa i okrzyki zachęty – w ostrym syczącym polskim języku… Znaleźliśmy generała Kopańskiego w jego wozie ustawionym pod urwiskiem. Opowiedział nam o ataku, którego rozpoczęcia byliśmy świadkami dwa dni wcześniej.

Pułkownik bersalierów siedział – szlochając – w wozie sztabowym, niecałe dwa metry od miejsca, w którym rozmawialiśmy. – On jest bardzo zmartwiony – powiedział nam Kopański – byłoby delikatniej nie przeszkadzać mu w tej chwili.

Poległych pogrzebano tymczasem nieopodal, wokół samotnego drzewa figowego, aby ochronić ciała przed Beduinami i lisami pustynnymi. Ale zamierzano wykopać ich niebawem i pochować na cmentarzu w Tobruku. Z okazji uroczystości pogrzebowych generał Kopański powiedział:

Odsyłamy do Tobruku drogie zwłoki naszych poległych na polu chwały piętnastego i szesnastego grudnia 1941 roku w bitwie pod Ghazalą. Spoczną na cmentarzu w Tobruku obok tych, którzy pokazali, jak polski żołnierz bronić się potrafi. Wszyscy oni zginęli, walcząc o chwałę oręża polskiego, o wolność swoich braci w Kraju, dając przykład dla przyszłych pokoleń. Oddali dla Polski wszystko. Serca ich, przestając bić na polu walki, wywołały w Kraju bicie serca tych, którzy, słysząc o ich czynach, podnoszą z dumą głowę wobec najeźdźcy. Cześć ich pamięci.

Święta Bożego Narodzenia nadeszły, gdy już byłem w Tobruku, pilnując jeńców. Na święta dostaliśmy włoskie konserwy, które – jak już wiedzieliśmy – były o niebo lepsze niż bully beef. Największą jednak niespodziankę dostaliśmy na deser, każdy bowiem otrzymał z niemieckich zapasów tabliczkę czekolady firmy „Piasecki” z Krakowa.

Mimo częstych nalotów były to bardzo dobre chwile. Służyłem nareszcie na froncie, mogłem przechadzać się wzdłuż zagrody dla jeńców i patrzeć na ich ponure twarze, na to, jak siedzieli ciasno w grupach, niepewni, co się dalej z nimi stanie. Tak jak poprzednio, przypływające statki brały ich do obozów jenieckich gdzieś w Egipcie. Wkrótce zostały tylko nieduże grupy. I nagle dostaliśmy wiadomość, że wojska niemieckie i włoskie w miastach Bardia i Sollum poddały się oddziałom południowoafrykańskim. Była to informacja z pierwszej ręki: od polskich artylerzystów, którzy wtedy wracali stamtąd do brygady. Wieźli ze sobą ponad trzydzieści dział. Mówili nam, że nawała ognia pod Bardią była tak ogromna, że zadziwiała nawet ich, zaprawionych kanonierów. Podobno każde działo wystrzeliło tam ponad sześćset pocisków. Powiedzieli nam również, że wkrótce dostaniemy tysiące niemieckich i włoskich jeńców. I tak się stało. W pewnym momencie mieliśmy ich w Tobruku tylu, że Południowoafrykańczycy musieli założyć dla nich drugi obóz i dać własne straże. Te zajęcia wartownicze nie były jednak tym, do czego dusza tęskniła.

Pierrot i ja mieliśmy nadzieję, że wkrótce dołączymy do głównych sił brygady. Inni w naszej grupie wcale się tam nie spieszyli. Któregoś dnia zostałem posłany do jednego ze szpitali i spotkałem tam polskich żołnierzy. Nie wszyscy z nich byli ranni, wielu cierpiało na różne choroby, typowe dla tych, którzy długo przebywali na pustyni i niezdrowo się odżywiali. Szkorbut, żółtaczka, świerzb przybierały wymiary epidemii. Były też ukąszenia skorpionów i infekcje spowodowane ugryzieniami jakichś insektów. Jeden z żołnierzy mówił, że z pewnością teraz wycofają brygadę z frontu, bo niektóre bataliony mają tylko dwie trzecie swego normalnego stanu osobowego, w dodatku ci pozostali też są już wyczerpani. Jakiś mechanik z kolumny transportowej dodał, że sprzęt kołowy, mimo że uzupełniony zdobycznymi wozami, jest też w bardzo złym stanie.

Ale te przepowiednie się nie sprawdziły. To, co się stało, było zupełnym przeciwieństwem oczekiwań większości żołnierzy. W połowie stycznia 1942 roku brygada dostała rozkaz przemieszczenia się na zachód i objęcia służby wojsk okupacyjnych na terenie 25 tysięcy kilometrów kwadratowych w prowincji Cyrenajka. Niektóre bataliony zostały zakwaterowane w nadmorskich zielonych osiedlach i miastach, rozbudowanych dla włoskich kolonistów, o takich nazwach, jak: Derna, Luigi Razza, Apolonia, Cirene lub Giovanni Berta. Inne oddziały wysłano na skraj pustyni. Kwaterowały przy arabskich wioskach.

W tym mniej więcej czasie ja i większość mojej wartowniczej grupy zostaliśmy wysłani, aby wzmocnić niektóre osłabione liczebnie jednostki stacjonujące w Cyrenajce. Mój przyjaciel Pierrot powiedział mi, abym się niczego nie obawiał, i załatwił jakoś, że obaj dostaliśmy przydział do małej jednostki będącej do dyspozycji naczelnego dowódcy. Znów jechaliśmy znaną nam drogą na El Adem i Ghazalę, a później szosą w kierunku na Dernę na zachód. Trwała ta jazda całe dwa dni, a przejechaliśmy około dwustu kilometrów. Samochód trzeba było reperować parę razy i nasz kierowca ze swoją skrzynką narzędzi dokonywał cudów. Byliśmy trochę zmartwieni zwłoką i narzekaliśmy między sobą na stan naszego sprzętu.

Polscy żołnierze prowadzący niemieckich jeńcow, Tobruk 1941 r.

Odpoczynkowe kwatery brygady w domach włoskich osadników. Cyrenajka, Libia, styczeń 1942 r.

– Drodzy braciszkowie – doszedł nas spod samochodu głos z miękkim wileńskim akcentem – toż to wszystkie te auta są do niczego. Tak trzeba pamiętać, że my je dostali od Afstralijców jeszcze w sierpniu. Tak robi sie, co moożna.

Gdy dojechaliśmy do Giovanni Berta, było już ciemno. Zachowałem tylko fragmenty wspomnień z tej podróży: o stromych serpentynach wiodących w dół i w górę po nadbrzeżnych urwiskach, o porzuconym i spalonym sprzęcie rozrzuconym aż po horyzont i na poboczach drogi… Wiele tych pojazdów miało wymalowany biały emblemat Afrikakorps – swastykę na tle palmy. W nadbrzeżnych osadach ziemia miała kolor rdzawoczerwony, zupełnie nowy widok dla nas. Ktoś zauważył, że pola były niedawno zaorane. Uprawy rolne? Farmerzy? Tutaj? A jednak to była prawda. Włosi uważali kolonizację Libii za główny cel imperialnej polityki Mussoliniego. Wszędzie było widać białe sześcienne budynki zbudowane dla osadników.

Zostaliśmy zakwaterowani w jednym z takich kolonialnych budynków. Rano zarejestrowano nas i przydzielono do drużyn. Nastąpił okres zarówno intensywnych patroli po rozległym terenie, jak i bardzo odpoczynkowych wizyt turystycznych w ruinach licznych rzymskich miast – Afryka Północna była wszak spichrzem imperium rzymskiego. W niektórych miejscach widzieliśmy też mury zbudowane z ogromnych bloków kamiennych – to były resztki fortyfikacji fenickich. Wśród nas znajdowali się ludzie, którzy skrzętnie spisywali i fotografowali te obiekty archeologiczne. Powoli zaczęliśmy rozumieć sytuację społeczną w tej włoskiej kolonii. Byli tam włoscy koloniści, którzy mieszkali w swoich domach; była miejscowa ludność arabska Senussi, która została wyparta przez kolonistów z własnej ziemi, w myśl programu zasiedlenia żyznych terenów przez Włochów – tubylcy mieszkali w biednych wioskach, w lepiankach lub w szerokich czarnych namiotach na skraju pustyni; byli włoscy maruderzy, żołnierze, którzy nie wycofali się z włoską armią. Oni czasem robili zasadzki na nasze patrole. Mówiono, że byli po kryjomu wspomagani przez osadników. A więc w skrócie sytuacja wyglądała następująco: osadnicy patrzyli na nas twardo, bez uśmiechów, Arabowie – oczywiście – nienawidzili Włochów i starali się ukraść, ile się da, korzystając z tego, że ład i porządek się rozpadły, maruderzy siedzieli w swoich zasadzkach, aby nas zabijać, my zaś staraliśmy się znaleźć czas na odpoczynek od służby na pustyni.

Naszym oficjalnym zadaniem było chronić osadników przed wrogimi im członkami plemienia Senussi. To był rozkaz angielski, wynikający z kolonialnej mentalności. To się nam nie bardzo podobało. Co do mnie – byłem pełen podziwu dla tych Arabów. Oni właściwie stali się uchodźcami we własnym kraju. Więc na pierwszy rzut oka wszystko wydawało się proste i logiczne. I było, z wyjątkiem tego, że nasza sytuacja tam, w Libii, była bardzo niepewna, a może wręcz niebezpieczna. Mieliśmy mgliste pojęcie o tym, że armia brytyjska zepchnęła uchodzące wojska wroga – a raczej podążyła za nimi – aż za Benghazi, do El Agheili, gdziekolwiek to się znajdowało. Tam się podobno zatrzymały oddziały Rommla. Ale jak się później okazało, nikt nie miał ani warunków, ani siły, aby ich zaatakować.

Na patrolach rozglądaliśmy się bardziej za znakami brytyjskich pozycji obronnych niż za śladami wroga. Ale nic nie zdradzało aktywności naszych wojsk. Parokrotnie spotykaliśmy pojedyncze samochody pancerne, których załogi najwidoczniej odpoczywały, wygrzewając się na słońcu, piorąc bieliznę i gotując na zaimprowizowanych kuchniach. Patrzyli na nas, po zęby uzbrojonych i w hełmach na głowach, z szeroko otwartymi ustami i wytrzeszczonymi oczami. Co to wszystko mogło znaczyć? Wyglądało na to, że armia brytyjska rozpłynęła się w powietrzu. Składaliśmy dowódcy raporty o naszych dziwnych spostrzeżeniach, ale nadal nic się nie zmieniało.

Aż nagle zaczęły krążyć wieści, że Rommel rozpoczął jakieś ruchy. Że sformował silną kolumnę pancerną i uderzył na wojska indyjskie, które rzekomo trzymały linię frontu bez żadnego zaplecza. Ale to wszystko, o ile było prawdą, rozgrywało się jakieś pięćset kilometrów na zachód od naszych stanowisk. Wszyscy mimo to wiedzieli, że jak coś zaczyna się dziać na pustyni, to dzieje się szybko.

Pod koniec stycznia zauważyliśmy ruchy naszych oddziałów i drobne przegrupowania. Pierrot, paru innych chłopców i ja dostaliśmy przydział do czwartej kompanii 2. Batalionu, który był zakwaterowany w Cirene. Ale nie dojechaliśmy wtedy do niego. Dwudziestego piątego stycznia 1942 roku kazano nam szybko spakować się i załadować na wyznaczone wozy. Rozpoczął się odwrót z Libii.

Raz zatrzymaliśmy się na dłużej, czekając na jakiś batalion, rozlokowany w miejscowościach leżących bardziej na zachód. Gdy rozpoczęliśmy jazdę, poruszaliśmy się bardzo wolno.

– Nie wygląda to, jakbyśmy uciekali, co? – Z ciemnego wnętrza wozu dał się słyszeć czyjś drwiący głos. Tak było przez całą noc. Gdy wschodni horyzont zaczął się rozjaśniać i widać już było nasze rozciągnięte kolumny, powaga i groza naszej sytuacji zaczęły docierać do wszystkich.

– Mam nadzieję, że Szwaby nie złapią nas na tych cholernych serpentynach nad Derną – zastanawiał się ktoś inny.

– Chryste Panie! Toż to byłaby zwykła jatka – odpowiedział mu jeszcze inny głos. Ale na szczęście, po kolejnym postoju wszystkie kolumny zostały skierowane z szosy na pustynię – w kierunku południowym. Cały dzień trzęśliśmy się na wozach, posuwając się ślimaczym tempem. Koleiny były wyboiste, a do tego pogoda zepsuła się zupełnie. Wiał silny wiatr i przechodziły częste ulewy. Było piekielnie zimno, ale za to nie było nalotów. Pod wieczór znów skręciliśmy, tym razem w kierunku południowozachodnim. Ktoś sprawdził to na swoim kompasie i wydał głośny jęk. Widoczne było, że kierują nas na jakieś pozycje, aby zagrodzić drogę czołgom Rommla.

Przez następne dwa czy trzy dni ciągle nas przesuwano i kazano wzmacniać kolejne pozycje. Rozmowy na nasz temat musiały odbywać się gdzieś na wysokim szczeblu, bo nagle różne plotki zaczęły przeciekać w dół – do chłopców w okopach. Jedna z nich była taka, że generał Kopański, słysząc o zagrożeniu brygady, powrócił do nas samolotem z Kairu, gdzie – podobno – rozmawiał o wycofaniu swojego wojska do Egiptu. Druga nie była tak pomyślna, otóż – rzeczywiście – byliśmy tylną strażą wycofującej się 8. Armii i to my mieliśmy zatrzymać prącego naprzód Rommla albo przynajmniej spowolnić jego kolumny.

– Chryste Miłosierny, jak? Czym? – zawołał jakiś głos z wykopanego dołka. Jakby w odpowiedzi zaczęto podwozić działka przeciwpancerne i wkopywać je w zamaskowane pozycje. Sensację wywołała jedna z tych armatek, zdobyta pod Ghazalą, ponieważ była polskiej przedwojennej produkcji. Był to Bofors i miał nawet przybitą tabliczkę firmową z polskim napisem. Jakim cudem znalazł się on na froncie libijskim w rękach polskich żołnierzy, można było tylko fantazjować. Gdy byliśmy już jako tako zorganizowani, dołączył do nas oddział „Wolnych Francuzów”. No, no, kto by to pomyślał, kręciliśmy głowami. „Les Français Libres” mieli dwa bataliony Legii Cudzoziemskiej i dwa bataliony wojsk kolonialnych z centralnej Afryki. Wkrótce opowiadano sobie dowcip, że oni to: „Plus ou moins Français, plus ou moins libres – Mniej więcej Francuzi, mniej więcej wolni”. Ale tak naprawdę to byliśmy zadowoleni z ich przybycia. Tym bardziej że nawiedziła nas z pełną siłą największa i najdłuższa burza piaskowa w historii naszego wojska. Nie jestem pewien, jak długo trwało to piekło. W mojej pamięci wspomnienie o Mechili jest przede wszystkim wspomnieniem tej burzy. Silny wiatr wiał drobnym pyłem przypominającym puder. Powietrze było brązowożółte, a pył był w zębach, w skarpetkach, pod koszulami. Przedostawał się do manierek i do menażek. Ja zakryłem oczy moimi zdobycznymi goglami i zawiązałem szalik dookoła głowy, ale piasek miałem we wszystkim. Po dniu lub dwóch takiej pogody byliśmy wyczerpani, spragnieni i niemal niezdolni do obrony w wypadku ataku nieprzyjaciela. Wtedy właśnie, gdy czuliśmy się już zupełnie zgnębieni i nawet nie chciało się nam narzekać, gdy siedzieliśmy w zasypywanych piachem dziurach, z głowami owiniętymi, oczami i nosami zalepionymi pyłem, ktoś nagle bardzo radosnym i wyraźnym głosem powiedział:

– A wiecie co, panowie?… Wydaje mi się, że to sypie piaskiem!

Po paru sekundach ciszy wybuchnęliśmy śmiechem i nie mogliśmy przestać przez długą chwilę. Ale sytuacja była naprawdę poważna, bo widoczność była mniejsza niż na dziesięć kroków. A groza pogłębiła się jeszcze, gdy zaczęliśmy słyszeć warkot motorów to z prawej, to z lewej strony. Nagle z kurzawy tuż przed naszą pozycją wyłoniła się czarna maska czołgu. Złapaliśmy za granatniki i granaty gotowi rzucić je pod koła, ale czołg stanął – widocznie kierujący nim zobaczył nas, siedzących w dole. Po czym z chrzęstem gąsienic zawrócił w lewo i klapa włazu otwarła się energicznie. Ruda głowa angielskiego czołgisty wysunęła się z wnętrza. Mrużąc oczy, żołnierz zaczął do nas wołać. Wydawało się, że krzyczał, dopytując się o kierunek na Tobruk. Jeden z naszych chłopców wyszedł z okopu i wolniutko podszedł do czołgu. Potem, udając, że nie słyszy dobrze, przyłożył dłoń do ucha. Rudy spojrzał na niego z niedowierzaniem i znów zaczął wrzeszczeć, starając się przekrzyczeć burzę:

– Tobruk, Tobruk, Tobruk.

Nasz żołnierz odwrócił się powoli, zsunął hełm na oczy, podrapał się w głowę i powoli podniósł rękę, wskazując w kierunku kłębiącej się zawieruchy. Czołg potoczył się dalej. A my nie mogliśmy pojąć, jak, do ciężkiej cholery, mógł on przejechać przez nasze pole minowe?

Po dziewięciu dniach pobytu w El Mechili szybko spakowaliśmy nasze obozowiska i rozpoczęliśmy drugą fazę odwrotu. Nie mogliśmy zrozumieć, co się stało. Dlaczego Rommel nie zaatakował? Wszyscy mówili: „Ale mieliśmy szczęście!”.

Nasze wojska jechały w paru równoległych kolumnach, widocznych od horyzontu do horyzontu, zostawiając za sobą tumany kurzu podnoszone przez koła ponad tysiąca wozów. Za nami wznosiły się słupy czarnego dymu z podpalonych, niezdatnych już do dalszej jazdy samochodów, sprzętu i zapasów, których nie można było zabrać ze sobą. Jechaliśmy przez całą noc po najbardziej kamienistym i nierównym terenie, jaki sobie można wyobrazić. A może tak się tylko wydawało, zważywszy na zmęczenie. Zatrzymaliśmy się raz w celu dolania benzyny i zjedzenia zimnego prowiantu. Zaczynało brakować wody.

Wycofanie brygady do El Mechili – kolumny transportu ciągną się na równej pustyni aż po horyzont

Nad ranem dojechaliśmy na wyznaczone miejsce. Było w nim coś znajomego. Tak jest, byliśmy z powrotem w Ain El Ghazala – u „źródła gazeli”. Stwierdziliśmy to z wielką radością. Czuliśmy się zupełnie, jakbyśmy wrócili do domu. Było to czwartego lutego 1942 roku.

Po paru godzinach odpoczynku byliśmy gotowi zająć nowe pozycje. Pierrot i ja dotarliśmy w końcu do dowództwa 2. Batalionu i zostaliśmy przydzieleni do czwartej kompanii. Po rozpakowaniu się mieliśmy się zgłosić do kwatermistrza. Wskazano nam miejsce, gdzie mieliśmy rozbudować i umocnić naszą placówkę. Kopaliśmy obaj ostro, używając do rozbijania skały kilofów. Bardzo pomocni okazali się nasi saperzy, którzy konstruowali wymyślne ładunki wybuchowe z rozebranych min terenowych, wszędzie dostępnych. Pracowaliśmy również młotami pneumatycznymi, które krążyły wśród stanowisk. Były one wielce skuteczne. W rezultacie, przy użyciu siły fizycznej i z pewnym hukiem, udało się naszemu plutonowi zbudować całkiem przyzwoite pozycje. Pogoda ustabilizowała się i słońce zaczęło wyglądać spoza cienkiego welonu chmur. Nasze placówki leżały w odległości jakichś pięćdziesięciu kroków jedna od drugiej. Samochody zaopatrzeniowe zaczęły przywozić potrzebny sprzęt, skrzynki z amunicją i bańki z wodą oznaczone: „na użytek w stanie wyjątkowym”, ich nie wolno było ruszać. Dla nas był jak zawsze jeden galon słonej wody na głowę, z którego połowa szła od razu do kuchni. Byłem w tej szczęśliwej sytuacji, że nie musiałem się jeszcze golić, no i miałem za towarzysza Pierrota, który rutynowo punktualnie w samo południe mrugał do mnie porozumiewawczo i dawał ręką sygnał, abym do niego podszedł. Potem z tajemniczą miną wyciągał manierkę ze wspaniałą słodką wodą. Byliśmy okopani na wzgórzu Carmuset er Regem, czyli na tym, które nasi zdobyli niecałe dwa miesiące wcześniej. Niektóre włoskie pozycje również zostały użyte, z tym że musiały być przebudowane z uwzględnieniem kierunku ewentualnego ataku. 2. Batalion, który nie brał udziału w szturmie na pozycje bersalierów, jako że był wtedy w rezerwie, tym razem został postawiony na pierwszej linii. Pozostałe dwa bataliony zajmowały kolejne dwie linie obrony, oddalone od nas o parę kilometrów. Z prawej i lewej flanki nasze pozycje zabezpieczały i wzmacniały baterie artylerii i działek przeciwpancernych. Na północ od nas, w okolicy zwanej Bir Cesceua, miała pozycje I Dywizja Południowoafrykańska pod dowództwem generała Brinka, który był również dowódcą całego frontu. Na południu i na zachodzie mieliśmy Francuzów, którzy szli za nami do El Mechili.

W schronie kwatermistrza starszy sierżant, trzymający moją książeczkę żołdu, wydał długi gwizd.

– To co żołnierz zrobi z tymi pieniędzmi, które wam się należą?

– Należą?… Panie sierżancie… – zacząłem, nie bardzo wiedząc, o czym on mówi.

– No tak, należą… Widzę, że nie braliście żołdu od czasów Agami, a teraz należy się wam dodatek za służbę na froncie… Tak, że może nawet będziecie mieli około 9 funtów?… Co wy na to?

Wymienił jeszcze jakieś inne premie, których nie pamiętam. Wróciłem do mojej ziemianki w świetnym humorze. Od tego dnia zacząłem marzyć o wyprawie do Górnego Egiptu. Specjalnie chciałem pojechać do Edfu, abym mógł po wojnie opowiedzieć o tym mojej „archeologicznej” ciotce.

Mówiło się, że Brytyjczycy mieli poważne problemy z Japończykami na Dalekim Wschodzie i byli zmuszeni przerzucić tam część lotnictwa z Libii. To powodowało pewną nerwowość naszych żołnierzy, była ona jeszcze podsycana świadomością, że aliancka obrona przeciwlotnicza jest mniej niż zadowalająca.

Gdy tylko saperzy skończyli zakładanie pola minowego przed naszymi pozycjami, zostawiając wąskie, zaznaczone taśmą przejścia, zaczęło się planowanie naszych wypadów w nieznane. Stosowaliśmy trzy zasadnicze taktyki. Jedną z nich było wyjście na przedpole małego oddziału, od trzech do sześciu ludzi. Nieśli oni tylko lekką broń automatyczną, karabiny i granaty ręczne. Wychodzili o zmroku i obchodzili teren w promieniu paru kilometrów. Szukali świeżych śladów pojazdów i obserwowali horyzont, czy nie widać jakichś ruchów nieprzyjaciela. Drugą taktyką były wyjazdy zmotoryzowanej kolumny: paru wozów z piechotą i karabinami maszynowymi, i może jednym wozem pancernym. Ich zadaniem było sprowokowanie wroga do otwarcia ognia i zdradzenia w ten sposób jego stanowisk. Trzecią – rajdy szybkich carriersów, które podjeżdżały do uprzednio zidentyfikowanych celów i ostrzeliwały je z broni maszynowej. My, którzy wychodziliśmy na piechotę w kierunku nieprzyjaciela, zawsze gorąco debatowaliśmy, ile szkód wyrządzały takie wypady. Niemcy też nie byli bezczynni. Również wysyłali swoje patrole i czasem dochodziło między nami do zażartej strzelaniny. Wkrótce znaleźli sposób, aby pohamować naszych harcowników. Zaczęli wkopywać miny – które potem starannie maskowali – w świeże ślady gąsienic naszych carriersów. A ponieważ było zwyczajem zawsze posuwać się po własnych tropach, więc niedługo trzeba było czekać na ofiary śmiertelne. Aby zapobiec minowaniu szlaków i aby mieć lepszy wgląd na całe przedpole, brygada założyła umocniony punkt obserwacyjny jakieś dziesięć kilometrów przed naszymi liniami, na wzgórzu zwanym Bir Tamrod. Wszystkie trzy bataliony wysyłały tam na zmianę swoje załogi.