Redakcja:

Mirosław Grabowski

Projekt okładki:

Urszula Gireń

Fotografia na okładce pochodzi ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego im E. Ringelbluma w Warszawie: sygn. ZIH-JP-002 Julia Pirotte. Autoportret, Marsylia 1943 r.

Korekta:

Piotr Królak

Text copyright © by Maja Wolny, 2016

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2016

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN 978-83-8015-383-7

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Dla L. i M.

1

Bruksela, maj 1940

Były kościste i cienkie jak cerkiewne świece, chłodne w dotyku, zawsze suche, pewne. Palce sanitariuszki wzywanej wtedy, gdy kula tkwiła zbyt głęboko. Praca wymagała odwagi i precyzji, Julia po prostu musiała być spokojna. Teraz jednak, kiedy pod liliową bibułą wyczuwała odmianę swojego losu, z trudem opanowywała wzruszenie. Nie wiedziała, jaki dokładnie model skrywa się pod tym miłym w dotyku opakowaniem, ale ciężar paczki mówił jej, że może to być jedno z nowocześniejszych i droższych urządzeń. Tym niewinnym papierem pakunkowym, w jaki przed świętami zawija się pudełko pralin lub flakonik perfum, Suzanne chciała odwrócić uwagę kuriera od prawdziwej zawartości przesyłki. À la guerre comme à la guerre – lepiej, żeby chłopak niczego się nie domyślał.

Julia odskoczyła z przerażeniem od stołu. Zapomniała o kurierze. Nie zasłoniła okien, choć przecież umawiała się z Suzanne, że zawsze będzie to robić, ilekroć usłyszy poczwórne pukanie do drzwi. Chłopak siedział jeszcze na schodach, miał opuścić kamienicę dopiero po tym, jak Julia zanuci Alouette, gentille alouette, co oznaczało, że nie będzie wiadomości zwrotnej. Podeszła do drzwi i zaśpiewała umówioną piosenkę. Lekko zachrypnięta, próbowała wydobyć z siebie melodyjną beztroskę, taką, z jaką dziewczyny przychodzące do szorowania podłóg akompaniują sobie przy monotonnych zajęciach.

Wyjrzała na skąpaną w deszczu rue des Ménages, udając, że strzepuje okruchy z lnianej ściereczki. Właśnie przekwitał bez i Julii przemknęło przez myśl, że może widzi te cudowne krzewy po raz ostatni. Ich białe kwiaty rdzewiały od zbyt wysokich majowych temperatur i częstego deszczu. Odprowadziła wzrokiem znikającego za rogiem ulicy kuriera. Dochodziła piętnasta, robotnicy nie wrócili jeszcze z fabryk, na dworze było cicho. W zeszłym tygodniu większość przerażonych wojną mieszkańców opuściła miasto, nic więc dziwnego, że ulice były prawie puste. Po drugiej stronie zwykle ruchliwego skrzyżowania przechadzał się bogato ubrany mężczyzna z psem myśliwskim. Pod sklepem Meibauma stał policjant i spoglądał na zegarek. Julia udała, że go nie dostrzega, i szybkim ruchem zasunęła story. W pokoju zapanował półmrok.

Wreszcie mogła wrócić do stołu, na którym elegancko zapakowane leżało jej przeznaczenie. Papier pachniał wodą kolońską. Julia podryfowała w myślach na drugi koniec miasta, tam gdzie domy mają zadbane ogródki i gdzie służący z gracją otwierają drzwi zapowiedzianym gościom. Wiedziała, że za chwilę rozedrze papier i wtedy wszystko w jej życiu się zmieni. Przez moment pomyślała, że białą wstążeczkę, którą obwiązany był prezent, można by zachować na inną okazję, ale skarciła się za ten pomysł, godny petite bourgeoise.

Jej palce dotykały subtelnej porowatości, cieszyły się chłodem metalu, obrysowywały znajomy kształt, jakby to był tors kochanka. Otworzyła oczy. Oprócz dłoni to właśnie oczy były jej największym skarbem. Niezbyt ładne, znacznie mniej wyraziste niż oczy Mindli. W tamtym spojrzeniu zakochiwali się prości chłopcy z Końskowoli i gimnazjaliści z Puław. Stara Baruchowa ją karciła: „Nie gap się dookoła, niepotrzebnie zwracasz na siebie uwagę”. Przychodziła do nich dwa razy w tygodniu, robiła pranie i pomagała gotować. Po śmierci matki – Julia miała wtedy zaledwie siedem lat – wszystko się zaczęło psuć. Nie było chałki ani keksu. Codziennie jedli cebulę. Aż do obrzydzenia. Majer, ich starszy brat, wymyślił taką zabawę: wgryzasz się w cebulę, zatykasz nos i wyobrażasz sobie, że to ananas. Julia nigdy jeszcze nie próbowała ananasa, ale wiedziała, że musi to być coś pysznego. Pamięta długie warkocze rudych cebul przynoszone z rynku w Kazimierzu, siwe główki czosnku, czasami trochę marchewki. Obserwowała coraz bardziej przygarbionego ojca i modliła się, by wreszcie pójść do pracy.

Oczy Julii były małe i wiecznie podkrążone. Może właśnie dlatego, że wydawały się tak niepozorne, potrafiły dostrzec to, czego nie widzieli inni: zagrożenie, ułamaną gałąź, pierwsze plamki rdzy, złamany paznokieć, krew na rękach. W wielkich sarnich oczach Mindli szklił się smutek i gotowość do poświęcenia. Mała, kochana Mindla. Nie widziały się już od ponad trzech lat. Tak rzadko się kłóciły. Siostry Diament, twarde i szlachetne – mówili koledzy z partii. Niedługo znowu się zobaczą.

Rozerwała ostatni kawałek papieru. Na stole leżała prawdziwa leica model A, najlepszy małoobrazkowy aparat fotograficzny, jaki można było dostać w Europie. Palce Julii zacisnęły się na obiektywie. Wiedziała, że nie może zawieść.

2

Marzec 1934

Julia obudziła się zlana potem. Tak bardzo chciałaby być teraz w swoim łóżku, stojącym tuż obok łóżka Mindli, pobiec do wychodka za domem i uwolnić się od tego przeraźliwego ucisku w jelitach. Czuła, jak ból rozrywa jej brzuch, ale nie mogli się przecież zatrzymać. Wyruszyli wieczorem z Berlina, a teraz byli gdzieś w Dolnej Saksonii.

– Ile nam jeszcze zostało? – spytała Miszę, krępego kierowcę, który miał ją bezpiecznie dowieźć do Paryża.

– Co najmniej dziesięć godzin. Może i więcej. Chyba zboczyliśmy z drogi.

– Nie wytrzymam, Misza. Musisz się zatrzymać.

– Władek powiedział wyraźnie: żadnych postojów. Tylko na paliwo.

– No to zatankuj wreszcie! – wrzasnęła bardziej z bólu niż ze zniecierpliwienia.

Misza zjechał na pobocze. Widział, jak Julia wyskakuje z auta i pędzi w pobliskie krzaki, nie zważając na siepiący deszcz. Wyciągnął z bagażnika metalowy kanister i zaczął dolewać benzyny.

Nie była ładną kobietą. Chuda, koścista, ze zdecydowanie za dużym nosem. W partii uroda nie odgrywała większej roli, ale przyjemniej byłoby podróżować z jakąś pięknością, szykownie ubraną i skropioną perfumami. Są takie kobiety, które nigdy nie mają brudnych paznokci. Na przykład żona mecenasa Mesnera. Podobno są też takie, które prawie w ogóle nie muszą chodzić do toalety. Najwyżej dwa razy w tygodniu. Te kobiety należały do innej klasy, którą teoretycznie powinien pogardzać. Za kilka lat, jak tylko zatriumfuje światowa rewolucja, wszystko się zmieni i te kapelusze, gorsety, koronkowe rękawiczki wylądują na śmietniku.

Misza widział, jak Julia podciąga spodnie i rusza w kierunku samochodu. Już chciał przed nią otworzyć drzwi, ale nagle zawróciła i pobiegła w te same zarośla. Zdegustowany zapalił papierosa. Zostały mu tylko cztery sztuki. A ona przecież też pali i zaraz zmierzy go błagalnym wzrokiem, tak że będzie musiał się z nią podzielić.

Po niespełna kwadransie byli gotowi do drogi. Miszy wydawało się, że w czasie tego krótkiego postoju Julia jeszcze bardziej schudła. Mokre włosy oklejały jej wąską twarz, a szczupłe, chłopięce ciało dygotało z zimna. Nie wzbudzała jednak litości. Było w niej coś hardego, jak w zlanym morską wodą marynarzu. Misza czuł się w jej towarzystwie nieswojo. Nie dziwiło go, że nie miała narzeczonego. Chodziły słuchy, że po zebraniach kolektywu zamykała się na dłużej z jednym towarzyszem, tym wysokim wąsaczem, który był już żonaty. Nie wiedzieli, w jakim Julia jest wieku. Ona sama żartowała, że jej rodzice sami nie byli pewni, kiedy dokładnie się urodziła. Zdaniem Miszy miała zdecydowanie ponad dwadzieścia pięć lat, a więc była już starą panną. W tym wieku powinno się mieć kilkoro dzieci. Bez nowego pokolenia nie zbuduje się komunizmu – myślał, zmagając się ze źle działającymi wycieraczkami. Pogoda im wyraźnie nie sprzyjała. Na szczęście Julia zasnęła i Misza postanowił to wykorzystać, żeby znowu zapalić.

Jechali pustą szosą. Niemieckie drogi były równe, bez ubytków tak częstych na wschodzie Polski. Droga, którą Misza czasem wracał do rodzinnego domu, była przetartym pasem ziemi, wydeptanym przez Polaków, Białorusinów, Żydów; miliony stóp i końskich kopyt przedzierały się na wschód, wytyczyły drogę, którą on setki lat później pokonywał służbowym autem, grzęznącym w błocie równie łatwo jak koła wozów drabiniastych. W zeszłym roku chłopi wydobywali go z roztopów, konie ciągnęły żelazo, silnik warczał bezradnie, koła rozbryzgiwały brudną maź; pchali i szarpali jednocześnie, aż wreszcie się udało.

Była trzecia w nocy. Julia najwyraźniej się obudziła, jej oddech stał się cięższy, rzężący. Prosiła zmienionym głosem o wodę. Musieli ponownie przystanąć, Misza tym razem nie protestował. Nie wyglądało to najlepiej. W takim stanie ona nie da rady dojechać do Paryża. Trzeba zmienić plany, najpierw musi wydobrzeć. Co robić? Misza przelewał resztki wody do blaszanego kubka i gorączkowo rozmyślał. Z kawałków bandaża zrobił dwa kompresy, które zanurzył w deszczówce. W Niemczech, poza Berlinem, nie mają właściwie kontaktów. W grę wchodzi tylko Bruksela. Pewnie ze trzysta kilometrów stąd. Już raz jechał autem do Belgii. Wiózł Maxa na studia ekonomiczne do Gandawy. Wtedy też mu się ta podróż tak dłużyła. Ale Max był przynajmniej zdrowy, nie marudził, tylko spał.

Kompresy z zimnej wody przyniosły Julii ulgę. Znowu zasnęła i Misza uspokoił nerwy przedostatnim papierosem. Dostanie nową paczkę w Brukseli. Oby tylko dojechać tam przed południem!

Tymczasem Julia dryfowała we śnie po łąkach, wydawało jej się, że słyszy głos matki. A potem żałobne śpiewy i kadysz. Stali we trójkę – smutne, osierocone rodzeństwo – i żałośnie płakali. Wiedzieli, że dzieje się coś strasznego. Mama spała i miała już się nie obudzić, choć przecież zawsze, kiedy Mindla płakała w nocy, przychodziła ją pocieszyć. Więc postanowiły z siostrą rykiem wezwać ją na pomoc, niechże się wreszcie ocknie, niech się nimi zajmie. Ojciec spojrzał na nie bezradnie i pchnął Majera, który nie bardzo wiedział, co ma robić. Stroił do dziewczynek głupie miny, tylko to przychodziło mu do głowy. Był o trzy lata starszy od Julii i traktował siostry jako zło konieczne. Zziębnięci przytulili się potem do siebie i zasnęli pod piecem. A może wcale nie spali, tylko ktoś rzucił na nich czar, bo ani Julia, ani reszta rodzeństwa nie usłyszeli pukania do drzwi. W ich domu krzątała się znajoma kobieta z miasteczka, nie Żydówka, tylko Polka. Skąd się tu wzięła? Może wleciała przez komin? Patrzyła na nich ze smutkiem. Jej oczy były tak samo dobre jak zamknięte na zawsze oczy matki. Postawiła na stole słoik miodu.

– To dla was, na pociechę.

Rzucili się łakomie na ten miód, od rana bowiem nic nie jedli. Chropowata słodycz paliła w gardle.

Misza widział w lusterku, że Julia się dusi. Zaczęła nagle kasłać i nie mogła przestać. Coś w niej rzęziło, skrobało w krtani, wstrząsało jej drobnym ciałem. Musiał się znowu zatrzymać, bo dała mu ręką znak, że zbiera jej się na wymioty.

– Droga krzyżowa, droga krzyżowa. – Misza od wielu już lat nie wierzył w Boga, ale podobały mu się różne biblijne powiedzenia. Wychowany w katolickiej rodzinie, bardzo szybko odkrył, że modlitwy nie mogą być wysłuchiwane, bo na świecie zrobiłby się jeszcze większy chaos. Na wszelki wypadek należy zaprzestać wygłaszania jakichkolwiek próśb do nieba. Chociaż gdyby któryś z Bogów – nieważne, żydowski czy polski – pozwolił Julii szczęśliwie i bez jęków dojechać do Brukseli, chyba wszystkim wyszłoby to na zdrowie.

O ósmej rano przekroczyli granicę. Julia udawała, że śpi – tak się umówili. Strażnicy nie powinni zauważyć, że jest chora. Za trzy godziny mieli dotrzeć do Brukseli. Tam Misza powierzy ją towarzyszom z Secours Rouge i wreszcie wróci do Warszawy. Tęsknił za białym, miękkim biustem Haliny, za jej słonym zapachem, a nawet za tym niemilknącym, piskliwym głosem. „Najbardziej lubię, kiedy siedzi cicho, lekko nadąsana. Albo kiedy szepcze mi coś do ucha, moja bestia, moja mała bezwstydnica”. Misza uśmiechnął się do siebie. Jakoś wytrzyma te parę dni.

Zaparkował przed niepozorną kamienicą z czerwonej cegły przy rue Margot. Zawahał się przez chwilę i dla pewności zajrzał do notesu. Adres się zgadzał. To właśnie tutaj mieszkał Jean, towarzysz, do którego mogli się zwrócić o pomoc. Misza wyskoczył z samochodu, podszedł do fasady domu i zapukał. Czekał w napięciu, ale nikt nie otwierał. Przez chwilę przyszło mu do głowy, że Jean mógł wyjechać z miasta albo nawet z kraju. Tylko nie to – pomyślał i przymknął oczy w nadziei, że sytuacja się poprawi, kiedy je otworzy.

Julia wychyliła głowę z auta i zajęczała cicho:

– Misza, dlaczego nie wchodzisz do środka?

– Musimy chwilę poczekać. Nikogo nie ma w domu.

Wrócił do samochodu. Julia westchnęła głęboko i znowu zapadła w płytki, niespokojny sen. Misza udawał, że czyta gazetę, zasłaniając się w ten sposób przed ciekawskimi spojrzeniami przechodniów. Postanowił, że postoją tu, pod kamienicą, do szesnastej. Może Jean pracuje dziś w fabryce. Jeśli się nie zjawi, to trzeba będzie dyskretnie popytać innych wracających z pracy robotników o miejsce partyjnych zebrań. Nie będzie to łatwe, bo Misza zna tylko parę słów po francusku. W najgorszym razie odwiezie Julię do szpitala miejskiego. Podadzą się za turystów jadących do Lourdes. Uśmiechnął się pod nosem. Nawet Władek nie wymyśliłby czegoś takiego. Komunista jadący do Lourdes, trudno o lepszą wymówkę. Matka by się ucieszyła. Pomyślałaby, że się nawrócił. Zdrowaś Maryjo, łaski pełna – przypomniało się Miszy – pomóż nam znaleźć tego grzesznika Jeana…

Po dwóch godzinach dostrzegł znajomą sylwetkę. Widzieli się tylko raz, na wiecu w Berlinie, ale Misza był pewny, że ten wysoki, chudy mężczyzna z wąsem to Jean Pirotte.

– Jean! – Wyskoczył z auta i pobiegł w jego stronę. – C’est moi, Michał Kończyk, Misza. Z Polski.

Jean uśmiechnął się pod wąsem i nerwowym gestem nakazał dyskrecję. Obaj skierowali się do samochodu. Jean pchnął Miszę na siedzenie pasażera, a sam wskoczył za kierownicę. Ruszyli szybko z miejsca.

Julia pojękiwała cicho. Courage – szeptał ten wysoki mężczyzna, który właśnie ratował jej życie. Była mu wdzięczna za samą obecność: za to, jak prowadził auto i jak spoglądał z troską na tylne siedzenie. Po godzinach spędzonych z niesympatycznym Miszą, dla którego ta podróż była karą, Julia czuła niemal, że zdrowieje. Nawet pogoda zdawała się poprawiać, deszcz ustał, a powietrze napełniało się przyjemną świeżością. Kierowca zapewnił, że dojeżdżają na miejsce. Kiedy samochód się zatrzymał, Julia próbowała wysiąść o własnych siłach. Chciała temu miłemu Belgowi pokazać, na co ją stać, ale poczuła tylko przygniatającą falę, szum w uszach i paniczny lęk, że nie zdąży się ze wszystkimi pożegnać.

Kiedy odzyskała przytomność, nie była w stanie sobie przypomnieć, co się wydarzyło przed kilkoma godzinami, a może i dniami. Nie potrafiła powiedzieć, czy jest noc, czy dzień. Z powrotem zamknęła oczy. Leżała w czystym łóżku, gdzieś w oddali grało radio. Ktoś trzymał ją za rękę.

Kiedy kilka miesięcy po tym, jak w końcu doszła do siebie, Jean wkładał jej na palec obrączkę, odczuwała przede wszystkim wdzięczność. Ofiarował jej w tym trudnym okresie nie tylko własne łóżko i opiekę znajomego lekarza, ale również swoje nazwisko i paszport, którego tak potrzebowała. Niewiele o sobie wiedzieli, ale niczego nie zamierzali przed sobą ukrywać. Ślub oznaczał braterstwo i równość. Pirotte. Julia Pirotte. Tak miała się odtąd nazywać i była z tego powodu bardzo zadowolona. Nowe nazwisko brzmiało jak pseudonim, dodawało jej odwagi na tej obcej ziemi. Może kiedyś ludzie uznają ją tutaj, w Belgii, za swoją. Z belgijskim paszportem i nowym nazwiskiem mogła bez przeszkód podróżować po Europie. Jean miał na koncie tylko jedną dobę w areszcie i parę ciężkich przesłuchań. Za to Julia – co mu bardzo imponowało – spędziła jako komunistka kilka miesięcy w polskim więzieniu. Dotykał jej blizny na plecach i wzruszał się do łez.

Uśmiechali się do siebie w urzędzie stanu cywilnego, wystrojeni w najlepsze ubrania – ona w pożyczonych butach, które ją uwierały – z pokorną zgodą na to, że związek nie będzie trwać wiecznie. Przedwojenny świat, ich świat, znikał jak wychłodzona pierwszymi przymrozkami końcówka lata. Trzeba było podejmować szybkie decyzje. Drukować ulotki. Brać udział w manifestacjach contre la vie chère, contre le fascisme, contre la guerre. Niewiele mogli sobie obiecać.

Kiedy żegnali się na parę dni, mówiła do niego: „Gdy wrócę, opowiem ci, co mi się dzisiaj śniło”. Padali sobie później w ramiona, uradowani, że sny się nie sprawdzają.

Wiarę w przepowiednie zaszczepiła jej matka. Czasami Julia miała wrażenie, że ona patrzy na nią gdzieś z góry i kiwa z politowaniem głową. Albo że przybiera postać kioskarki lub handlarki śledzi, bo chce do niej przemówić. Przypomnieć jej o nieistniejącym Bogu, pogrozić litościwie palcem, przywołać do porządku charakterystycznym cmoknięciem. Kiedy była zła, jej piękna twarz ściągała się w tak surowym, oszpecającym grymasie, że w dzieciństwie Julia nie mogła tego widoku znieść i natychmiast rzucała się matce do stóp. Jej twarz odzyskiwała po chwili dawne piękno, z roku na rok wypłukiwane przez codzienną harówkę: noszenie lodowatej wody z rzeki, szorowanie wiecznie zabrudzonej podłogi, czyszczenie pustych garnków popiołem, którego smak przenikał do kaszy jaglanej, do ziemniaków, chrzęścił goryczką, kiedy ukradkiem wylizywało się wyszczerbiony blaszany talerz.

Julia napatrzyła się w dzieciństwie na biedę, taką brudną, lepką, z muchami. A przecież wystarczył jeden gest, żeby je odgonić. Nikt jednak nie miał na to siły, ludzie zasypiali zmęczeni własną niedolą. Śmierć wydawała się jedynym wyzwoleniem, więc się na nią czekało jak na zamaskowanego wybawcę: trochę w strachu, a trochę z nadzieją.

Do partii zapisała się wraz z Mindlą i Majerem już jako nastolatka. Ojciec i stara Baruchowa załamywali ręce. Co za wstyd! Nikt w Końskowoli nie mógł się o tym dowiedzieć. Bo wtedy już nikt by niczego od ojca nie kupił i przybyłoby jeszcze biedy. A przecież i tak przymierali głodem. Dobrze, że woda w rzeczce jest za darmo, bo Baruchowa dorabiała praniem bielizny dla Marczyńskich. Gdyby jednak państwo się dowiedzieli, że dzieci Diamenta to komuniści, na pewno wypowiedzieliby jej tę robotę. Rodzinnego brudu niczym się nie spierze.

Kiedy Julia opowiadała Jeanowi o swoim dzieciństwie, widziała, jak bardzo jest poruszony tym, co przeszła. Jej dotychczasowe życie nie było ani bardziej, ani mniej heroiczne niż życie innych młodych komunistów w Polsce. Trochę ją śmieszyło, że Jean uważa ich wszystkich za bohaterów. Julia była mocniej zahartowana na nieszczęścia. Nie uciekała od nich. Nie budziły w niej obrzydzenia ciemne zaułki, a śmierdzące sklepiki na przedmieściach Brukseli przypominały jej to, co zostawiła na wschodzie Polski. Używała pożyczonego aparatu, fotografie ukazywały się anonimowo w partyjnym piśmie „Drapeau Rouge”. Wiedziała, że stać ją na więcej. Musi tylko pilnie pracować i wciąż się uczyć, poznawać nowe techniki, zacząć samodzielnie wywoływać swoje zdjęcia.

Jean zaproponował, że zapłaci z własnych oszczędności za kurs fotografii.

– Jak zdasz egzamin, to będziesz dostawała mnóstwo zleceń z różnych gazet. Wyślą cię do innych krajów. Mówisz po rosyjsku, więc może pojedziesz nawet do Związku Radzieckiego. Opiszesz, jak tam się buduje komunizm.

– Nie umiem pisać po francusku.

– Język fotografii jest uniwersalny. Niech każdy w Belgii się dowie, że można żyć inaczej.

Julia zaczęła kurs we wrześniu, ale nie zgodziła się, żeby Jean za nią płacił. Przychodziła na zajęcia zmęczona po całodniowej pracy w zakładach metalowych. W Końskowoli czasem chodziła do szkoły, a czasem nie. Jak były z Mindlą potrzebne ojcu w warsztacie, to opuszczały lekcje. W końcu Baruchowa postanowiła, że lepiej będzie dziewczynki ze szkoły wypisać. Oszczędzi się trochę pieniędzy. Niech Majer chodzi na lekcje i wieczorem uczy siostry w domu.

Kurs fotografii ukończyła z wyróżnieniem na początku 1940 roku. Pierwszym zdjęciem, które zrobiła jako świeżo zatrudniona reporterka, były przebiśniegi. Znalazła je przy avenue Louise w samym środku miasta. Wyrastały z trawy przedzielającej dwa pasy ruchu. Bezbronne i niezdające sobie sprawy z nadciągających nad kraj niebezpieczeństw. Julia patrzyła na maleńkie kielichy kwiatów, w których drzemała nadzieja na szybką wiosnę i beztroskie lato. To był pierwszy i ostatni raz, kiedy widziała przebiśniegi w Brukseli.

3

Kielce, 30 czerwca 2011 Dzień pierwszy

Dotykam tego białego cudu świata i myślę o paluszkach Laury tuż po urodzeniu. Były delikatne, różowofioletowe, wciąż poorane ciepłem wód płodowych. Chciałam je zamknąć w swojej dłoni, która miałaby ją uchować od wszelkiego zła. I wtedy zobaczyłam brązowe znamię na lewej rączce: owalne, przypominające owada. Znak szczególny – pomyślałam. Po nim rozpoznamy naszą córkę, jeśli stanie się jakieś nieszczęście. Nie wiem, czemu akurat coś takiego przyszło mi do głowy. Eli postanowił taki sam owal wytatuować sobie na ramieniu. Myślałam, że żartuje, ale on naprawdę to zrobił.

Dotykam białego cudu świata, przywiezionego wiosną ze specjalnej hodowli pod Gandawą. Kosztował mnie majątek. Moja orchidea jest piękna i wymagająca. Linneusz wybrał dla tego gatunku nazwę Orchis, po grecku „jądra”, widział bowiem w orchidei płciowość i potencję. Starożytny medyk Dioskurydes zalecał wywar z orchidei jako zdrowy afrodyzjak. Kiedy przebywałam w Turcji, piłam salep, pobudzający zmysły napój z bulw orchidei. Potem było mi wstyd, że aby zaspokoić moje pragnienie, zniszczono tak wiele kwiatów.

Orchidea nie pozwala się dotykać, ale i tak to robię od czasu do czasu. Nie mogę się powstrzymać. Bardzo szybko zadomowiła się w moim skromnym mieszkaniu. Choć wyhodowano ją z myślą o stolikach luksusowych rezydencji, pięciogwiazdkowych hoteli i dyrektorskich gabinetów, szybko zrozumiała, że uwielbienie, którego będzie doświadczać tutaj, na ulicy Złotej w Kielcach, zrekompensuje jej wszelkie niewygody. Raz w tygodniu przemywam jej liście wacikiem nasączonym wodą mineralną. Nie znoszę kurzu. Kurz na liściach roślin przypomina mi o śmierci. Dbam o wilgotność pomieszczenia. Dozuję światło, orchidee nie lubią nadmiaru słońca. Laura śmieje się ze mnie i mówi, że kocham kwiaty bardziej od dzieci. To oczywiście nieprawda. Ale wiem, że ludzkość bez kwiatów popada w barbarzyństwo. Za dziećmi może faktycznie nie przepadam, oczywiście z wyjątkiem własnej córki. Nazwałam ją Laurą, bo jest zwieńczeniem mojego życia. Imię Laura brzmi pięknie w każdym języku. W szpitalu w Berlinie wymawiano je ze zbyt twardym niemieckim „r”. Na szczęście Eli potrafił je ładnie, miękko wyartykułować. Nasza Calineczka, Däumelinchen. Wszystko tak szybko się potoczyło, nie wiedzieliśmy, co to znaczy dziecko w domu. Trzeba było się wszystkiego uczyć po nocach, na kursach wieczorowych i od sąsiadów. Nigdy nie przypuszczałam, że bycie matką jest aż tak trudne. Trudniejsze od botaniki, trudniejsze od pracy naukowej, od wykładów, kwerend, konspektów, odczytów, publikacji. Wszystko, co do tej pory potrafiłam, czego mnie nauczono bądź co odkryłam sama żmudną pracą, nijak się nie miało do tej nowej wielkiej misji.

Hodowla kwiatów to trening cierpliwości i precyzji. Kiedy nasączałam wacik oliwką i przemywałam różową pupę Laury, myślałam o orchideach. O ich człowieczym kształcie, który uzależnia tak jak zapach noworodka.

Moja miłość do roślin zaczęła się, kiedy sama byłam dzieckiem. Grudzień, może styczeń w latach siedemdziesiątych. Bardzo mroźny dzień, pelargonie i cały ogród pokryte były grubą czapą śniegu. Przez zaspy dotarł do nas zmachany listonosz i wręczył zdumionej matce paczkę z Warszawy. Daleki krewny ojca wyjeżdżał na stałe za granicę i na pożegnanie rozsyłał rodzinie prezenty. My dostaliśmy obrus, jakąś książkę oraz dwie cytryny. W tamtych czasach w Bielakach, naszej wsi odległej od świata, był to niezwykły rarytas. Matka aż jęknęła z radości i przycisnęła te owoce triumfalnie do piersi; przez chwilę stały się ich przedłużeniem, nową kwaśną krągłością, egzotyczną i nieosiągalnie twardą.

Skórka na cytrynach zaczynała już trochę wysychać. Matka włożyła je szybko do lodówki i pobiegła naradzić się z sąsiadkami, jak najlepiej ten podarunek wykorzystać. Okazało się, że miąższ można pokroić w plasterki i zacukrzyć. Skórkę zetrzeć i zużyć do ciasta. Pilnie śledziłam każdy ruch noża matki, kiedy kroiła owoce i wrzucała je po kawałku do napełnionego cukrem słoja. Mnie interesowało tylko jedno: pestki. Zamierzałam je zasiać. Oczyma wyobraźni widziałam już siebie jako plantatorkę cytryn. Zasadziłam pestki do czterech różnych doniczek. Spulchniłam ziemię, podlałam je i czekałam. Bracia śmiali się ze mnie, ale ja wierzyłam w swój eksperyment. Po kilku tygodniach na środku jednej z doniczek pojawił się zielony pęd. Wyglądał bardzo niepozornie, niemal jak chwast. Nie pokazałam go nikomu. Czekałam dalej. I – ku wielkiej zazdrości braci – wyrosło mi malutkie drzewko cytrynowe. Po roku urodziły się nawet miniaturowe cytrynki. Nie nadawały się do jedzenia, ale nie to było najważniejsze. Zabrałam drzewko cytrynowe do internatu, miałam je jeszcze przez wiele lat. Na moim parapecie przybywało roślin, zaczęłam eksperymentować z różnymi nasionami, czytałam książki, rozmawiałam z kwiaciarzami. Jako nastolatka myślałam nawet, żeby studiować biologię, ale świat zwierząt wydawał mi się tak nudny w porównaniu z życiem roślin, że w końcu wybrałam jako przedmiot studiów królestwo człowieka. Zostałam historykiem.

Kontaktów z rodziną nie utrzymuję od dawna. Ostatni raz widziałam matkę podczas niedzielnego obiadu w dziewięćdziesiątym piątym, kilka lat po śmierci ojca. Właśnie wtedy zebrałam się na odwagę i zapytałam ją wprost o to, co wydarzyło się w czasie wojny. Zbierałam materiały do pracy magisterskiej, dotarłam do nieujawnianych wcześniej archiwaliów. Przeprowadziłam też trochę rozmów z ludźmi, którzy przeżyli wojnę, ale już się z naszej wsi wyprowadzili. Chciałam wiedzieć, czy to wszystko prawda. Przy stole zapadła głucha cisza. Bracia spojrzeli na mnie przerażeni. Myślałam, że matka wstanie i wymierzy mi policzek, czekałam na to uderzenie, nabrzmiałe nieuzasadnionymi posądzeniami, na ból, który przyniósłby mi ulgę. Mogłabym szybko obmyć twarz lodowatą wodą ze studni i zapomnieć o plotkach, o tych oszczerstwach spłodzonych przez wygłodzoną latami wojny wyobraźnię. Ale matka wytarła serwetką usta i pokiwała głową. Nawet na mnie nie spojrzała. Skubała widelcem mięso kaczki i powiedziała jakby do siebie, a jakby do Boga:

– Urodzeni i wychowani w czasach pokoju nigdy nie zrozumieją, czym jest wojna. – Potem lekko przechyliła głowę i uśmiechnęła się dobrotliwie. – Nie wiecie, co to strach, Weroniko. Jesteście wieczne dzieci. Miałam dwadzieścia lat, prowadziłam dom i opiekowałam się rodzeństwem po śmierci babci. – Słowo „babcia” zabrzmiało miękko, jakby prosiło o wyrozumiałość. – Musiałam je chronić.

Czułam, jak w ciągu tych kilkunastu sekund wali się mój świat: nadciągała wojna, musiałam natychmiast przejść na właściwą stronę.

– O wszystkim wiedziałaś! – krzyknęłam, wstając od stołu. Już wtedy czułam, że nigdy więcej za nim nie usiądę.

– Chcieliśmy przeżyć. – Matka odsunęła talerz, wydęła wargi i chłodnym wzrokiem patrzyła na moją krzątaninę. Może przeczuwała, że widzimy się po raz ostatni.

Włożyłam buty i płaszcz, wbiegłam na górę, by w plastikową torbę upchać kilka swetrów i bieliznę. Spojrzałam po raz ostatni na ogród i braci. Od tamtego czasu minęło dwadzieścia lat.

Kiedy urodziła się Laura, myślałam oczywiście o niej, o swojej matce. Wygodnie byłoby zadzwonić po radę, gdy Laura zanosiła się płaczem, w końcu moja matka wychowała troje dzieci. Nie traktowała nas źle. Kontrolowała czystość uszu i znajomość katechizmu, cerowała nasze ubrania. Nie była wylewna, w domu panowała surowa dyscyplina i kult pracy. W sobotę często piekła ciasto drożdżowe. Nie było w niej okrucieństwa, może tylko niczym niedający się pokonać chłód.

Postanowiłam być zupełnie inną matką. Taką, która rozpieszcza, przytula, pozwala jeść słodycze przed obiadem. Chciałam, żeby moja córka dopuszczała mnie do swoich małych tajemnic: która z koleżanek najlepiej gra w gumę albo gdzie na podwórku ukryła swój widoczek – kawałek szkła wciśnięty w ziemię, a pod nim kwiaty i listki koniczyny. Urządziłam swoje życie tak, by było w nim miejsce dla niej. Pomalowałam ściany na jasne kolory, ustawiłam w jej pokoju kolekcję pluszowych zwierzaków, a książki pochowałam za szklaną witryną, by się nie kurzyły. Mieszkamy razem, tworzymy nierozłączny układ bez pępowiny i bez fizycznego podobieństwa. Tak, Laura wdała się w ojca: ten pokaźny nos, brązowe oczy i mocno skręcone włosy przypominają mi o potędze genetyki. Uczą pokory wobec sił życia.

Dotykam białego cudu świata i widzę, że na jednym z liści pojawiły się niepokojące ciemne plamki. Jedna z nich jest większa, przypomina trochę znamię na ręce Laury. Zdejmuję okulary. Przez chwilę mam nadzieję, że to mój wzrok szwankuje, a nie moja orchidea. Chwytam szkło powiększające. Niestety, ciemne plamy nie znikają. Powiększają się niebezpiecznie pod lupą. Na szczęście to tylko jeden liść. Jeden nieposłuszny liść, który myśli, że już pora przekwitać. To zapewne mała niesubordynacja, którą jednak należy ukarać. Poczekamy do jutra; jeśli nie zauważę poprawy, trzeba będzie go odciąć, a ranę posypać sproszkowanym węglem drzewnym.

Jest piąta, za godzinę muszę być w szkole. Premiera przedstawienia szkolnego pod tytułem Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie. Laura gra jedną z głównych ról. Po raz pierwszy i pewnie ostatni w życiu pomagałam w pisaniu scenariusza. Udział wymusiła na mnie wychowawczyni Laury.

– Pani Czerny, potrzebujemy pomocy. Rozumiem, że jest pani bardzo zajęta, praca na uniwersytecie to poważna sprawa, ale w tym roku naprawdę na panią liczę.

Staram się nie mieszać do komitetów rodzicielskich i innych szkolnych spraw. Podziwiam zaangażowanie matek w pikniki, wycieczki i paczki świąteczne, ale unikam takich spotkań. Laura ma mi to trochę za złe, pewnie chciałaby, żebym piekła ciasteczka na zabawę choinkową, tak jak mama Oli. Szczerze mówiąc, nie wiem, jak się robi ciastka. W domu nie smażymy nawet naleśników. Za to chodzimy czasem z Laurą do małej restauracyjki, gdzie kupuję jej te przysmaki, których sama nie potrafię przyrządzić.

Ewa Regulska. Taktowna starsza pani. Moja córka ją uwielbia. Pani Ewa należy do tego wymierającego pokolenia, które często używa słowa „ojczyzna”. W jej ustach brzmi ono całkiem naturalnie, nawet smakowicie, jak odświętny kołacz podany na lnianym obrusie. Jest staroświecka i nie ulega nowoczesnym modom wychowawczym. Zdarza jej się złapać nieznośnego ucznia za ucho. W młodości, trenowała dżudo. Podczas gdy inni nauczyciele narzekają na rozbrykaną młodzież, ona kładzie na łopatki całą klasę: na jej lekcjach panuje cisza i skupienie. Uczniowie ją szanują.

Spuszczam więc oczy i wyznaję prawdę o swoich ograniczonych możliwościach w kuchni, na co ona ze zrozumieniem odpowiada:

– Nie wzywałabym pani do siebie, gdyby chodziło o ciasteczka. Pani jest historykiem, w bibliotece szkolnej mamy pani książkę o czasach okupacji. Chciałabym zaproponować coś, co bezpośrednio łączy się z pani życiem zawodowym: pomoc w napisaniu scenariusza szkolnego przedstawienia o partyzantach z Gór Świętokrzyskich.

– Pani Ewo, nie wiem, jak to powiedzieć, ale ja w swojej pracy nie zajmuję się partyzantką, tylko postawami ludności cywilnej wobec Żydów.

– Nie prosimy o naukową rozprawę, tylko o tekst na poziomie dziecka. Głównym bohaterem ma być Piwnik „Ponury”. – Pani Ewa poczuła się pewniej, jakby właśnie prowadziła dobrze przygotowaną lekcję. – W przyszłym roku szkolnym obchodzimy stulecie jego urodzin. Z kuratorium dzwonili do dyrektora, że musimy coś zorganizować. Podobno nawet sam prezydent napisał w tej sprawie do wojewody. Ale ja w przyszłym roku przechodzę na emeryturę. Dlatego chcemy zrobić premierę w czerwcu, na zakończenie roku szkolnego. To będzie mój ostatni dzień pracy.

Wiedziałam, że nie mam wyjścia, nie sposób było jej odmówić. Poprosiłam o parę dni do namysłu.

– Pani Czerny, pani jest aniołem. – Nauczycielka uśmiechnęła się do mnie promiennie, jakbym wreszcie poprawnie napisała dyktando. – Aniołem z Gór Świętokrzyskich.

Tak zostałam włączona w świat dziecięcego teatru. Razem z panią Ewą nakreśliłyśmy fabułę. A więc grupka młodzieży weźmie udział w zakazanej ceremonii wywoływania duchów i zbliży się w ten sposób do bohaterskich partyzantów przygotowujących niebezpieczną akcję dywersyjną: wysadzenie pociągu wiozącego niemieckich żołnierzy na urlop. Miał to być odwet za okrutną pacyfikację Michniowa, podczas której zginęło ponad sto niewinnych osób: niektórych rozstrzelano, a innych spalono żywcem. Piwnik „Ponury” zdaje sobie sprawę, że zemsta partyzantów rozwścieczy wroga i prawdopodobnie wywoła zemstę. Mimo to postanawia przeprowadzić akcję do końca. Jego oddział czeka w napięciu na nadjeżdżający pociąg. Podłożone materiały wybuchowe okazują się jednak za słabe i nic nie podejrzewający niemieccy żołnierze spokojnie jadą dalej w kierunku Warszawy. Partyzanci nie dają za wygraną i postanawiają zaatakować następny transport. Tym razem im się udaje. Po tej akcji rozpoczyna się straszliwa tragedia Michniowa.

Zastanawiałam się długo, czy w scenariuszu szkolnego przedstawienia mówić tyle o śmierci. Czy wspomnieć o najmłodszym w dziejach Polski, bo liczącym zaledwie dziewięć dni bohaterze, Stefanie Dąbrowie, który wraz z matką i babcią został spalony żywcem w stodole? Pani Ewa uznała, że tak.

– Dzieci muszą poznawać prawdę o przeszłości. Nawet tę okrutną. Są silniejsze, niż się pani wydaje.

I tak powstała rola łączniczki Zosi, czyli mojej Laury. To właśnie ona przedziera się do kryjówki opatrujących rany po walce partyzantów i opowiada o tym, co stało się w Michniowie. Już za godzinę zobaczę swoje dziecko w mundurze.

4

Droga Laury

Dziś w nocy śniły mi się pociągi. Bardzo długie i hałaśliwe. Chciałam przejść na drugą stronę torów, ale nie mogłam, bo co chwila dawał się słyszeć ryczący sygnał nadjeżdżającej lokomotywy. Bałam się. Wiedziałam, że muszę się odważyć przebiec przez te tory. Zamknęłam oczy i odliczyłam do trzech. Pędziłam najszybciej, jak mogłam, ale potknęłam się o wystający kamień. Nadjeżdżający pociąg był tuż-tuż… Obudziłam się zlana potem. Poszłam na chwilę do sypialni mamy i położyłam się przy jej boku. Była ciepła i pięknie pachniała. Chciałam przytulić się tak mocno, jakbym znów była jej częścią, wpełznąć pod jej miękki brzuch, schować się tam w oczekiwaniu na świt. Tak bardzo ją kocham, trudno mieć przed nią tajemnice. Byłam pewna, że śpi, więc opowiedziałam jej o tym, co niedługo się wydarzy. W ten sposób nie będę mogła zarzucić sobie kłamstwa. Powiedziałam jej prawdę, choć ona mnie nie słyszała, pogrążona w głębokim śnie. Poleżałam tak koło niej z pół godziny i wróciłam do swojego pokoju.

Bardzo się denerwuję. Pocą mi się ręce. Staram się nie myśleć o tym, ile znajomych twarzy za chwilę zobaczę. Będzie mama Oli i Antka, pani Tuczyńska, starsza siostra Kamili, piąta A i B, ci z szóstej. No i oczywiście mama.

Pisałam do ciebie, Tato, żebyś przyjechał na spektakl, ale mi nie odpowiedziałeś. Po naszym ostatnim spotkaniu w ogóle nie odezwałeś się do mnie ani słowem. Może zrobisz to dopiero, gdy wykonam zadanie? Tato, to już jutro. Już jutro. Muszę przetrwać tę premierę i dobrze się wyspać. Chciałabym, żeby już było jutro. Ale jeszcze bardziej chciałabym, żebyś przyszedł dziś wieczorem do szkoły. Usiadłbyś sobie w kąciku, mama nie musi wiedzieć, że jesteś w Kielcach. Ja cię na pewno nie zdradzę. Jak tylko stanę na podium, ogarnę wzrokiem całą salę. Jeśli będziesz, to na pewno Cię zobaczę. Pomacham Ci ze sceny, a Ty się do mnie uśmiechniesz, choć moja rola jest bardzo smutna. Źli Niemcy spalili wieś, która pomagała naszym partyzantom. A potem my wzięliśmy odwet i ja muszę pod koniec spektaklu głośno wyrecytować:

Za Michniów spalony

Polała się niemiecka krew

Rozpruty tender parowozu

Wystrzelił parą

Po żytach przeszedł skowyt

Po drzewach rozkaz odwrotu¹.

Po przedstawieniu pójdziemy na chwilę do szatni i jeszcze raz mi wszystko opowiesz. Mam jeszcze kilka pytań. Kompas, który mi podarowałeś na urodziny, bardzo się przyda. Ćwiczyłam na podwórku. Tak jak prosiłeś, nie powiedziałam nikomu o naszej tajemnicy, choć bardzo chciałam się nią z kimś podzielić. Ola na pewno by się nie wygadała, trochę mnie kusiło, żeby się jej zwierzyć, ale tego nie zrobiłam, bo Ci obiecałam, że nie powiem nikomu ani słowa. Możesz być spokojny. Mama niczego się nie domyśla. Rozumiem, że bardzo by się na Ciebie gniewała. Nie mogę do tego dopuścić. Całe szczęście ten pamiętnik jest zamykany na kluczyk. Kluczyk przechowuję w szkatułce, którą otwiera się po wstukaniu hasła. Hasło to Twoje imię, Tato.

Ryszard Miernik, Pieśń o Michniowie, 2013. [wróć]

5

Marsylia, luty 1942

Julia obudziła się z bólem głowy. Wczoraj stanowczo za dużo wypiła. To było tanie wino Prestige du Chef w dużych, wydajnych butelkach, których mętnawa zawartość dobrze gasiła pragnienie i strach. Takie samo wino pili jej pierwszego wieczoru w Marsylii ponad rok temu. Identyczny kwaśny posmak rozgrzewał niepokój, oswajał zupełnie nowe otoczenie, w którym wszystko, i kolory, i zapachy, wydawało się takie inne od tego, co zostawiała za sobą. Pamięta, z jaką ciekawością rozglądała się po mieszkaniu, w którym ją zakwaterowano i w którym mieszka do dziś. Okna wychodzą na spokojną uliczkę o nazwie Fouque. Jest to właściwie zaułek; nie wiedziała, że zaułek po francusku nazywa się impas: impasse Fouque. Jej mały impas, najpiękniejsze miejsce na świecie. Uliczka kończy się stromymi schodkami, tak jak wiele wykutych w skale marsylskich arterii. Z drugiej strony rozpościera się niesamowity widok na bazylikę Notre-Dame de la Garde wzniesioną na najwyższym wzgórzu miasta. Julia jeszcze tam nie była, ale pewnego dnia zobaczy ten kościół z bliska.

Fasady domów na Fouque są kremowożółte, z charakterystycznymi drewnianymi okiennicami pomalowanymi na niebiesko lub rudobrązowo. Śródziemnomorska roślinność tłocznego miasta znajduje dla siebie okruchy żyznej gleby, wystrzela spod kamieni i w poszukiwaniu oparcia wrasta w chłodne, grube mury domostw. Rododendrony i bugenwille, wściekłe czerwienie i róże nieznanych jej dotąd kwiatów. Zza ogrodzeń wyglądają figowce i cyprysy, żadna z tych roślin nie przeżyłaby zimy w Końskowoli. Czapy śniegu oberwałyby delikatne płatki, liście pożółkłyby z zimna. W jej miasteczku rosły kasztany i lipy, w maju kwitły bladoróżowo jabłonie. Listopad ogołacał drzewa z liści, brnęło się w zbyt ciasnych, dziurawych butach przez lodowate kałuże, które nad ranem skuwał lód. Potem błoto zamarzało aż do marca, robiło się coraz zimniej, aż się prosiło o dodatkową parę skarpet, ale wtedy but uciskał jeszcze bardziej…

Tu, w Marsylii, Julia często chodziła boso. W czerwcu bruk jest już zbyt gorący, parzy w stopy, ale kiedy pod wieczór pada deszcz, cudownie jest wyjść z domu bez butów, obmyć nogi letnią deszczówką, łagodną dla mieszkańców i dla spragnionej wody roślinności. To miasto urzekało ją klimatem, sympatyczną gadatliwością mieszkańców mówiących z zabawnym południowym akcentem. Uwielbiała też swoje mieszkanie. Przy drzwiach stało dębowe biurko z dwiema szufladami. O takim właśnie zawsze marzyła. To było jej pierwsze w życiu biurko, miejsce pracy, wysiłku, miejsce nadające powagę każdej banalnej czynności. Już kiedy weszła tu po raz pierwszy, spodobało jej się, że pokój pomalowano na biało. Jasny kolor sprawiał, że wnętrze wydawało się większe niż w rzeczywistości, wręcz ogromne. Julia przez całe dotychczasowe życie mieszkała w małych pomieszczeniach. Dom rodzinny w Końskowoli to był tylko jeden pokój z kuchnią dla całej pięcioosobowej rodziny. W Warszawie spały we trzy w niewielkiej suterenie na Nalewkach, światło dochodziło tam tylko przez kilka godzin dziennie. Od miejsca, w którym przyszło jej zamieszkać w Marsylii, nie oczekiwała luksusu. Była wdzięczna za dach nad głową w tym obcym, tak innym od znanych jej metropolii mieście. Wiedziała, że będzie musiała nauczyć się nowej geografii ulic i pokornie, jak przystało na przybysza, znosić opryskliwość podejrzliwych sąsiadów. Na wojnie ludzie przyzwyczajają się do obecności wroga, widzą go wszędzie i dla pewności chwytają za kamień, zwłaszcza jeśli widzą coś tak podejrzanego jak aparat fotograficzny.

Było to gdzieś na przedmieściach Marsylii. Julia zobaczyła starą kobietę z kozą i koniecznie chciała je sfotografować. Pobiegła za nimi i nagle się zorientowała, że grupa ludzi jej wygraża: „Szpieg, szpieg! Obciąć cholerze włosy!”. Próbowała im tłumaczyć, że jest uchodźcą z Polski, z Belgii, i Bóg wie kim jeszcze, ale rozemocjonowany tłum nie słuchał. Całe szczęście, że zjawił się żandarm i uratował ją przez linczem. Na komisariacie dowiedziała się ku swojemu zdumieniu, że król Leopold III właśnie podpisał kapitulację z Niemcami i że w tej sytuacji przestała być – jako Belgijka – sojusznikiem Francji.

– Jeśli jeszcze raz wyjmiesz aparat, mogą ci obciąć głowę, a nie tylko włosy – powiedział żandarm, sporządzając protokół przesłuchania.

Ta mała brązowa leica była bronią, której posiadanie narażało ją na niebezpieczeństwa. Tą właśnie bronią musiała walczyć. Najlepiej, jak umiała.

Kiedy przyprowadzili ją tutaj wtedy, w maju, miała jedynie czas na rozpakowanie aparatu fotograficznego i zmianę obuwia. Stopy spuchły jej od gorąca i kilkunastogodzinnej przeprawy na południe zakończonej w nerwach na komisariacie, ale ten drobiazg nie mógł jej popsuć pierwszego wieczoru w Marsylii.

Julia westchnęła. Od tamtego czasu minął ponad rok. Właśnie wróciła z kilkudniowego pobytu w Paryżu i jej walizka z pospiesznie spakowanymi i zapewne straszliwie pogniecionymi ubraniami wciąż stała w kącie pod szafą. Trzeba będzie pożyczyć żelazko od Mindli. Pod fotelem niedbale rzucone trzewiki z podróży. Wzrok Julii padł na niewielki otwór w podłodze, wyrwany słój drzewny, którego wcześniej nie zauważyła. Zupełnie jak ten w jej domu rodzinnym, gdzie kiedyś ukryły z siostrą znaleziony pierścionek. Potem zupełnie o tym skarbie zapomniały. Nowi właściciele zapewne odnowili podłogę i być może odnaleźli to cacko z udającego złoto tombaku. Julia zerknęła na pierścionek, który dostała od Jeana. Prawdziwe złoto, z turkusem. Nie musiał go kupować, byli nowoczesną parą, ale on się uparł, bo chciał, żeby wszystko było jak należy. Przekonał ją argumentem, że jeśli kiedykolwiek ktoś zechce podważyć ważność ich małżeństwa, zawsze będą mogli pokazać i pierścionek zaręczynowy, i obrączkę. Może nie był to najmocniejszy dowód dla wścibskich urzędników, ale zawsze jakiś. Kontrole często się zdarzały. Szybkim ruchem ściągnęła pierścionek i położyła go na szafce nocnej, tuż koło lusterka, w które na razie nie miała ochoty patrzeć.

Wiedziała, że wygląda okropnie. Za kilka minut znajdzie siłę, by wstać i trochę się ogarnąć. Dobrze jest mieszkać samemu, bez świadków dostrzegających podkrążone oczy, łzę, oczko w pończosze.

Chciała wstać, ale wysłużony materac zaskrzypiał tak przeraźliwie, że bez sił opadła na poduszkę. Pomyślała przez chwilę o przystojnym Francuzie, którego poznała wczoraj w barze Vents du Sud. Był znajomym Mindli, działał tak jak oni wszyscy w ruchu oporu, w organizacji Les Francs-Tireurs et Partisans Français. Poczuła przyjemne ciepło pod cienką warstwą pościeli, pachnącej wciąż jego opaloną skórą. Musiał opuścić jej mieszkanie jeszcze przed świtem. Od Jeana już od kilku miesięcy nie miała żadnych wiadomości. To nie był dobry znak. Kiedy widzieli się po raz ostatni, tuż przed wyjazdem do Francji, tuż po tym, jak dostała leicę od Suzanne, powiedzieli sobie z uśmiechem: śmierć nas niedługo rozłączy. To było wyznanie bez patosu, raczej chłodna zapowiedź nadchodzącej zmiany, jedno z nich miało umrzeć, przy braku szczęścia mogli zginąć oboje.

Ona przeżyła. Odzyskała po latach Mindlę, ale prawdopodobnie straciła męża. Była nieoficjalną wdową. Właściwie nie czuła bólu. Na miłość nigdy nie mieli czasu. Gdyby nie wojna, już by się z Jeanem rozwiodła. Oddaliby sobie wolność z uśmiechem na ustach, z pełną akceptacją kolei życia. Kiedy brali ślub, wiedzieli, czym ryzykują, decydując się na mariage blanc. Lubili się i doceniali własne zaangażowanie. Związek na papierze był dla niej ratunkiem, dla niego aktem wspaniałomyślności. „Na zawsze zachowam sobie twoje nazwisko, Jean” – mówiła mu, wypijając kieliszek wódki. Spali ze sobą, w lekko przyszarzałej pościeli zatarli wszelkie ślady fałszerstwa. Byli wolnymi ludźmi noszącymi obrączki. Ich rówieśnicy marzyli o wielkiej miłości, ale ona, Julia, nie mogła sobie pozwolić na romantyzm. Przez chwilę myślała nawet, że dobrze jest jej w tym układzie, opartym na przyjaźni i braterstwie. Może powinni uwierzyć, że są parą, i zostać prawdziwym małżeństwem? Szybko jednak zrozumiała, że takie życie nie jest jej przeznaczeniem. To fikcyjne małżeństwo nauczyło ją, że trudno jest dzielić wszystko z jedną osobą: i łóżko, i naczynia, i myśli, wspomnienia, ból, światło… Jean był dobrym przyjacielem, zawsze można było na niego liczyć. Za nic w świecie nie chciałaby, żeby go zabili. Ale nadzieja jest w czasach wojny zbyt wyczerpującym towarzyszem. Lepiej już brać życie takim, jakie jest. Brak wiadomości to zła wiadomość. Jean najprawdopodobniej nie żyje. A ona, Julia, znowu zaczyna nowy dzień, który przy odrobinie szczęścia nie będzie jej ostatnim. Właśnie przeżyła kolejną noc, śmiała się, piła, przez kilka godzin nie myślała o wojnie.

Podniosła się z łóżka i poczłapała do niewielkiej kuchni. Wyjęła z kredensu puszkę kawy, nastawiła wodę. Pomieszczenie było dość ciemne, bez okna. Światło dzienne wpadało przez przeszklone drzwi, na których wisiała czarna zasłona używana do zaciemniania kuchni podczas wywoływania zdjęć.

Po południu Julia miała się zgłosić do osoby kontaktowej z organizacji FTPF, z sekcji imigrantów. Mindla wszystko już z nimi ustaliła. Nowa rola Julii w organizacji polegałaby głównie na pomocy w wyrabianiu fałszywych dowodów tożsamości i zaświadczeń o zatrudnieniu potrzebnych członkom Résistance.

Przekonali się co do jej fotograficznych umiejętności. Przez prawie rok codziennym zajęciem Julii było portretowanie plażowiczów. Bardzo lubiła tę pracę: Julia Pirotte, fotograf plażowy. Zaułek Fouque 10, Marsylia. W zakładzie Trabuc na rue Reine-Elisabeth zamówiła eleganckie karty wizytowe. Dodawały jej animuszu. Miała talent, leicę od Suzanne i te wizytówki. Zawsze marzyła o tym, żeby żyć z fotografowania. Mogłaby poszukać zatrudnienia w sklepie z konfekcją albo w jednej z licznych marsylskich piekarni. Wolała jednak swoje poranne spacery na plage des Catalans z butelką wody i bagietką. Przybywała na plażę przed nadejściem tłumów, rozkładała koc przy skale i patrzyła, jak z hotelu Richelieu wychodzą goście, jeszcze bladzi, porażeni południem przybysze z Paryża lub Lille, którzy za chwilę położą się na gorącym piachu i zapomną o tym, że trwa wojna. Żeby uwiecznić te chwile szczęśliwości, własną twarz osmaloną słońcem na tle turkusu Morza Śródziemnego, z majaczącym w oddali archipelagiem Frioul, skuszą się być może na małą sesję zdjęciową. Dziś zapłacą tylko zaliczkę, całość dopiero przy odbiorze, dostawa będzie do hotelu.

Fotografowanie ciał jest jak tresowanie zwierząt: trzeba znaleźć odpowiednią pozę, ujarzmić cień, wydobyć z ludzkiego mięsa te najlepsze kąski, złapać trwającą ułamek sekundy frywolność uśmiechu. Kiedy zaczynała na plage des Catalans, nie chciała ryzykować. Ustawiała klientów w klasycznych, ugrzecznionych pozach. Usadzała ich na kocu, prosiła o przechylenie głowy na bok. Pamięta swój pierwszy dzień na plaży w zeszłym roku. Pierwszy dzień nad morzem w ogóle. Plażę znała wcześniej tylko tę wiślaną, z jej mocno żółtym piaskiem i kępami wynurzającymi się przy niskim stanie wody, z jej tajemniczymi wirami, przed którymi w Końskowoli zawsze ostrzegano, zwłaszcza po tym, jak utonął chłopak z sąsiedztwa. Nie mogła się doczekać widoku Morza Śródziemnego, wtedy w czerwcu, kiedy po raz pierwszy zaciągnęła się tym słonym, wilgotnym powietrzem. Mare Nostrum, morze obmywające najstarsze ludzkie rany, kolebki cywilizacji i grobowce starożytnych. „W Marsylii zawsze świeci słońce, zawsze jest ktoś na plaży” – powiedział Didier, kolega z konspiracji, chwaląc jej pomysł zarabiania na życie. Niewinne plażowe fotografie miały odciągnąć uwagę od najważniejszego zajęcia, do którego się przygotowywała: robienia zdjęć do fałszywych dokumentów.

Przez ten rok spotykała na plaży wiele znanych osobistości – Danielle Darrieux, Marcela Pagnola, a ostatnio nawet Édith Piaf. Kilka tygodni temu podszedł do niej mężczyzna w eleganckim garniturze. „Obserwuję, jak pani fotografuje, mademoiselle” – powiedział. „Madame” – odparła speszona. Bezpieczniej było podać się za mężatkę. „Pani pracuje z ludzkim ciałem, gniecie je jak ciasto. Czy mógłbym zobaczyć pani zdjęcia?” – nie dawał za wygraną. Julii wydawało się przez chwilę, że ma do czynienia z plażowym podrywaczem, jakimś bon vivantem, ale po krótkiej rozmowie stało się jasne, że nieznajomy to redaktor naczelny „Dimanche Illustré”, który właśnie proponuje jej etat w tygodniku. Miała robić portrety aktorek i piosenkarzy przyjeżdżających na wybrzeże. Los się do niej znowu uśmiechnął. Wreszcie stałe dochody i co najważniejsze – autentyczna legitymacja prasowa, płaszcz ochronny w jej pracy konspiracyjnej.

To właśnie Édith Piaf była jedną z pierwszych gwiazd, które Julia miała sportretować dla tygodnika. Ostrzegano ją, że artystka nie wychodzi dobrze na zdjęciach. Piaf, dziecko ulicy obdarzone niskim, chropawym głosem, chciała pozować jak gwiazda Hollywood, którą nie była. Julia powiedziała jej, żeby patrzyła w oko kamery, jakby to był kochanek wyznający miłość. W czarnym szalu narzuconym na głowę stała jak Madonna, przepełniona dramatyzmem własnego krótkiego życia. W błyszczących oczach odbijało się wspomnienie dziecięcej ślepoty cudownie uzdrowionej przez świętą Teresę, lat spędzonych u babki, właścicielki domu publicznego w Normandii, i wreszcie malutkiej Marcelle, dwuletniej córeczki, którą pochowała w 1935 roku. Kiedy Piaf zobaczyła swoje zdjęcia, uśmiechnęła się do Julii i krzyknęła zadowolona do swojego menadżera: „Widzisz, ja wcale nie mam rybich oczu jak na waszych fotografiach!”.

Och, jaka była dumna z tej sesji z Édith! Dostała za nią podwójne honorarium, które zasiliło kasę Résistance. Jeśli nawet dzisiaj zginę – myślała, malując szybkim ruchem cieniutkie kreski na swoich prawie bezbarwnych brwiach – to nic. Zostawiłam już coś po sobie. Mogę dziś umrzeć.

Od wielu tygodni Julia nie zaglądała na plażę. Odkąd została zaangażowana w „Dimanche Illustré”, chodzenie nad morze wydawało jej się stratą czasu. Dzisiaj jednak poczuła dziwną tęsknotę za przestrzenią i prostotą, którą emanowało kąpielisko. Miała dzień wolny, po wczorajszej zabawie bolała ją głowa, więc postanowiła, że spędzi popołudnie właśnie na plaży, tam gdzie nauczyła się sztuki portretu. Otworzyła okno. Rześki poranek pachniał wczesną wiosną i obiecywał przyjemną temperaturę nad morzem. Julia przeciągnęła się i zanuciła Tu es partout, piosenkę śpiewaną przez Piaf w filmie Montmartre-sur-Seine, który właśnie widziała w kinie.

6

Dzień drugi

Laura była wspaniała. W trakcie takich wieczorów jak wczoraj, w dniu premiery przedstawienia Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie, zapomina się o wszystkich niewygodach samotnego macierzyństwa. O odpowiedzialności w pojedynkę, o życiu na własny rachunek, o długich zimnych nocach przerywanych płaczem i gorączką. Nie, nie skarżę się na brak męża. Wręcz przeciwnie. Czasami wolałabym, żeby Eliego już nie było. Odetchnęłabym z ulgą, gdybym wiedziała, że znalazł wreszcie spokój. Na wieki wieków.

Laura jako łączniczka Zosia przyniosła partyzantom wiadomość o pacyfikacji Michniowa. Opowiedziała o zamordowanym noworodku niesionym przez babcię z kościoła, gdzie go właśnie ochrzczono. Malutki Stefan Dąbrowa, gdyby nie został spalony żywcem, byłby dziś w tym samym wieku co Eli. Wczoraj wydawało mi się przez chwilę, że go widzę na przedstawieniu. Taka sama bujna czupryna, duży nos. Siedział w przedostatnim rzędzie. Już myślałam, że znowu przyjechał bez uprzedzenia. Kiedy wstał z krzesła, okazało się jednak, że to ktoś całkiem inny, znacznie niższy i szczuplejszy. Ulga. Wydech.

Laura uwielbiała jego nagłe wizyty, dla mnie oznaczały one stan podwyższonej gotowości. Jak wytłumaczyć dziesięciolatce, że jej ojciec cierpi na poważne zaburzenia psychiczne? Pojmowanie tej choroby, jej perfidii i nieprzewidywalności zajęło mi kilka lat. Przeczytałam dziesiątki książek, nasłuchałam się wykładów niemieckich psychiatrów. Przeszłam przez to piekło z niemowlęciem na ręku. Ratowałam siebie i maleńkie dziecko. Jakbym uciekała z płonącej stodoły.

Laura okazała się wspaniałą aktorką. Puchłam z dumy. Po przedstawieniu wzruszona pani Ewa podeszła do mnie i powiedziała:

– Piwnik też byłby z nich dumny, prawda?

Nie pozostawało mi nic innego, jak tylko pokiwać głową i pogratulować pani Ewie sukcesu.

– Świetnie to pani wyreżyserowała.

– Niczego byśmy nie osiągnęli bez pani pomocy! Wysłałam nasz scenariusz na konkurs w Tarnowie.

Grupa rozentuzjazmowanych rodziców porwała panią Ewę na drinka. Dzieciarnia biegała w kostiumach po sali, chłopcy bawili się w wojnę. Wróciłyśmy do domu po dziesiątej, stanowczo za późno. Laura obudziła się jednak rześka i podekscytowana. Nic dziwnego: pierwszy dzień wakacji. Pamiętam to niezwykłe uczucie. Jej klasa spotyka się dziś po raz ostatni w budynku szkoły. Pomogą rozebrać dekorację, będą jeść upieczone przez panią Ewę ciasto, świętując sukces przedstawienia i jednocześnie żegnając odchodzącą na emeryturę wychowawczynię. Rano w kwiaciarni Szarotka wybrałam dla Laury najładniejszą orchideę. Nie bardzo miała na to ochotę, ale ja się uparłam.

– Musisz dać pani jakiś prezent. Weź tę. To jest falenopsis little rose. Na pewno się pani Ewie spodoba.

Laura wychodziła z domu z małym plecaczkiem i z niechcianą doniczką. Żegnałam ją, machając przez okno. Była wspaniała pogoda. Prawdziwy początek lata. Jeden z tych dni, kiedy bardzo żałuję, że nie mamy ogrodu ani domku na wsi. Miasto zaczyna się dusić, pojawiają się nieprzyjemne zapachy ze studzienek kanalizacyjnych. Zieleń miejska domaga się paru kropel wody. Na ulicy jest znacznie mniejszy ruch, jakby wszyscy nagle zniknęli, udając się na urlop. Kiedy byłam jeszcze studentką, w takie dni na ulice Kielc wyjeżdżały saturatory z wodą sodową i sokiem malinowym. Spijałam różowy napój z lepkiej szklanki, nic nie gasiło pragnienia skuteczniej od spienionej wody z tych wędrownych barów pomalowanych bladoniebieską farbą, na kółkach, nomadycznych, obsługiwanych przez babcie w chustkach, kapłanki lata. Dziś w takie dni piję schłodzony sok pomarańczowy przywieziony do Kielc z jakichś odległych hurtowni, niepewny swojego sproszkowanego pochodzenia, z dużą zawartością cukru i konserwantów.

Od rana sprawdzam prace egzaminacyjne studentów wieczorowych. Przed chwilą dostałam wiadomość od dziekana Śliwy z prośbą o uzupełnienie jego przemówienia. Za kilka dni odbędzie się w Kielcach uroczystość upamiętniająca sześćdziesiątą piątą rocznicę pogromu Żydów. Miasto przeżywa te mroczne urodziny co roku, co pięć lat z większą pompą. Wszyscy chcieliby zapomnieć o tym, co wydarzyło się w czterdziestym szóstym na Plantach, ale pamięć rządzi się swoimi prawami. Przyjedzie do Kielc delegacja z Warszawy i Izraela. Śliwa chce, żeby jego mowa poruszyła wszystkich gości, ale, jak pisze w mailu, „muszą to być słowa wyważone, żeby nie krzywdziły nas, dzisiejszych kielczan”. Dziekan zna moje poglądy i wie, że nie jestem rodowitą kielczanką. Moje badania od dłuższego czasu go drażnią; gdyby mógł, zwolniłby mnie z pracy. Już kilka razy pozwolił sobie na uszczypliwości: „Pani Weronika wciąż poszukuje swojego prawdziwego powołania badawczego”, lub kiedy publicznie składał mi życzenia urodzinowe: „Oby znalazła pani wreszcie temat godny rozprawy habilitacyjnej”. Wie jednak, że nie ma żadnych podstaw, żeby usunąć mnie z uczelni. Mam już ponad dwadzieścia publikacji, ciągle jeżdżę na konferencje, studenci mnie lubią, a w maju dostaliśmy potwierdzenie, że nasz zakład otrzyma grant na nowe badania. Dziekan przysyła mi swoje wypociny do wglądu, żebym wiedziała, jak się mam zachować w poniedziałek, jaki będzie ton tych obchodów. Zapewne ta „mała prośba” (zawsze zwraca się do mnie z „małą prośbą”) jest kolejnym testem lojalności.

Otwieram plik i zaczynam ziewać z nudów, które wylewają się zbyt wyszukaną czcionką, pasującą do stylu dziekana. Czytam o „biednych ludziach tego miasta, zdziczałych, pokaleczonych, odartych z wszelkich uczuć przez okupantów niemieckich i sowieckich”. Ci biedni ludzie zabili w biały dzień czterdzieści dwie osoby, ale zdaniem dziekana byli tylko pokrzywdzoną masą bez mózgu, pełną trwogi gromadą znękaną przez wojnę. Tak jak moi rodzice. Wyłączyłam komputer.

Było po dwunastej, miałam dość siedzenia w domu. Postanowiłam, że zrobię Laurze niespodziankę i odbiorę ją ze szkoły. Pójdziemy na lody. Tak jak zawsze w pierwszy dzień wakacji. Będę miała też okazję pożegnać się z panią Ewą.

Wyszłam na skąpaną w słońcu ulicę. Jaki piękny początek lata! Gdzie ja to kiedyś czytałam, może u Balzaca? To porównanie początku radosnego okresu w życiu do garnca pełnego złotych monet, z którego nie uszczknięto jeszcze ani centa. Tak pewnie czuje się Laura i jej koledzy z klasy. Zakończyli rok szkolny w świetnym stylu i właśnie wyruszają na podbój lata.

Stanęłam przy boisku, dochodziła pierwsza. Za chwilę powinnam zobaczyć wesołą zgraję dziesięciolatków, znajome piegowate buzie, które obserwuję już od zerówki. Śniadą Olę i Antka, Elizę, Anię i inne dziewczynki, o których Laura często mi opowiada. Nagle mój wzrok spoczął na stojącym przy szkolnej furtce koszu na śmieci. Niedomykająca się blaszana przykrywka dotykała czegoś, co moje wprawne oko natychmiast zidentyfikowało jako kupioną rano little rose. Otworzyłam kubeł, poczułam odór letniej zgnilizny. Wyciągnęłam wciąż ozdobnie opakowaną orchideę i lekko zaniepokojona ruszyłam w stronę sali gimnastycznej, z której właśnie zaczęli wychodzić uczniowie. Odliczałam jedną głowę po drugiej, dziewięć, dziesięć, piętnaście, dziewiętnaście. Cała klasa z wyjątkiem Laury. Zapewne rozmawia z nauczycielką – pomyślałam, choć w głębi duszy czułam, że mojej córki tam nie ma. Nie będę jej robić wymówek o little rose, obiecuję – próbowałam jeszcze targować się z losem, chociaż przecież wiedziałam, że niewiele wskóram. Dopadłam do pani Ewy, która zamykała właśnie salę. Obrzuciła mnie takim samym jak moje pytającym spojrzeniem. Laura nie przyszła sprzątać dekoracji, nikt jej w szkole nie widział. Pożegnałam się szybko z nauczycielką, wetknąwszy jej w pośpiechu wyciągniętą z kosza orchideę. Pani Ewa krzyknęła za mną, że przepyta woźnego Aleksandra oraz rodziców, którzy pomagali przy sprzątaniu.

– A może Laura po prostu czeka na panią w domu… – próbowała mnie pocieszyć zakłopotana nauczycielka, jej szczere spojrzenie zdradzało ogromną troskę.

Obie wiedziałyśmy doskonale, że Laura nie mogła tak po prostu zniknąć bez słowa.

Biegłam pustymi ulicami miasta, wyludnioną Sienkiewicza i Paderewskiego, kiedyś Buczka. Pot spływał mi po czole. Pytałam ludzi, pokazywałam album z dokumentującymi spokój i błogość zdjęciami zrobionymi zaledwie tydzień wcześniej na huśtawkach. Z nadzieją, która lubi okłamywać samą siebie, bo wie, że rzeczywistość jest zbyt bolesna, wpadłam do domu i przeszukałam mieszkanie. Wyobrażałam sobie w marzeniach, że Laura bawi się ze mną w chowanego. Oczywiście wybaczyłabym jej ten głupi dowcip, wybaczyłabym, gdyby siedziała schowana w szafie, jak wtedy, kiedy się dowiedziała, że nie pojedziemy na święta do Berlina. Pokój Laury pachniał słodkim połączeniem rumiankowego mydła i kolekcji kolorowych gumek do ścierania, pościel wydawała się ciepła. Patrzyłam na te osamotnione pluszowe figurki, tych pocieszycieli w ciemności, odganiających złe sny, przygarnianych w potrzebie pod kołdrę, przytulanych do zaciśniętych mocno oczu. Wykręciłam numer Eliego. Wiem, że to on. Przyjechał, żeby ją zabrać.

7

Droga Laury

Idę przed siebie, plecak zaczyna mi ciążyć, wpija się w nieosłonięte ramiona. Powinnam włożyć bluzę, żeby się za mocno nie opalić. Jeszcze bardziej ciąży mi myśl, że mama się o mnie niepokoi. Zawsze kiedy jest zdenerwowana, jej czoło przedziela pionowa kreska, jak u złej królowej. Twarz robi się zimna, jakby była z lodu albo ze szkła. Kiedy do nas dzwonisz, Tato, mama właśnie tak się przemienia i dopiero po jakimś czasie wraca do siebie. Czasami ma taką minę przed wyjściem do pracy, zwłaszcza kiedy czas nas goni. Staram się wtedy bardzo szybko jeść śniadanie, połykam kanapki jak kaczka, wpatruję się w nią zahipnotyzowana, choć ona chyba nie widzi, że dławię się dla niej kawałkami chleba. Potem biegniemy na przystanek, bo nie ma czasu, żeby pójść do szkoły na piechotę. Tyle razy już jej mówiłam, że potrafię sama dotrzeć na miejsce. Szłabym sobie spokojne Żytnią, na skrzyżowaniu z Żelazną skręciłabym w Mielczarskiego, a potem Urzędniczą doszłabym na Szkolną. Do tej pory mogłam tylko kilka razy wrócić samodzielnie ze szkoły. Mama obiecała, że po zakończeniu piątej klasy będę miała więcej swobody. Dzisiaj, w pierwszy dzień wakacji, zaczyna się moje dorosłe życie. Rano mama już chciała podnieść głos, bruzda na czole zaczęła się zarysowywać, przemknęło mi przez myśl, że nasz plan może lec w gruzach, ale nagle przypomniała sobie o swojej obietnicy, rozchmurzyła się i pogłaskała mnie po głowie. Poszłyśmy razem do kwiaciarni, wmusiła mi tę orchideę dla pani Ewy, nie protestowałam, żeby nie wzbudzać podejrzeń. Trochę mi żal, że nie pomogłam w porządkowaniu dekoracji. Nie pożegnałam się z panią Ewą, która odchodzi na emeryturę. Ale wiem, że właśnie ona, moja wychowawczyni, dobrze zrozumiałaby, dlaczego wyruszyłam w drogę.

Idę przed siebie, zaraz wsiądę w ósemkę, pojadę w stronę Mójczy. Powiedziałeś mi, że mam się kierować ku lasom i górom, naturalnym kryjówkom ludzi i zwierząt. Ciekawe, czy zobaczę lisa. Albo jelenia, jak w wierszu, który wczoraj deklamowałam: „Może jeleniem stanie na Witosława górze /na wieś popatrzy, buty założy /I znów w leśne ostępy wyruszy”. Mówiłeś, żeby nikogo nie pytać o drogę. Po prostu iść przed siebie, a droga sama mnie znajdzie. „Tam, w górach, ludzie za bardzo kochają swoje miejsca i dlatego prawie nigdy ich nie opuszczają” – powiedziałeś, kiedy widzieliśmy się po raz ostatni. Dlatego tak trudno ich, rdzennych mieszkańców, odnaleźć. Nikt nie zna tej wioski, nie ma sensu pytać o nią zwykłych podróżnych. To są dwa różne światy, jak w grze komputerowej albo jak świat dzieci z dwóch szkół: nasz, z siódemki, i tych innych, z trójki.

Staram się nie zwracać na siebie uwagi, wtapiam się w miasto, mam ochotę coś zanucić, ale będę cicho. Na razie nie spoglądam na mapę, żeby nikt nie myślał, że się zgubiłam. Jestem po prostu dziewczynką w drodze do domu, dzieckiem, na które mama właśnie czeka, by razem uczcić pierwszy dzień wakacji.

Idę przez park, widzę, jak pary zakochanych się obściskują. Dziewczyny przerzucają nogi przez kolana chłopaków, sklejają się w pocałunkach, nie rozumiem, dlaczego tak do siebie lgną. Całowanie wydaje mi się dość obrzydliwe, to jakby pożeranie przeciwnika, ale nie zębami, tylko powoli, z wysysaniem krwi. Mama czasem mnie całuje, ale robi to bardzo ostrożnie, jakbym była z lukru; muska mój policzek uszminkowanymi wargami. Ty, Tato, całujesz mnie w czoło, mocno, do pełna, aż dzwoni mi w uszach. Po takim całusie mam ochotę się śmiać, jakbyś wstrzyknął mi w głowę oranżadę z bąbelkami. Chętnie napiłabym się teraz takiej oranżady, ze szklanej, zimnej butelki, może być też fanta albo cola. Mam ze sobą dwa soczki w kartonie i trochę wody, ale wiem, że jeszcze nie pora na opróżnianie zapasów. Powiedziałeś wyraźnie, że muszę oszczędnie gospodarować zawartością plecaka. Nie wiadomo, jak długo będę w drodze.

8

Dzień trzeci

Minęła północ, dojeżdżam do granicy. Nie jestem zmęczona, tylko zaciśnięte na kierownicy ręce zaczynają mi drętwieć. Ból rozlewa się do ramion i karku, trzyma w kleszczach i wciąż przypomina o niebezpieczeństwie, w którym znajduje się moje dziecko. Strach i gniew wciskają pedał gazu, nie obchodzą mnie inni kierowcy, inne matki, inne dzieci. Chcę tylko jak najszybciej dotrzeć na miejsce, wyrwać Laurę z jego szponów i wrócić do naszego gniazda.

W ciemnościach majaczą lasy Ziem Odzyskanych, puszcze Chrobrego, niezaludnione równiny, oderwane od przeszłości, zawieszone pomiędzy Słowianami a Germanami wieczne pola walki. Nocą wyglądają jeszcze bardziej obco, za nic w świecie nie mogłabym tu mieszkać. Mijam stare gospodarstwa, rozsypujące się z braku wiary w to, że kiedyś znajdą prawdziwego właściciela, a nie tylko czasowego dzierżawcę pomiędzy kolejnymi zmianami granic. Pod koniec stycznia 1945 roku władze Trzeciej Rzeszy, świadome zbliżania się Armii Czerwonej, wydały zarządzenie o ewakuacji, wywołując masową ucieczkę niemieckiej ludności na zachód. Na konferencji poczdamskiej Stalin, Truman i Churchill zdecydowali, że tereny na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej będą należały do Polski, która utraciła na rzecz ZSRR spory kawał wschodnich terytoriów. Zaczęło się wielkie zasiedlanie opuszczonych, jeszcze ciepłych poniemieckich gospodarstw. Nowa przestrzeń kusiła bogactwem dawnych właścicieli, ale i dezorientowała bezpańskością. Jeszcze w latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku na niektórych mapach wydawanych na zachodzie Europy tereny utracone przez Niemcy były oznaczane napisem zur Zeit unter polnischer Verwaltung, obecnie pod zarządem polskim, jakby chodziło zaledwie o czasowe przypilnowanie inwentarza za przesuniętymi słupkami granicznymi.

Ci, którzy tu przyjechali tuż po wojnie, musieli zacząć nowe życie. Niektórym się to nawet udało. Wracali potem na święta na wschód, w Lubelskie, w Świętokrzyskie, na Podlasie, i opowiadali krewnym o bogatym zachodzie. Inni, ci, którzy nie mieli do kogo pojechać, zaczynali pić. Pili ze strachu przez nawiedzającymi ich we śnie Niemcami, z tęsknoty za pagórkiem, rzeczką, za brzydkimi fasadami domów w dawnych miasteczkach, niskimi, garbatymi, z pleśnią i zapachem płytkich piwnic.

Kiedy przejeżdżałam tędy dziesięć lat temu, z niemowlęciem na ręku, cieszyłam się, powitałam te ziemie z radością. Zostawiałam za sobą Berlin, zostawiałam Eliego. Wracałam do domu. Miałam wrażenie, że te stare budowle mi się kłaniają, że ludzie machają mi na powitanie jak Madonnie z okolicznych grot, ukazującej się pijakom, którzy po takim widzeniu przestają pić, wracają do pracy, kupują kwiaty i zaczynają śpiewać w kościele. Teraz widzę tylko zimną obcość, nabazgrane farbą napisy „Wolne pokoje – Zimmer frei”, niegościnne, ale tanie, oraz duże głodne psy czyhające na nocnych włóczęgów. Uciekam stąd na zachód, dodaję gazu, by jak najszybciej znaleźć się na granicy, stamtąd już tylko godzina, góra półtorej do mojego celu, do tego domu na Prenzlauer Berg, gdzie kiedyś znajdowała się moja kuchnia i sypialnia, gdzie pozdrawiałam skinieniem głowy kolorowo poubieranych sąsiadów: wszyscy byli artystami albo też usilnie chcieli nimi być. Eli mieszkał tam od 1990 roku, po tym jak runął Mur, którego relikwię przechowywał zresztą w domu. Dziesięć lat później poznał mnie. Byłam dla niego kobietą z drugiej strony Muru, przybyszem z kraju przodków, mówiącą jego starym dialektem. Kiedy się spotkaliśmy na wernisażu współczesnej sztuki polskiej, wiedziałam, że będziemy kochankami. Coś mnie przed nim ostrzegało, nie dopiłam wina, wyszłam szybko z galerii, żeby już z nim nie rozmawiać, ale on mnie odnalazł dwa dni później. Stał pod uniwersytetem i czekał. „Mógłby przecież być twoim ojcem – powiedziała Karen, moja współlokatorka. – Jest naprawdę stary”.

Zachwyciły mnie te siwe loki, poskręcana historia szalonej głowy pełnej pomysłów, z dzikością nastolatka odkrywającej świat. Jego oczy świeciły w ciemnościach, białe zęby wbijały się w moją szyję, spijając wszelki opór. W tym naznaczonym przemijaniem ciele mieszkał zupełnie młody, nieokiełznany duch. Śmiał się głośniej niż inni, tańczył do rana, potem biegł po świeże bułeczki, z piekarni wracał z biletami do teatru w odległym mieście, więc jechaliśmy tam autostopem, po drodze zmieniając plany i w końcu lądując na wybrzeżu. Eli był mężczyzną, o jakim tylko mogłam marzyć. Nie bałam się nawet tej jego dziwnej choroby, o której mi zdawkowo opowiedział. Byłam przekonana, że zmiany w mózgu ustępują pod wpływem miłości. Nie miałam pojęcia, czym jest choroba psychiczna. Wydawało mi się, że to po prostu zastygnięty, utwardzony smutek, który można wykruszyć dotykiem.

Mój dawny chłopak z Kielc, Mariusz, przykładny student historii, już w akademiku kopiował życie swoich rodziców. Chodziliśmy w niedzielę do kościoła, do duszpasterstwa, na obiady do teściowej. Odprasowana koszula, krawat, skórzana aktówka, w której oprócz podręczników i paru książek z biblioteki nie było miejsca na prawdziwe życie. A ja tak bardzo chciałam żyć. Tłumaczyłam sobie, że Mariusz jest dobry, że małżeństwo, że kościół to również mój świat. „Masz rozlataną duszę – mówił – ale przy mnie znajdziesz spokój”. Uciekłam od niego, jeszcze zanim w moim życiu pojawił się Eli. Trzasnęłam drzwiami, oburzona reakcją Mariusza na wiadomość o moim stypendium w Berlinie: „Po co tam jedziesz, przecież słabo znasz niemiecki. Twoje miejsce jest tutaj, obok mnie”. Może podświadomie wyczuwał, że nasz związek nie wytrzyma rozłąki. Od znajomych słyszałam, że później dostał pracę nauczyciela na prowincji. Nigdy więcej się już nie spotkaliśmy.

W Kielcach nic mnie praktycznie nie trzymało. Byłam całkowicie zaangażowana w uczucie do Eliego i tylko to się wtedy liczyło. Chciałam zacząć zupełnie nowe życie w Berlinie. Oczywiście z nim. Za miłość byłam gotowa zapłacić każdą cenę.

Mój roczny pobyt w Niemczech dobiegał końca we wrześniu. W październiku zaczynał się nowy rok akademicki, na który nie przysługiwało mi stypendium. Przyjechałam na chwilę do Kielc, żeby załatwić sobie urlop dziekański i wrócić do Berlina, gdzie czekał na mnie Eli. Dość szybko zauważyłam, że mój narzeczony zaczął się przeobrażać. Najpierw myślałam, że to późna jesień napełnia go melancholią. Nic go nie cieszyło, wychudł i jeszcze bardziej posiwiał. Tłumiłam niepokój, bo Eli w tym stanie apatii wydawał mi się wzniosły, namaszczony wyjątkowością i absolutnie piękny.

Niektórzy ludzie mają silną więź z życiem, umacnianą zarówno szczęściem, jak i niepowodzeniem, taką grubą, skręconą jak pęto kiełbasy nić, która trzyma ich przy zdrowych zmysłach. Przeżywają wszystko, co im się przydarza, z pokorą, wdzięczni, że jeszcze są tu, wśród żywych. Ja nigdy takiej więzi nie czułam, zawsze sądziłam, że raczej szybko stąd odejdę, bo nie dam rady przez tyle lat ustać na nogach, zmiecie mnie byle jaki podmuch. Pod tym względem byliśmy do siebie z Elim podobni, ale u niego obserwowałam bardziej zaawansowane stadium ucieczki. Jeszcze umiał się cieszyć, ale już nie potrafił być smutny. Ból rozrywał mu czaszkę. Żeby go znieczulić, potrzebował kilku butelek. Przenosił się wtedy w inny wymiar, zamieszkiwany przez dziwne stwory. Postacie z przyszłości, ale i duchy przodków ze sztetli czegoś się od niego domagały, kłócił się z nimi, w końcu im ulegał. Powalony na łopatki, nieświadomy tego, czy jeszcze się obudzi, zapadał w głęboki sen.

Kiedy urodziła się Laura, coś we mnie odżyło. Zaszczepka malutkiej roślinki wypuściła pęd, splotła się ze mną na wieki wieków. W tym miejscu, gdzieś w okolicy serca, a może i podbrzusza, wykiełkowała zwierzęca potrzeba obecności, musiałam przy niej być, dbać o to, by nie zwiędła. Moje życie nabrało znaczenia i już nie czułam tej usilnej potrzeby, żeby zwrócić je Bogu. Myślałam, że Eli też się odrodzi, że drobne ciałko Laury stoczy zwycięską walkę z o wiele potężniejszymi od siebie demonami – zapomniałam, że miłość jest silna, ale słabsza od ciemności.

Eli bardzo starał się być dobrym ojcem. Sam nigdy ojca nie miał, wymyślał sobie tę rolę na nowo, jakby malował obraz. Rozczulał mnie, kiedy próbował Laurę kąpać i przewijać. Jego duże dłonie nie radziły sobie z miniaturową architekturą dziecięcego ciała. Chciał ją chronić przed chłodną wodą, przed suchą skórą, przed przeciągami, czarami i wysypką. A potem zamykał się w pokoju, przerażony, że zawiódł, bo Laura dostała kolki: to musi być klątwa, kara za jego grzechy. Nic się nie dało zrobić, nie mogłam go uratować.

Nasze dziecko przyszło na świat, zanim odkryliśmy, że wspólne życie jest niemożliwe. Ale to właśnie z połączenia tych skłóconych genów powstała ta cudna istota; kpiąc sobie z naszych problemów, z wad wrodzonych i z nieuleczalnych chorób, wykluła się z pękniętego jaja ona, Laura, córka Żyda o polskich korzeniach i matki Polki. Ani ja, ani Eli nie mieliśmy szczęśliwego dzieciństwa. On nie znał ojca. Nie zachowało się żadne jego zdjęcie, nie zachowało się wiele wspomnień. Matka, Natalia, chciała mu wyznać, że spodziewa się dziecka, ale wtedy, w czwartek, jej ukochany nie przyszedł na umówione spotkanie. Czekała długo. Następnego dnia poszła go szukać. Chodziła po Moskwie, zaglądała do barów, pytała kolegów literatów, pytała towarzyszy z partii. Ktoś ją ostrzegł, że powinna wyjechać, bo szukają cudzoziemców. Już następnego dnia uciekała z dzieckiem w brzuchu, przeczuwając, że stanie się coś strasznego. W panieńskiej ciąży nie odważyła się wrócić do Polski, zerwała kontakty z rodziną. Wylądowała w Wiedniu; miała tam bliską przyjaciółkę, która się nią zaopiekowała. Natalia pisała listy do Moskwy, próbowała przez różne urzędy nawiązać kontakt z dawnym narzeczonym. Brzuch cały czas się powiększał, tuż przed końcem wojny na świat przyszedł Eli. Na początku lat pięćdziesiątych przyjechała do Niemiec i dowiedziała się od starych znajomych, co wydarzyło się wtedy w Moskwie. Ojciec jej dziecka został aresztowany za trockizm – podobno naraził się władzom jednym ze swoich wierszy – i w 1944 roku zmarł w więzieniu na tyfus. Gdyby Natalia została w Moskwie, na pewno też by ją aresztowano jako narzeczoną podejrzanego i Eli nie przyszedłby na świat.

Nasze matki należały do tego samego pokolenia, były naznaczone wojną, skropione krwią, z zapachem popiołu we włosach. Natalia urodziła Eliego jako młoda dziewczyna, ja dla swojej matki stałam się późną niespodzianką. W pewnym sensie te kobiety były sobie bliższe niż my, ich zakochane dzieci. Nigdy się jednak nie poznały. Natalia zmarła w dziewięćdziesiątym dziewiątym roku, tuż przed moim przyjazdem do Berlina. Eli zrozumiał, że nie utrzymuję kontaktu z rodziną, nigdy się nie domagał, żeby pojechać do Bielaków.

Późnym popołudniem, tuż przed wyjazdem z Kielc, byłam na policji, złożyłam zawiadomienie o zniknięciu Laury. Posterunek mieści się tuż za rogiem, na Paderewskiego. Mijałam to miejsce setki razy w drodze do pracy i do parku, ale nigdy nie zaglądałam do środka. Drzwi zaskrzypiały, kiedy nacisnęłam na staroświecką klamkę. Pucołowaty dyżurny zanotował imię, nazwisko i PESEL Laury z wyćwiczoną powolnością. Zadał kilka standardowych pytań o jej strój, poprosił o aktualne zdjęcie oraz opis ostatniego miejsca, w którym ją widziano. Zapytał również o grupę krwi, a widząc niepokój na mojej twarzy, dodał, że to standardowa procedura, „zarządzenie nr 124 Komendanta Głównego Policji” – wyrecytował z dumą. „Może córka sama wróci do domu” – dodał po chwili, żeby mnie pocieszyć. Rozmowie przysłuchiwał się drugi policjant, zapewne wyższy rangą. Rzucił coś o nieletniości i kategorii pierwszej, po czym przejął notatki od dyżurnego i zaprosił mnie do biura. Wręczył swoją wizytówkę i przedstawił się:

– Komisarz Mirosław Zaremba. Naczelnik Wydziału Kryminalnego. Powinna pani była przyjść tutaj natychmiast, jak tylko zauważyła, że córka zaginęła. Te pierwsze godziny po zniknięciu są bardzo ważne.

Cicho wymówiłam własne imię i nazwisko. Zabrzmiało, jakby chodziło o kogoś obcego. Na zarzut policjanta nie odpowiedziałam. Poczułam ostry ból głowy. Chyba nie wyglądałam najlepiej. Komisarz popatrzył na mnie z troską i zapytał, czy mam wsparcie osób bliskich. Skłamałam, że tak. Raczej mi nie uwierzył. Poprosił o podanie imion przyjaciółek i nazwisk nauczycieli Laury, a na końcu o wskazanie znaków szczególnych.

– Córka ma charakterystyczne znamię na rączce, jakby skrzydła owada.

Komisarz popatrzył na mnie, lekko rozbawiony.

Opowiedziałam mu krótko o Elim, ale miałam wrażenie, że to nie zrobiło na nim wielkiego wrażenia. Pewnie już nieraz słyszał, jak kobiety posądzają swoich byłych partnerów o szaleństwo. Owszem, zanotował jego adres i telefon, zamruczał coś o porwaniu rodzicielskim. Może zniechęcił go ten Berlin, tak odległy od jego swojskiego kieleckiego podwórka, na którym odnosił swoje policyjne sukcesy, łapał kieszonkowców, włamywaczy, pijanych kierowców i agresywnych młodocianych. Kiedy mu powiedziałam, że mam zamiar pojechać do Niemiec, spojrzał na mnie wyrozumiale, ale szybko dodał ostrzeżenie z urzędu:

– To bardzo nieostrożne. Jest pani zdenerwowana, przemęczona. Odradzałbym taką podróż. Proszę nam zaufać, wiemy, co robić w podobnych sytuacjach. Tym musi się zająć Wojewódzka, oni skontaktują się z Biurem Międzynarodowym Współpracy Policji. Odkąd Polska jest w Unii Europejskiej, mamy duże możliwości. Proszę pójść do domu i odpocząć.

Od razu pomyślałam, że dopełnienie tych wszystkich procedur zajmie policji wieki. Potulnie skinęłam głową, ale oczywiście nie posłuchałam komisarza Zaremby. Wypiłam zaproponowaną wodę mineralną, zostawiłam swój numer telefonu, podałam rękę na pożegnanie i opuściłam budynek policji. Skierowałam się na Równą, gdzie w wynajmowanym garażu stało moje wysłużone volvo, które miało mnie dowieźć do celu.

Dochodzi trzecia w nocy, dojeżdżam do Berlina. W ciągu dnia zatłoczona obwodnica jest prawie pusta. Mijam ciężarówki z Grecji oraz autobusy wiozące emigrantów ze wschodu na zachód: niezmiennie w kierunku ruchu Słońca i dobrobytu, w stronę zbyt dużych supermarketów, szrotów z prawie nowymi autami, restauracji potrzebujących pomywaczy do tłusto poplamionych naczyń, w stronę przeludnionych domów starców i innych wypełnionych złotem miejsc. Skręcam na Lindenberg; znajome kontury miasta przypominają o tym, że szczęście trwa bardzo krótko. Postanawiam zatrzymać się chwilę na stacji benzynowej, dodaję sobie odwagi kawą w papierowym kubku. Mam wyrzuty sumienia, że obudzę córkę; zapewne śpi w pokoju, w którym przyszła na świat, zmęczona ośmiogodzinną podróżą, oszołomiona porwaniem przez własnego ojca. Eli siedzi przed lustrem, szepcze coś do siebie i do swoich wyimaginowanych towarzyszy. Nie chcę wzywać policji, wolę załatwić wszystko po cichu, dogadam się z jego drugim „ja”, tym depresyjnym, czekającym na swoją kolej po każdym zbyt kosztownym uniesieniu. Padniemy sobie w ramiona jak dawni towarzysze niedoli zdradzeni przez wrogie siły, tego baranka w owczej skórze, który cały czas krąży pod domem, wygłodniały i nieobliczalny. W kieszeni spodni mam scyzoryk. Wiem, że to drobne narzędzie obrony nie będzie mi potrzebne, ale trzymam je na wypadek, gdyby odsiecz się nie powiodła.

Dojeżdżam na Kurfürstenstraße, wylewam resztki kawy i parkuję pod zaciemnionymi oknami dobrze znanego mi budynku numer 33. Wciąż mam klucze od dawnego domu, Eliemu nigdy nie przyszłoby do głowy wymienić zamków. Nie chciał się rozstać, błagał, żebym nie odchodziła. Potrzebował bratniej duszy, kogoś, kto by mu ciągle przypominał, jak wygląda zwykłe, płaskie życie. Wyjeżdżając dziesięć lat temu z Berlina, zostawiałam tutaj na Kurfürstenstraße ambicje, że jeszcze kiedykolwiek założę rodzinę. Pamiętam, że gdy tamtego dnia wstałam z łóżka – było to bardzo wcześnie rano (Eli spał, nie przeczuwając, że to wybijają nasze ostatnie wspólne godziny) – patrzyłam długo na wgniecenie w pościeli: mój własny, zupełnie nietrwały ślad. Potem poszłam do pokoju Laury i wyniosłam ją z domu jak kradzioną porcelanową lalkę.

Wchodzę na starą, zadymioną klatkę schodową. Pierwsze piętro, te same ciężkie, metalowe drzwi. Zamykałam je bardzo cicho wtedy, o poranku, była mniej więcej ta sama godzina co teraz. Równie rześki, letni poranek. Jakby czas zaczął płynąć wstecz, przywracając mnie w to samo miejsce, o tej samej porze, po drugiej stronie lustra. Otwieram drzwi w napięciu, skradam się jak złodziej, nikt nie może mnie usłyszeć. Mieszkanie jest pogrążone we śnie. Znajome meble drzemią przykurczone: wydają mi się mniejsze i bardziej zniszczone, jakby pożerał je kurz i zapomnienie. Wsłuchuję się w ciszę, szukam miarowego oddechu, ale go nie znajduję.

W pokoju dziecięcym nikogo nie ma. Całe mieszkanie jest puste, pachnie kilkudniową nieobecnością. Zapalam światło, już wiem, że się pomyliłam. Na stole zapleśniały niedojedzone kanapki, w niedopitej szklance piwa pływają dwie muchy. Lipcowy upał przyspiesza rozkład, zaglądam do chlebaka i szafki pod zlewem. Wyrzucam resztki jedzenia z czystej bezsilności, jakby moje nikomu niepotrzebne porządki miały nadać sens tej nocnej podróży. Nie doznaję ulgi, bo właśnie straciłam nadzieję na to, że sama znajdę Laurę. Świta, a ja pogrążam się w ciemnościach. Nie wytrzymuję tej ciszy, wybucham głośno, bezsilnie, zakrywam rękami brzydotę wykrzywionej rozpaczą twarzy. Zalewa mnie bezsilność, zmęczenie przejmuje władzę nad bezużyteczną głową. To mogło trwać pięć minut albo godzinę.

Słyszę dźwięk telefonu, na ekranie numer z Kielc. Na chwilę odzyskuję nadzieję.

– Dzień dobry, komisarz Mirosław Zaremba. Pani Weronika Czerny?

– Tak. Ma pan jakieś wieści? – Czuję, że pocą mi się ręce. Tak bardzo chciałabym usłyszeć, że ją znaleźli.

– I tak, i nie. Pani córkę widziano wczoraj w parku miejskim o godzinie dziesiątej trzydzieści. Mamy też świadka, który sądzi, że jechała autobusem numer osiem w kierunku Mójczy, ale tu ślad się urywa. Gdzie pani jest w tej chwili?

– W Berlinie, na Kurfürstenstraße. W mieszkaniu ojca Laury.

Po długiej stronie słuchawki zapada cisza.

– Tu ich nie ma. Nikogo tu nie było co najmniej od tygodnia. Wszystkie rzeczy Eliego, to znaczy ojca Laury, są na miejscu. Znalazłam nawet kluczyki od samochodu. To nie on… Chyba, sama nie wiem. – Nie mam siły myśleć logicznie, jest mi zimno, mam dreszcze i kamień w żołądku.

– Radziłbym pani jak najszybciej wrócić do Kielc. Czy jest pani w stanie prowadzić? Już się skontaktowaliśmy z policją w Berlinie w sprawie pani byłego męża. Mówiłem pani przecież, że to zrobimy i jakie są procedury. Koledzy z Niemiec potwierdzili, że Eli Bilan jest notowany, trwa ustalanie jego miejsca pobytu.

– My nie byliśmy małżeństwem… – Nie wiem, czemu to mówię właśnie temu policjantowi. Zaczynam już bredzić nie na temat. – Tak, czuję się całkiem dobrze, zaraz wsiadam do samochodu. Pod wieczór powinnam być w Kielcach.

Komisarz Zaremba zapewnia mnie, że policja dołoży wszelkich starań, aby jak najszybciej znaleźć Laurę. Obiecuje również, że będę informowana o wszystkich postępach w śledztwie. Następnie prosi, bym sama do niego zadzwoniła, gdy będę w połowie drogi. Wydaje się zatroskany o moje zdrowie.

Znowu ta sama trasa, znam na pamięć te nazwy miejsc, coraz bardziej słowiańskie, wypierające Germanów słabą łużycczyzną, tereny coraz bardziej podmokłe Odrą i Nysą, zamieszkane przez inne bóstwa. Przejadę przez Wielkopolskę i Łódź, kierując się na południowy wschód. Cały czas myślę o tym, gdzie Laura spędziła noc. Łudzę się, że jest z koleżanką, jedną z tych małych awanturnic z harcerstwa. Tak, to może być to. Ostatnio pytała, czy kupimy namiot. Ktoś jej naopowiadał o wakacjach na kempingu, bardzo ją to zainteresowało. Może skrzyknęły się we dwie albo we trzy i wyruszyły na biwak. Dzwonię do Zaremby, dzielę się z nim tą myślą, trzeba się skontaktować z polami namiotowymi w okolicy. Silę się na spokój, wszystko w porządku, nie, nie jestem zmęczona. On łagodnie i stanowczo informuje mnie, że sprawdzają co się da: noclegownie, szpitale, schroniska młodzieżowe. Przeczesują okolice wokół miasta, ale na razie żadnych nowych wiadomości nie mają.

Waha się przez chwilę i dodaje:

– Być może zadzwoni do pani ktoś z mediów.

– Jakich znowu mediów? – pytam zaniepokojona.

– Wiadomość o zniknięciu Laury pojawiła się dziś w „Echu Dnia”. Dziennikarz rozmawiał z nauczycielką i pani sąsiadami. Jeśli do pani zadzwonią, proszę nie udzielać wywiadu, tylko odesłać dziennikarzy do nas.

Ogarnia mnie coraz większy niepokój. Czuję, że coś jest coraz bardziej nie tak. Moja prywatna sprawa rozrasta się w mediach, wchłania innych ludzi. Mijają godziny, opada kurz i ciągle nic nie widać.

– Nasz rzecznik prasowy już przygotował komunikat. – Zaremba wyraźnie stara się mnie uspokoić. – Proszę się nie denerwować.

Przygryzam wargi, wiem, że ma rację. Im więcej osób zaangażuje się w poszukiwania Laury, tym lepiej.

– Gdyby okazało się – Zaremba niepokojąco zniża głos – że mamy do czynienia z porwaniem, a takiej możliwości na razie nie możemy wykluczyć, to prasa i telewizja mogłyby się okazać bardzo pomocne.

– Jak to „z porwaniem”? O czym pan mówi? Kto mógłby porwać moją córkę?

– Proszę zachować spokój. Pani też przecież myślała o porwaniu, dlatego pojechała do Berlina, choć to stanowczo odradzaliśmy. Wciąż nie udało się zlokalizować pani byłego męża. Być może działa w zmowie z kimś w Kielcach.

– Eli? – Serce zaczyna bić mi mocniej.

– Jedna z koleżanek pani córki powiedziała nam, że Laura spodziewała się przyjazdu ojca na szkolne przedstawienie. Czy pani wiedziała o tych planach?

– Nie, już dawno się nie kontaktowaliśmy.

Nagle przypominam sobie to dziwne uczucie na premierze spektaklu. Uczucie, że on tam gdzieś jest na sali, schowany w tłumie, bezpiecznie zakamuflowany na ciemnej widowni.

– Statystycznie za mniej więcej połowę porwań dzieci odpowiedzialni są rodzice. Zwłaszcza w rodzinach rozbitych, patologicznych….

– Nazywa nas pan rodziną patologiczną? – Jestem wzburzona. Zaremba posunął się stanowczo za daleko.

– Proszę mnie źle nie zrozumieć, ale pani były mąż jest znany niemieckiej policji: posiadanie narkotyków, kradzieże, wandalizm, sprawa o pobicie w dwa tysiące piątym. Chyba pani rozumie, że w takiej sytuacji musimy lepiej mu się przyjrzeć.

– Eli jest chory. Nie chcę go usprawiedliwiać, ale to nie jest żaden przestępca. To chory człowiek.

– Jest niebezpieczny.

– Przede wszystkim dla siebie.

– Właśnie to sprawdzamy. Policja w Berlinie prześle nam raport psychiatry.

Oddycham głęboko. Rozumowanie Zaremby jest logiczne. Eli mógł się z kimś umówić, mógł kogoś wrobić w uprowadzenie Laury, żeby zyskać na czasie. Wiedział, że będę jej szukać w Berlinie.

Wysłuchawszy zapewnień, że zadzwonią, jak tylko pojawi się nowy trop, w końcu się rozłączam.

Podczas rozmowy z Zarembą ktoś inny próbował się do mnie dodzwonić. Odsłuchuję nagraną wiadomość. To dziekan Śliwa. Pyta, czy już zapoznałam się z jego przemówieniem i czy naniosłam poprawki, o które prosił. Zupełnie zapomniałam o jutrzejszej ceremonii. Może powinnam mu powiedzieć o zniknięciu Laury. Jest ojcem trójki dzieci, mógłby mnie zrozumieć i zwolnić z uroczystości. Ale też czuję, że powinnam tam być. Na obchody sześćdziesiątej piątej rocznicy pogromu przyjdzie elita Kielc. Będzie również profesor Mularczyk, promotor mojego doktoratu i mój mistrz. Jest nas tak niewielu, naukowców zajmujących się postawami ludności cywilnej wobec Żydów. Politycy i władze uniwersyteckie mianowane przez tych polityków, czyli ludzie tacy jak Śliwa, nie lubią naszych badań. Myślałam, że po wyborach coś się zmieni. Od tak dawna czekamy na to, że nienawiść i podejrzliwość, zasiane nas, zwykłych ludziach, przez lata wojny i komunizmu, wreszcie wymrą. Te wielopokoleniowe niedobory prawdy, pieniędzy, wolności uczyniły z nas naród zawistny i jednocześnie bardzo się tej zawiści wstydzący. Maskujemy ją rozmaitymi teoriami, wiarą, tradycją, poczuciem wyższości, sarmacką sławą, legionowym wąsem i Bóg wie jeszcze czym.

Wciąż wierzę w zmianę pokoleniową. Moi studenci są inni: ci młodzi ludzie chłoną również i tę wiedzę, która jest ciężka do udźwignięcia. Urodzili się już w wolnej Polsce, wybrali jako kierunek studiów historię, bez szans na zatrudnienie w dobrze prosperującej firmie. To ciekawi świata idealiści. Ci, którzy wybierają moje seminarium „Ludność żydowska na wsi polskiej w latach 1939–1945”, przyjechali do Kielc z prowincji. Tak jak ja pod koniec lat osiemdziesiątych. Pod moim kierunkiem przeszukują wiejskie archiwa, pamiętniki proboszczów, przeprowadzają rozmowy z najstarszymi mieszkańcami rodzinnych miejscowości. Wysyłam ich, swoich małych zwiadowców, w najodleglejsze zakątki kraju. Czekam na nowe odkrycia. Czasami trafiają się ciekawe materiały. Takie jak list żydowskiej matki dziękującej chłopom za przechowanie jej synka w schowku pod chlewem, pocztówki z Ameryki z zaproszeniem do Stanów, opakowanie po szwajcarskiej czekoladzie pochodzącej z paczki dziękczynnej żydowskiego przedsiębiorcy. Okruchy wdzięczności, o których chętnie się pamięta. Czasem znajdujemy ślady przemocy. Najczęściej są one wydobywane z pamięci, przywoływane wyrzutem sumienia, gniewem, diagnozą nieuleczalnej choroby. Bolesne historie z drugiej, rzadko z pierwszej ręki. Skłóceni synowie ujawniający prawdę o ojcu „wywożącym na saneczkach żydowskie dzieci w las”.

Lasy piotrkowskie, gęste, pełne jagód; właśnie zaczyna się sezon na kurki. Byłam tutaj na koloniach: malutka wieś Taraska, zakomarzone miejsce letniej szczęśliwości. Stąd niedaleko już do Kielc. W tym roku Laura tak bardzo chciała jechać na obóz harcerski, a ja się nie zgodziłam. Wolałam oszczędzić jej niewygód, śmierdzących latryn, gburowatych druhów. Oby ten koszmar jak najszybciej się skończył, oby Laura czekała już na mnie w domu!

9

Marsylia, lato 1944

Lato zaczęło się deszczem, niespotykanymi o tej porze roku ulewami. Ulice miasta posmutniały, odzwyczajone od zachmurzonego nieba. Niektórzy myśleli, że zmiana pogody ma związek z bombardowaniami: jakby wojna w powietrzu miała rozgniewać bogów odpowiedzialnych za pogodę. Dla Julii nastały ciężkie czasy. Właśnie dostała wiadomość o śmierci Jeana. Z Polski docierały tajne dokumenty o zbrodniach nazistów. Nie chciało się w to wszystko wierzyć towarzyszom wychowanym na południu Francji, z dala od Niemiec. Zabijanie gazem. Wielkie zbiorowe mogiły. Bydlęce wagony wypełnione podludźmi. Julia nauczyła się, że lepiej jest wierzyć w złe wiadomości niż w dobre. Wiosną 1939 roku zapewniano, że wojny jednak nie będzie. Stary Czech Slanda, którego spotkała w Brukseli tuż przed wyjazdem do krajów bałtyckich, kiwał z politowaniem głową i mówił:

– Tylko głupiec wierzy dzisiaj w pokój.

Chciała wtedy być głupia, wolałaby, żeby to staremu Slandzie pomieszało się w głowie. W sierpniu wyjechała zrobić reportaż na zlecenie agencji Foto Waro. Europę fascynowały małe północne kraje przyklejone do Związku Radzieckiego i Bałtyku. Fotografowała ulice, bezdomne dzieci, wychudzone zwierzęta. Chłopki czytające gazety. Tak, czytały gazety z wielkim przejęciem. Od razu pstryknęła im kilka zdjęć. Stały pod sklepem, w chustach i szerokich spódnicach, miały ciemne, spracowane ręce, które nigdy nie sięgają po pióro. Czy one w ogóle umiały czytać? Co odkryły nagle w prasie? Dlaczego płaczą? To od tych chłopek Julia dowiedziała się o wkroczeniu wojsk niemieckich do Polski. Gazety krzyczały: „Wojna!”. Już wtedy wiedziała, że nigdy więcej nie zobaczy krewnych z Końskowoli. Wracała do Belgii okrężną drogą. Nie mogła pojawić się w Polsce.

Na dworcu w Brukseli czekał na nią Jean z bukietem kwiatów. Mariage blanc nie oznacza, że się ze sobą nie spotykają, nie jadają razem kolacji. Poszli do małej restauracyjki przy rue du Marché aux Herbes. Pamięta, że mięso było drogie i niesmaczne: przestraszeni wojną szynkarze postanowili podnieść ceny.

To był ostatni raz, kiedy jedli posiłek w mieście. Potem wszystko potoczyło się tak szybko. Jeana zmobilizowano i nigdy więcej go nie zobaczyła. Od jakiegoś czasu dręczyło ją przeczucie, że nie żyje.

Marsylia stała się jej drugim domem. W żadnym innym mieście Julia nie czuła się tak dobrze. Zawsze myślała, że jest typem północnym, taką bladą twarzą, która lubi deszcz, bo wyjątkowo źle znosi wysokie temperatury. Ale tu, na południu, przekonała się, że słońce wyzwala w człowieku pierwotną energię. Rozgrzane molekuły oddają ciepło i zamieniają je w siłę do walki. Śródziemnomorski błękit nawet w czasach wojny przypomina o bezgranicznym pięknie świata. Wystarczy zadrzeć głowę i gapić się na znikające w zatoce niebo, na te odcienie turkusu i szafiru, które tak cudownie byłoby sfotografować.

Od samego przyjazdu do Marsylii wiedziała, że spotka tutaj prawdziwych przyjaciół. O swoich przekonaniach politycznych bardzo chętnie mówiła po francusku. Tak jakby ten właśnie język lepiej oddawał jej komunizm, ten, w który wierzyła, ten prawdziwy, gdzie równość jest najważniejsza. Te same słowa wypowiadane po polsku brzmiały groźniej i bardziej surowo. Miała wrażenie, że ktoś może ją potępić za błędy, podczas gdy we Francji wszyscy chwalili jej akcent i wybaczali drobne potknięcia językowe. Towarzysze, których tu poznała, wywodzili się często z bogatych rodzin, mieli wykwintne maniery, choć starali się to ukryć. Eric był synem znanego lekarza. Studiował medycynę i planował za darmo leczyć robotników. Wojna sprawiła, że przerwał studia. Zaangażował się w konspirację i wciągnął do organizacji kilku swoich kolegów. Jakiś czas temu Julia myślała, że Eric coś do niej czuje. Była bardzo podekscytowana, kiedy osłuchiwał jej plecy, dotykał blizn, przesuwał dłoń w kierunku małych piersi, jakby chciał wydobyć z wnętrza jej ciała odpowiedź na to, co kryje się w sercu.

Byli kilka razy na spacerze w porcie, rozmawiali o tym, co będzie po wojnie.

– Równość. Prawdziwa równość w całej Europie. Darmowa opieka medyczna, edukacja dla wszystkich.

– Robotnicy dostaną mieszkania. – Julii zawsze się marzyło, że pewnego dnia będzie miała własny kąt.

– Oczywiście. Nie tylko robotnicy. Każdy otrzyma mieszkanie. Małe, we wspólnym budynku, gdzie mieszkańcy mogą się spotykać w świetlicy lub na placu zabaw. Powstaną zupełnie nowe osiedla…

Julii trudno było sobie wyobrazić, gdzie te wszystkie wspaniałości miałyby zostać wybudowane. Marsylia była taka zatłoczona, pełna starych kamieniczek. Pewnie wszyscy przeniosą się na obrzeża. Po wojnie. Po tym, jak to się wreszcie skończy.

W styczniu zeszłego roku władze Vichy zgodnie z zarządzeniem Niemców wysiedliły mieszkańców marsylskiego Starego Portu. Cała dzielnica została zniszczona. Wysadzono w powietrze kamienice, zabarykadowano ważne arterie.

– Vieux Port to siedlisko terroryzmu! Precz z terrorystami! – grzmiał reżimowy dziennikarz w radiu.

Julii bardzo imponowało, że wróg nazywa ją terrorystką. Było to potwierdzenie ich wspólnego wysiłku. To, co robili, miało sens: uderzało w Niemców.

W wolnych chwilach fotografowała opustoszały Vieux Port. Córka starego Slandy, z którą niedawno nawiązała kontakt, przemyciła w podwójnym dnie walizki jej fotoreportaż Francja pod okupacją: zdjęcia ukazały się anonimowo w prasie anglojęzycznej. Niech cały świat się dowie, co Niemcy tutaj wyprawiają. Jak wciąż tli się życie wśród gruzów, jak kobiety rozwieszają bieliznę nad rozerwanym granatami chodnikiem. Mieszkańcy Marsylii nigdy się nie poddadzą – o tym Julia była święcie przekonana. Dlatego z przyjemnością utrwalała na kliszy zakazane napisy na murze, rysunki swastyki na szubienicy czy podpalane kukły Hitlera. Najbardziej jednak lubiła fotografować twarze. Włóczyła się po Marsylii, z włosami spiętymi pod czapką, w pasiastych spodniach z wysokim stanem, w męskich butach. Z daleka wyglądała jak chłopak, jakiś chudy przybysz z północy szukający pracy w porcie. Kiedy wypatrzyła kogoś z twarzą idealną do sfotografowania, przystawała i pytała, czy chce mieć zdjęcie. Niektórzy spluwali z niechęcią, myśleli, że jest szpiegiem. Inni godzili się z zapałem, widząc w fotografii jedyną szansę na uwiecznienie swojego istnienia. Tak jak żebrak spotkany przy rue St. Victor. Siedział skulony pod ogrodzeniem z blachy falistej, miał ładną twarz muzyka, długie palce oraz ciemne, smutne oczy. Na czole zastygły mu zmarszczki, ułożone w grube fałdy ślady cierpienia: stracił żonę i dziecko. Wydawało się, że fala blachy z poprzecznymi liniami wgłębień rzeźbi jego poorane czoło, tworząc niezwykłą kompozycję niewzruszonego metalu i zatroskanej twarzy.

W sierpniu 1944 roku wszystko potoczyło się bardzo szybko. Wiedzieli, że w Marsylii szykuje się powstanie. Dobiegały tam wieści z Polski. Warszawa ruszyła do boju, Polska walczy… Julia tak bardzo chciała wybiec na ulicę i zadać cios. Na razie miała tylko aparat fotograficzny, ale obiecano jej pistolet. Powstanie miało się rozpocząć dwudziestego pierwszego sierpnia. W nocy poprzedzającej akcję było okropnie gorąco. Julia nie mogła zasnąć. Pod poduszką leżał metalowy przedmiot, który trochę ją uwierał. Wiedziała, że powinna dobrze się wyspać, ale upał i podniecenie nie pozwalały jej zmrużyć oka. Musiała być już trzecia w nocy, kiedy wreszcie zmęczenie wzięło górę. Śniła jej się Mindla. Miała skrzydła jak u gigantycznego motyla i latała nad zatoką. Nagle coś się jakby oderwało i zaczęła zniżać lot. Dotykała stopą wody, machała rękami, bezskutecznie próbując odzyskać równowagę. Przez chwilę wydawało się, że będzie chodzić po morzu, jak Jezus przedrze się przez fale na piaszczysty brzeg. Niestety, jej drobne stopy nie potrafiły się ślizgać po powierzchni wody. W Końskowoli tak pięknie jeździła na łyżwach, prawie unosząc się nad taflą lodu. Nikt jej nie uczył, jak to się robi, po prostu to wiedziała. Dziewczynki klaskały z zachwytu, gdy tańczyła na pożyczonych łyżwach: z rumieńcem i rozwianą czupryną, zawsze bez czapki. A teraz topiła się w ciepłej śródziemnomorskiej otchłani. Julia chciała jej się rzucić na ratunek, przecież Mindla nie umie pływać! Widziała, jak zapada się w głębinę, jak pod spienioną warstwą znikają jej piękne czarne włosy.

Promienie wschodzącego słońca wyrwały Julię z koszmarów. Co za idiotyczny sen! – pomyślała, pospiesznie wstając z łóżka. Jak na złość nie mogła nigdzie znaleźć zegarka. Matka mówiła im, że jak się śni woda, to będzie choroba… Gdzie ja go położyłam?… Julia pobiegła do łazienki i tam znalazła zgubę. Odetchnęła z ulgą. Było dopiero wpół do szóstej. Mogła jeszcze spokojnie wpaść do siostry, żeby zobaczyć, czy wszystko z nią w porządku. Walki miały się zacząć dopiero o trzeciej.

Wychodziły razem z mieszkania Mindli, roześmiane, podekscytowane popołudniem, skubiąc bagietkę. Wyglądały jak pensjonarki. Niewinne siostrzyczki, które chichoczą za chłopakami i wymieniają się wpisami w pamiętniku. W małej czarnej torebeczce trzymały broń. Julia miała przy sobie również aparat fotograficzny.

Patrzyła na ukochaną Mindlę. Miała ochotę ją ucałować. Nie wiadomo, czy dożyją do wieczora. To może ich ostatni wspólny spacer, ostatni kawałek bułki.

Kiedy parę godzin później, tuż po ataku partyzantów na gmach prefektury, przycupnięta za kołem auta fotografowała walki uliczne, myślała cały czas o siostrze. Straciła ją z oczu, nie miała pojęcia, gdzie przepadła. W pewnym momencie podbiegł do niej młodziutki Francuz. Smukły, w przykrótkich spodniach i mocno sfatygowanej koszuli. Mógł mieć najwyżej siedemnaście lat. Widział, że Julia ma pistolet. Chciał, żeby mu go oddała.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki