WSTĘP

Moja żona Emilia Łapkiewicz-Przygodzka i ja – Maciej Przygodzki jesteśmy farmaceutami. Państwo – Czytelnicy – jesteście naszymi Pacjentami.

Osoba, która przychodzi do farmaceuty, to zawsze Pacjent.

Dzień dobry!

Chcielibyśmy pokazać Wam część naszej codzienności z perspektywy drugiej strony pierwszego stołu. To za nim zwykle stajecie, przychodząc po leki.

Będzie to słodko-gorzka podróż po naszym świecie: rodzinnym i zawodowym. Zdradzimy też sekrety dobrej terapii lekowej w przypadkach niektórych najczęstszych dolegliwości.

Często słyszałem, że dobrze opowiadam historie, dlatego – za zgodą żony – przedstawiam tę opowieść ze swojej perspektywy, w pierwszej osobie liczby pojedynczej.

Moja żona jest zdecydowanie lepszym praktykiem zawodowym: wspierała mnie merytorycznie i przywoływała z pamięci różne zdarzenia, jakich byliśmy świadkami w aptekach, podczas pracy z pacjentami. Nasze relacje zostały wzbogacone doświadczeniami innych kolegów, osób, których ścieżki skrzyżowały się z naszymi.

Chcieliśmy odczarować zawód farmaceuty, pokazać jego wartość oraz zachęcić do korzystania z naszej wiedzy. Jego przedstawiciele nie są „sprzedawcami leków”, ale fachowymi i merytorycznym ekspertami w dziedzinie farmakologii, czyli szeroko pojętej nauki o lekach. Cieszymy się, wiedząc, że według najnowszych badań aż dziewięćdziesiąt dwa procent polskiego społeczeństwa ufa farmaceutom.

Jesteśmy przekonani, że pandemia COVID-19 mocno przyspieszy zmiany w polskiej służbie zdrowia, a polska farmacja, która dotąd była niewystarczająco doceniona, odnajdzie swoje zupełnie nowe miejsce w udoskonalonym – przeorganizowanym – systemie.

Pewne istotne zmiany już się dokonały.

Od początku kwietnia dwa tysiące dwudziestego pierwszego roku obowiązuje Ustawa o zawodzie farmaceuty, która reguluje poszczególne kwestie dotyczące naszej pracy. Jedna z podstawowych kompetencji, jaka została nadana naszej grupie zawodowej, to możliwość prowadzenia własnej praktyki usługowej, opartej o poradnictwo medyczne.

Na mocy tej ustawy farmaceuci w Polsce mogą już wykonywać szczepienia prewencyjne. Dotąd było to niemożliwe, bo farmaceuta nie miał uprawnień do przerywania ciągłości ludzkich tkanek. Kolejna zmiana to coraz powszechniejszy dostęp do usług związanych z opieką farmaceutyczną. Obejmuje ona przeglądy leków, wykonywanie podstawowych pomiarów parametrów zdrowotnych, kontrolę stanu zdrowia pacjentów oraz bieżącą współpracę z lekarzami.

A zmiany, i to na lepsze, coraz szybciej są akceptowane na poziomie ustawodawstwa, a następnie wprowadzane. Lokomotywa nabiera mocy, a pociąg się rozpędza. Można śmiało stwierdzić, że żyjemy w przełomowym dla polskiej farmacji momencie.

Nic nie dzieje się jednak bez pełnej zgody i współpracy obu stron: pacjenta i farmaceuty. Jesteśmy przekonani, że pacjenci skorzystają na współpracy z farmaceutami, traktując ich, na wzór systemów zachodnioeuropejskich, podobnie jak lekarzy pierwszego kontaktu.

Proponowana przez nas książka, którą właśnie trzymacie w rękach, ma za zadanie katalizować rozpoczęte pozytywne zmiany oraz szerzyć świadomość zdrowotną mieszkańców Polski.

Farmaceuci, stojąc obok lekarzy i wzajemnie się z nimi uzupełniając, mają za zadanie pomagać pacjentom w ich marszu po zdrowie. Moja żona i ja jesteśmy przekonani, że niniejsza książka z powodzeniem skróci i ułatwi tę podróż.

BÓL

Jest letnie popołudnie, żar leje się z nieba, a w powietrzu wirują drobinki kurzu. Tego dnia drzwi apteki niemal się nie zamykają. Ich charakterystyczne skrzypienie mówi mi wciąż: „Napracujesz się, ale to dobrze…”. Żona stoi za stołem po mojej prawej stronie niczym piękny bufor. Nie ma problemu medycznego, któremu Emilia nie byłaby w stanie sprostać, a ja mam tego pełną świadomość.

– Zapraszam kolejną osobę! – wołam mechanicznie następnego pacjenta z kolejki.

Mężczyzna jest w średnim wieku. Rozmawiamy dość długo. W trakcie wywiadu stwierdzam lekkie problemy z nadciśnieniem i podwyższony poziom cholesterolu. Standard. Z pewnością dużo tłustych potraw, kilka piw w ciągu tygodnia, czasem coś mocniejszego. Polecam ketoprofen – koniecznie dwie tabletki naraz. Facet jak dąb, a dawka wydawana bez recepty z pewnością mu nie pomoże.

Nagle zauważam kropelki krwi kapiące na jeszcze niesprzątniętą po całym dniu podłogę.

– A co pan chowa w tej chusteczce? – pytam z zaciekawieniem i lekką obawą.

– Palec – odpowiada jak gdyby nigdy nic i rozwija chusteczkę przylepioną do białego jak ściana palca wskazującego prawej ręki.

Słyszę gwałtowne poruszenie, obecni w aptece pacjenci wzdrygają się z niedowierzaniem. Wzywamy pogotowie, żona schładza całkowicie odcięty palec, zaszokowana, że jego właściciel najspokojniej w świecie zamierzał czekać w kolejce do lekarza.

Pomimo naszych starań palca nie udaje się uratować. Gdy przyjeżdża pogotowie, jest już obumarły – mężczyzna zbyt długo zwlekał ze zgłoszeniem się po pomoc, lekceważąc stopień uszkodzenia ciała. Jak nam później wyjaśni:

– Każdy człowiek obsługujący narzędzia rolnicze, każdy drwal czy leśnik ma dziewiętnaście lub mniej palców.

Opisana sytuacja zapadła mi w pamięć, ponieważ ów mężczyzna wydawał się w ogóle nie czuć bólu. Zapewne miał wysoką tolerancję lub wysoki próg jego odczuwania. Wbrew pozorom ta druga możliwość nie jest dla człowieka korzystna.

Ból to odczucie powstające pod wpływem konkretnych bodźców: sygnał wysłany do organizmu. To odpowiednik kontrolki w samochodzie. Jest tylko informacją – sam w sobie nigdy nie jest chorobą.

Nie należy leczyć bólu, ale jego przyczynę. Czasem trzeba go uśmierzyć, aby poprawić komfort życia pacjenta, dając czas na zwalczenie choroby. Nie wolno jednak usypiać uwagi – sztucznie „wyłączony” ból nie oznacza wyzdrowienia ze stanu, który był jego wyzwalaczem. Gorzej, jeśli przyczyny nie da się znaleźć, bo współczesna diagnostyka nie daje takich możliwości.

Jeszcze gorzej, jeśli pacjent stosuje leki przeciwbólowe regularnie i wydaje mu się, że skoro nie cierpi, to wszystko jest w porządku. Skoro nie boli, to po co miałby szukać przyczyny? Tymczasem systematycznie zwiększa dawki leku, osiągając lub przekraczając dozwoloną dawkę dobową. Później stosuje inny preparat i znów osiąga maksymalną dawkę dobową. A przyczyna? Kto by o tym myślał, przecież to ból jest problemem.

Codziennie w aptece pojawiają się dziesiątki pacjentów, którzy odczuwają ból. Ból głowy, ból nóg, ból pleców… Ból przeciążeniowy, ból wynikający ze stresu, pooperacyjny. Ból, bo ktoś się uderzył, bo coś sobie złamał. Grupa leków przeciwbólowych jest najszerszą kategorią preparatów na aptecznych półkach.

Każdy rodzaj bólu wymaga innego postępowania, leczenia oraz diagnostyki. Optymalny dobór substancji leczniczej i prawidłowe pokierowanie pacjenta wymaga zadania mu przez farmaceutę konkretnych pytań. To niezbędne minimum, choć niestety zwykle brakuje na to czasu. Niekiedy należy zasugerować wizytę u lekarza, innym razem namówić pacjenta, żeby jeszcze trochę wytrzymał, bo kiedy będzie prawdziwa potrzeba, zwykłe tabletki już nie pomogą.

Dziś niemal w każdym obiekcie handlowym można kupić środki przeciwbólowe. A kiedy farmaceuty brakuje – na stacji benzynowej, w sklepie osiedlowym lub na dworcu – kto wcieli się w jego rolę, by poinformować pacjenta o całym spektrum działania leku – zarówno o korzyściach, jak i wszystkich niepożądanych rezultatach terapii?

Przewlekle utrzymujące się stany bólowe zawsze są wskazaniem do konsultacji z fachowym pracownikiem służby zdrowia. Długotrwałe stosowanie leków przeciwbólowych „na własną rękę”, bez konsultacji, albo krótkotrwałe stosowanie dużych dawek danego preparatu lub też kilku preparatów jednocześnie może prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia na przykład błony śluzowej żołądka (w przypadku niesteroidowych leków przeciwzapalnych) lub czasami komórek wątroby (metamizol – pyralgina, paracetamol) i wielu innych dolegliwości, o których pacjent może nie wiedzieć.

* * *

Starsza pani w krótkim wywiadzie zdradza, że ma zdiagnozowane chyba wszystkie możliwe choroby.

– No i jeszcze nowotwór, panie magistrze – dodaje.

Przez głowę przelatują mi informacje dotyczące dawkowania i sposobu doboru poszczególnych substancji przeciwbólowych. W tym wypadku jednak chyba muszę się poddać.

– Może paracetamol? Będzie najbezpieczniejszy – mówię, bo co ja w końcu mogę. Przecież to lekarz prowadzący pacjentkę powinien odpowiednio dobrać dla niej preparaty.

– A pomoże? Bo morfina jest już za słaba – pyta kobieta.

A ja myślę swoje – wcale nie jest, po prostu dawka morfiny została źle dobrana. Najgorsza sytuacja, z jaką możemy mieć do czynienia. Prawdopodobnie wszystkie działania niepożądane leku obciążają organizm tej starszej pani, z kolei korzyści terapeutyczne są niewystarczające.

Często działa to tak: lekarz sprawdza, jakie dawki leku są zarejestrowane na rynku, później to, które z nich są w ogóle dostępne, w końcu którąś wybiera – niczym urządzenie losujące totalizatora: na chybił trafił. Nie ma co ukrywać, że w aptekach dzieje się podobnie. Nie zawsze, ale najczęściej. System opieki zdrowotnej powinien wykorzystywać kompetencje lekarza jako diagnosty chorób oraz farmaceuty – specjalisty w dziedzinie leków, ich postaci, dawkowania oraz działań niepożądanych i interakcji. Przecież dawkę i postać leku można zmodyfikować w warunkach receptury aptecznej lub szpitalnej.

– Pomoże z pewnością – odpowiadam.

Gdybym stwierdził, że zaproponowany przeze mnie lek nie wystarczy, pacjentka mogłaby się załamać. Paracetamol przy morfinie to przecież zwykłe placebo, ale ono też ma pewną wartość terapeutyczną. Według najnowszych badań skuteczność większości syropów przeciwkaszlowych daje wynik tożsamy z placebo. Paracetamol, cóż… Faktycznie będzie najbezpieczniejszy.

A jednak mam wyrzuty sumienia. Stoi przede mną pacjentka, a ja wcale nie przyczyniam się do poprawy jej stanu zdrowia. Nie pomagam dzięki fachowej wiedzy, chociaż staram się okazać empatię.

– Niech pani stosuje pozostałe leki przeciwbólowe zalecone przez lekarza – mówię. – I warto byłoby ustalić właściwą dawkę morfiny. Wtedy samopoczucie z pewnością się poprawi. Proszę porozmawiać z lekarzem prowadzącym – wygłaszam stale powtarzaną formułkę, uciszając krzyczące sumienie.

* * *

Mnie również boli, chyba z każdym rokiem coraz bardziej i to bez wyjątku wszystko.

Był rok dwa tysiące siedemnasty. Wszedłem do Bałtyku. Pomimo lipcowej aury morska woda była zimna, miała tylko kilkanaście stopni. Wtedy, na gdańskiej plaży, pierwszy raz poczułem ukłucie w okolicy rzepki kolanowej. Pierwszy zwiastun schorzenia, które moje codzienne nawyki i życie zmieni już na zawsze.

Kolano doskwierało mi coraz bardziej, szczególnie w drodze powrotnej znad morza. Objaw bólowy był nietypowy i fachowa wiedza podpowiadała mi, że to może być coś poważnego.

Po kilku dniach ból ustał i wydawało mi się, że wszystko wraca do normy. Niestety, kolano zaczęło stopniowo puchnąć, stało się mocno ucieplone, a następnie zaczęła się w nim zbierać „woda”, która mimo wielokrotnych punkcji nachodziła ponownie. Taki stan utrzymywał się z mniejszymi lub większymi przerwami niemal przez rok i aż do dziś nie udało się postawić jednoznacznej diagnozy dotyczącej mojej choroby. Bywa i tak.

Część chorób o nieznanej etiologii, czyli przyczynie (pochodzeniu), to choroby autoimmunologiczne. Nie mogąc sobie w inny sposób poradzić z konkretnym czynnikiem, organizm uruchamia procesy polegające na pobudzeniu układu odpornościowego. Często sam siebie niszczy, walcząc z nieznanym lub zbyt silnym wrogiem. W moim przypadku wrogiem okazał się stres i niemożność rozładowania emocji. Praca w aptece i małe dziecko: było to nie tyle wychodzenie z własnej strefy komfortu, co jej całkowity brak.

Kiedy dzięki operacji poradziłem sobie z kolanem, ból opanował całe moje ciało. I od tej pory muszę z nim żyć. Jest raczej złym kompanem podróży, ale z całą pewnością nie można sobie wyobrazić towarzysza bardziej wiernego. Boli, zatem wiem, że nadal żyję. Nawet kiedy cierpiałem do granic możliwości i nie miałem siły na nic, skupiałem się na tym, aby moja twarz nie zdradzała pacjentom, co tak naprawdę czułem. Żeby myśleli, że wszystko jest w porządku, i mi ufali. Bo jaki to farmaceuta, który nie potrafi ulżyć samemu sobie?

HOMEOSTAZA

Świat farmacji nieprzypadkowo kojarzy się z wagą szalkową. Chodzi właśnie o to, by wszystkie szalki w naszych organizmach pozostawały w równowadze. Naukowo zachowanie równowagi biologicznej określa termin homeostaza. Homeostaza to harmonia, a na harmonię składają się bez wyjątku wszystkie elementy naszego organizmu oraz otoczenie, w którym przebywamy.

* * *

Do apteki wchodzi mężczyzna około czterdziestoletni. Jest otyły, BMI ma zdecydowanie za wysokie, czego nie trzeba potwierdzać badaniami – widać to gołym okiem. Nie uśmiecha się, bez jednego choćby zwrotu grzecznościowego machinalnie rzuca wymiętą receptę na stół apteczny. Obserwuję jego twarz – będzie ciężko.

W przypadku takich pacjentów nie mam ochoty na porady. Wydam leki jak najszybciej i będzie po kłopocie. Emilia przeciwnie. Dla niej pacjent to pacjent, bez wyjątku. Brnie w fachowe doradztwo, nie zważając na brak kultury rozmówców. A kiedy trzeba, odpowiada pięknym za nadobne, komentując zachowanie takich osób. Ja nie. Patrzę na twarze i dostosowuję reakcję do tego, z czym przychodzi mi się mierzyć.

– Na wodę coś – rzuca facet.

– Wiadro? – odpowiada kierowniczka apteki, wychylając się zza moich pleców.

No to teraz się zacznie – myślę.

– Bez pakowania. Mam swoją – mówi mężczyzna, pokazując wielorazową torbę na zakupy. – Dzięki.

Hurra, jesteśmy uratowani! Dzięki… Czy on naprawdę powiedział „dzięki”? Cieszę się w duchu jak małe dziecko na Boże Narodzenie. Wkraczam do akcji, ratując sytuację.

– Na pozbycie się wody, tak? – pytam, grając w tym wypadku w jednej drużynie z producentami suplementów diety.

Zasada klucz wśród handlowców w branży lekowej to stworzenie zapotrzebowania w postaci schorzenia, choroby czy dolegliwości i niezwłoczne zaproponowanie środka na pozbycie się wyimaginowanego utrapienia. Kiedy preparaty na „pozbycie się nadmiaru wody z organizmu” zadebiutowały na polskim rynku, całe środowisko farmaceutów komentowało sytuację gromkim śmiechem. Kiedy jednak liczni pacjenci zaczęli kupować nowe suplementy, śmiechy ucichły, a apteczne półki zaczęły się uginać od kolejnych preparatów na tę właśnie, w rzeczywistości nieistniejącą, dolegliwość.

Kierowniczka chowa się jak niepyszna, uświadamiając sobie, że niepotrzebnie się odezwała. Do akcji wkracza Emilia.

– A może zastanowi się pan nad doborem właściwszego, celowanego preparatu – zaczyna.

Już wiem, że mój plan jak najszybszego pozbycia się niewygodnego pacjenta jest usilnie niweczony.

– Pani, na wodę coś, nie mam czasu. Skoro reklama leci, to jest chyba dobre, nie? – mówi zdecydowanie mężczyzna.

– Pan ma nadwagę, powinien pan zrobić badania i wybrać się na wizytę do lekarza. Ten preparat, o który pan pyta, z pewnością panu nie pomoże. W pana przypadku homeostaza organizmu leży – tłumaczy moja żona.

Trzy dosadne przekleństwa i trzaśnięcie drzwiami kończą przedstawienie. Można się rozejść.

– I co, pomogłaś mu? – pytam, kręcąc głową.

– A ty byś mu pomógł? – odpowiada.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

OPIEKA FARMACEUTYCZNA

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

NAD TAMIZĄ

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

UKŁAD MOCZOWO-PŁCIOWY

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

CIĄŻA

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

PORÓD

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

KARMIENIE

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

INSTYNKT MACIERZYŃSKI

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

NOWOTWORY

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

RECEPTURA

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

FARMACEUCI

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

MISJA

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

EDUKACJA

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

ANTYBIOTYKI

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

KASZEL

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

NOS I GARDŁO

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

NIESTRAWNOŚĆ

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

PODRÓŻE

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

SEN

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

URODA

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

PRZEPRACOWANIE

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

REGENERACJA

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

NOWY DZIEŃ

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

ZMIANA

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Text copyright © by Emilia Łapkiewicz-Przygodzka, Maciej Przygodzki

Copyright © by Burda Media Polska Sp. z o.o., 2021

02-674 Warszawa, ul. Marynarska 15

Dział handlowy: tel. 22 360 38 42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Redaktor prowadzący: Agnieszka Radzikowska

Redakcja: Dorota Bielska

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak, Magdalena Bugalska/Słowne Babki

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Zdjęcie na okładce: Shutterstock

ISBN: 978-83-8251-075-1

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Informacje i porady zawarte w książce mają wyłącznie charakter informacyjny, nie zastąpią wizyty u lekarza lub farmaceuty.

www.slowne.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Aneta Pudzisz