KOLEŚ I MISTRZ ZEN

Dla wszystkich głodnych duchów

Fot.: Alan Kozlowski

AUTORZY

Mistrz zen Bernie Glassman przyrównuje ikoniczną rolę Jeffa Bridgesa w filmie Big Lebowski do łamed wownika – jednego ze sprawiedliwych w żydowskim mistycyzmie, którzy „niczym się nie wyróżniają i są ludźmi prostymi, ale o tak szlachetnym sercu, że dzięki nim Bóg pozwala światu trwać”. Jego przyjaciel Jeff ujmuje to inaczej: wielkość Kolesia polega na tym, że woli „dać pyska niż dać w pysk”.

Nagrodzony Oscarem aktor Jeff Bridges i jego buddyjski nauczyciel Roshi Bernie Glassman przyjaźnią się od ponad dziesięciu lat. Koleś i mistrz zen to inspirująca i pogodna książka, zapis swobodnej, serdecznej rozmowy o życiu i filmach, zabawnej i zarazem pouczającej. Od pierwszej do ostatniej strony głęboki humanizm autorów przypomina nam o wadze czynienia dobra w trudnych czasach.

JEFF BRIDGES – nagrodzony Oscarem aktor, piosenkarz, autor tekstów i fotograf. Współzałożyciel End Hunger Network i rzecznik kampanii No Kid Hungry, prowadzonej przez Share Our Strength’s.

BERNIE GLASSMAN – założyciel nowojorskiej Zen Community, która z czasem przerodziła się w Zen Peacemakers, międzynarodową wspólnotę aktywistów społecznych. Wieloletni nauczyciel zen. Stworzył Greyston Mandala, cykl programów, które poprzez szkolenia zawodowe i organizowanie schronisk pomagają ludziom w zdobyciu ekonomicznej samodzielności.

Tytuł oryginału: Jeff Bridges and Bernie Glassman, The Dude and the Zen Master

© Copyright 2012 by Zen Peacemakers Inc. and Jeff Bridges

All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form.

© Copyright for the Polish Edition 2014

by Charaktery sp. z o.o.

© Copyright for the Polish translation Robert Sudół 2014

This edition published by arrangement with Blue Rider Press,
a member of Penguin Group (USA) Inc.

Redaktor: Piotr Żak

Konsultacja merytoryczna: Andrzej Krajewski

Korekta: Anna Zdonek, Marta Majewska

Projekt okładki: Claire Naylon Vaccaro

Przygotowanie wydania cyfrowego: Filip Białek

ISBN 978-83-64721-02-1

Wydanie pierwsze

Wydawnictwo Charaktery

25-512 Kielce

ul. Paderewskiego 40

tel. 41 343 28 40

fax 41 343 28 49

e-mail: redakcja@charaktery.com.pl

http://www.charaktery.eu

SPIS TREŚCI

Okładka

Strona tytułowa

Autorzy

Strona redakcyjna

Spis treści

Słowo wstępne do wydania polskiego

Słowo wstępne od Jeffa

Słowo wstępne od Berniego

RZUĆŻE, K...WA, TĄ KULĄ, CZŁOWIEKU

1. Czasem ty wszamiesz misia, czasem, hm, on wszamie ciebie

2. Są tam, gdzieś w środku, daj spojrzeć jeszcze raz

3. Zachowujesz się bardzo niekolesiowo, Koleś

KOLEŚ CZUWA I KOLESIA NIE MA

4. No tak, hm, wiesz, to... twoja opinia, człowieku

5. Telefon dzwoni, Koleś

6. Wypłynęło nowe g...

TEN DYWAN NAPRAWDĘ ROBIŁ MI POKÓJ, NIE?

7. Wiesz, Koleś, sam pewnego razu zadałem się z pacyfizmem. Nie w Wietnamie, wiadomo

8. Znaczy się kopulacja?

9. Co znaczy być mężczyzną, panie Lebowski?

10. Czym się pan zajmuje, panie Lebowski?

11. Nic się nie spieprzyło, Koleś

DELEKTUJĄC SIĘ KAWĄ

12. Przepraszam, nie słuchałem

13. Raz na wozie, raz pod wozem

14. Parę burgerów, parę piw, trochę śmiechu i koniec naszych kłopotów, Koleś

15. Powiedz, przyjacielu, masz więcej tej dobrej sarsaparilli?

Podziękowania

SŁOWO WSTĘPNE DO WYDANIA POLSKIEGO

Big Lebowski Joela i Ethana Coenów, z Jeffem Bridgesem w roli głównej, to w Stanach Zjednoczonych coś więcej niż film kultowy. Wskutek fascynacji postacią Kolesia powstał cały ruch społeczny zwany kolesizmem (ang. Dudeism; nie mylić z kolesiostwem). Istnieją fora społecznościowe, odbywają się zjazdy i imprezy miłośników tego filmu, produkuje się gadżety, plakietki, zabawki. Jakkolwiek banalnie to zabrzmi, Koleś – z twarzą Jeffa Bridgesa – stał się ikoną popkultury.

Podobnie przyjaciel Jeffa Bridgesa, mistrz zen Bernie Glassman stał się ikoną współczesnego buddyzmu zaangażowanego społecznie, gdy zrzucił rytualne szaty i zrezygnował z prestiżowego tytułu przewodniczącego amerykańskiego Soto Zen, aby z grupą uczniów co jakiś czas żyć i praktykować na ulicy, spać i żebrać z bezdomnymi, a uzbierane pieniądze przekazywać na lokalne garkuchnie.

Mistrz zen, który co roku spędza tydzień w byłym obozie zagłady Auschwitz, mediuje na Bliskim Wschodzie, tworzy przytułki, hospicja, miejsca pracy dla bezdomnych, jadłodajnie dla ubogich, a czasem zakłada czerwony nos klauna, aby rozśmieszać dzieci w obozach dla uchodźców albo swoich przesadnie poważnych rozmówców...

* * *

Podobnie jak w przypadku takich polskich filmów, jak Rejs Marka Piwowskiego, Miś Stanisława Barei czy Hydrozagadka Andrzeja Kondratiuka, grepsy z Big Lebowskiego weszły do mowy potocznej, stając się kodami, hasłami rozumianymi i interpretowanymi w lot – na przykład: „Nie czaisz tematu, Donny” albo „Wypłynęło nowe gówno”. Większość tytułów rozdziałów tej książki to właśnie cytaty zaczerpnięte z filmu, jak choćby „Są tam gdzieś w środku, daj spojrzeć jeszcze raz” – słowa padają z ust Kolesia, gdy na początku filmu zbiry napadają go w domu i jeden z nich wpycha mu głowę do sedesu; „Czasem ty wszamiesz misia, czasem, hm, on wszamie ciebie” – tyle banalna, co trafna uwaga o życiu, wypowiedziana przez Nieznajomego przy barze, na którą Koleś odpowiada pytaniem: „A co to, jakaś mądrość ze Wschodu?”; wreszcie „Co znaczy być mężczyzną, panie Lebowski?” albo „Czym się pan zajmuje, panie Lebowski?” – agresywne pytania zadane przez drugiego (prawdziwego) Lebowskiego, self-made mana, bogacza, piewcę takich wartości, jak wytężona praca i żmudna wspinaczka po szczeblach drabiny społecznej.

I rzeczywiście, w filmie jest „mądrość ze Wschodu”. Jeffrey (Koleś) Lebowski to antyteza pana Lebowskiego; to leń, obibok, człowiek pozbawiony ambicji, niewikłający się w (pozornie) ważne sprawy tego świata. Tradycja hinduistycznej i buddyjskiej tantry pokazuje, że prawdziwą mądrość lub urzeczywistnienie nierzadko osiągają ludzie, którzy są absolutnymi outsiderami i wyrzutkami w kategoriach stereotypowego zaangażowania w codzienność – prowadzą zupełnie „bezproduktywne” życie, bo w swoisty sposób wyrzekli się doczesności. Tacy mistrzowie widziani przez pryzmat konwencjonalnych wyobrażeń często szokują, a nawet budzą zgorszenie: „Medytacje na ulicy albo w Auschwitz?! Czyście zwariowali? Miejscem medytacji jest sala medytacyjna, a nie komora gazowa!! Co oświecenie ma wspólnego z Oświęcimiem?! Szaleństwo! Wracajcie do klasztorów!”.

Takich uwag było wiele, bardzo wiele...

Koleś Jeff i Koleś Bernie to mędrcy naturalni, mistrzowie. Ich mądrość polega na tym, że będąc zawsze sobą, będąc w pełni w tym, co robią, jednocześnie mają do tego zdrowy dystans, szczyptę ironii i łyżkę absurdu. Tak jak w dykteryjce o jednym z najsłynniejszych Kolesiów, nieśmiertelnym mulle Nasruddinie: „Mułła wziął na ramię ciężki wór z solą i wsiadł na osła. Ktoś go pyta, dlaczego nie położy worka na ośle. A mułła na to: »Nie, to byłoby zbyt okrutne. Biedaczek już i tak musi nieść mnie«”. Dobre serce to typowa cecha Kolesia...

Miotany przez szalone wydarzenia uruchomione zbieżnością nazwisk, Jeffrey (Koleś) Lebowski zachowuje równowagę wewnętrzną, jest panem siebie, swobodnym jeźdźcem, człowiekiem integralnym. Czuwa.

Czuwajmy razem.

Andrzej Krajewski

Robert Sudół

SŁOWO WSTĘPNE OD JEFFA

No więc... mój kumpel Bernie Glassman mówi do mnie pewnego dnia: „Wiesz, że Koleś z Big Lebowskiego jest uznawany przez wielu buddystów za mistrza zen?”.

Ja na to: „Co ty chrzanisz, stary?”.

„Powaga.”

„Jaja sobie robisz. Jak kręciliśmy Lebowskiego, w ogóle nie było mowy o żadnym zen ani buddyzmie. Bracia* słowem o tym nie wspomnieli.”

„Akurat. To się przyjrzyj ich nazwisku. Coen. Koan.”

Koany to zagadkowe opowiastki z zen, które nabierają sensu tylko wtedy, gdy widzimy, że życie i rzeczywistość różnią się od naszych wyobrażeń. Większość napisano dawno temu w Chinach.

„Big Lebowski aż roi się od koanów, sęk w tym, że są wyrażone w żargonie naszych czasów, żeby zacytować Kolesia.”

„Stary, o czym ty gadasz?”, pytam. „Jak to?”

„Pełno ich. Na przykład »Koleś czuwa«, to sto procent zen. Albo »Kolesia nie ma«, klasyka zen. Albo »Nie czaisz tematu, Donny«. Albo »Ten dywan naprawdę robił mi pokój«. Film jest tym napakowany.

„Naprawdę?”

Mój kumpel Bernie jest mistrzem zen. Na początku lat sześćdziesiątych rzucił pracę inżyniera lotnictwa w McDonnell Douglas, żeby się uczyć w ośrodku zen w Los Angeles pod okiem Roshiego Maezumiego, wybitnego japońskiego mistrza, który przyczynił się do rozkrzewienia zen w Stanach Zjednoczonych. Bernie został jednym z pierwszych amerykańskich nauczycieli zen. Nie tylko powołał do życia Zen Peacemakers, ale też organizował schroniska dla bezdomnych rodzin, ośrodki opieki dla dzieci i chorych na AIDS oraz zakładał przedsiębiorstwa – w tym dużą piekarnię – w których przysposabiano bezrobotnych do zawodu. Pewnego roku piekarnia zdobyła nagrodę za najlepszy sernik w Nowym Jorku, a teraz dostarcza ciastka firmie Ben & Jerry’s Ice Cream. Bernie jest uważany za jednego z najważniejszych przedstawicieli buddyzmu społecznie zaangażowanego na całym świecie.

Poznałem Berniego na kolacji urządzonej przez mojego sąsiada na cześć jego i Rama Dassa, autora Bądź tu i teraz oraz wielu innych wspaniałych książek. Siedziałem między tymi dwoma facetami i świetnie się bawiłem. Z Berniem od razu mi zaklikało; pasjonują nas podobne rzeczy.

Tu właśnie pojawia się Lebowski. Od pewnego czasu Bernie zastanawia się nad tym, jak uprzystępnić zen ludziom w naszej kulturze i naszych czasach, jak sprawić, żeby był aktualny i pragmatyczny. Uważa, że Big Lebowski sporo zdziałał pod tym względem. Spytał mnie więc, czy chciałbym napisać o tym książkę.

„No dobra”, odpowiedziałem.

No więc zabraliśmy się do pracy. Pojechaliśmy na moje ranczo w Montanie z naszym kumplem Alanem Kozlowskim i improwizowaliśmy przez pięć dni. Alan był naszym fotografem i dźwiękowcem: nagrywał rozmowy, robił zdjęcia, przekazywał swoje wrażenia itd. Potem wróciliśmy do domu. Eve, żona Berniego, zaczęła obrabiać zapisy rozmów. Później znowu się spotkaliśmy na trochę, gadaliśmy też przez telefon i Skype’a, dostroiliśmy parę rzeczy i... oto efekt.

Dla mnie ta książka to trochę jak skóra z węża. Skórę z węża można znaleźć na poboczu drogi, można coś z niej zrobić – na przykład pasek albo otok na kapelusz. Sam wąż rusza dalej, żeby prowadzić swój żywot – podrywać samice, pożerać szczury, zrzucać więcej skór i tak dalej.

W ten sam sposób patrzę na filmy. Skończony film jest skórą z węża, a więc może być bardzo ciekawy i wartościowy. Wąż to jest wszystko, co robimy w trakcie kręcenia filmu – relacje, przeżycia. Staram się otworzyć szeroko i nawiązać kontakt z ludźmi, z którymi pracuję: z reżyserem, obsadą, ekipą realizatorską; wszyscy docieramy się w bezpiecznej i gościnnej przestrzeni, starając się osiągnąć zamierzony cel. Musimy jak najszybciej rozpalić pod kotłem, bo nasz wspólny czas jest ograniczony – to dwa, trzy miesiące, może pół roku. Tylko tyle mamy, żeby zrealizować nasze zamierzenia. Albo – taki cud zdarza się raz na jakiś czas – żeby zrobić coś, co przekracza nasze aspiracje i zamierzenia. Uwielbiam, gdy tak się dzieje. Chyba dlatego ciągle występuję w filmach.

Prawdziwym „wężem” w tej książce jest spiknięcie się, obcowanie z Berniem, Eve, Alanem i wszystkimi, którzy nam pomogli. To była okazja do tańca, tworzenia, zażyłości i bycia wolnym.

No więc jest książka. Mam nadzieję, że przypadnie Wam do gustu.

Nadzieja to interesująca sprawa, czyż nie? Nie umiem wyzbyć się nadziei, to beznadziejne.

Jeff Bridges, Santa Barbara w Kalifornii

1 Bracia Ethan i Joel Coenowie są twórcami filmu Big Lebowski. Premiera odbyła się w 1998 roku (przyp. tłum.).

SŁOWO WSTĘPNE OD BERNIEGO

Przez całe życie starałem się wyrażać swoją prawdę w sposób, który byłby zrozumiały dla wszystkich. Roshi Hakuun Yasutani, mistrz japońskiego zen, powiedział, że jeśli nie potrafimy wyłożyć istoty zen za pomocą słów, które pojąłby rybak, to znaczy, że nie znamy się na rzeczy. Mniej więcej pięćdziesiąt lat temu pewien profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles powiedział mi coś podobnego w odniesieniu do matematyki stosowanej. Lubimy się kryć przed prawdą za obco brzmiącymi słowami albo żargonem naukowym. Jest takie porzekadło: „Prawdę napotykamy zawsze, ale rzadko ją dostrzegamy”. A jeśli jej nie dostrzegamy, nie pomożemy ani sobie, ani innym.

Kolesia zobaczyłem pierwszy raz na DVD gdzieś pod koniec lat dziewięćdziesiątych. Kilka lat później poznałem Jeffa Bridgesa w Santa Barbara i odtąd lubimy się spiknąć, jak on to nazywa, często wtedy popalamy cygara. Jeff od dziecka gra w filmach; mniej znane, a prawie równie długie są jego starania, aby zlikwidować głód na świecie. Ja w młodości byłem inżynierem lotnictwa i matematykiem, ale przede wszystkim nauczałem buddyzmu zen i właśnie w takich okolicznościach nasze drogi się skrzyżowały. Łączy nas nie tylko medytacja, którą większość ludzi przywołuje, gdy słyszą o zen, ale też zen działania, życie w wolności i bez czynienia szkody, przynoszenie sobie i innym ulgi w cierpieniu.

Szybko zorientowaliśmy się, że dołącza do nas niewyraźna postać, facet zwany Kolesiem. Obu nam podobało się to, jak Koleś mówi o różnych sprawach, a uczenie się od kogoś, kogo nie widać, okazało się frajdą. Jednak słowa Kolesia są tak zwięzłe, że wymagały rozwinięcia; stąd wzięła się ta książka.

Oby zyskała jego aprobatę i przyniosła pożytek wszystkim istotom.

Bernie Glassman, Montague w Massachusetts

RZUĆŻE, K...WA, TĄ KULĄ, CZŁOWIEKU!

Fot.: Alan Kozlowski

1.

CZASEM TY WSZAMIESZ MISIA, CZASEM, HM, ON WSZAMIE CIEBIE

JEFF: Kręcimy Big Lebowskiego. Wszyscy, którzy widzieli ten film, wiedzą, że Koleś i Walter uwielbiają kręgle, co nie? Trochę grałem w kręgle, ale nie jestem takim specem jak Koleś. Bracia Coen zatrudnili mistrza kręgli, żeby nauczył czegoś Johna Goodmana, Steve’a Buscemiego i mnie. Spec od kręgli jest mistrzem świata i przyjeżdża z asystentem.

Pytam go: „Myślisz, że jak Koleś powinien grać? Długo się przygotowuje? Musi uspokoić umysł? Jest jak Art Carney w Miodowych latach?”. Za każdym razem, gdy Art Carney ma coś podpisać, powiedzmy jakiś dokument, Jackie Gleason mówi do niego: „Podpisz tam, Norton”. Wtedy Carney zaczyna się kręcić, wiercić, przedłużając to w nieskończoność, aż wreszcie Gleason wrzeszczy: „PODPISZ TEN PAPIER!”. Więc pytam tego mistrza kręgli, czy Koleś by się tak zachowywał.

Asystent mistrza dostał takiego napadu śmiechu, że prawie posikał się w portki. Mistrz kręci głową i wywraca oczami. Ma niewyraźną minę, więc pytam go, w czym problem.

„W niczym, w niczym”, zapewnia asystent.

„No dobra, powiedz mu”, mówi mistrz.

„Nie, to ty mu powiedz.”

Wreszcie mistrz zaczyna gadać. Okazuje się, że wiele lat wcześniej próbował grać w kręgle zgodnie z duchem książki Zen w sztuce łucznictwa. W tej książce mówi się, że uczeń powinien całkowicie wyzbyć się ego, aby trafić w środek tarczy. Gdy umysł jest spokojny, kręgle praktycznie już leżą, zanim jeszcze gracz zrobi zamach, żeby rzucić kulą. No więc mistrz próbował wejść w ten stan umysłu, ale skończył jak Art Carney. Stosował pewne triki, aby rozładować napięcie w ciele, wykonywał odstresowujący taniec, który trwał pięć, dziesięć minut, a wszystko odbywało się w samym środku turnieju. Tymczasem kumple z drużyny siedzą na ławce i wcielają się w rolę Jackiego Gleasona: „RZUĆŻE WRESZCIE TĄ KULĄ!”.

Tak mu się porobiło, że w ogóle nie mógł rzucić. Nie potrafił wypuścić kuli z ręki, bo nie mógł wprowadzić umysłu we właściwy stan. W końcu poszedł do lekarza od głowy i razem znaleźli rozwiązanie.

„No więc, co teraz robisz?”, pytam.

„Rzucam, kurwa, tą kulą! Nie myślę.”

Spodobało mi się. A przy okazji, czy to nie ciekawe, że po tych wszystkich korowodach Koleś nie rzuca w filmie kulą ani razu? No więc czy problemem jest myślenie? W tym akurat jesteśmy świetni; nasz mózg jest stworzony po to, żeby myśleć.

BERNIE: To nie myślenie jest problemem. Spinamy się, bo oczekujemy określonego rezultatu albo chcemy wypaść idealnie. Potrafimy się tak zafiksować, że już nie jesteśmy w stanie niczego zrobić. Nie ma nic złego w stawianiu sobie celów, nie podoba mi się natomiast, że dajemy się opętać naszym oczekiwaniom albo przywiązaniu do ostatecznego wyniku. Powstaje więc pytanie, jak grać ze swobodą?

JEFF: Trzeba rzucić, kurwa, tą kulą!

[...]

2.

SĄ TAM, GDZIEŚ W ŚRODKU, DAJ SPOJRZEĆ JESZCZE RAZ

[...]

3.

ZACHOWUJESZ SIĘ BARDZO NIEKOLESIOWO, KOLEŚ

[...]

KOLEŚ CZUWA I KOLESIA NIE MA

Fot.: Alan Kozlowski

4.

NO TAK, HM, WIESZ, TO... TWOJA OPINIA, CZŁOWIEKU

[...]

5.

TELEFON DZWONI, KOLEŚ

[...]

6.

WYPŁYNĘŁO NOWE G...

[...]

TEN DYWAN NAPRAWDĘ ROBIŁ MI POKÓJ, NIE?

Fot.: Alan Kozlowski

7.

WIESZ, KOLEŚ, SAM PEWNEGO RAZU ZADAŁEM SIĘ Z PACYFIZMEM. NIE W WIETNAMIE, WIADOMO

[...]

8.

ZNACZY SIĘ KOPULACJA?

[...]

9.

CO ZNACZY BYĆ MĘŻCZYZNĄ, PANIE LEBOWSKI?

[...]

10.

CZYM PAN SIĘ ZAJMUJE, PANIE LEBOWSKI?

[...]

11.

NIC SIĘ NIE SPIEPRZYŁO, KOLEŚ

[...]

DELEKTUJĄC SIĘ KAWĄ

Fot.: Alan Kozlowski

12.

PRZEPRASZAM, NIE SŁUCHAŁEM

[...]

13.

RAZ NA WOZIE, RAZ POD WOZEM

[...]

14.

PARĘ BURGERÓW, PARĘ PIW, TROCHĘ ŚMIECHU I KONIEC NASZYCH KŁOPOTÓW, KOLEŚ

[...]

15.

POWIEDZ, PRZYJACIELU, MASZ WIĘCEJ TEJ DOBREJ SARSAPARILLI?

[...]

PODZIĘKOWANIA

[...]