Williamowi Y. Elliottowi

Jan Sadkiewicz, W laboratorium polityki

„[Historia] udaje, jakoby za każdym razem opowiadała o czymś innym – pisał Arthur Schopenhauer – podczas gdy od początku do końca powtarza stale to samo pod inną nazwą i w innym przebraniu. (…) Ogólna dewiza historii powinna brzmieć: eadem, sed aliter1. Czym dla jednostki rozum, tym dla rodzaju ludzkiego jest historia. [Człowiek] (…) właściwie dopiero dzięki temu rozumie samą teraźniejszość i może nawet wyciągać wnioski na przyszłość”2.

Myśl niemieckiego filozofa nieobca była wielu pisarzom politycznym; przekonanie o utylitarnym aspekcie analizy przeszłości można uznać wręcz za jedną z podstawowych cech, decydujących o pokrewieństwie ideowym realistów politycznych z rozmaitych krajów i epok. Czołowi przedstawiciele tego nurtu w nauce o stosunkach międzynarodowych, Hans J. Morgenthau i Kenneth N. Waltz, uważali kontekst historyczny za nieodzowny sprawdzian poprawności teorii politycznych. „Historia to »laboratorium polityki«, a mąż stanu, który nie zna historii, to »lekarz, który nigdy nie był w szpitalu«” – twierdził Jacques Bainville3, a za nim jego polscy uczniowie: „(…) aby (…) odczytać szyfr losów, szyfr przyszłości, trzeba mieć zrozumienie nurtów historycznych, trzeba rozumieć, skąd wypadki wypływają i dokąd płyną, trzeba być przesiąkniętym znajomością historii” – pisał Stanisław Mackiewicz4; „umiejętność abstrahowania”, czyli „wyodrębniania pewnych czynników i wiązania ich ze sobą” dla „dochodzenia do twierdzeń natury ogólnej” za podstawowy sposób poszerzania wiedzy politycznej i „użytkowania doświadczeń dziejowych dla teraźniejszości” podawał Adolf Bocheński5. Edward Hallett Carr sugerował wręcz, że to właśnie wzgląd na teraźniejszość nadaje sens pracy historyka: „[Jego] funkcją (…) – pisał Brytyjczyk – nie jest ani kochanie przeszłości, ani emancypowanie się z niej, lecz panowanie nad nią i rozumienie jej – co z kolei stanowi klucz do rozumienia teraźniejszości”6. To nie przypadek – podsumujmy słowami Piotra Kimli – „że politycy-praktycy fundujący tradycję realizmu politycznego, zarówno w starożytności, jak i w nowożytności pilnie studiowali historię i uprawiali dziejopisarstwo. (…) Aby wypełnić zasadniczy wymóg metodologiczny realistów, to znaczy w myśleniu politycznym nie odrywać się od źródła tego myślenia, czyli od polityki, nieodzowna jest znajomość przeszłości. (…) empiria i historia pozostają podstawą odpowiedzialnego myślenia politycznego”7.

Z podobnym nastawieniem do pracy nad studium przełomu epoki napoleońskiej i postnapoleońskiej siadał Henry Kissinger. Na kartach jego dzieła dostrzegano wpływ realizmu i takich myślicieli, jak wspomniany już Morgenthau czy George Kennan8. Sam wybór tematu rozprawy podyktowany był przekonaniem o analogiczności omawianego okresu z rzeczywistością połowy XX wieku9, o podobieństwach między ówczesnymi i współczesnymi państwami, a nawet politykami10. Kissinger uważał, że wynalezienie broni atomowej nie oznacza fundamentalnej zmiany w stosunkach międzynarodowych, zaś analiza genezy i następstw kongresu wiedeńskiego pozwoli mu lepiej zrozumieć problemy porządku światowego powstałego po drugiej wojnie światowej i lepiej przygotować się do ich rozwiązywania11. Był naturalnie świadom, że historia nie powtarza się dokładnie; podkreślał jednak, że zagadnienia różnych okresów, metody radzenia sobie z nimi oraz motywacje protagonistów mogą być w wystarczającym stopniu podobne, by pozwalać na wyciąganie pouczających wniosków12. „Historia uczy przez analogię – pisał – a nie utożsamienie”.

Podstawowym przedmiotem refleksji Kissingera było zagadnienie pokoju – jego zaprowadzenia i utrzymania – co prowadziło go do poszukiwania odpowiedzi na wiele innych, ponadczasowych pytań: co decyduje o polityce państw? Dlaczego wybierają taką, a nie inną drogę postępowania? Jaką rolę odgrywa położenie geograficzne, a jaką osobowości przywódców? Jaki wpływ na politykę zagraniczną państwa wywiera jego struktura wewnętrzna, doświadczenia historyczne, panujące przekonania, ideologia? W jaki sposób państwa mogą zostać przekonane do podporządkowania się wspólnej polityce mimo dzielących je różnic? Jak kształtuje się równowaga sił i co decyduje o naturze porządku międzynarodowego? Kissingera interesowało też zagadnienie jakości przywództwa politycznego: to, jak myślą i działają ludzie decydujący o polityce państw.

Pracę ukończył na początku 1954 i w maju tegoż roku uzyskał na jej podstawie stopień doktora13. Wydana została trzy lata później w Bostonie na fali zainteresowania, jakie autorowi przyniosła opublikowana w tym samym roku książka Nuclear Weapons and Foreign Policy (New York 1957), w której widoczny był wpływ spostrzeżeń zawartych w rozprawie doktorskiej14. A World Restored… oceniano na ogół pozytywnie15; doceniano wiedzę autora, świeżość podejścia, wnikliwość analizy, klarowność wywodów i kompleksowość wniosków16. Jednocześnie wytykano mu zbytnią fascynację postacią Metternicha17; nie wszystkim też do gustu przypadły rozważania natury ogólnej, przerywające narrację dotyczącą wydarzeń z lat 1812–182218.

Prawdziwa kariera książki zaczęła się jednak dopiero na przełomie lat 60. i 70., a World Restored… stał się przedmiotem intensywnych studiów w placówkach dyplomatycznych na całym świecie. Kiedy bowiem stało się jasne, że autor jest architektem amerykańskiej polityki zagranicznej w administracji prezydenta Richarda Nixona19, uświadomiono sobie także, że za opowieścią o Metternichu, Castlereaghu i kongresie wiedeńskim kryje się wykład zasadniczych punktów myśli politycznej Henry’ego Kissingera20, że praca daje wgląd w to, kim jest i w co wierzy jej autor21. Rzadko się zdarza, by dzieło naukowe miało takie przełożenie na polityczną praktykę, podobnie jak rzadki jest przypadek samego Kissingera – akademika, który może się poszczycić udaną karierą polityczną.

Nie to jednak decyduje o wartości Świata przywróconego…, a raczej fakt, że autorowi udało się spełnić zasadniczy postulat realistów politycznych wobec dziejopisarstwa – opowiedzieć o wydarzeniach konkretnej epoki w sposób, który może nam pozwolić na lepsze rozumienie innych, w tym naszej własnej. Pod tym względem książka ma wartość ponadczasową. Kissinger poucza o tym, że polityki nie można prowadzić w oderwaniu od siły, ale i o tym, że siła w polityce to nie wszystko. Pokazuje, jakie znaczenie w stosunkach międzynarodowych ma poczucie prawowitości, słuszności czy sprawiedliwości, ale i przestrzega przed niebezpieczeństwami związanymi z próbami urzeczywistnienia w tej sferze wartości absolutnych. Świadom jest nacisku, jaki w polityce wywiera potęga, tłumacząc jednocześnie, na czym polega dyplomacja jako sztuka ograniczania posługiwania się siłą. Wskazuje na konieczność rozpoznania skończoności własnych mocy sprawczych, potrzebę umiarkowania w polityce i „akceptowania istnienia partnerów-konkurentów z ich prawem do posiadania własnych interesów, krzyżujących się niekiedy z naszymi własnymi interesami”22. Opisuje materialne i niematerialne ograniczenia, jakim podlegają przywódcy polityczni, ale i kładzie na ich barki tę odpowiedzialność, której nie mogą uniknąć. Pokazuje, jakie dylematy musi rozstrzygać mąż stanu, kompromisy, na jakie musi iść, wagę wyborów między walką a negocjacją, sprzeciwem bądź uległością. Zdaje sobie wreszcie sprawę z tragizmu polityki i ceny, jaką za podjęte decyzje przychodzi zapłacić tak przywódcom, jak i narodom.

W Polsce Kissinger, acz ceniony za późniejsze dzieła23, bywa podawany – podobnie jak inni anglosascy klasycy realizmu – za myśliciela niebezpiecznego, zwolennika stref wpływów (jak gdyby nie były one funkcją układu sił, a jedynie sposobu myślenia o polityce międzynarodowej), orędownika złowrogiego koncertu mocarstw (jak gdyby wojna mocarstw o dominację była zawsze lepszą alternatywą). Jednego z tych, którzy patrząc na świat z perspektywy silnych nie doceniają państw słabych, nie rozumieją nie tylko ich interesów, ale nawet swoich własnych, którym dopiero trzeba je uświadomić i wytłumaczyć.

Nie ma w tym przypadku. Podejście Kissingera kłóci się bowiem z pewnymi utrwalonymi schematami polskiego myślenia o polityce międzynarodowej. Manichejską wizję stosunków między państwami trudno pogodzić z uznaniem zalet równowagi sił, mesjanizm z umiarkowaniem, absolutyzację własnych racji z przyznaniem konkurentom prawa do posiadania innych, niezdolność do kompromisów z umiejętnością negocjowania. Dla Kissingera, pomnego na straszliwe doświadczenia pierwszej połowy XX wieku, stabilność i porządek są wartościami moralnymi, które czasami mogą brać górę nad tym, co nakazywałoby poczucie sprawiedliwości24. W Polsce doświadczenia historyczne służą nie tyle wyciąganiu wniosków, ile utrwalaniu narodowych mitów. Nad polską wyobraźnią polityczną wciąż panuje sentencja pereat mundus, fiat iustitia25, przy czym iustitia nader łatwo utożsamiana jest z wąsko i krótkowzrocznie postrzeganym, a czasami wręcz absurdalnie definiowanym interesem własnym.

Z tym większą satysfakcją można więc oddać w ręce polskiego czytelnika dzieło, które mimo upływu lat wciąż stanowi cenną lekcję myślenia politycznego, taktyki dyplomatycznej i strategii państwowej. Jest to wartościowe wprowadzenie do skomplikowanego i fascynującego świata polityki międzynarodowej i jeszcze jeden przewodnik do poszukiwania w nim własnego miejsca.

1 Łac. to samo, choć inaczej.

2 A. Schopenhauer, Świat jako wola i przedstawienie, t. II, przekł., wstęp i koment. J. Garewicz, Warszawa 2009, s. 628–630.

3 G. Kucharczyk, Niemcy i racja stanu. Myśl polityczna Jacques’a Bainville’a (1879–1936), Warszawa 2005, s. 115.

4 S. Cat-Mackiewicz, Książka moich rozczarowań, Kraków 2018, s. 149.

5 A. Bocheński, Medytacje polityczne, „Bunt Młodych” z 10 marca 1936.

6 E.H. Carr, Historia – czym jest. Wykłady im. George’a Macaulaya Trevelyana wygłoszone na uniwersytecie w Cambridge styczeń–marzec 1961, wyd. 2, oprac. przez R.W. Daviesa, przeł. P. Kuś, Poznań 1999, s. 37.

7 P. Kimla, Historycy-politycy jako źródło realizmu politycznego. Tukidydes, Polibiusz, Machiavelli, Kraków 2009, s. 9–10.

8 R. Schulzinger, Henry Kissinger. Doctor of diplomacy, New York 1989, s. 11.

9 S. Graubard, Kissinger. Portrait of mind, New York 1973, s. 10.

10 W. Isaacson, Kissinger. A biography, New York 1992, s. 75; Q. Wright, A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of Peace 1812–1822 by Henry A. Kissinger, „The American Historical Review”, t. 63, nr 4 (lipiec 1958), s. 953–954.

11 S. Graubard, Kissinger. Portrait of mind, dz. cyt., s. 9, 14, 16. Odległość czasowa wybranej epoki i brak większego nią zainteresowania miały mu z kolei umożliwić spokojną analizę, wolną od nacisków osób, których reputacja mogła zależeć od podtrzymywania takich czy innych poglądów (tamże, s. 12).

12 Q. Wright, A World Restored…, dz. cyt., s. 953; M. Ahsan, Metternich, Conservative Europhilia and Contemporary Europe: some abstractions from A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of Peace 1812–1822 by Henry Kissinger, „Journal of European Studies” 2017, nr 33/2, s. 110.

13 W. Isaacson, Kissinger. A biography, dz. cyt., s. 77.

14 S. Graubard, Kissinger. Portrait of mind, dz. cyt., s. 13; P. Windsor, Henry Kissinger’s scholarly contribution, „British Journal of International Studies”, t. 1, nr 1 (kwiecień 1975), s. 27. Na przełomie lat 50. i 60. Kissinger wydał jeszcze dwie ważne książki: The Necessity for Choice: Prospects of American Foreign Policy (New York 1961) oraz The Troubled Partnership: A Re-appraisal of the Atlantic Alliance (New York 1965).

15 Jeden z krytyków nazwał ją nawet w 1974 roku najlepszym pod wieloma względami ze wszystkich dzieł Kissingera: A. Buchan, The Irony of Henry Kissinger, „International Affairs”, t. 50, nr 3 (lipiec 1974), s. 369.

16 A.J. Maxwell, A World Restored by Henry A. Kissinger, „Sage Publications”, t. 120, nr 4 (zima 1957), s. 123–125; Q. Wright, A World Restored…, dz. cyt., s. 954; S. Graubard, Kissinger. Portrait of mind, dz. cyt., s. 21.

17 C.K. Webster, A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of Peace 1812–1822 by H. Kissinger, „The English Historical Review”, t. 73, nr 286 (styczeń 1958), s. 167.

18 D. Dakin, „A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of Peace 1812–1822” by Henry A. Kissinger, „History” 1960, t. 45, nr 153, s. 63.

19 A. Buchan, The Irony of Henry Kissinger, dz. cyt., s. 369.

20 P. Windsor, Henry Kissinger’s scholarly contribution, dz. cyt., s. 28, 34.

21 W. Isaacson, Kissinger. A biography, dz. cyt., s. 76.

22 P. Kimla, Recenzja wydawnicza planowanej publikacji polskiego przekładu książki Henry’ego Kissingera „A World Restored Metternich, Castlereagh and the Problems of Peace 1812–1822”, 20 października 2021, Archiwum TAiWPN Universitas.

23 M.in. Dyplomacja, przeł. S. Głąbiński, G. Woźniak, I. Zych, Warszawa 1996; O Chinach, przeł. M. Komorowska, Wołowiec 2014; Porządek światowy, przeł. M. Antosiewicz, Wołowiec 2016.

24 P. Windsor, Henry Kissinger’s scholarly contribution, dz. cyt., s. 34.

25 Łac. niech zginie świat, byleby sprawiedliwości stało się zadość.

Podziękowania

Przygotowując tę książkę, korzystałem z rad i pomocy wielu osób, które przystały na swobodne szafowanie ich zainteresowaniem czy życzliwością. Jestem szczególnie wdzięczny następującym osobom:

McGeorge’owi Bundy’emu za wiele inspirujących rozmów oraz krytykę części rękopisu.

Carlowi J. Friedrichowi za zachęcenie mnie do wytrwania w wysiłku połączenia studium historycznego z nauką o polityce.

Klausowi Epsteinowi za lekturę prawie całego rękopisu i za niezwykłą wiedzę historyczną, dzięki której powściągnął niektóre spośród moich uogólnień.

Stephenowi Graubardowi za przeczytanie części rękopisu i za wiele inspirujących wieczornych rozmów.

Johnowi Conwayowi za jego wyrafinowaną interpretację natury konserwatyzmu.

Corinne Lyman za korektę całości i wiele niezmiernie pomocnych sugestii. Nancy Jarvi za przepisanie rękopisu.

Książka ta nigdy nie zostałaby ukończona, gdyby nie cierpliwość i wsparcie mojej żony.

Dzieło dedykuję profesorowi Williamowi Y. Elliottowi, wobec którego mam intelektualny i osobisty dług wdzięczności nie do spłacenia.

Odpowiedzialność za wszelkie niedociągnięcia tej książki spoczywa, rzecz jasna, wyłącznie na mnie.

H.K.

I. Wprowadzenie

I

Trudno się dziwić, że w epoce postawionej wobec groźby zagłady termonuklearnej nostalgię muszą budzić okresy historyczne, w których działania dyplomatyczne nie wiązały się z tak drastycznymi konsekwencjami, wojny były ograniczone, a katastrofa wydawała się niemal niewyobrażalna. Nie jest też dziwne, że w takich okolicznościach pokój staje się sprawą nadrzędną lub że potrzebę pokoju uznaje się za siłę popychającą do jego osiągnięcia.

Zapewnienie pokoju nie jest jednak tak proste, jak jego pragnienie. Historii nie bez powodu towarzyszy postać Nemezis – bogini, która zwycięża człowieka, spełniając jego życzenia na swój sposób lub zbyt dosłownie odpowiadając na jego modlitwy. W tych epokach, które z perspektywy czasu wydają się najbardziej pokojowe, o pokój zabiegano najmniej. Te, w których walka o pokój zdawała się nie mieć końca, wydają się najgorzej usposobione do jego osiągnięcia. Za każdym razem, gdy pokój – rozumiany jako uniknięcie wojny – stanowił główny cel państwa lub grupy państw, system międzynarodowy był zdany na łaskę najbardziej bezwzględnego z członków społeczności międzynarodowej. Ilekroć w ramach porządku międzynarodowego uznawano, że pewnych zasad nie można naruszyć nawet dla zachowania pokoju, można było co najmniej myśleć o stabilności opartej na równowadze sił.

Stabilność nie była więc zazwyczaj efektem zabiegów o pokój, ale pochodną powszechnie uznawanej prawowitości. „Prawowitości” (legitimacy) w tym znaczeniu nie należy mylić ze sprawiedliwością. Przez „prawowitość” rozumiemy tu jedynie panującą w otoczeniu międzynarodowym zgodę odnośnie do charakteru możliwych do wykonania układów oraz dopuszczalnych celów i metod polityki zagranicznej. Oznacza to akceptację ogólnych ram porządku międzynarodowego przez wszystkie mocarstwa przynajmniej do tego stopnia, że żadne z państw nie jest tak niezadowolone, by – jak Niemcy po traktacie wersalskim – dawać wyraz temu niezadowoleniu poprzez rewolucyjną politykę zagraniczną. Prawowitość porządku międzynarodowego nie oznacza, że konflikty są niemożliwe, ale ogranicza ich zasięg. Wojny mogą wybuchać, ale toczone są w imię istniejącej struktury, a warunki zaprowadzanego po nich pokoju uzasadniane są jako lepiej odpowiadające „prawowitemu”, ogólnemu konsensusowi. Tylko w „prawowitych” porządkach międzynarodowych możliwa jest dyplomacja w klasycznym sensie, polegająca na godzeniu odmiennych stanowisk w drodze negocjacji.

Jeżeli jednak jedno z państw uznaje istniejący porządek międzynarodowy lub sposób jego legitymizacji za krzywdzący, stosunki między nim a pozostałymi państwami nabierają charakteru rewolucyjnego. W takich przypadkach spór przestaje dotyczyć różnicy stanowisk w obrębie danego systemu, ale dotyczy samego systemu. Dostosowania są możliwe, ale będą postrzegane jako manewry taktyczne dla umocnienia pozycji przed nieuniknioną konfrontacją lub jako narzędzia podważania morale przeciwnika. Co prawda, motywacja państwa rewolucyjnego może być przy tym jak najbardziej defensywna, a podnoszone przez nie poczucie zagrożenia może być autentyczne. Cechą wyróżniającą państwo rewolucyjne nie jest jednak poczucie zagrożenia – zjawisko wpisane wszak w naturę stosunków międzynarodowych, w których podmiotami są suwerenne państwa – ale fakt, że nic nie jest w stanie tego poczucia uśmierzyć. Tylko absolutne bezpieczeństwo – neutralizacja przeciwnika – uznawane jest za wystarczającą gwarancję, a zatem dążenie jednego mocarstwa do absolutnego bezpieczeństwa oznacza całkowity brak bezpieczeństwa dla wszystkich pozostałych.

W takim otoczeniu nie może działać dyplomacja, będąca sztuką ograniczania posługiwania się siłą. Błędem jest zakładanie, że dyplomacja jest zawsze w stanie rozstrzygnąć spory międzynarodowe, jeżeli strony gotowe są działać w „dobrej wierze” i przejawiają „gotowość do osiągnięcia porozumienia”. W rewolucyjnym porządku międzynarodowym bowiem każdemu państwu – w oczach jego rywali – brakuje właśnie tych cech. Dyplomaci mogą się spotykać, ale nie potrafią się nawzajem przekonać, ponieważ przestają mówić tym samym językiem. Skoro zabraknie porozumienia co do tego, co stanowi rozsądne żądanie, konferencje dyplomatyczne zaczyna wypełniać jałowe powtarzanie podstawowych stanowisk i oskarżenia o złą wolę lub zarzuty o „nieracjonalność” i „wywrotowość”. Stają się one wyrafinowaną grą sceniczną, której celem jest wciągnięcie państw jeszcze niezaangażowanych do jednego z przeciwstawnych systemów.

Dla mocarstw z dawna przyzwyczajonych do spokoju i niemających doświadczenia katastrofy jest to trudna lekcja. Uśpione okresem stabilności, który wydawał się trwały, długo nie są w stanie potraktować z należytą powagą zapewnień mocarstwa nastawionego rewolucyjnie, że jego celem jest rozbicie istniejących struktur. Obrońcy status quo skłonni są więc z początku traktować mocarstwo rewolucyjne tak, jak gdyby jego oświadczenia były zaledwie posunięciami taktycznymi, jak gdyby akceptowało ono istniejącą prawowitość, ale wyolbrzymiało swoje roszczenia dla celów przetargowych, jak gdyby za jego postępowaniem kryły się konkretne pretensje, które można załagodzić poprzez ograniczone ustępstwa. Ci, którzy w porę ostrzegają przed niebezpieczeństwem, uważani są za histeryków; ci, którzy doradzają dostosowanie się do okoliczności, cieszą się opinią wyważonych i rozsądnych, ponieważ mają za sobą wszelkie dobre „racje”: argumenty uznawane za słuszne w istniejących ramach odniesienia. Polityka ustępstw (appeasement), o ile nie jest sposobem na zyskanie na czasie, jest pochodną niezdolności zmierzenia się z przeciwnikiem politycznym, którego cele są nieograniczone.

Istotą mocarstwa rewolucyjnego jest jednak odwaga przekonań, pragnienie, a nawet zapał w doprowadzaniu swoich zasad aż do ich ostatecznych konsekwencji. Niezależnie od innych osiągnięć mocarstwa rewolucyjnego, będzie ono przejawiać skłonność do osłabienia jeśli nie prawowitości porządku międzynarodowego, to przynajmniej powściągliwości, z jaką on funkcjonuje. Właściwością stabilnego porządku jest jego spontaniczność; istotą sytuacji rewolucyjnej – jej samoświadomość. W okresie panowania prawowitości zasady zobowiązań uważane są za tak oczywiste, że nigdy się o nich nie mówi, stąd też okresy takie jawią się potomnym jako miałkie i pełne pychy. W sytuacji rewolucyjnej zasady zajmują poczesne miejsce do tego stopnia, że mówi się o nich nieustannie, a jest to wysiłek na tyle jałowy, że szybko pozbawia te zasady jakiegokolwiek znaczenia i nierzadko zdarza się, że obie strony powołują się na swoją wersję „prawdziwej” natury prawowitości, posługując się tymi samymi kategoriami. A ponieważ w sytuacjach rewolucyjnych rywalizującym systemom zależy nie tyle na wyrównaniu różnic, ile na odwróceniu lojalności, dyplomacja ustępuje miejsca wojnie lub wyścigowi zbrojeń.

II

Rozstrzygnięcie i konsekwencje wojen z rewolucyjną Francją to okres, którego zbadanie pozwala przyjrzeć się dokładnie opisanym wyżej zagadnieniom – i ta dekada będzie stanowić przedmiot niniejszych rozważań. Niewiele okresów historycznych tak dobrze ilustruje dylemat, jaki stwarza pojawienie się mocarstwa rewolucyjnego, skłonność do zmiany znaczeń przypisywanych pojęciom i nawet najbliższym z relacji. Nowa filozofia śmiało głosiła, że przekształci istniejącą strukturę zobowiązań, a rewolucyjna Francja zaczęła realizować tę zapowiedź. Pytanie „Co może uprawomocnić władzę?” Rousseau zdefiniował jako kluczowe zagadnienie polityki, a jego przeciwnicy, jak bardzo by się nie starali, nie mogli tego pytania wyeliminować. Odtąd spory nie dotyczyły już wyrównywania różnic w ramach przyjętej struktury, ale ważności jej samej. Zmagania polityczne nabrały charakteru doktrynalnego: równowaga sił, która działała w tak skomplikowany sposób przez całe XVIII stulecie, nagle straciła swoją elastyczność. Francja, głosząc niezgodność swoich maksym politycznych z tymi, którym hołdowały inne mocarstwa, postawiła te ostatnie w sytuacji, w której równowaga europejska przestała wydawać się wystarczającym zabezpieczeniem. Podjęta jednak bez entuzjazmu przez Prusy i Austrię próba przywrócenia tronu prawowitemu władcy Francji jedynie podsyciła rewolucyjny élan. Armia francuska, oparta na poborze – rzeczy nie do pomyślenia nawet dla najbardziej absolutnych monarchów z Bożej łaski – pokonała armie inwazyjne i najechała Niderlandy. Wtedy zaś pojawił się zdobywca, który podjął próbę przekucia moralnych postulatów rewolucji francuskiej w rzeczywistość. Od uderzenia Napoleona nie tylko rozpadł się XVIII-wieczny system oparty na prawowitości, ale wraz z nim także fizyczne zabezpieczenia, które – przynajmniej współczesnym – wydawały się zasadniczym warunkiem stabilności.

Imperium napoleońskie, przy całej swej rozciągłości, pokazało jednak, jak nietrwałe są podboje, których nie akceptują podbite ludy. Chociaż Napoleonowi udało się obalić istniejącą koncepcję prawowitości, nie potrafił zastąpić jej inną. Europa od Niemna do Zatoki Biskajskiej była zjednoczona, ale zobowiązanie zastąpiła siła, a materialne osiągnięcia rewolucji francuskiej przerosły swoje podstawy moralne. Europa była zjednoczona, ale tylko w sensie negatywnym – w swym sprzeciwie wobec potęgi uważanej za obcą (co jest najpewniejszym wskaźnikiem braku prawowitości), w świadomości „inności”, która – wyposażona wkrótce w roszczenia moralne – stała się podstawą nacjonalizmu.

Kiedy Napoleon został pokonany w Rosji, problem zbudowania prawowitego porządku stanął przed Europą w swej najdobitniejszej postaci. Sprzeciw wobec czegoś może bowiem zjednoczyć wielu, może nawet zbudować koalicję największą z możliwych, niemniej jej członków łączy to, co im się nie podoba, i mogą oni różnić się znacząco w kwestii tego, czym to coś ma być zastąpione. Z tego powodu punktem wyjścia naszych rozważań jest rok 1812. Jakkolwiek by go nie postrzegać – a był interpretowany na różne sposoby (od moralnego uzasadnienia zasady samostanowienia narodów po tragiczny los Bohatera) – rok ten wyznacza moment, w którym stało się jasne, że Europa nie zostanie zorganizowana siłą. Alternatywa nie była jednak tak oczywista. Było jasne, że na świecie pojawiły się nowe siły, wzywające do powszechnego udziału w rządzeniu. Niemniej równie oczywiste wydawało się, że siły te są odpowiedzialne za ćwierćwiecze zamętu. Rewolucja francuska zadała być może śmiertelny cios boskiemu prawu królów, ale to przedstawiciele tej właśnie doktryny zostali wezwani, by położyć kres trwającemu całe pokolenie rozlewowi krwi. Wobec takich okoliczności zaskakujące jest nie to, jak niedoskonałe, ale jak rozsądne było wypracowane porozumienie; nie to, jak bardzo było ono „reakcyjne” wedle przekonanych o słuszności własnych doktryn przedstawicieli XIX-wiecznej historiografii, ale jak dobrze okazało się wyważone. Mogło nie spełnić wszystkich nadziei idealistycznego pokolenia, ale dało mu być może coś cenniejszego: okres stabilności, który pozwalał na realizację tych nadziei bez wielkiej wojny czy permanentnej rewolucji. Kończyć zaś nasza opowieść będzie się w roku 1822, w którym porządek międzynarodowy, jaki wyłonił się z konfliktu rewolucyjnego, przybrał formę, którą miał zachować przez okres przeszło pokolenia. Okres stabilności, jaki wtedy nastąpił, był najlepszym dowodem „prawowitości” zbudowanego porządku – akceptowanego przez wszystkie mocarstwa, które dążyły odtąd do wprowadzania korekt w ramach tego porządku, a nie do jego obalenia.

Ocalenie stabilności Europy wobec perspektywy chaosu było przede wszystkim wynikiem pracy dwóch wielkich ludzi: Castlereagha, brytyjskiego ministra spraw zagranicznych, który wynegocjował porozumienie międzynarodowe, oraz ministra austriackiego, Metternicha, który je zalegitymizował. Nie znaczy to, że źródłem porządku międzynarodowego była osobista intuicja. Każdy mąż stanu musi starać się pogodzić to, co uznawane jest za sprawiedliwe, z tym, co uważane jest za możliwe. To, co uznawane jest za sprawiedliwe, zależy od struktury wewnętrznej jego państwa; o tym, co możliwe, decydują zasoby państwa, jego położenie geograficzne oraz determinacja, a także zasoby, determinacja oraz struktury wewnętrzne innych państw. Z tego powodu Castlereagh, świadomy bezpieczeństwa zapewnianego Anglii przez jej wyspiarskie położenie, skłonny był przeciwstawiać się jedynie otwartej agresji. Metternich natomiast, służący państwu położonemu w środkowej części kontynentu, starał się przede wszystkim zapobiegać wstrząsom. Mocarstwo wyspiarskie, przekonane o niepodważalności swych instytucji wewnętrznych, rozwinęło doktrynę „nieingerencji” w sprawy wewnętrzne innych państw. Wielojęzyczne imperium austro-węgierskie, gnębione słabością swojej struktury wewnętrznej w epoce nacjonalizmu, domagało się ogólnego prawa do ingerencji dla zwalczania niepokojów społecznych, gdziekolwiek by się pojawiły. Jako że zagrożeniem dla Wielkiej Brytanii mogło być jedynie zdominowanie Europy przez jedno mocarstwo, Castlereagh zainteresowany był głównie stworzeniem równowagi sił. Jako że równowaga sił tylko ogranicza zakres agresji, ale jej nie zapobiega, Metternich dążył do umocnienia równowagi poprzez wypracowanie doktryny prawowitości i zajęcie pozycji jej strażnika.

Każdy z nich zawiódł mimo odniesionego zwycięstwa: Castlereagh w dziele włączenia Wielkiej Brytanii na stałe do koncertu europejskiego, Metternich – w zachowaniu zasady prawowitości, do której ustanowienia tak usilnie dążył. Niemniej nie należy bagatelizować tego, co osiągnęli: przeszło stuletniego panowania pokoju, stabilności tak wszechogarniającej, że mogła wręcz przyczynić się do katastrofy. W długim okresie pokoju zatracono bowiem poczucie tragizmu, zapomniano, że państwa mogą umierać, że wstrząsy mogą być nieodwracalne, że strach może stać się spoiwem jedności społecznej. Histeria radości, która ogarnęła Europę w chwili wybuchu pierwszej wojny światowej, była objawem epoki głupiej, ale i bezpiecznej. Ujawniała millenarystyczną wiarę, nadzieję na świat obdarzony wszystkimi dobrodziejstwami epoki edwardiańskiej, a jednocześnie tym przyjemniejszy, że pozbawiony wyścigów zbrojeń i strachu przed konfliktem zbrojnym. Który spośród ministrów wprowadzających swe państwa do wojny w sierpniu 1914 roku nie wzdrygnąłby się z przerażenia, gdyby mógł zobaczyć, jak wyglądać będzie świat w roku 1918, nie mówiąc już o świecie współczesnym1?

To, że takiego świata nie sposób było sobie wyobrazić w roku 1914, jest świadectwem pracy wykonanej przez mężów stanu, o których opowiada niniejsza książka.

1 Tym, który miał takie przeczucie i w istocie wzdrygnął się, był oczywiście brytyjski minister spraw zagranicznych, lord Grey.

II. Polityk kontynentalny

I

Kiedy w wyniku klęski Napoleona w Rosji Europa stanęła nagle przed zadaniem stworzenia nowego porządku międzynarodowego, problemy Austrii nabrały znaczenia niemal symbolicznego z przyczyn tak geograficznych, jak i historycznych. Położona w środku kontynentu, otoczona potencjalnymi wrogami, pozbawiona naturalnych granic, stanowiąca wielojęzyczny konglomerat Niemców, Słowian, Węgrów i Włochów – Austria była sejsmografem Europy. Musiała być pierwszą ofiarą jakiegokolwiek większego wstrząsu, ponieważ skutkiem wojny mogło być tylko wzmocnienie odśrodkowych elementów państwa, którego jedynym spoiwem był wspólny monarcha. Skoro zaś cesarstwo Habsburgów tak bardzo potrzebowało stabilności i skoro status quo znajduje wyraz w regułach prawa, Austria opowiadała się za umiarkowaniem, podkreślała znaczenie równowagi, podnosiła potrzebę rządów prawa i świętości traktatów: „Austria – powiedział Talleyrand – jest Izbą Parów Europy”.

Symbolem dylematów kontynentu Austria była jednak nawet nie tyle ze względu na położenie geograficzne, ile ze względu na swą strukturę wewnętrzną. Do końca XVIII wieku cesarstwo austriackie należało do najbardziej prężnych państw europejskich. Jeszcze w 1795 roku w oczach pruskiego patrioty Steina zwartość i dobrobyt monarchii Habsburgów wypadały korzystnie na tle państwa Hohenzollernów. Teraz jednak, kiedy armie rosyjskie posuwały się na zachód, dały się słyszeć pierwsze pomruki niezadowolenia, które miały przekształcić Austrię w „więzienie narodów”. Nie dlatego, że austriacki system rządów stał się bardziej opresyjny, tylko dlatego, że coraz częściej kwestionowano jego prawowitość. Więzienie nie jest bowiem wyłącznie stanem fizycznym, ale także psychicznym. W XVIII wieku nikomu nie przyszłoby do głowy, że cesarz Habsburg jest „cudzoziemcem” tylko dlatego, że pochodzi z dynastii niemieckiej. Jako że w XIX wieku przekonanie to nabierało stopniowo znamion truizmu i ponieważ pozostawanie w defensywie utrudnia adaptację, polityka Austrii musiała ulegać coraz silniejszej petryfikacji. Cesarstwo Habsburgów nie zmieniło się, ale zaczęło rozmijać się z biegiem historii.

Obszarpane resztki Wielkiej Armii, które pojawiły się w Europie Środkowej zimą 1812 roku, zwiastowały więc Austrii zarówno sukces, jak i niebezpieczeństwo: sukces, ponieważ dzięki katastrofie armii Napoleona Wiedeń po raz pierwszy od trzech lat miał być zdolny do prowadzenia prawdziwie niezależnej polityki, polityki nieograniczonej świadomością, że przetrwanie zależy od woli jednego człowieka; niebezpieczeństwo, ponieważ wciąż nie było jasne, co wyłoni się z chaosu spowodowanego załamaniem się potęgi francuskiej. Nowe doktryny nacjonalizmu i zracjonalizowanej administracji musiały wpływać rozkładowo na tak skomplikowaną, wręcz wyrafinowaną strukturę, jaką reprezentował ten epigon epoki feudalnej. Nie było też jeszcze pewne, czy presji z Zachodu nie zastąpi podobne zagrożenie ze Wschodu. Jak uniknąć jednocześnie bezsilności i rozkładu? Jak osiągnąć zarówno pokój, jak i proporcjonalność, tak zwycięstwo, jak i prawowitość?

Gdy ważą się losy imperiów, o ich przetrwaniu decydują przekonania mężów stanu, a powodzenie zależy od zgodności tych przekonań ze szczególnymi wymaganiami poszczególnych państw. Los chciał, że na czele Austrii w latach kryzysu stał człowiek, który ucieleśniał samą jej istotę; takie było przeznaczenie Austrii, a nie jej pomyślny los, ponieważ – podobnie jak w greckiej tragedii – sukces Klemensa von Metternicha uczynił nieuniknionym ostateczny upadek państwa, o którego zachowanie tak długo walczył.

Podobnie jak państwo, które reprezentował, Metternich był dzieckiem epoki stopniowo odchodzącej w przeszłość. Urodził się w XVIII stuleciu, o którym Talleyrand miał powiedzieć, że nikt spośród tych, którym nie było dane żyć przed rewolucją francuską, nigdy się nie dowie, jak słodkie i łagodne może być życie. Metternicha nigdy nie opuściło poczucie pewności towarzyszące czasom jego młodości. Współcześni mogli kpić z jego odwoływania się do zasad zdrowego rozsądku, z jego łatwego filozofowania i gładkich powiedzeń. Nie rozumieli, że to kaprys historii sprawił, iż Metternich został wciągnięty w rewolucyjne zmagania, tak obce jego temperamentowi. Jego styl nosił bowiem piętno epoki, która go ukształtowała: bardziej odpowiadało mu manipulowanie czynnikami traktowanymi jako dane niż zmagania woli; w proporcjonalności raczej niż w skali widział drogę do realizacji swych celów. Była to postać rokokowa, złożona, elegancko wyrzeźbiona, powierzchowna, jak misternie wycięty kryształ. Jego twarz była delikatna, ale pozbawiona głębi. W rozmowie był błyskotliwy, ale nie do końca poważny. Równie dobrze czuł się w salonie i w gabinecie rządowym, pełen wdzięku i swobody, był modelowym przedstawicielem XVIII-wiecznej arystokracji, która za swą rację bytu uznawała nie swą prawdę, ale samo swe istnienie. I jeśli nigdy nie pogodził się z nową epoką, to nie dlatego że nie rozumiał jej powagi, lecz dlatego że nią gardził. Także w tym względzie jego los był losem Austrii.

Ten właśnie człowiek przez ponad pokolenie rządził Austrią, a często także Europą, stosując te same metody niemal nonszalanckiej manipulacji, których nauczył się w młodości. Żaden nakład przebiegłości nie mógł jednak przesłonić faktu, że był on zaangażowany w walkę rewolucyjną, co nadawało jego najbardziej subtelnym manewrom niezamierzone napięcie. Mógł zapewnić sobie zwycięstwo, ale nie zrozumienie, i z tego powodu przyszło mu z coraz większą samoświadomością sięgać po najwznioślejsze z twierdzeń oświecenia – wiarę w uniwersalność nakazów rozumu – jako po broń w walce rewolucyjnej. Gdyby Metternich urodził się pięćdziesiąt lat wcześniej, to też byłby konserwatystą, ale nie musiałby pisać szczegółowych rozpraw o naturze konserwatyzmu. Z niezaprzeczalnym wdziękiem i gracją poruszałby się po wytwornych salonach, uprawiając dyplomację w sposób subtelny i obojętny, z tą oględnością świadczącą o pewności świata, w którym wszyscy tak samo rozumieją wartości niematerialne. Nadal zabawiałby się filozofią, bo w XVIII wieku było to w modzie, ale nie uważałby jej za narzędzie polityki. W stuleciu permanentnej – jak się wydawało – rewolucji filozofia była jedynym środkiem pozwalającym na uratowanie uniwersalności przed roszczeniami względności. Z tego właśnie powodu Metternich walczył zaciekle z próbami nadania jego imienia całej epoce, co może dziwić zważywszy na jego próżność. Gdyby bowiem istniał jakiś „system Metternicha”, osiągnięcia austriackiego ministra miałyby charakter osobisty, a jego zmagania okazałyby się pozbawione znaczenia. „Indywidualizacja idei – utrzymywał – prowadzi zawsze do błędnej konkluzji, jakoby jednostka mogła [sama] być sprawą, którą reprezentuje; pogląd z gruntu błędny, ponieważ tam, gdzie faktycznie można go zastosować, unicestwia tę sprawę i związany z nią zwodniczy blichtr”1. Problem konserwatyzmu polega na tym, że musi walczyć z rewolucją anonimowo: przez to, czym jest, a nie przez to, co głosi.

W swej niekończącej się walce z rewolucją Metternich powrócił więc do doktryn epoki, w której został wychowany, ale nadał im tak nieelastyczną formę (której nie potrzebowały, kiedy jeszcze uważano je za oczywiste), że zastosowane zostały w sposób wypaczający ich istotę. Należał wciąż do pokolenia, dla którego „zegar świata” czy „złoty wiek” były czymś więcej niż próżnym marzeniem. We wszechświecie istniała harmonia, która odpowiadała najszlachetniejszym aspiracjom człowieka; dobrze nastrojony mechanizm, którego zrozumienie gwarantowało sukces i którego praw nie można było bezkarnie łamać. „(…) tak jak ludzie [codziennie] przekraczają prawa – pisał Metternich – (…), tak i państwa aż nazbyt często działają wbrew odwiecznym przepisom (…). Błędy ludzi i błędy popełniane przez państwo podlegają takim samym karom, a cała różnica polega na wadze przewinienia (…)”2. „Porządek społeczny, tak jak natura i człowiek, ma swoje prawa. Ze starymi instytucjami jest tak, jak ze starymi ludźmi – nie będą już nigdy młode (…). Tak wygląda porządek społeczny i nie może być inaczej, ponieważ takie jest prawo natury (…) świat moralności przechodzi swoje burze, tak samo jak świat materialny”3. „Nie można obrócić świata w gruzy, nie grzebiąc pod nimi ludzi”4. Metternich sięgał po te truizmy XVIII-wiecznej filozofii, by przeciwstawić się rewolucji i liberalizmowi, nie dlatego, że te były złe, ale dlatego, że były nienaturalne; nie tylko dlatego, że nie chciał żyć w świecie, który próbowali stworzyć jego przeciwnicy, ale także dlatego, że świat ten był skazany na klęskę. Rewolucja była manifestacją woli i siły, ale istotą bytu była proporcjonalność, jej wyrazem – prawo, a mechanizmem – równowaga.

Z tych powodów konserwatywny mąż stanu był największym realistą, a jego przeciwnicy – „wizjonerami”. „Mój sposób działania jest prozaiczny, a nie poetycki” – podkreślał Metternich w swym politycznym testamencie5. „Punktem wyjścia jest dla mnie spokojna obserwacja spraw tego świata; o sprawach tamtego świata nie wiem nic i właśnie dlatego są dla mnie przedmiotem wiary, stanowiącej dokładne przeciwieństwo wiedzy (…). Stanowiska w stosunkach społecznych (…) trzeba oceniać chłodno, stosować się do nich bez nienawiści i uprzedzeń (…). Urodziłem się, by tworzyć historię, a nie pisać powieści, i o ile się nie mylę, jest tak dlatego, że mam wiedzę. Inwencja jest zaprzysięgłym wrogiem historii, na której terenie możliwe są tylko odkrycia, a odkryte może być tylko to, co istnieje”6. Tak wyglądał mit króla-filozofa, XVIII-wieczny ideał władcy stojącego ponad sferą rządzoną przez osobiste namiętności – chłodnego, opanowanego, majestatycznego. Polityka była nauką o żywotnych interesach państw7 i podlegała prawom analogicznym do praw świata fizycznego. Mąż stanu był filozofem, który rozumiał te zasady, który realizował swoje zadania, ale niechętnie, ponieważ odciągały go one od źródła jedynej prawdziwej przyjemności – kontemplacji prawdy8. Odpowiadał jedynie przed swoim sumieniem – ponieważ zawierało ono jego wizję prawdy, i przed historią – ponieważ stanowiła jedyny sprawdzian jej słuszności.

Reakcja przeciwko samozadowoleniu i sztywnemu konserwatyzmowi Metternicha już od przeszło stu lat przybiera formę zaprzeczania realności jego osiągnięć. Niemniej człowiek, który zdołał zdominować każdą koalicję, w której uczestniczył, który przez dwóch obcych monarchów uznawany był za bardziej godnego zaufania niż ich właśni ministrowie, który przez trzy lata był de facto pierwszym ministrem Europy – nie mógł być człowiekiem przeciętnym. Z pewnością sukcesy, które lubił przypisywać moralnej wyższości swoich zasad, częściej wynikały z niezwykłej zręczności jego działań dyplomatycznych. Jego geniusz był narzędziem działania, nie siłą twórczą; jego domeną była manipulacja, nie konstruowanie. Jako adept XVIII-wiecznej szkoły dyplomacji gabinetowej wolał subtelne manewry od frontalnego ataku, a jego racjonalizm sprawiał, że często mylił dobrze ułożony manifest z wykonanym działaniem. Napoleon mówił o nim, że myli politykę z intrygą, a Hardenberg, poseł hanowerski w Wiedniu, w taki sposób opisywał metody dyplomatyczne Metternicha w szczytowym momencie kryzysu 1812 roku: „Obdarzony wysokim mniemaniem o swoich zdolnościach (…) w polityce uwielbia finezję i uważa ją za niezbędną. (…) Jako że nie ma dość energii, by zmobilizować zasoby swego kraju (…) próbuje siłę i męstwo charakteru zastąpić przebiegłością. (…) Najbardziej odpowiadałoby mu, gdyby szczęśliwy przypadek – śmierć Napoleona lub wielkie sukcesy Rosji (…) – stworzył warunki, w których mógłby bez wielkiego wysiłku pozwolić Austrii na odegranie poważnej roli”9. Friedrich von Gentz, przez wiele lat najbliższy współpracownik Metternicha, pozostawił chyba najlepsze podsumowanie jego metod i osobowości: „Człowiek daleki od silnych namiętności i śmiałych działań; nie geniusz, ale wielki talent; chłodny, spokojny, niewzruszony i par excellence wyrachowany”10.

Taki więc był mąż stanu, któremu w 1812 roku powierzono los Austrii. Doktryner, ale na uniwersalistyczną modłę XVIII stulecia; przebiegły, ponieważ sama pewność własnych przekonań czyniła go niezwykle elastycznym w doborze środków; rzeczowy i zdystansowany, chłodno podchodzący do sztuki rządzenia. Jego charakterystyczną cechą był takt, wyczucie niuansów. Taki człowiek mógł dominować w wieku XVIII, ale budziłby szacunek w każdej epoce. Jako przeciętny strateg, ale wspaniały taktyk, był mistrzem otwartej bitwy w okresach, w których kontekst był określony lub cele narzucone z zewnątrz. Do takich momentów należał rok 1812, a sprawą zaprzątającą Metternicha było nie tyle wyzwolenie Europy, co przywrócenie równowagi – tak moralnej, jak i materialnej.

II

Metternich, najbardziej austriacki z mężów stanu, pierwszy raz odwiedził Austrię dopiero w wieku trzynastu lat, a zamieszkał w niej, mając lat siedemnaście. Urodził się w Nadrenii, kształcił w Strasburgu i Moguncji, a wychowywał w Brukseli, gdzie jego ojciec pełnił funkcję gubernatora generalnego Niderlandów. Odebrał wychowanie typowe dla XVIII-wiecznego arystokraty. Kosmopolita i racjonalista, zawsze swobodniej posługiwał się językiem francuskim niż niemieckim. Niezależnie od tego, jak bardzo nie byłby typowym przedstawicielem swojej klasy społecznej, Metternich nie podzielał powszechnej wśród XVIII-wiecznej arystokracji życzeniowej oceny rewolucji francuskiej. Wojny Napoleona nie wydawały mu się podobne do wojen XVIII stulecia, otwartych bitew o ściśle określonych celach, które nie naruszały podstawowej struktury zobowiązań. Nie sądził też, by zdobywcę można było usatysfakcjonować kompromisem, ułagodzić ustępstwami czy zobowiązać poprzez sojusz. „Wszystkie mocarstwa – pisał w 1808 roku – [z wyłączeniem może tylko Anglii, która po popełnieniu błędu, jakim było podpisanie pokoju w Amiens, nie zrobiła kolejnego i natychmiast zaczęła przygotowywać się do nowej wojny] – straciły, uznając traktaty zawarte z Francją za »pokojowe«. Nie ma sposobu na zawarcie pokoju z systemem rewolucyjnym, niezależnie od tego, czy na jego czele będzie stał Robespierre wypowiadający wojnę pałacom, czy też Napoleon wypowiadający wojnę mocarstwom (…)”11. Pogląd ten wzmacniało dodatkowo przekonanie Metternicha, że zasada solidarności państw jest nadrzędna wobec zasady rewolucji: „Izolowane państwo – pisał – (…) istnieje tylko w abstrakcyjnych rozważaniach tzw. filozofów (…), dlatego zawsze trzeba mieć na uwadze społeczność państw. Każde z nich ma interesy (…), które wiążą je z innymi. Wielkie aksjomaty nauki o polityce wynikają z rozpoznania prawdziwych interesów politycznych wszystkich państw; w tych ogólnych interesach należy szukać gwarancji istnienia, podczas gdy interesy partykularne – którym doraźne lub przejściowe ruchy polityczne przypisują niekiedy dużą wagę i których pielęgnowanie za mądrość polityczną uważają ludzie niespokojni i krótkowzroczni – mają jedynie relatywne i drugorzędne znaczenie. (…) Historia współczesna pokazuje natomiast stosowanie zasady solidarności i równowagi (…) oraz zjednoczonych wysiłków państw przeciwko supremacji jednej potęgi (…) w celu wymuszenia powrotu do prawa zwyczajowego. (…) Kiedy się głęboko zrozumie te prawdy, cóż zostanie z polityki egoistycznej, polityki fantazji i nędznych zysków?”12.

W 1801 roku jednak, kiedy Metternich zaczynał swoją karierę dyplomatyczną, solidarność państw wydawała się nieosiągalna, jako że „nie ma chyba nic trudniejszego do pogodzenia niż odwieczne i niekwestionowane zasady oraz całkowicie im przeciwny i stosowany od wielu lat system postępowania”13. Pozostawało jedynie zadanie stworzenia równowagi sił, bynajmniej nie w celu zagwarantowania powszechnego pokoju, ale dla osiągnięcia akceptowalnego zawieszenia broni. W pierwszych raportach dyplomatycznych sporządzonych przez Metternicha, kiedy jako dwudziestoośmiolatek został mianowany posłem austriackim w Saksonii, znajdujemy koncepcję tej równowagi, która miała być już zawsze wytyczną jego polityki: potęga Francji miała być ograniczona, Austria i Prusy miały zapomnieć o niedawnej przeszłości i wojnach toczonych o Śląsk. Naturalna dla nich miała być polityka współpracy, nie rywalizacji. Warunkiem sine qua non równowagi miała być silna Europa Środkowa, wsparta przez Anglię, jako że interesy mocarstwa wyłącznie handlowego i mocarstwa całkowicie kontynentalnego nie mogły nigdy prowadzić do rywalizacji14.

Równowaga oparta na rachunku potęgi jest jednak najtrudniejsza do ustanowienia, szczególnie w okresie rewolucyjnym następującym po długim okresie pokoju. Uśpione wspomnieniem stabilności państwa skłonne są szukać bezpieczeństwa w bezczynności i mylić bezsilność z brakiem prowokowania. Zdobywca ma zostać okiełznany przez rozum, ewentualnie współpracę – krótko mówiąc: przez politykę, w której założeniach nie mieszczą się śmiertelne zagrożenia lub totalne zniszczenie. Koalicje antyrewolucyjne z reguły udawało się zawiązywać dopiero po długich seriach zdrad i wstrząsów, ponieważ mocarstwa występujące w obronie prawowitości i status quo nie mogą „wiedzieć”, że ich przeciwnik nie jest podatny na oddziaływanie rozumu, dopóki nie dowiedzie tego swoimi działaniami. A kiedy to istotnie nastąpi, system międzynarodowy będzie już wywrócony.

Metternich miał tego doświadczyć w 1804 roku, kiedy to został wysłany w celu wynegocjowania sojuszu z Prusami. Trafił na dwór, na którym przygotowania do samoobrony uznawano za najpewniejszą prowokację wojenną, a we wspólnym działaniu widziano ziarno powszechnej zagłady. Metternich jako bodaj jedyny z sobie współczesnych dostrzegał słabość Prus otoczonych wciąż nimbem Fryderyka Wielkiego, ale zdemoralizowanych długim okresem pokoju. „Istnieje tam – pisał w swoim specyficznym stylu – spisek miernot (…) zjednoczonych wspólnym strachem przed jakimkolwiek zdecydowanym działaniem. (…) Nie ma nikogo, kto przypomniałby królowi, że jego armia być może mogłaby zostać wykorzystana z większym pożytkiem na polu bitwy niż na równinach Berlina i Poczdamu. Monarchia pruska, która od śmierci Fryderyka II (Wielkiego) potroiła swój rozmiar terytorialny, podupadła, jeśli chodzi o realną siłę. Fryderyk Wilhelm III z centrum swoich rozległych posiadłości z pewnością nie użyje wobec Francji, Rosji i Austrii języka znanego Fryderykowi II mówiącemu z murów stolicy, która nigdy nie przestała być kwaterą główną wielkiego obozu warownego”15.

Zbudowanie równowagi zależało więc nie tylko od siły, ale też od zdecydowania dla posłużenia się nią. Jeżeli strach przed Francją uniemożliwiał wspólne działanie, być może remedium mógł być strach przed Rosją. „Prusy zdobędziemy tylko w Rosji” – stwierdził Metternich i rozpoczął kampanię dyplomatyczną, która sprawiła, że nad granicą pruską stanęły wojska rosyjskie z ultimatum o treści: albo sojusz, albo wojna. Król Prus nie zgodził się jednak na tak jawne naruszenie „normalnych relacji” między państwami i zagroził stawieniem oporu przy użyciu siły zbrojnej. Wybuchowi wojny zapobiegł jedynie pośpiech Napoleona, który przerzucił swoje wojska przez część pruskiego terytorium, ściągając tym na siebie gniew urażonego w swej prawości Fryderyka Wilhelma, na który nie zdołał zasłużyć sobie wcześniej jako zdobywca pragnący zdominować Europę. Wydawało się, że wszystko zmierza we właściwym kierunku. Pruski negocjator został wysłany do Wiednia dla uzgodnienia ostatnich szczegółów traktatu sojuszniczego; armia pruska ruszyła w kierunku skrzydła armii francuskiej wkraczającej do Czech, wojska rosyjskie maszerowały przez Polskę. Decydująca klęska Napoleona wydawała się przesądzona.

W obliczu wielkich możliwości ludzie bojaźliwi są jednak bardziej skłonni do strachu niż do odwagi. Tradycje stulecia nieprzerwanej ekspansji oraz „zasady” dyplomacji gabinetowej, wedle których najkorzystniejszy interes można ubić w godzinie największej potrzeby, sprawiły, że Prusy zwlekały z podjęciem ostatecznego zobowiązania. Istotą przeciętności jest to, że przedkłada ona wymierny zysk nad niematerialną korzyść polegającą na poprawieniu własnej pozycji. Prusy wybrały więc ten właśnie moment na targi dotyczące granicy wojskowej wzdłuż Wezery oraz wysunięcie propozycji zbrojnej mediacji na „rozsądnych” warunkach, by uzyskać dodatkowy dowód perfidii Napoleona16. Metternich na próżno wykładał swoją teorię równowagi, bezpieczeństwa opartego na relacjach między państwami, a nie na ich zasięgu terytorialnym; nadaremno zapytywał, jak dane państwo może mediować we własnej sprawie17. Nie był to problem z dziedziny logiki. Gdy Prusy się wahały, armia francuska zwróciła się na południe i pokonała Austriaków i Rosjan pod Austerlitz.

Ponownie osiągnięto punkt, w którym teoria wojen ograniczonych zalecała pokój, podczas gdy realia konfliktu rewolucyjnego nakazywały wytrwałość. Metternich musiał teraz zmagać się z własnym rządem. Przekonywał, że pozorna wszechmoc cesarza Francuzów jest jedynie odbiciem braku jedności wśród jego przeciwników i że połączone armie sprzymierzonych daleko przewyższają liczebnością wojska Napoleona. Nawoływał, by szczerze przyznać się do porażki, ale by posłużyła ona za moralną podstawę do wznowienia wysiłków18. O ile jednak Prusy skorzystały z kryzysu, by przypieczętować swoje zyski, o tyle Austria dostrzegła w nim szansę na zmniejszenie strat i wynegocjowała oddzielny pokój. Tymczasem Napoleon przerzucił swoje wojska w kierunku Prus, nie po to jednak, by je zniszczyć, ale dla zastraszenia Berlina i skłonienia go do przyjęcia roli wspólnika poprzez aneksję Hanoweru, co oddaliłoby Prusy od Wielkiej Brytanii. Armie rosyjskie z kolei wróciły do Polski. „Sto tysięcy ludzi pokonało pięciokrotnie liczniejsze siły – wołał Metternich. – Gdzie jest manna? Kiedy Bóg ukaże się zza kulis?” Dodawał jednocześnie, że jest w stanie warunkowej rozpaczy, ale tylko śmierć, kładąca kres wszelkim nadziejom, mogłaby uczynić tę rozpacz całkowitą19. Nic dziwnego, że od tamtej pory Metternich starał się, by Austria angażowała się w sojusze jako ostatni z potencjalnych aliantów, że nie ufał zapewnieniom o wierności opartym na obietnicach na przyszłość i że zawiązywał sojusze dopiero po długim namyśle, który wydawał się irytujący tym, którzy chcieli współpracy z Austrią, ale który był niezbędny dla sprawdzenia moralnej siły koalicji.

III

Ci, którzy prowadzą politykę obliczoną na uzyskiwanie drobnych korzyści, z natury skłonni są uważać wahanie za substytut działania. Polityka, która poddaje się wpływowi wydarzeń – co w języku formalnym określa się mianem „oczekiwania na rozwój wypadków” – remedium na decyzję rozpoznaną jako błędna będzie prawdopodobnie szukać w przyjęciu postawy dokładnie przeciwnej, nie biorąc pod uwagę możliwości rozwiązań pośrednich. I tak Prusy, których wahanie w znacznej mierze przyczyniło się do katastrofy roku 180520, nagle uświadomiły sobie, że mimo przyłączenia Hanoweru ich relatywna pozycja pogorszyła się, i pochopnie rzuciły się do walki z Francją, czego tak rozpaczliwie starały się uniknąć rok wcześniej. Napoleona jednak nie dało się pokonać w pojedynkę. Pod Jeną i Auerstedt Prusy spotkał ten sam los, co Austrię pod Austerlitz. Obiecane wsparcie rosyjskie raz jeszcze okazało się iluzoryczne. Po klęsce Rosjan pod Frydlandem Napoleon i Aleksander spotkali się na tratwie na rzece Niemen w Tylży, by dokonać ostatecznego podziału świata.

Ostateczne obalenie istniejącej struktury zdawało się, paradoksalnie, przywracać Metternichowi wiarę w ostateczny triumf. Teraz bowiem niewspółmierność między materialną i moralną bazą Napoleona stała się oczywista, siły pośredniczące zostały wyeliminowane, skończył się czas nieograniczonych zwycięstw w ograniczonych wojnach. Zwycięstwo miało odtąd zależeć od siły wewnętrznej, a Napoleon, nie zdoławszy umocować swoich podbojów w systemie zobowiązań, miał przekonać się, że jego potęgę nadwątlać będzie ciągła konieczność stosowania siły. W międzyczasie Metternich został ambasadorem w Paryżu, skąd zasypywał Wiedeń radami – formułowanymi w subtelny i pełen szacunku, ale jednocześnie uporczywy sposób – dotyczącymi reorganizacji wewnętrznej, kontynuowania reform wojskowych, uchylania się od sugerowanego przez Napoleona rozbrojenia, wzmacniania spójności narodowej. „Opinia publiczna – pisał w 1808 roku – to jedno z najsilniejszych narzędzi, które niczym religia dociera do najgłębszych zakamarków, w których środki administracyjne tracą moc oddziaływania; pogarda wobec opinii publicznej jest równie niebezpieczna jak pogarda wobec zasad moralnych (…). [Opinia publiczna] wymaga szczególnego kultu (…). Potomnym trudno będzie uwierzyć, że uważaliśmy milczenie za skuteczną broń (…) w tym stuleciu słów”21. Swoje cele podsumowywał zaś w wymownej depeszy napisanej krótko po wydarzeniach w Tylży w 1807 roku: „Dzięki mądrości naszego rządu nadejdzie dzień, w którym trzysta tysięcy ludzi [kierowanych tą samą wolą i zmierzających w stronę wspólnego celu] odegra czołową rolę w Europie ogarniętej powszechną anarchią, w jednym z tych okresów, które zawsze następują po wielkich uzurpacjach [i zacierają nawet ślady po zdobywcach]. Nikt nie może przewidzieć, kiedy ten okres dokładnie nastąpi, ale jego nadejścia nic nie spowalnia, z wyjątkiem życia jednego człowieka, [i którego cały geniusz tegoż człowieka tym bardziej nie zdoła opóźnić], że nie podjął on jeszcze najmniejszego działania, aby zapobiec nieuniknionym tego skutkom”22. Siła mogła podbić świat, ale nie mogła nadać sobie prawowitości. Zadaniem Austrii było wytrwać niezłomnie w roli powiernika tego wszystkiego, co pozostało z dawnych zasad i starych form, a to z czasem miało przynieść jej potężnych sojuszników23.

Wojna w Hiszpanii zdawała się potwierdzać przewidywania Metternicha. Napoleon po raz pierwszy zetknął się z przeciwnikiem, który nie kapitulował po przegranej bitwie i którego zasoby nie powiększały zasobów Francji. Początkowe niepowodzenia świeżych wojsk francuskich rozwiały mit o niezwyciężoności cesarza Francuzów. „Poznaliśmy wielki sekret – pisał Metternich w 1808 roku – Napoleon ma tylko jedną armię – Grande Armée, a francuscy rekruci nie przewyższają rekrutów innych narodów”. Austriacki minister przyjął za pewnik, że Hiszpania zostanie pokonana militarnie, ale nie spacyfikowana. Jako że charakter Napoleona nie pozwoli mu myśleć o wycofaniu się, wojna na Półwyspie Iberyjskim będzie drenować francuskie zasoby ludzkie i materiałowe. Jeszcze ważniejszy był zysk moralny. Austerlitz pokazało, że ryzykownie jest być wrogiem Napoleona; Jena – że zachowywanie neutralności to przepis na katastrofę; Hiszpania dowodziła jednak ponad wszelką wątpliwość, że bycie przyjacielem Napoleona prowadzi do zguby.

Jakie więc były możliwości? Być sobą – przekonywał Metternich – i nie marnować ani chwili w dziele odrabiania poniesionych strat24. Nie było wątpliwości, że Napoleon dąży do zniszczenia Austrii, ponieważ jej istnienie – zarówno przez jej rozmiar, jak i zasady, które reprezentowała – było nie do pogodzenia z jego hegemonią25. Jak jednak dowiodła kampania hiszpańska, istniały granice dla uzurpacji. Co więcej, zdeterminowany przeciwnik Napoleona mógł teraz znaleźć sojuszników w samej Francji, mianowicie w tych wszystkich, którzy nasycili się już chwałą i pragnęli spożywać jej frukta w spokoju – dotyczyło to przede wszystkim Talleyranda i Fouchégo, których Metternich opisywał jako marynarzy gotowych do buntu przeciwko śmiałemu kapitanowi, ale dopiero wtedy, kiedy statek uderzy w jakieś skały26. Jak miał (według Metternicha) stwierdzić Talleyrand, jakakolwiek wojna toczona poza naturalnymi granicami Renu, Alp i Pirenejów nie była już wojną Francji, ale wojną Napoleona.

Metternich nie szukał jednak sojuszników tylko we Francji. Po raz kolejny odkurzył swój plan porozumienia austriacko-rosyjskiego. Zaproponował, by zwrócić się bezpośrednio do cara ze szczerym wyjaśnieniem determinacji Austrii i trudności, przed jakimi stała, a także z konkretną propozycją współpracy wojskowej27. Rosyjskiemu ministrowi spraw zagranicznych, Rumiancewowi, który przebywał wówczas w Paryżu, tłumaczył, że sojusz rosyjsko-francuski jest nienaturalny, a trwały pokój w Europie nie będzie możliwy bez silnego centrum28. Wykłady na temat natury równowagi nie przyniosły jednak rezultatu. W 1809 roku, podobnie jak w 1805 i 1806, Rosja zachowała się biernie, podczas gdy zdobywca zbliżał się do jej granic.

I tak Austria w 1809 roku znalazła się w stanie wojny o przetrwanie, prowadzonej – po raz pierwszy i ostatni w okresie Metternicha – pod hasłem tożsamości narodowej i przy użyciu armii opartej na poborze. Nawet sam Metternich dał się porwać fali narodowego entuzjazmu, tak obcego jego kosmopolitycznemu światopoglądowi. „[Napoleon] swe nadzieje na sukces – pisał do swego przełożonego, Stadiona – opiera na opieszałości naszych działań, na rozluźnieniu, w jakie popadniemy po pierwszym sukcesie lub na zniechęceniu (…) i paraliżu sił fizycznych, jakie dopadną nas po naszej pierwszej porażce. (…) Przyjmijmy jego zasady za swoje. Nie uważajmy się za zwycięzców aż do następnego dnia po bitwie ani za pokonanych aż do czterech dni po. (…) trzymajmy zawsze miecz w jednej ręce, a gałązkę oliwną w drugiej; zawsze gotowi do negocjacji, negocjujmy tylko prąc naprzód. (…) Człowiek musi, według najprostszych obliczeń, ponosić co najmniej takie samo ryzyko jak starożytne i wspaniałe Imperium (…). Po raz pierwszy od dawna jesteśmy silni w sobie, (…) wykorzystajmy to i nigdy nie zapominajmy, że rok 1809 jest albo końcem starej, albo początkiem nowej epoki”29.

Miało być jednak inaczej. We wszechświecie może istnieć porządek rzeczy, ale jego działanie nie objawia się w określonym czasie, a już na pewno nie w jego krótkim wycinku. Najwspanialsza armia, jaką kiedykolwiek wystawiła Austria, została pokonana, a cesarz, nie chcąc ryzykować wszystkiego, poprosił o pokój. Pod rządami Metternicha Austria nigdy już nie miała podjąć samotnych wysiłków ani kłaść swego losu na szalę, polegając na moralnej postawie swojego ludu. Wojna 1809 roku nie była więc ani końcem, ani początkiem epoki, ale raczej punktem zwrotnym i kontynuacją. Punktem zwrotnym, ponieważ potwierdziła – i tak już bardzo silne – wątpliwości cesarza w kwestii dalszego bazowania na poparciu licznych narodowości jego wielojęzycznego cesarstwa. Od tej pory bezpieczeństwa upatrywać miał w stabilności, w ograniczonych do minimum zmianach istniejących instytucji. Kontynuację z kolei można dostrzec w systemie rządów, które straciły rozmach i pewność siebie, które znały swoje granice, ale nie potrafiły określić celów, szczególnie w sprawach wewnętrznych, i które zabezpieczały się przed nadmiernym ryzykiem poprzez pieczołowite angażowanie jak największej liczby sojuszników. Fundamenty „systemu Metternicha” zostały położone w 1809 roku.

W tym samym roku cesarz Franciszek zaoferował Metternichowi stanowisko ministra spraw zagranicznych, które Nadreńczyk miał piastować przez trzydzieści dziewięć lat. Symboliczny dla lekcji wyciągniętej przez Austrię z wojny był fakt, że człowiek, który najbardziej do niej nawoływał, został teraz architektem pokoju – tym, który przebiegłością, cierpliwością i manipulacją miał naprawić to, co utracono poprzez całkowite zaangażowanie.

IV

Państwo pokonane w wojnie i zagrożone rozpadem ma dwie, generalnie rzecz ujmując, możliwości: otwarty sprzeciw lub perswazję. Jeżeli uzna porażkę za efekt niewystarczającej determinacji, a nie braku siły, będzie dążyło do nadrobienia swoich słabości na polu bitwy poprzez większą mobilizację własnych zasobów i podniesienie morale, aż nadejdzie bardziej sprzyjająca okazja, która pozwoli ponownie spróbować walki zbrojnej. Taką postawę przyjęła Austria po 1805 roku. Państwo może także uznać swoją fizyczną bezsilność i dążyć do zachowania substancji narodowej poprzez ułożenie się ze zwycięzcą. Nie jest to być może polityka heroiczna, niemniej w pewnych okolicznościach może być najbardziej heroiczną ze wszystkich. Współpracować, nie tracąc ducha, asystować, nie poświęcając własnej tożsamości, w wymuszonym milczeniu i pod przykrywką poddaństwa pracować na rzecz wyzwolenia – czy istnieje trudniejszy sprawdzian moralnej wytrzymałości?

Taka była w każdym razie polityka Austrii po roku 1809, wymuszona, przynajmniej częściowo, przez jej fizyczną bezsilność. Traktat pokojowy pozbawił ją bowiem jednej trzeciej terytorium, jej bastionów obronnych i dostępu do morza. Prowincje Iliryjskie utworzone przez Francję wzdłuż wybrzeża Adriatyku zwiastowały przyszłe zamiary wobec Węgier, podczas gdy na północy Księstwo Warszawskie stanowiło zastaw na poczet poprawnego zachowania Austrii. Do tego kondycja finansowa cesarstwa była tak fatalna, że Napoleon nie zdecydował się nawet na ograniczenie jego armii, zdając sobie doskonale sprawę, że Austria nie dysponuje odpowiednimi zasobami, by utrzymywać znaczące siły zbrojne. „Jeśli po 1805 roku – przekazał Metternich cesarzowi w swej pierwszej deklaracji politycznej – była jeszcze wystarczająco silna, by pracować na rzecz powszechnego wyzwolenia (…), teraz będzie zmuszona szukać swego bezpieczeństwa w dostosowaniu się do (…) systemu francuskiego. Nie muszę powtarzać Waszej Wysokości, jak bardzo nie pasujemy do tego systemu, tak przeciwnego wszelkim zasadom właściwie pojętej polityki (…). Ale nigdy już nie będziemy mogli myśleć o oporze (…) bez pomocy Rosji. (…) Ten chwiejny dwór obudzi się szybciej, gdy wskutek swojej nędznej polityki nie będzie już mógł zdobyć żadnej wyłącznej zasługi. (…) Pozostaje nam zatem tylko jedno wyjście: zachować siły na lepsze czasy, pracować na rzecz przetrwania za pomocą bardziej subtelnych środków – i nie patrzeć wstecz”30.

Metternich łączył tu wszystkie elementy swojej polityki: przekonanie o niezgodności między systemem podboju a zorganizowaną społecznością międzynarodową, nieufność wobec Rosji, fiasko sojuszy, elastyczność taktyki dla osiągnięcia celu, który – jako że stanowił odzwierciedlenie uniwersalnych praw – był nieunikniony, nawet jeżeli wydawał się tak odległy. Metternich proponował politykę, którą dzisiaj określilibyśmy mianem „kolaboracji”. Taką politykę prowadzić może wyłącznie państwo pewne swej moralnej siły lub państwo przytłoczone świadomością moralnej niemocy. Jest to polityka, która doprowadza do wyjątkowego napięcia w obszarze zobowiązań wobec własnego państwa, ponieważ nie może ona nigdy być legitymizowana przez swoje prawdziwe motywacje. Jej powodzenie zależy od stworzenia pozorów szczerości; sztuka polega na tym – jak to raz ujął Metternich – by udawać durnia, nie będąc nim. Ujawnienie własnych celów to proszenie się o katastrofę, zbyt duże powodzenie może spowodować wewnętrzny rozkład. W takich okresach niegodziwca od bohatera i zdrajcę od męża stanu odróżnić można nie na podstawie ich działań, ale motywacji. W którym momencie kolaboracja zaczyna niszczyć substancję narodową, w którym momencie staje się wymówką dla wybrania linii najmniejszego oporu – oto problemy, które nie mogą być rozstrzygnięte drogą abstrakcyjnego rozumowania, a jedynie przez ludzi, którzy przeszli taką próbę. Politykę kolaboracji z powodzeniem prowadzić może jedynie organizm społeczny o dużej spoistości i wysokim morale, ponieważ zakłada ona taki stopień zaufania do przywódców, przy którym zdrada wydaje się czymś nie do pomyślenia. Siła moralna Austrii, na której Metternich opierał swoje nadzieje na zwycięstwo wojenne, zawiodła na polu bitwy – ocaliła jednak państwo w okresie upokarzającego pokoju.

Tak wyglądała więc polityka Metternicha: pozostawić sobie możliwość wyboru każdej z opcji, zachować maksymalną swobodę działania, ale wszelkim zobowiązaniom postawić wyraźną granicę – konieczność pozyskania zaufania Francji. Austria dołączyła do systemu kontynentalnego skierowanego przeciwko Anglii, ale nigdy nie zerwała z nią stosunków. Metternich pozostawał w ścisłym kontakcie z Hardenbergiem, posłem hanowerskim – a więc de facto ambasadorem księcia regenta Wielkiej Brytanii. Posunął się nawet do tego, że za pośrednictwem Hardenberga wyraził nadzieję, iż relacje między Austrią a Wielką Brytanią nie tylko pozostaną przyjazne, ale rozwiną się i obejmą także wzajemne konsultacje31. Z Rosją utrzymywano poprawne relacje, niemniej nie pozostawiano wątpliwości, że to pobłażliwość Francji, a nie wsparcie ze strony Rosji, uznawane jest za podstawę polityki Austrii. Warunkiem przetrwania Austrii było rozluźnienie nacisku ze strony Francji. Nacisk jednak nie mógł być złagodzony, a negocjacje nie miałyby sensu bez stworzenia podstaw zaufania. Zaufanie wymagało zaś zasady, na której przyjęcie gotów byłby się zgodzić Napoleon, która utożsamiałaby – przynajmniej do pewnego stopnia – interesy Austrii i Francji. Jak pogodzić pretensje do hegemonii z dążeniem do równowagi? Jak pogodzić cele państwa, traktującego każde ograniczenie jako wyzwanie, z potrzebami cesarstwa, dla którego ograniczenie było warunkiem przetrwania?

W napoleońskiej strukturze był jednak jeden słaby punkt, na który Metternich nie przestawał zwracać uwagi: że prawowitość nie może być narzucona, wymaga akceptacji; że mimo wszystkich podbojów los cesarstwa francuskiego zespolony jest z życiem jednego człowieka. Metternich odwołał się więc do poczucia niepewności parweniusza, by stworzyć jedyną więź, którą Napoleon gotów był uznać za „uprawnienie”. Wymienił prawowitość za czas, nadzieję na trwałość za obietnicę przetrwania. Zaaranżował małżeństwo córki cesarza Franciszka, Jego Apostolskiej Mości i ostatniego świętego cesarza rzymskiego, którego dynastia panowała od pięciuset lat, z Napoleonem, Korsykaninem, który rządził od lat dziesięciu. „Napoleon za każdym razem, kiedy coś zniszczy (…), mówi o gwarancjach – pisał Metternich do cesarza w 1810 roku. – Słowa tego, w jego tradycyjnym znaczeniu, nie sposób pogodzić z jego sposobem działania. Gwarancja zazwyczaj opiera się tylko na danym stanie stosunków politycznych jakiegoś państwa wobec innego lub kilku innych. Napoleon nie ceni jednak w gwarancji jej wymiaru politycznego; interesuje go rzeczywistość, zabezpieczenie. Dlatego też nawet każda uzurpacja staje się dla niego gwarancją jego siły i jego istnienia (…). Rozumując w ten sposób, obalenie każdego kolejnego tronu (…) motywuje jako gwarancję (…). W małżeństwie z córką Waszej Cesarskiej Mości Napoleon znalazł tak rozumianą gwarancję, której na próżno szukał wcześniej (…) w obaleniu tronu austriackiego”32. W ten sposób Metternich przerzucił most nad charakteryzującą sytuacje rewolucyjne przepaścią pomiędzy przeciwstawnymi koncepcjami prawowitości, sięgając śmiało po koncepcję Napoleona – jedyną, jaką ten mógł uznać – i używając jej przeciwko niemu. I tak jak podboje Napoleona wynikały z tego, że polityka o nieograniczonych celach nie mieściła się w wyobraźni jego przeciwników, tak przyczyną ostatecznego upadku cesarza był fakt, że nie potrafił on pojąć niestabilności relacji dynastycznych.

Metternich nie czekał długo, by wyciągnąć korzyści ze swojego nowego położenia. Przyjechał do Paryża, by pomóc nowej cesarzowej w aklimatyzacji – a jednocześnie, by odgadnąć następny ruch Napoleona. Uzyskał bardzo niewiele ustępstw: nieznaczne obniżenie kwoty odszkodowań wojennych, zgodę na wyemitowanie pożyczki w Belgii oraz pośredniczenie między papieżem a Napoleonem. Wyjechał jednak z Paryża z bezcennym przekonaniem: że inwazja francuska na Rosję jest nieunikniona, że prawdopodobnie dojdzie do niej w lecie 1812 roku i że z tego powodu, jeżeli nie z innego, Austria będzie miała chwilę wytchnienia. Chociaż Austria wykorzystała okres pokoju na odbudowę swoich finansów, zbliżająca się wojna postawiła ją przed nowym dylematem. Sojusz z Rosją bowiem, o który tak długo i desperacko zabiegała, wydawał się teraz łatwy do osiągnięcia, a równowaga kontynentalna znów była w zasięgu ręki. Możliwość zawarcia sojuszu zaczęły dyskretnie sondować nawet Prusy, od traktatu w Tylży zredukowane do rangi państwa drugorzędnego. Metternich jednak doskonale zdawał sobie sprawę, że po klęsce 1809 roku cesarstwo austriackie nie może już sobie pozwolić na najmniejszy błąd. Wiedział, że kolejna przegrana lub nawet przedłużająca się wojna doprowadziłaby do rozpadu państwa i nie ufał ani fizycznej sile Prus, ani moralnej kondycji Rosji. Z drugiej strony – argumentował Metternich w memorandum skierowanym do cesarza – sojusz z Francją nie wchodził w rachubę, ponieważ podważyłby źródło siły Austrii, jakim były jej pretensje do moralnej wyższości. Neutralność z kolei ściągnęłaby wrogość Rosji bez uzyskania przyjaźni Francji, pozbawiając Austrię jakiegokolwiek głosu w przyszłych ustaleniach pokojowych i skazując ją na rolę państwa drugorzędnego33.

Ciąg paradoksów może być pociągający dla filozofa, ale jest koszmarem dla męża stanu, który musi je nie tylko rozważać, ale i rozwiązywać. Sojusz z Rosją mógł prowadzić do klęski Napoleona, ale mógł także ściągnąć na Austrię główny ciężar wojny i zakończyć się kolejną rosyjską zdradą. Sojusz z Francją podważyłby moralną pozycję Austrii, a zbrojna neutralność wyczerpałaby jej zasoby materialne. Austria znalazła się więc dokładnie w punkcie, w którym kolaboracja zaczyna przynosić malejące korzyści i gdzie przebiega granica między biernym oporem a utratą woli walki. Metternich spróbował uciec od tego problemu poprzez ograniczanie zobowiązań Austrii, podczas gdy pozostałe państwa rozszerzały swoje. Liczył na odzyskanie pewnej swobody działania, tymczasem wykorzystując kryzys dla wzmocnienia państwa. W tym celu zdecydował się na kolejny krok na drodze przystosowania się do polityki francuskiej, zabezpieczony jednak w sposób zaświadczający o jego wewnętrznej rezerwie. Z Francją wynegocjowano sojusz przewidujący wystawienie przez Austrię trzydziestotysięcznego korpusu posiłkowego, który miał być oddany pod bezpośrednie dowództwo Napoleona i korzystać z francuskiego zaopatrzenia. W zamian Napoleon gwarantował integralność cesarstwa Habsburgów i obiecywał Austrii nie tylko rekompensaty terytorialne proporcjonalne do jej wysiłków, ale także „pomnik” – dodatkową i przypuszczalnie „nieproporcjonalną” gratyfikację terytorialną, mającą symbolizować trwałą harmonię między Francją i Austrią34. Cokolwiek myśleć o moralności tego posunięcia, Metternich bez wątpienia osiągnął swój cel. Austria mogła się zbroić, nie tylko bez sprzeciwu Francji, ale za jej zachętą. Zapewniła sobie udział w kształtowaniu porozumienia pokojowego oraz symboliczny wyraz uprzywilejowanej pozycji w systemie francuskim. Przyrost terytorialny uzależniony był od francuskiego zwycięstwa – w tym przypadku stanowiłby przeciwwagę dla potęgi francuskiej – i pozbawiony znaczenia w przypadku porażki Napoleona. Metternich nie bez racji określił austriacki wysiłek wojenny jako wojnę nie zdobywczą i nie obronną, lecz zachowawczą (Erhaltungskrieg)35. Był to sojusz infiniment limité [nieskończenie ograniczony]36.

Pozostawało teraz jasno określić granice austriackiego zaangażowania. Metternich powiedział Hardenbergowi, że Austria nie miała innego wyjścia, że nigdy nie przestanie uważać się za centrum oporu wobec Napoleona, ale otwarty opór byłby ryzykowny, dopóki Austria się nie wzmocni, i wezwał Wielką Brytanię do zwiększenia dywersji w Hiszpanii37. Jednocześnie zapewnił Rosję, że Austria nie ma agresywnych zamiarów, i wysunął zaskakującą propozycję, by Austria i Rosja porozumiały się w sprawie prowadzenia wojny w celu zachowania austriackiego korpusu posiłkowego i uchronienia go od poważniejszego udziału w głównej operacji. Zasugerował, by Rosja skoncentrowała wojska w Galicji, uzasadniając w ten sposób bezczynność Austrii i dostarczając pretekstu do utworzenia kolejnego korpusu armijnego38. Uchylił się jednak od postulowanego przez Rosjan przedstawienia tych ofert na piśmie. Zdecydowany nie ryzykować istnienia Austrii w pierwszej bitwie, Metternich za pomocą zręcznych manewrów starał się osiągnąć izolację, którą szczęśliwszym państwom zapewniało wyspiarskie położenie, i dopiero po ocenieniu konstelacji sił miał zamiar pozwolić Austrii odegrać jej realną i tradycyjną rolę, polegającą na zorganizowaniu koalicji i legitymizacji pokoju.

V

Takie było więc stanowisko Metternicha w chwili, kiedy dotarły do niego pierwsze wieści o katastrofie Wielkiej Armii w Rosji. Wojna 1805 roku nauczyła go, jak niepewne mogą być sojusze, wojna 1809 roku – że są one konieczne. Wydarzenia 1805 roku przekonały go o tym, że bezpośrednie niebezpieczeństwo może przemawiać za polityką izolacji tak samo, jak za poszukiwaniem koalicji, i że polityka kontynentalna nie może być prowadzona ad hoc. Po katastrofie roku 1809 wyzbył się złudzenia, jakoby narodowy zapał mógł zastąpić bazę materialną. Przez cały ten okres zachowanie Rosji było niejednoznaczne. Przyczyniła się ona do zniszczenia mocarstw, które mogły stanowić barierę dla Francji, i – dopóki jej własne terytorium nie zostało zagrożone – wycofywała się z walki po pierwszej porażce. Teraz, kiedy wojska rosyjskie posuwały się na zachód, Metternich obawiał się ich powodzenia tak samo jak ich niezdecydowania. Nie po to przez prawie dekadę walczył o równowagę, by panowanie Zachodu zamienić na dominację Wschodu, i nie po to pracował nad przywróceniem Austrii odrobiny sił, by zaryzykować je w porywie entuzjazmu. Kiedy Rosjanie zwrócili uwagę, że nadszedł czas na zmianę stron, Metternich odparł, że Austria nie znalazła się w swojej obecnej sytuacji z własnej woli, że państwo, którego samo istnienie zależy od uznania świętości traktatów, nie może tak po prostu zerwać sojuszu, i że polityka Austrii opiera się nie na sentymentach, ale na zimnej kalkulacji39.

Nadszedł istotnie moment, w którym – jak przewidywał Metternich – trzysta tysięcy ludzi mogło odegrać pierwszoplanową rolę w ogarniętej anarchią Europie. Austria dysponowała jednak zaledwie jedną piątą tej liczby, z czego połowa przebywała w Rosji wraz z Napoleonem. Co nawet ważniejsze, Austria musiała poddać próbie nie tylko determinację Rosjan, ale i sprawdzić, jakiego typu wojnę będą oni prowadzić. Wiedeń nie był bowiem zainteresowany wolnością narodów, ale wolnością historycznych państw. Wojna ludowa mogła pociągnąć za sobą rozpad wielojęzycznego cesarstwa, narodowa krucjata mogła prowadzić do obalenia dynastii, na których opierała się pozycja Austrii w Niemczech. „Jakże ciężki jest upadek wielkiego człowieka (Que la chute d’un grand homme est lourde) – wołał Metternich. – (…) Wszystkie plany biednych mocarstw centralnych muszą być podporządkowane temu, by nie zostać zmielonym na proch (zermalmt)”40. Wszystko zależało więc nie tylko od klęski Napoleona, ale i od sposobu, w jaki do niej dojdzie; nie tylko od stworzenia koalicji, ale i od zasady, w imię której będzie ona walczyć.

„Jeżeli wielkie państwo zmuszone jest do działania w sytuacji, która stanowi dla niego zagrożenie – powiedział Metternich w czasie wojny krymskiej, w sytuacji, którą zawsze uważał za analogiczną do tej z 1813 roku – musi przynajmniej zabezpieczyć dla siebie pozycję najwyższego przywódcy”41. Przykazanie to było jeszcze ważniejsze dla wielkiego cesarstwa centralnego, położonego pośrodku walczących ze sobą państw, których tyły były chronione przez morza lub stepy: „Zanim Austria przystąpi do wojny, musi zabezpieczyć nie tylko swoją pozycję militarną, ale i moralną”42. Było jasne, czego wymaga moralna pozycja Austrii: wojny państw, nie narodów, koalicji legitymizowanej przez doktryny konserwatyzmu oraz stabilności, i stworzonej – w miarę możliwości – w zgodzie z istniejącymi traktatami, a nie poprzez ich zerwanie.

Ponadto kalkulacje potęgi skłaniały Metternicha do ostrożności. Napoleon bowiem, choć pokonany w Rosji, był nadal panem Niderlandów, Włoch oraz Ilirii. Drugorzędne państwa niemieckie należące do Związku Reńskiego wciąż były satelitami Francji, a Prusy – jej sojusznikiem. Metternicha utwierdzało też w jego rozważnej polityce przekonanie, że oto nadszedł czas, by wykorzystać znajomość charakteru cesarza Francuzów. „Z Napoleonem spędziłem lata – napisał w 1820 roku – niejako przy partii szachów, podczas której nie spuszczaliśmy się nawzajem z oczu: ja, by dać mu mata, on – by zmiażdżyć mnie razem ze wszystkimi figurami”43. Było to symboliczne przedstawienie zasadniczego zagadnienia tamtej epoki: człowiek woli naprzeciw człowieka rozumu, zasada uniwersalności wobec poczucia ograniczenia, demonstracja siły versus odwołanie do prawowitości. Niezależnie jednak od wszelkich innych wniosków z wydarzeń roku 1812, pokazały one, że w tej partii szachów nie można już wygrywać, miażdżąc przeciwnika lub bierki – że trzeba podporządkować się jej regułom, które premiowały subtelność, a nie brutalną siłę. Im dłużej Napoleon zwlekał z uznaniem tej prawdy, tym pewniejsza była jego ostateczna klęska. Uniwersalne roszczenia, jeśli są poparte znacznymi siłami lub ich przeciwnikom brakuje determinacji, mogą, przez sam swój ogrom, doprowadzić do dezintegracji struktury stosunków międzynarodowych. Ale gdy środki są ograniczone, a przeciwnik zdecydowany, pamięć o wielkich sukcesach może wywołać złudzenie, które jest preludium katastrofy.

Metternich nie zdecydował się na grę, która polegałaby na śmiałych manewrach, w której ryzykowano by wszystko dla szybkiego dania przeciwnikowi mata. Jego gra była raczej przemyślana i przebiegła, pozwalająca na sukcesywne organizowanie własnych zasobów. Była to gra, w której przewagę uzyskiwano poprzez stopniową zmianę pozycji, a ruchy przeciwnika wykorzystywano najpierw do sparaliżowania, a następnie do zniszczenia go. Podjęcie takiej gry wymagało odwagi, musiała bowiem być prowadzona w samotności, a niezrozumienie i obelgi spadały zarówno ze strony przyjaciół, jak i wrogów. Wymagało niewzruszonego spokoju, gdyż jeden niewłaściwy ruch mógł oznaczać katastrofę, a utrata pewności siebie zwiastować izolację. Wielkość tej gry wynikała ze zręczności wykonywanych ruchów, a nie z ożywiającej ją koncepcji. Gra ta zakończyła się zdobyciem przez Austrię naczelnego dowództwa nad przymierzem, oddaleniem działań wojennych od jej terytorium, oparciem koalicji na rządach, a nie na narodach, a przez to zapewnieniem pokoju legitymizowanego w sposób sprzyjający przetrwaniu monarchii Habsburgów. W rozgrywce tej nie było heroizmu, ale ocaliła ona cesarstwo.

Gambitem otwierającym Metternicha była depesza do austriackiego chargé d’affaires przy francuskiej kwaterze głównej w Wilnie, wysłana 9 grudnia, kiedy było już jasne, że wyprawa Napoleona zakończyła się niepowodzeniem, ale nie wiedziano jeszcze, jak dotkliwą poniósł on porażkę. Łącząc subtelność i sarkazm, pojednawczość i groźbę, treść tej depeszy nadała ton kolejnym działaniom i zdecydowała o charakterze dalszej gry. Depesza ta była zaledwie początkiem skomplikowanego manewru, którego konsekwencje miały się w pełni objawić dopiero za siedem miesięcy, niemniej jej znaczenie wynikało nie tyle z treści, co z jej tonu, przemyconej w niej deklaracji niezależności, która w oczach Metternicha była dla państwa tym, czym zdrowie dla jednostki44. Zaczynała się od ironicznego podsumowania bieżącej sytuacji: „(…) zbyt duży szacunek żywimy wobec największego wodza naszego stulecia, by pozwolić sobie na kontrolowanie jego przedsięwzięć militarnych. Jest to zagadnienie nowe; rząd petersburski dał tak wiele dowodów swojej (…) słabości, że najzimniejsza kalkulacja pozwalała na przyjęcie założenia, że (…) przedsięwzięcie tak dalece nieprawdopodobne, jak zajęcie Moskwy, skłoniłoby cesarza Aleksandra do podjęcia rozmów. Nadzieja ta nie spełniła się; Rosji dotychczas łatwo przychodziło porzucać swoich sojuszników, ale – jak się okazało – nie jest skłonna porzucić swoich bardziej bezpośrednich interesów”.

Po tych uwagach wstępnych następowała długa analiza uwarunkowań militarnych i psychologicznych, prowadząca finalnie do wniosku, że wszystkie zwycięstwa Wielkiej Armii nic nie dały, że podbój Rosji jest niemożliwy i że nie ma motywacji do zawarcia odrębnego pokoju. Jakie było więc rozwiązanie? Przyjęcie usług Austrii – odpowiadał Metternich – dla wynegocjowania powszechnego pokoju; tylko Austria – twierdził – może zwrócić się do innych narodów w sposób nieuchybiający ich godności, będąc jednocześnie związana z Francją więzami dynastycznymi. Państwo, które trzymało w ryzach pięćdziesiąt milionów ludzi w centrum Europy, miało obowiązek podnosić kwestię pokoju nawet wobec Francji, choćby tylko dla zachowania pozorów. Po tym groźnym zapewnieniu o dobrej wierze Austrii następowała kolejna dwuznaczność: „Wydaje się, że cesarz Francuzów przewidywał obecny rozwój wydarzeń, powtarzając mi tak często, że [jego] małżeństwo [z Marią Ludwiką] zmieniło oblicze Europy. Nadchodzi chwila, być może już nadeszła, kiedy Napoleon będzie mógł wyciągnąć realne [wyróżnienie – H.K.] korzyści z tego szczęśliwego sojuszu”. Depesza kończyła się zaś zdaniem, subtelnie dwuznacznym i przewrotnie śmiałym, na które Metternich położył podwójny nacisk: „Kiedy nasz Najjaśniejszy Pan dowiedział się o opuszczeniu Moskwy, istotę swoich uczuć i swojej polityki wyraził tymi zwięzłymi słowami: »Nadszedł moment, kiedy będę mógł udowodnić cesarzowi Francuzów, kim jestem!«. Ograniczę się do powtórzenia tych słów Jego Wysokości, tak prostych, a zarazem tak energicznych, i upoważniam Pana do przekazania ich księciu Bassano [francuskiemu ministrowi spraw zagranicznych – H.K.]. Jakikolwiek komentarz tylko zmniejszy ich siłę”45.

W ten sposób Metternich rozpoczął kampanię, która miała doprowadzić do powstania koalicji przeciw Napoleonowi – proponując swemu antagoniście pokój. Tym samym zrobił pierwszy krok w kierunku uzyskania zgody Paryża na przekształcenie sojuszu w neutralność, neutralności w mediację, a mediacji w wojnę – i wszystkiego tego dokonał w imię istniejących traktatów, motywując to początkowo troską o swego wielkiego sojusznika. Można by zapytać, dlaczego Metternich zdecydował się na tak okrężną drogę, metodę tak skomplikowaną i tak trudną do usankcjonowania. Dlaczego nie miałby spróbować dostosowania struktury wewnętrznej Austrii do ogarniającego Europę narodowego zapału? Mąż stanu musi jednak pracować z materiałem, jakim dysponuje, a struktura wewnętrzna Austrii była sztywna, paradoksalnie o wiele bardziej sztywna niż struktura systemu międzynarodowego. Zanim jednak zbadamy wpływ struktury wewnętrznej Austrii na politykę zagraniczną Metternicha, musimy przyjrzeć się innemu mężowi stanu, ministrowi spraw zagranicznych państwa, które najwytrwalej walczyło z Napoleonem. On również próbował ożywić koalicję i jego wystąpienie również wiązało się z przedstawieniem planu pokojowego.

1 C. Metternich, Aus Metternich’s Nachgelassenen Papieren, t. I–VIII, red. A. v. Klinkowström, Wien 1880[–1884] (dalej jako NP); tu: t. VIII, s. 186.

2 NP, I, s. 35.

3 NP, III, s. 322 i n.

4 NP, VIII, s. 185.

5 NP, VII, s. 635.

6 NP, VIII, s. 184.

7 NP, I, s. 33.

8 Zob. NP, III, s. 342 lub NP, III, s. 357 – wśród wielu przykładów. Na temat myśli politycznej Metternicha zob. rozdział XI.

9 W. Oncken, Oesterreich und Preussen im Befreiungskriege, t. I–II, Berlin 1876–1879, tu: t. II, s. 88. Raport ten, napisany dla księcia regenta Wielkiej Brytanii (który był, rzecz jasna, także elektorem Hanoweru i pragnął sprzymierzyć się z Austrią przeciwko Napoleonowi), jest być może równie ważny ze względu na światło, jakie rzuca na frustrację, którą staranne machinacje Metternicha wywołały u niektórych jego współczesnych, jak i ze względu na uwagi dotyczące metod Metternicha.

10 H. von Srbik, Metternich der Staatsmann und der Mensch, t. I–II, München 1925, tu: t. I, s. 144.

11 NP, II, s. 174.

12 NP, I, s. 33 i n.

13 NP, II, s. 236.

14 NP, II, s. 4 i n.

15 W. Oncken, Oesterreich und Preussen…, dz. cyt., t. II, s. 535, 536.

16 Warto zwrócić uwagę, że w 1813 roku Metternich prowadził właśnie politykę zbrojnej mediacji. Zob. rozdziały IV i V. Zdaniem historyków pruskich ta zbrojna mediacja miała na celu umożliwienie Prusom zmobilizowania armii.

17 NP, II, s. 64.

18 NP, II, s. 92 i n.

19 H. von Srbik, Metternich der Staatsmann und der Mensch, dz. cyt., t. I, s. 111.

20 W oryginale 1806, ale z kontekstu jasno wynika, że mowa o działaniach poprzedzających klęskę Prus z 1806 – przyp. tłum.

21 NP, II, s. 192. Por. z późniejszymi wypowiedziami Metternicha, np. NP, III, s. 440 lub NP, VIII, s. 238.

22 NP, II, s. 122 i n. [dla lepszego oddania sensu cytowanej wypowiedzi w nawiasach kwadratowych uwzględniono fragmenty opuszczone (bez zaznaczenia) przez Kissingera – przyp. tłum.].

23 H. von Srbik, Metternich der Staatsmann und der Mensch, dz. cyt., t. I, s. 129.

24 NP, II, s. 248 i n.

25 NP, II, s. 178 i n.

26 NP, II, s. 268 i n.

27 Zob. np. NP, II, s. 171 i n., 286 i n.

28 NP, II, s. 27 i n.

29 NP, II, s. 294 i n.

30 NP, II, s. 311 i n.

31 W. Oncken, Oesterreich und Preussen…, dz. cyt., t. II, s. 52. Zob. także F. Luckwaldt, Oesterreich und die Anfänge des Befreiungskrieges von 1813, Berlin 1898, s. 31.

32 NP, II, s. 411.

33 Długa analiza Metternicha dla cesarza zob. NP, II, s. 410 i n.

34 W. Oncken, Oesterreich und Preussen…, dz. cyt., t. II, s. 85.

35 NP, II, s. 440.

36 W. Oncken, Oesterreich und Preussen…, dz. cyt., t. II, s. 47 [zob. też tamże, t. I, s. 29 – przyp. tłum.].

37 W. Oncken, Oesterreich und Preussen…, dz. cyt., t. II, s. 824.

38 Tamże, t. II, s. 93. Zob. także F. Luckwaldt, Oesterreich und die Anfänge des Befreiungskrieges, dz. cyt., s. 39.

39 W. Oncken, Oesterreich und Preussen…, dz. cyt., t. I, s. 47.

40 F. Luckwaldt, Oesterreich und die Anfänge des Befreiungskrieges, dz. cyt., s. 41.

41 NP, VIII, s. 371.

42 NP, VIII, s. 364 i n.

43 NP, III, s. 332.

44 Zob. W. Oncken, Oesterreich und Preussen…, dz. cyt., t. I, s. 18.

45 Tekst depeszy można znaleźć w: W. Oncken, Oesterreich und Preussen…, dz. cyt., t. I, s. 381 i n.

Spis treści

Jan Sadkiewicz, W laboratorium polityki

Podziękowania

I. Wprowadzenie

granice dyplomacji – elementy stabilnego porządku międzynarodowego – wyzwanie dla męża stanu

II. Polityk kontynentalny

osobowość Metternicha – jego spojrzenie na stosunki międzynarodowe – początki kariery dyplomatycznej – powołanie na stanowisko ministra spraw zagranicznych – natura „kolaboracji” – konsekwencje klęski Napoleona w Rosji

Mapa Europy w 1815

III. Polityk wyspiarski

osobowość Castlereagha – jego spojrzenie na stosunki międzynarodowe – Castlereagh a struktura wewnętrzna Wielkiej Brytanii – reakcja Castlereagha na Metternichowską ofertę mediacji – plan Pitta

IV. Metternich i definicja równowagi politycznej

Metternichowska polityka mediacji – jego definicja taktyki Austrii – memorandum Knesebecka – instrukcje Metternicha dla wysłanników do Londynu i kwatery głównej sprzymierzonych – negocjacje z Aleksandrem – Metternichowska koncepcja równowagi politycznej – instrukcja Schwarzenberga – przyczyna wojny i natura pokoju

V. Formowanie koalicji

Metternich i struktura wewnętrzna Austrii – relacje między porządkiem prawowitym a rewolucyjnym – program polityki mocarstwa zachowawczego – początek austriackiej mediacji – funkcja negocjacji w porządku prawowitym i w porządku rewolucyjnym – rozmowa w Dreźnie – kongres w Pradze – natura dyplomacji Metternicha

VI. Testowanie przymierza

wyspiarska koncepcja koalicji – nieufność Castlereagha wobec Metternicha – kwestia polska – Castlereaghowski plan traktatu o przymierzu powszechnym – problemy wojen koalicyjnych – propozycje frankfurckie – Castlereagha rusza na kontynent

VII. Kryzys koalicji

pogląd Castlereagha na przymierze – funkcja celów wojennych – „prawowitość” koalicji – zrozumienie między Castlereaghiem i Metternichem – narada w Langres – kongres w Châtillon (pierwsza faza) – narada w Troyes – określenie celów wojennych

VIII. Traktat w Chaumont i natura pokoju

kongres w Châtillon (faza druga) – nemezis rządów charyzmatycznych – traktat w Chaumont – restauracja Burbonów – dwa rodzaje porozumień pokojowych – traktat paryski

IX. Kongres wiedeński

elementy stabilnego porozumienia – bezpieczeństwo i prawowitość – skład dyplomatyczny w Wiedniu – kwestie proceduralne – negocjacje w sprawie polskiej – negocjacje w sprawie Saksonii – trudności wewnętrzne Castlereagha – Talleyrand dołącza do Wielkiej Czwórki – tajne przymierze z 11 stycznia – ostateczne porozumienie – budowa prawowitego porządku

X. Święte Przymierze i natura bezpieczeństwa

ucieczka Napoleona i jedność Europy – legitymizacja wojny – problemy bezpieczeństwa zbiorowego – drugi traktat paryski – Czwórprzymierze i Święte Przymierze – mąż stanu i prorok – pierwsza faza

XI. Metternich i dylemat konserwatysty

konserwatyzm i rewolucja – pojęcia obowiązku i lojalności – konserwatyzm racjonalistyczny i historyczny – myśl Metternicha o naturze konstytucji – myśl Metternicha o naturze rewolucji – dylemat konserwatysty – austriacka struktura wewnętrzna – polityka a administrowanie

XII. Kongres w Akwizgranie i organizacja pokoju

dyplomacja w prawowitym porządku – składniki nowego porządku międzynarodowego – podstawy współpracy austriacko-brytyjskiej – zmagania społeczne i polityczne – instrukcje na kongres w Akwizgranie – problematyka kongresu w Akwizgranie – zakończenie kongresu

XIII. Dekrety karlsbadzkie i zdominowanie Europy Środkowej

stosunek Austrii do Europy Środkowej – organizacja Niemiec – zawiedzione nadzieje na zjednoczenie – zamordowanie Kotzebuego – konferencje w Cieplicach i Karlsbadzie – reakcja mocarstw – krańcowy przypadek współpracy austriacko-brytyjskiej

XIV. Kongres w Opawie i organizacja Europy

struktura „systemu Metternicha” – brytyjska koncepcja rewolucji – rewolucja w Neapolu – dylemat Metternicha – egzegeza Świętego Przymierza – kongres w Opawie – reakcja Castlereagha – sukces Metternicha

XV. Kongres w Lublanie i rząd Europy

taktyka dyplomatyczna Metternicha – kongres w Lublanie – pierwsza faza – Castlereagh i przymierze – rewolucja piemoncka – przeformułowanie polityki Metternicha – jałowość dyplomacji – jedność Europy

XVI. Wojna o niepodległość Grecji

powstanie greckie (pierwsza faza) – mąż stanu i prorok – powstanie greckie (druga faza) – reinterpretacja Świętego Przymierza – Castlereagh ponownie przystępuje do przymierza – rozmowa hanowerska – apel Metternicha do Aleksandra – negocjacje Tatiszczew-Metternich – zaproszenie i memorandum – uświadomienie sobie niezgodności polityki wyspiarskiej i kontynentalnej

XVII. Natura działań męża stanu

koniec systemu konferencyjnego – lekcje polityki Castlereagha i Metternicha – być mężem stanu

Bibliografia

Indeks nazwisk

Indeks nazw geograficznych