Matthew McKay
Patrick Fanning
Kim Paleg
Dana Landis

Kiedy twoja złość krzywdzi dziecko

Poradnik dla rodziców

Mind

Tytuł oryginału

WHEN THE ANGER HURTS YOUR KIDS. A PARENTS'S GUIDE

Projekt graficzny

KAROLINA TOLKA

Przekład

DARIUSZ SYSKA

Korekta

HANNA RYCHLIK

© Copyright 1996 by Matthew McKay, Kim Paleg, Patrick Fanning and Dana Landis, and New Harbinger Publications, 5674 Shattuck Avenue, Oakland, CA 94609

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo MiND Dariusz Syska, 2012

ISBN 978-83-62445-18-9

MiND

ul. Sarnia 21

05-807 Podkowa Leśna

tel./fax 22 729 02 82

tel. 505 455 151

www.wydawnictwomind.pl

mind@wydawnictwomind.pl

Wydanie pierwsze

Konwersja: NetPress Digital Sp. z o.o.

1. SKUTKI RODZICIELSKIEGO GNIEWU

Czy zdarzyło ci się kiedykolwiek:

Być naprawdę złym na swoje dziecko?

Krzyczeć na nie, klepnąć je lub stracić kontrolę nad sobą?

Czuć się potem winnym i zniechęconym?

Postanowić od tej pory za wszelką cenę zachowywać spokój?

A mimo to wciąż czuć w sobie złość na dziecko?

Jeśli odpowiedź na te pytania brzmi „tak” – ta książka jest dla ciebie.

Jest ona rezultatem dwuletnich badań z udziałem dwustu osiemdziesięciu pięciu rodziców – zwykłych rodziców, takich jak ty, wychowujących dzieci, które potrafią wyprowadzić z równowagi, mniej więcej tak samo jak twoje. Dzięki tym badaniom może my dokładnie opisać, kiedy i jak rodzice złoszczą się na dzieci, podać najczęstsze przyczyny ich złości i najlepsze sposoby radzenia sobie z nią.

Na bazie wyników naszych studiów połączonych z innymi badaniami psychologicznymi stworzyliśmy nasz Plan Kontroli Złości. Pozwala on zmienić sposób myślenia, sposób postępowania i komunikowania się tak, żeby odnaleźć równowagę, spokój, miłość i współdziałanie z dzieckiem – bez złości.

Wszyscy rodzice złoszczą się na dzieci

Bycie rodzicem to ciężka praca. Byłoby z tym dość roboty, nawet gdybyśmy nie mieli innych zajęć. Tymczasem każdy rodzic dźwiga na sobie odpowiedzialność za wiele różnych spraw. Nic więc dziwnego, że kiedy każda z nich ciągnie w swoją stronę, czujemy się spięci i wybuchamy złością.

Badania pokazują, że uczucie złości stanowi problem dla dużego odsetka rodziców. Ponad połowa uczestników pewnego badania¹ przyznała, że zdarzyło się im stracić panowanie nad sobą i uderzyć swoje dziecko „naprawdę mocno”. Czterdzieści procent natomiast wyraziło obawę, że byliby zdolni do takich zachowań. W naszym badaniu dwie trzecie rodziców przyznawało się do uczucia złości, które popychało ich do krzyczenia na swoje dziecko średnio pięć razy w tygodniu. Byli to normalni rodzice normalnych dzieci, a jednak większość z nich przeżywała intensywne ataki złości prawie codziennie. Same te liczby są już wystarczająco niepokojące. A jednak trzeba do tego dodać jeszcze to, co stwierdzili w swoich badaniach Juergen Korbanka i Matthew McKay: im więcej krzyku, gróźb i przemocy w zachowaniu rodziców, tym mniej emocjonalnego wsparcia otrzymują dzieci². Innymi słowy, im więcej złości w rodzicach, tym więcej zagubienia i frustracji u dzieci.

Złość prowadzi do wzrostu przemocy fizycznej

Narodowe badanie przemocy w rodzinie z 1985 roku wykazało, że dziewięćdziesiąt procent rodziców w Stanach Zjednoczonych stosuje kary fizyczne względem dzieci w wieku dwóch lat. Jeśli wydaje się to szokujące, proszę zauważyć, że w 1965 roku jedna czwarta niemowląt do szóstego miesiąca życia dostawała klapsy, a prawie połowa półrocznych niemowląt była karana fizycznie³.

Kary fizyczne są fenomenem niemal powszechnym, dlatego najważniejsze pytanie brzmi: jak często bywają stosowane? Badanie młodzieży wykazało, że dwie trzecie amerykańskich matek uważa za konieczne stosować je trzy razy w tygodniu. Znaczy to, że większość matek daje klapsy swoim dzieciom przeciętnie sto pięćdziesiąt razy w roku⁴. Oczywiście, statystyki te nie obejmują przemocy stosowanej przez ojców.

Stosowanie kar fizycznych względem dzieci stoi w ścisłej relacji do częstości i intensywności rodzicielskiej złości. Pewne studium dowiodło, że rodzice, którzy często krzyczą na dzieci, są też bardziej skłonni do częstego dawania klapsów⁵. Carol Heussen ustaliła w pewnym istotnym kanadyjskim badaniu, że rodzice, którzy doświadczają wysokiego poziomu złości, dwa razy częściej uciekają się do kar fizycznych niż pozostali⁶. Silna korelacja zachodzi także między przemocą względem dzieci a obwinianiem, wyzywaniem ich i poniżaniem. Korbanka i McKay stwierdzili, że rodzice, którzy często angażują się w ataki słowne na dziecko, są bardziej skłonni posuwać się także do ataków fizycznych.

Kary fizyczne a przemoc wśród młodzieży

Podejrzewa się, że istnieje związek między częstym stosowaniem kar fizycznych w amerykańskich rodzinach – do czego dochodzi najczęściej w gniewie – i obecną epidemią przemocy w Ameryce. Socjolog Murray Straus dochodzi do wniosku: „Badania naukowe wskazują, że kary fizyczne są większym czynnikiem ryzyka w występowaniu przemocy niż jakakolwiek inna przyczyna. Im więcej kar fizycznych, tym większe niebezpieczeństwo eskalacji przemocy, ponieważ bite dzieci nie rozwijają w sobie wewnętrznego głosu sumienia. Prowadzi to u nich do agresywnych zachowań. Jeśli rodzice opierają swoje działania wychowawcze na karach fizycznych, z biegiem czasu muszą stosować ich coraz więcej”⁷.

Jeśli związek między przemocą a złością jest faktem, znaczy to, że dzieci płacą wysoką cenę za naszą nieumiejętność znalezienia innych form dyscyplinowania. Gniew i złość względem dzieci – jako przyczyna późniejszych zachowań agresywnych i przemocy – jest więc poważnym problemem społecznym. Złość w rodzinie dosłownie niszczy – emocjonalnie, mentalnie i fizycznie – wielką część przyszłego pokolenia.

Wpływ złości na rozwój dziecka

Wiele badań naukowych zostało poświęconych wpływowi rodzicielskiej złości i przemocy fizycznej na rozwój dziecka. Oto, co już wiemy na ten temat.

Dzieci złoszczących się rodziców są bardziej agresywne i nieposłuszne

Wielu rodzicom wydaje się, że nauka posłuszeństwa wymaga czasami użycia przemocy fizycznej wobec dziecka. Tymczasem jest wręcz przeciwnie: złość i przemoc kształtują dzieci buntownicze i niepotrafiące się kontrolować. Studium Susan Crockenberg na temat technik dyscyplinowania dzieci przez matki wykazało, że matki, które często złoszczą się i stosują liczne kary, mają dzieci łatwo popadające w złość⁸. Co więcej, dzieci te są mniej posłuszne niż dzieci spokojniejszych matek. Potwierdziły to także badania Zvi Strassberg prowadzone z udziałem trzystu dzieci w przedszkolach i na placach zabaw⁹. Strassberg przepytywała ich rodziców ze stosowanych metod wychowawczych i działań dyscyplinujących stosowanych w ciągu ostatniego roku. Okazało się, że dzieci, które dostawały w domu klapsy, były bardziej agresywne względem innych dzieci niż reszta. Autorka badań doszła do wniosku, że to nie częstość klapsów, ale sam fakt ich stosowania był przyczyną agresji, bowiem uczył dzieci, że przemoc fizyczna jest dobrym sposobem kontrolowania innych.

Dzieci złoszczących się rodziców objawiają mniej empatii

Susan Crockenberg odkryła w swoich badaniach, że dzieci matek, które często się złoszczą, mają skłonność do emocjonalnego oddalania się od nich. Więź między matką i dzieckiem zostaje osłabiona poprzez powtarzające się wybuchy złości i wymierzane kary. Inni badacze ustalili, że dzieci, które doświadczają takiego załamania uczuciowej relacji z matką – na przykład, kiedy nie zauważa ona bólu odczuwanego przez dziecko – stają się nadmiernie skupione na sobie. Trudno jest im potem zaspokajać potrzeby innych ludzi i współczuć w wypadku cierpienia.

Te psychologiczne prawidłowości potwierdzono także w badaniach z udziałem małych dzieci. Crockenberg zaobserwowała, że im więcej złości pojawia się w relacjach matki z dzieckiem, tym bardziej obojętne staje się ono na stres i ból innych dzieci.

Dzieci złoszczących się rodziców nie potrafią dostosować się do otoczenia

Abraham Tesser przeprowadził ważne badania dotyczące wpływu konfliktogennego otoczenia na kompetencje społeczne młodzieży¹⁰. Śledził przebieg konfliktów rodzinnych dotyczących czterdziestu czterech rozmaitych spraw, między innymi oglądania telewizji i odrabiania lekcji, oraz mierzył stopień złości odczuwanej przez matki, ojców i nastoletnie dzieci. Następnie starał się ustalić stopień kompetencji dziecka, wliczając w to między innymi kompetencje szkolne, towarzyskie, napady złości, depresji i średnią ocen w szkole. Poziom dostosowania w każdym z tych obszarów okazał się tym niższy u dziecka, im więcej było w jego życiu sytuacji konfliktowych związanych ze złością. Co więcej, zauważono, że poziom kompetencji społecznych zwiększa się wraz z liczbą spokojnie przeprowadzonych konfliktów.

Możemy więc uznać za udowodnione, że złość w rodzinie negatywnie wpływa na rozwój dziecka niemal we wszystkich ważnych obszarach. Kładzie się ona długim cieniem na emocjonalnym, szkolnym i społecznym życiu dziecka.

Rodzicielska złość a przestępczość młodocianych

Zważywszy na związek między częstymi wybuchami złości u rodziców i kształtowaniem się buntowniczej i wybuchowej natury u dzieci, nie powinno dziwić, że zachodzi także związek przyczynowy między wysokim poziomem rodzicielskiego gniewu i przestępczością młodocianych. Straus ustalił, że im więcej kar fizycznych otrzymują dzieci, tym większe prawdopodobieństwo, iż w przyszłości posuną się do zachowań przestępczych. Według niego, tylko pięć procent nastolatków angażujących się w działania niezgodne z prawem pochodzi z rodzin, gdzie nie występowały kary fizyczne. Z drugiej strony, młodzi ludzie, których karano biciem częściej niż trzydzieści razy w roku, wykazują skłonności przestępcze aż w dwudziestu pięciu procentach wypadków.

Philips Grevin w swojej książce Spare the Child (Oszczędź dziecko) dochodzi do wniosku, że „znane nam badania dotyczące źródeł przestępczości wśród młodzieży i dorosłych w sposób przekonujący dowodzą, iż fizyczne karanie dzieci jest główną przyczyną agresji, furii i chęci zemsty, czyli emocji młodych ludzi, którzy przekraczają granice prawa”¹¹. Dzisiejsze społeczeństwa przykładają dużą wagę do kwestii przemocy. Jeśli Grevin ma rację, mniej powinna nas martwić przemoc wszechobecna w mediach, a bardziej złość i kary fizyczne obecne w naszych domach, bo to one zasiewają w dzieciach ziarno antyspołecznej agresji. Ziarno takie potrzebuje wiele czasu, żeby dojrzeć, ale coraz wyraźniej widać, że powtarzające się epizody rodzicielskiej złości są jak nawadnianie upraw przemocy i młodocianej przestępczości.

Ostatnie badania pokazują także, że efekty rodzicielskiej złości przechodzą z pokolenia na pokolenie. Lisa Zaidi, John Knutson i John Mehm odkryli, że rodzice pochodzący z rodzin, w których nadużywano kar, częściej mają dzieci przejawiające agresję i wykazujące zachowania antyspołeczne¹². Wiele innych badań pozwala oszacować, że mniej więcej jedna trzecia dzieci, które były bite, w życiu dorosłym ucieka się do stosowania takich samych metod względem swoich dzieci.

Wpływ złości przeżytej w dzieciństwie na dorosłe życie

Ludzie, którzy wzrastali w domach z często złoszczącymi się rodzicami, borykają się później z poważnymi problemami, które rzadziej dotykają osoby pochodzące ze spokojnych domów. Na przykład kobiety często noszą blizny wczesnego kontaktu ze złością. Korbanka i McKay przebadali historie rodzinne ponad dwustu mężczyzn i kobiet, starając się określić, czy ich rodzice stosowali metody dyscyplinujące oparte na zastraszaniu, czy nie. Te pierwsze zawierają więcej przemocy fizycznej, krzyku i poważnych gróźb. Kobiety, które dorastały w takich rodzinach, cierpią na swego rodzaju martwicę uczuciową, choć jednocześnie doświadczają silnej potrzeby bliskości i intymności. Ich przyjaźnie są krótsze i mniej stabilne. Mężczyźni z kolei nie mieli tego typu problemów, jednak wykazywali trudność w podtrzymywaniu związków uczuciowych z kobietami – ich związki trwały średnio pół roku krócej niż związki mężczyzn wychowywanych bez zastraszania.

Depresja

Depresja u dorosłych może mieć wiele przyczyn. Jedną z nich jest przemoc fizyczna doświadczana w dzieciństwie. Straus dowiódł, że osoby, które w dzieciństwie były bite przez rodziców, mają wyższy poziom zachorowalności na depresję niż te, które dyscyplinowano innymi metodami¹³. Również myśli samobójcze pojawiają się częściej u osób karanych biciem w dzieciństwie. Jest to dobitny dowód, że rodzicielska złość idąca w parze z przemocą fizyczną negatywnie wpływa na poczucie własnej wartości. Ich skutkiem może być później mniejsza akceptacja siebie i niewiara w osiągnięcie szczęścia.

Złość rodziców często niesie ze sobą przekaz: „jesteś zły”, który dzieci przyjmują jako prawdę o sobie, czyniąc ją jednym z fundamentów własnej tożsamości. Później, w dorosłym życiu, mają mniejsze oczekiwania względem świata, ponieważ uważają, że nie zasługują na miłość, sukces czy szczęście.

Z zaniżonym poczuciem własnej wartości i depresją wiąże się także częstsze występowanie zaburzeń odżywiania u kobiet pochodzących z rodzin tego typu. Im więcej rodzice krzyczą, biją i grożą, tym większe prawdopodobieństwo, że ich córki w dorosłym życiu będą zmagały się z bulimią¹⁴. Dla wielu ludzi przejadanie się jest sposobem na tłumienie niskiego poczucia własnej wartości. Komunikat rodziców: „Jesteś zła (zły)” musi stale być wypierany przez jedzenie.

Wyobcowanie

Straus opisuje wyobcowanie jako kombinację dwóch uczuć. Pierwszym z nich jest poczucie bezsilności: przekonanie, że nie ma się kontroli nad własnym życiem i niewiele środków na zaspokojenie najważniejszych potrzeb. Drugie to myśl: „Co mnie to obchodzi?”, czyli brak stałych przekonań moralnych połączony ze skłonnością do radzenia sobie w życiu dowolnymi, dozwolonymi i niedozwolonymi, sposobami¹⁵.

Straus odkrył, że nastolatki, które doświadczały przemocy fizycznej ze strony rodziców, charakteryzują się większym poziomem wyobcowania. Dzieci karane fizycznie mają bowiem mniej okazji do rozwinięcia w sobie głosu sumienia. Kiedy rodzic grozi dziecku i strachem zmusza je do posłuszeństwa, nauka, jaką mu przekazuje, brzmi: „Zrób to (albo: nie rób tego), bo dostaniesz lanie!”. Dziecko próbuje wtedy unikać kary, potajemnie robiąc zabronione rzeczy. Zaczyna wykształcać w sobie poczucie, że wszystko jest w porządku, jeśli tylko mama lub tata o tym nie wiedzą. Głównym motywem działania dziecka staje się chęć uniknięcia bólu – a nie pragnienie zadowolenia rodzica lub dania mu powodu do dumy. Tymczasem to właśnie dążenie do zdobycia akceptacji rodziców uruchamia w dziecku proces przejmowania reguł moralnych od rodziców, który jest początkiem kształtowania własnego kręgosłupa moralnego.

Przemoc względem partnera

Gniew i złość stanowią ciemne dziedzictwo przekazywane z pokolenia na pokolenie. Może ono dotyczyć także partnera osoby ukształtowanej przez rodzicielską przemoc. Mężczyźni, którzy doświadczyli w dzieciństwie znacznej agresji ze strony rodziców, będą skłonni stosować przemoc wobec swoich partnerek¹⁶. Jest to logiczne, bowiem kary fizyczne nauczyły ich rozwiązywania problemów za pomocą siły. „Jeśli nie podoba ci się to, co ktoś robi, jeśli wydaje ci się, że nie okazuje ci szacunku – uderz go” – tak brzmi lekcja wyniesiona z domu. Nieuniknione konflikty w związku partnerskim mogą wyzwalać przemoc u mężczyzn, którzy widzieli, że rodzice rozwiązywali problemy za pomocą siły i poniżania.

Kariera i sukces finansowy

Rodzice chcą dać swoim dzieciom możliwość wykorzystania ich potencjału w drodze do sukcesu. Jednak dyscyplina oparta na gniewie i złości może pokrzyżować te zamiary. Jak się bowiem okazuje, skutki rodzicielstwa opartego na karach i złości – otępienie, depresja, wyobcowanie i złość – mogą ograniczyć poziom osiągnięć w dorosłym życiu. Badania wykazały, że wśród osób, które ukończyły szkołę średnią, szansa na sukces maleje wraz ze wzrostem liczby kar cielesnych doświadczanych w wieku nastoletnim¹⁷.

W jaki sposób ta książka może pomóc?

Każdy może wybrać sposób, w jaki wychowuje swoje dziecko. Nic nie jest przesądzone z góry. Jeśli martwi cię złość, którą odczuwasz wobec dziecka, i jej negatywne skutki dla jego rozwoju, książka ta dostarczy ci narzędzi do przeprowadzenia rzeczywistej i trwałej przemiany w sposobach rozwiązywania konfliktów z dzieckiem.

Nauczysz się z niej rozpoznawać wczesne oznaki napięcia i stresu, zanim jeszcze przerodzą się w wybuch złości – i radzić sobie z nimi. Nauczysz się rozpoznawać tak zwane myśli-zapalniki, które wywołują ów wybuch. Nauczysz się identyfikować i odpowiadać na rzeczywiste przyczyny nieposłuszeństwa dziecka. Nauczysz się technik rozwiązywania konfliktów, które skrócą przebieg dotychczasowych cyklów złości. I będziesz w stanie zrealizować plan kontroli nad własną złością, który pozwoli ci głęboko zmienić relacje z twoim dzieckiem.

Wszystko to nie jest tylko pustą obietnicą. Rzeczy, których dowiesz się z tej książki, potwierdziły swoją skuteczność. Jednak nie wystarczy o nich przeczytać – trzeba je stosować. Samo bierne przyswojenie treści książki nie przyniesie wiele pożytku. Będziesz musiał ćwiczyć nowe umiejętności: nowy sposób rozmowy z dzieckiem, nowe metody odpowiadania na jego zachowanie, techniki redukcji stresu i inne. A jeśli to zrobisz, pokonasz stare sposoby radzenia sobie z problemami na drodze frustracji i złości. Poczujesz się bardziej skuteczny jako rodzic, a twoje dziecko będzie rosło wolne od negatywnych skutków tych niszczących uczuć.

Przypisy niedostępne w wersji demonstracyjnej