Tytuł oryginału
IN ORDER TO LIVE
A North Korean Girl’s Journey to Freedom

Redakcja
Hanna Śmierzyńska

Korekta
Igor Mazur

Konsultacja sinologiczna
Olgierd Uziembło

Zdjęcie na okładce
©Beowulf

Adaptacja okładki
Magdalena Zawadzka/Aureusart

Mapa
John Gilles

Redaktor prowadzący
Anna Brzezińska

Copyright © 2015 by Yeonmi Park. All rights reserved.
Zdjęcia w książce dzięki uprzejmości autorki
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca 2015
Copyright © for the Polish translation by Tomasz Wyżyński 2015

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN 978-83-8015-247-2

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Dla mojej rodziny i wszystkich
walczących o wolność

Opowiadamy historie, by przeżyć.

Joan Didion

MAPA

Przeżyć

Prolog

W nocy z 31 marca na 1 kwietnia 2007 roku moja matka i ja gramoliłyśmy się po stromym, kamienistym brzegu skutej lodem rzeki Jalu, która oddziela Koreę Północną od Chin. Było ciemno i zimno. Nad nami i poniżej krążyły patrole, a co sto metrów znajdowały się posterunki graniczne obsadzone przez żołnierzy gotowych zastrzelić każdego, kto próbuje przekroczyć granicę. Nie miałyśmy pojęcia, co nas czeka, ale rozpaczliwie pragnęłyśmy się przedostać do Państwa Środka. Miałyśmy nadzieję, że zdołamy tam przeżyć.

Miałam trzynaście lat, a ważyłam zaledwie dwadzieścia osiem kilogramów. Jeszcze tydzień wcześniej leżałam w szpitalu w swoim rodzinnym mieście Hiesan przy granicy z Chinami, ponieważ zachorowałam na ostre zapalenie jelit, które lekarze mylnie zdiagnozowali jako zapalenie wyrostka robaczkowego. W dalszym ciągu czułam straszliwy ból po operacji i byłam tak osłabiona, że ledwo trzymałam się na nogach.

Północnokoreański przemytnik, który miał przeprowadzić nas przez granicę, nalegał, byśmy wyruszyli tej nocy. Przekupił kilku strażników, by udali, że nas nie widzą, ale nie mógł opłacić wszystkich pilnujących w tym rejonie, więc musieliśmy zachowywać wyjątkową ostrożność. Szłam za nim w ciemności, lecz tak kiepsko trzymałam się na nogach, że potknęłam się i zjechałam z brzegu na pośladkach, pociągając za sobą niewielką lawinę kamieni. Odwrócił się i szepnął gniewnie, żebym nie hałasowała, ale było już za późno. Zauważyliśmy sylwetkę północnokoreańskiego żołnierza wspinającego się po stoku. Jeśli był to jeden z przekupionych strażników granicznych, to prawdopodobnie nas nie rozpoznał.

– Wracajcie! – krzyknął. – Wynoście się stąd!

Przewodnik ruszył w jego stronę i usłyszałyśmy, że rozmawiają ściszonymi głosami. Wrócił sam.

– Chodźmy – powiedział. – Pośpieszcie się!

Była wczesna wiosna, robiło się coraz cieplej i lód na zamarzniętej rzece zaczynał się topić. Przechodziliśmy Jalu w wąskim, stromym miejscu, osłoniętym w ciągu dnia przed słońcem, więc tafla lodowa w dalszym ciągu powinna być wystarczająco gruba, by wytrzymać nasz ciężar – przynajmniej taką miałyśmy nadzieję. Przewodnik zatelefonował z komórki do kogoś na drugim, chińskim brzegu rzeki, a potem szepnął:

– Biegniemy!

Popędził naprzód, ale ja nie mogłam poruszyć nogami i tylko ściskałam dłoń matki. Sparaliżował mnie strach. Przewodnik wrócił do nas, chwycił mnie za ręce i pociągnął po lodzie. Kiedy dotarliśmy do przeciwległego brzegu, zaczęliśmy biec i zatrzymaliśmy się dopiero, gdy nie mogli nas już zauważyć strażnicy graniczni.

Brzeg rzeki był ciemny, ale przed nami płonęły światła Changbai w Chinach. Szybko zerknęłam za siebie na kraj, w którym się urodziłam. Jak zwykle nie było prądu i widziałam tylko czarny, martwy horyzont. Serce łomotało mi w piersi, gdy dotarliśmy do niewielkiej szopy na skraju płaskich, pustych pól.

Kiedy uciekałam z Korei Północnej, nie marzyłam o wolności. Nie rozumiałam nawet, co to jest. Wiedziałam tylko, że jeśli moja rodzina pozostanie w kraju, prawdopodobnie umrzemy – z głodu, wskutek chorób, nieludzkich warunków w obozie pracy. Głód stał się niemożliwy do zniesienia; byłabym gotowa zaryzykować życie dla miski ryżu.

Nie chodziło tylko o przetrwanie. Matka i ja szukałyśmy mojej starszej siostry, Eunmi, która uciekła do Chin kilka dni wcześniej i nie dawała znaku życia. Miałyśmy nadzieję, że kiedy przejdziemy przez rzekę, będzie na nas czekała. Zamiast niej powitał nas łysy mężczyzna w średnim wieku, członek koreańskiej mniejszości narodowej licznie zamieszkującej strefę przygraniczną Chin. Powiedział coś do mojej matki, a potem wyprowadził ją przed szopę. Usłyszałam jej błagania: Anyo! Anyo! Nie! Nie!

Wiedziałam, że stało się coś strasznego. Znalazłyśmy się w złym miejscu, może jeszcze gorszym niż kraj, który opuściłyśmy.

Jestem szczęśliwa z dwóch powodów: że urodziłam się w Korei Północnej i że uciekłam z Korei Północnej. Oba te wydarzenia ukształtowały moją osobowość i nie zamieniłabym swojego losu na zwykłe, spokojne życie. Ale opowieść o tym, jak stałam się tą osobą, którą jestem dzisiaj, jest znacznie bardziej skomplikowana.

Podobnie jak dziesiątki tysięcy Koreańczyków z Północy, uciekłam z ojczyzny i osiedliłam się w Korei Południowej, gdzie mieszkańcy Korei Północnej są ciągle uważani za obywateli, chociaż od blisko siedemdziesięciu lat oddziela nas zamknięta granica i wzajemna wrogość. Koreańczycy z Północy i Południa są tym samym narodem, mówią tym samym językiem – choć na Północy nie istnieją słowa takie jak „centrum handlowe”, „wolność”, a nawet „miłość”, przynajmniej w znaczeniu nadawanym temu pojęciu przez resztę świata. Jedyną prawdziwą „miłością”, jaką wolno nam wyrażać, jest cześć dla Kimów, dynastii dyktatorów rządzących Koreą Północną od trzech pokoleń. Reżim blokuje wszystkie informacje z zewnętrznego świata, zabrania dystrybucji zagranicznych filmów, zagłusza sygnały radiowe. Nie ma internetu ani Wikipedii. Książki wypełnia propaganda, z której wynika, że żyjemy w najwspanialszym kraju na świecie, choć przynajmniej połowa Koreańczyków z Północy cierpi skrajne ubóstwo i jest chronicznie niedożywiona. Moja dawna ojczyzna nie nazywa się nawet Koreą Północną – uważa się za Joseon, prawdziwą Koreę, socjalistyczny raj zamieszkany przez dwadzieścia pięć milionów ludzi, którzy mają służyć tylko Ukochanemu Przywódcy, Kim Dzong Unowi. Wielu uciekinierów z Korei Północnej, którzy nie chcieli się pogodzić ze swoim losem i umrzeć za Przywódcę, ma z tego powodu poczucie dezercji. Reżim uważa nas za zdrajców. Gdybym próbowała wrócić, zostałabym skazana na śmierć.

Blokada informacyjna działa w dwie strony: władze dbają, by do mieszkańców kraju nie docierały zagraniczne media, i nie chcą, by świat zewnętrzny poznał prawdę o Korei Północnej. Kraj ten bywa nazywany Pustelniczym Królestwem, bo jest całkowicie odcięty od świata. Tylko uciekinierzy mogą opowiedzieć, co naprawdę dzieje się za ściśle strzeżonymi granicami. Ale do niedawna nasze opowieści nie budziły większego zainteresowania.

Przybyłam do Korei Południowej wiosną 2009 roku jako piętnastolatka bez grosza przy duszy, z zaliczonym odpowiednikiem dwóch klas szkoły podstawowej. Pięć lat później byłam na drugim roku studiów na prestiżowej uczelni w Seulu, specjalizując się w prawie karnym, i czułam coraz silniejsze przekonanie, że kraj, w którym się urodziłam, zasługuje na sprawiedliwość.

Wiele razy i na wielu forach opowiadałam historię swojej ucieczki z Korei Północnej. Opisywałam, jak handlarze żywym towarem zwabili matkę i mnie do Chin, gdzie matka pozwoliła się zgwałcić, by uchronić mnie przed zakusami pośrednika. Znalazłszy się na terenie Chin, bezskutecznie szukałyśmy mojej siostry. Ojciec przekroczył granicę, by przyłączyć się do naszych poszukiwań, lecz po kilku miesiącach zmarł na nieleczonego raka. W 2009 roku matkę i mnie uratowali chrześcijańscy misjonarze, którzy pomogli nam przekroczyć granicę chińsko-mongolską. Przez długą, zimową noc szłyśmy po lodowatej pustyni Gobi, podążając za gwiazdami ku wolności.

To wszystko prawda, ale nie cała.

Dotychczas tylko moja matka wiedziała, co się wydarzyło w ciągu dwóch lat, które upłynęły między nocą, gdy uciekłyśmy do Chin przez rzekę Jalu, a dniem, kiedy przybyłyśmy do Korei Południowej, by rozpocząć nowe życie. Nie opowiedziałam prawie nic ze swojej historii innym uciekinierom i obrońcom praw człowieka, których poznałam w Korei Południowej. Wierzyłam, że jeśli pominę milczeniem swoją niechlubną przeszłość, to ona jakoś przestanie istnieć. Wmówiłam sobie, że wiele rzeczy nigdy się nie zdarzyło, a o reszcie nauczyłam się nie pamiętać.

Niemniej kiedy zaczęłam pisać tę książkę, zdałam sobie sprawę, że bez całej prawdy moje życie będzie pozbawione siły, prawdziwego sensu. Z pomocą matki wspomnienia naszego życia w Korei Północnej i Chinach wróciły niczym sceny z dawno zapomnianego koszmaru. Część obrazów pojawiła się ze straszliwą wyrazistością, inne były niewyraźne lub wymieszane jak talia kart bezładnie rozsypana na podłodze. Proces pisania stał się procesem przypominania i próbą nadania sensu wspomnieniom.

W porządkowaniu mojej wizji świata pomagało nie tylko pisanie, lecz również czytanie. Po przybyciu do Korei Południowej uzyskałam dostęp do przekładów arcydzieł literatury światowej i zaczęłam je pochłaniać. Z czasem mogłam już je czytać po angielsku. Kiedy zaczęłam pisać własną książkę, natknęłam się na słynne zdanie pisarki Joan Didion: „Opowiadamy historie, by przeżyć”. Chociaż obie pochodzimy z tak odmiennych kultur, czuję w sercu prawdę tych słów. Rozumiem, że czasem trzeba przekształcić własne wspomnienia w opowieść, która nadaje sens pozornie niewytłumaczalnym wydarzeniom: jest to sposób, by przeżyć.

W czasie swojej wędrówki byłam świadkiem straszliwych krzywd, które ludzie wyrządzali innym, ale widziałam także czułość, dobroć i poświęcenie w najgorszych możliwych warunkach. Wiem, że można zatracić część człowieczeństwa, by przeżyć. Ale wiem też, że iskra ludzkiej godności nigdy całkowicie nie gaśnie, że wolność i potęga miłości mogą sprawić, iż zapłonie na nowo.

Oto opowieść o wyborach, których dokonałam, by przeżyć.

Część pierwsza

Korea Północna

Rozdział pierwszy

Ptaki i myszy słyszą twoje szepty

Rzeka Jalu, kręta jak smoczy ogon, oddziela Chiny od Korei Północnej i wpada do Morza Żółtego. W Hiesan płynie doliną w górach Paektu, obok dwustutysięcznego miasta rozciągającego się wśród łagodnych wzgórz i na wysokim płaskowyżu pokrytym polami, zagajnikami i grobami. Rzeka, zwykle płytka i niegroźna, zamarza w zimie, która trwa przez większą część roku. To najzimniejsza część Korei Północnej, gdzie temperatury spadają niekiedy do minus czterdziestu stopni Celsjusza. Przeżywają tylko najodporniejsi.

Hiesan było moim domem.

Po drugiej stronie rzeki znajduje się chińskie miasto Changbai, gdzie mieszka wielu ludzi pochodzenia koreańskiego. Rodziny żyjące po obu stronach granicy handlują ze sobą od pokoleń. Jako dziecko często stawałam w ciemności i patrzyłam przez rzekę na światła Changbai, zastanawiając się, jak wygląda życie poza granicami mojego miasta. W podnieceniu obserwowałam kolorowe sztuczne ognie rozpryskujące się na aksamitnym, czarnym niebie podczas świąt i obchodów chińskiego Nowego Roku. Po naszej stronie granicy nigdy nie wystrzeliwano fajerwerków. Czasami, gdy schodziłam nad rzekę, by napełnić wiadra wodą, i wilgotny wiatr wiał w moim kierunku, czułam zapach pysznego jedzenia, klusek smażonych w głębokim tłuszczu w kuchniach na drugim brzegu. Ten sam wiatr przynosił głosy chińskich dzieci bawiących się po przeciwnej stronie rzeki.

– Hej, ty! Jesteś głodna? – krzyczeli chłopcy po koreańsku.

– Nie! Zamknij się, tłusty Chińczyku! – wołałam w odpowiedzi.

Kłamałam. Byłam bardzo głodna, ale mówienie o tym niczego by nie zmieniło.

Przyszłam na świat za wcześnie.

Poród matki zaczął się już w siódmym miesiącu ciąży. Urodziłam się 4 października 1993 roku, ważąc niespełna półtora kilograma. Lekarz ze szpitala w Hiesan powiedział matce, że nic nie może dla mnie zrobić, bo jestem za mała.

– Przeżyje albo umrze – stwierdził. – Nie potrafimy tego przewidzieć.

Decyzję, czy przeżyć, pozostawiono mnie.

Matka owijała mnie kocami, ale stale byłam zimna jak lód. W końcu rozgrzała kamień i podłożyła go pod zawiniątko, w którym spoczywałam. Dzięki temu ocalałam. Po kilku dniach rodzice zabrali mnie do domu. Czekali.

Dwa lata wcześniej urodziła się moja siostra Eunmi, więc teraz ojciec, Park Jin Sin, liczył na syna. W patriarchalnej Korei Północnej najważniejszy jest męski potomek. Jednak szybko zapomniał o rozczarowaniu. Zwykle najsilniejsza więź łączy dziecko z matką, ale ojciec zawsze potrafił mnie uspokoić, gdy płakałam. W jego objęciach czułam się bezpieczna i kochana. Ojciec i matka od początku mnie zachęcali, żebym była z siebie dumna.

Kiedy byłam malutka, mieszkaliśmy w parterowym domu na stoku wzgórza wznoszącego się nad torami kolejowymi, które biegły łukiem przez miasto niczym rdzawy sierp.

Nasz dom, mały i zimny, przylegał do domu sąsiadów i słyszeliśmy wszystko, co się u nich działo. Słyszeliśmy także myszy, które piszczały i szeleściły na strychu. Ale czułam się jak w raju, bo nasza rodzina była razem.

Moje pierwsze wspomnienia to mrok i zimno. W zimie najchętniej siadaliśmy w domu w okolicach niewielkiego paleniska, na którym paliliśmy drewno, węgiel lub cokolwiek się do tego nadawało. Gotowaliśmy potrawy na ogniu; pod cementową podłogą znajdowały się kanały odprowadzające dym do drewnianego komina po drugiej stronie domu. Ten tradycyjny system ogrzewania miał utrzymywać ciepło, lecz sprawdzał się w lodowate noce. Dlatego pod koniec dnia matka rozkładała obok paleniska gruby koc i wszyscy wchodziliśmy pod przykrycie – najpierw mama, potem ja, później siostra, a na końcu ojciec, zawsze zajmujący najzimniejsze miejsce. Po zachodzie słońca panował całkowity mrok. W naszej części Korei Północnej tygodniami, czasem miesiącami nie działała elektryczność, a świece były bardzo drogie. Dlatego bawiliśmy się w ciemności. Czasem żartowaliśmy pod kocem.

– Czyja to stopa? – pytała matka, trącając jedną z nas palcem nogi.

– Moja! Moja! – wołała Eunmi.

W zimie, a nawet w lecie, rano i wieczorem, w Hiesan wszędzie snuły się dymy z kominów. Znaliśmy wszystkich mieszkańców okolicznych domów. Jeśli z czyjegoś komina nie wydobywał się dym, pukaliśmy do drzwi, by sprawdzić, czy wszystko w porządku.

Niewybrukowane drogi biegnące między domami były za wąskie dla samochodów, ale nie stanowiło to problemu, bo bardzo rzadko widywaliśmy samochody. Ludzie z sąsiedztwa poruszali się pieszo, a nieliczni, których było na to stać, na rowerach lub motorowerach. Po deszczu uliczki stawały się śliskie od błota; dzieci z sąsiedztwa lubiły się wtedy bawić w berka. Byłam niższa i wolniejsza od reszty rówieśników, więc z trudem się przystosowywałam i nie potrafiłam biegać tak szybko jak inne dzieci.

Kiedy zaczęłam chodzić do szkoły, Eunmi czasem stawała w mojej obronie i biła się ze starszymi uczniami. Ona również nie była zbyt wysoka, za to sprytna i szybka. Chroniła mnie i bawiła się ze mną. Gdy spadł śnieg, wspinała się ze mną na wzgórza w okolicach domu, sadzała sobie między kolanami i obejmowała rękami. Po czym zjeżdżałyśmy na siedzeniach, śmiejąc się i krzycząc. Byłam szczęśliwa, że jestem częścią świata siostry.

Latem wszystkie dzieci chodziły kąpać się w rzece Jalu, ale ja nigdy nie nauczyłam się pływać. Siedziałam na brzegu i patrzyłam, jak inni pluskają się w wodzie. Eunmi albo moja najlepsza przyjaciółka Yong Ja czasem zauważały, że siedzę sama, i przynosiły mi ładne kamyki znalezione w rzece. Czasem brały mnie na ręce i wnosiły do rzeki, a potem pomagały wrócić na brzeg.

Yong Ja była w tym samym wieku co ja i mieszkałyśmy w tej samej części miasta. Lubiłam ją, bo obie byłyśmy równie pomysłowe w tworzeniu sobie zabawek. Na targu można było czasem kupić lalki i inne rzeczy, lecz zwykle były one za drogie. Wobec tego lepiłyśmy z gliny małe naczynia i zwierzątka, czasem nawet mikroskopijne czołgi do zabawy w wojnę, bardzo popularnej w Korei Północnej. Ale my, dziewczynki, miałyśmy bzika na punkcie papierowych lalek: spędzałyśmy długie godziny na wycinaniu ich z grubego papieru, robiłyśmy sukienki i chustki ze ścinków tkanin.

Czasami moja matka robiła nam wiatraczki, które umieszczałyśmy na metalowej kładce nad torami kolejowymi nazywanej przez nas Mostem Obłoków. Wiele lat później, gdy życie stało się znacznie cięższe i bardziej skomplikowane, mijałam ten most i przypominałam sobie, jakie byłyśmy szczęśliwe, patrząc na wiatraczki kręcące się w podmuchach wiatru.

Kiedy byłam mała, nie otaczał mnie słyszalny w tle mechaniczny hałas jak w Korei Południowej i Stanach Zjednoczonych. Nie było odgłosów śmieciarek, klaksonów samochodów, dzwonków komórek. Słyszałam tylko dźwięki wydawane przez ludzi: kobiety zmywały naczynia, matki wołały dzieci, kiedy rodziny zasiadały do posiłku, rozlegał się brzęk łyżek lub stukot pałeczek do ryżu uderzających w miseczki. Czasem słyszałam, jak rodzice strofują moje przyjaciółki. W tamtych czasach wokół nie rozlegała się muzyka, nikt nie wpatrywał się w smartfony. Jednak ludzie byli sobie bliscy, co rzadko się zdarza we współczesnym świecie, w którym teraz żyję.

W naszym domu w Hiesan prawie nigdy nie było bieżącej wody, więc matka prała ubrania w rzece. Po powrocie kładła je na ciepłej podłodze, by wyschły.

Ponieważ w naszym osiedlu rzadko włączano elektryczność, po zapaleniu się świateł ludzie byli tak szczęśliwi, że śpiewali, klaskali i krzyczeli. Świętowaliśmy pojawienie się prądu nawet w środku nocy. Kiedy człowiek ma bardzo mało, mogą go uszczęśliwić nawet najdrobniejsze rzeczy – jest to jedna z nielicznych cech życia w Korei Północnej, których mi brakuje. Oczywiście światła nigdy nie paliły się długo. W chwili gdy gasły, mówiliśmy po prostu: „Och, koniec”, i kładliśmy się spać.

Nawet jeśli elektryczność działała, napięcie było bardzo niskie i wiele rodzin miało urządzenia wspomagające zasilanie urządzeń domowych. Często wywoływały one pożary i pewnej marcowej nocy zdarzyło się to w naszym domu pod nieobecność rodziców. Byłam jeszcze maleńka i pamiętam tylko, że się obudziłam i zaczęłam płakać, a ktoś wyniósł mnie na dwór wśród dymu i płomieni. Nie wiem, czy uratowała mnie siostra, czy sąsiadka. Matka przybiegła natychmiast, gdy ktoś powiedział jej o pożarze, lecz ja i siostra byłyśmy już bezpieczne w domu sąsiadki. Nasz dom spłonął, ojciec jednak szybko go odbudował własnymi rękoma.

Później posadziliśmy rośliny w naszym niewielkim, otoczonym płotem ogródku. Matka i siostra nie interesowały się ogrodnictwem, ale ojciec je uwielbiał, podobnie jak ja. Zasialiśmy dynię, kapustę, ogórki i słoneczniki. Ojciec posadził wzdłuż płotu piękną odmianę fuksji, którą nazywaliśmy „kolczykami”. Uwielbiałam wkładać sobie za uszy długie, delikatne kwiaty i udawać, że to kolczyki. Matka pytała ojca, dlaczego marnuje na kwiaty cenne miejsce, ale on puszczał to mimo uszu.

W Korei Północnej ludzie żyją blisko natury i potrafią przewidywać pogodę na następny dzień. Nie mieliśmy internetu i zwykle nie mogliśmy oglądać państwowej telewizji z powodu braku prądu. Dlatego musieliśmy sami prognozować pogodę.

W długie letnie wieczory sąsiedzi siadali wokół swoich domów w chłodnym powietrzu. Nie było krzeseł; siadaliśmy na ziemi i patrzyliśmy w niebo. Jeśli ujrzeliśmy w górze miliony gwiazd, ktoś mówił: „Jutro będzie słonecznie”. Wszyscy pomrukiwali na znak zgody. Gdy widzieliśmy tylko tysiące gwiazd, ktoś inny zauważał: „Jutro będzie pochmurno”. Tak wyglądała nasza lokalna prognoza pogody.

Najlepszym dniem miesiąca był Dzień Klusek, gdy matka kupowała w mieście świeże, wilgotne kluski wytwarzane maszynowo. Musiały starczyć na jak najdłużej, więc suszyliśmy je na ciepłej podłodze kuchni. Było to święto dla mojej siostry i mnie, bo zawsze udawało się nam podkraść i zjeść kilka klusek, wciąż jeszcze miękkich i słodkich. Kiedy byłam małą dziewczynką, przed klęską głodu w połowie lat dziewięćdziesiątych, przychodziły do nas przyjaciółki i dzieliłyśmy się z nimi kluskami. W Korei Północnej istnieje zwyczaj, by się wszystkim dzielić. Ale później, gdy nadeszły trudne czasy dla naszej rodziny i kraju, matka zabroniła nam wpuszczać dzieci do domu. Nie stać nas było na dzielenie się jedzeniem.

Kiedy dobrze się nam powodziło, jedliśmy posiłki złożone z ryżu, kimchi, fasoli i zupy z wodorostów. Ale w okresach biedy nie mogliśmy sobie pozwolić na takie potrawy. Czasami w ogóle obywaliśmy się bez posiłków; często jedliśmy tylko chudy kleik z jęczmienia lub pszenicy, fasolę albo czarne, przemarznięte ziemniaki, które matka tarła i robiła knedle nadziewane kapustą.

Kraj, w którym się wychowałam, różnił się od Korei Północnej z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, gdy rodzice byli dziećmi. W tamtych czasach państwo dbało o podstawowe potrzeby obywateli – zapewniało ubrania, opiekę zdrowotną, żywność. Po zakończeniu zimnej wojny kraje komunistyczne wspierające reżim północnokoreański przestały nam pomagać i kontrolowana przez państwo gospodarka się załamała. Koreańczycy z Północy nagle musieli radzić sobie sami.

Byłam zbyt mała, by zdawać sobie sprawę, jak rozpaczliwa stała się sytuacja dorosłych. Moja rodzina próbowała się przystosować do ogromnych zmian, jakie zaszły w kraju w latach dziewięćdziesiątych. Kiedy moja siostra i ja zapadłyśmy w sen, rodzice często rozmawiali ze sobą, zastanawiając się, co zrobić, byśmy wszyscy nie umarli z głodu.

Szybko zrozumiałam, że nie wolno powtarzać niczego, co podsłuchałam. Nauczono mnie nigdy nie wyrażać własnego zdania, nigdy niczego nie kwestionować. Miałam po prostu robić, mówić i myśleć to, co nakazują władze. Szczerze wierzyłam, że nasz Ukochany Przywódca, Kim Dzong Il, potrafi czytać w moich myślach i że zostanę ukarana, jeśli przyjdzie mi do głowy coś złego. A jeśli nawet sam Kim Dzong Il mnie nie usłyszy, to wszędzie są szpiedzy, którzy podsłuchują pod oknami i obserwują dzieci na boisku szkolnym. Wszyscy należeliśmy do inminbanu, czyli wspólnoty sąsiedzkiej, i kazano nam donosić o każdym, kto powiedział coś niewłaściwego. Żyliśmy w ciągłym strachu i wszyscy – również moja matka – mieli osobiste doświadczenia dowodzące, jak niebezpiecznie jest coś powiedzieć.

Kiedy 8 lipca 1994 roku zmarł Kim Ir Sen, miałam zaledwie dziewięć miesięcy. Mieszkańcy Korei Północnej czcili osiemdziesięciodwuletniego Wielkiego Przywódcę jak Boga. Kim Ir Sen przez blisko pięćdziesiąt lat rządził krajem żelazną ręką, a jego fanatyczni zwolennicy – w tym moja matka – szczerze wierzyli, że jest nieśmiertelny. Po jego śmierci nastąpił okres manifestacyjnej żałoby; towarzyszył jej niepokój o losy kraju. Następcą zmarłego został syn Wielkiego Przywódcy, Kim Dzong Il, lecz wszyscy odczuwali straszliwą pustkę pozostawioną przez Kim Ir Sena.

Matka przywiązała mnie do pleców i dołączyła do tysięcy żałobników, którzy w okresie oficjalnej żałoby codziennie gromadzili się na placu przed pomnikiem Kim Ir Sena w Hiesan, by płakać i lamentować z powodu śmierci Ukochanego Przywódcy. Zostawiali przed pomnikiem kwiaty i czarki z wódką ryżową na znak smutku i czci dla zmarłego.

W tamtym czasie odwiedził nas stryj Yong Soo, jeden z krewnych ojca z północno-wschodnich Chin, gdzie mieszka wielu Koreańczyków. Jako cudzoziemiec nie okazywał należytej czci Wielkiemu Przywódcy i kiedy matka wróciła spod pomnika, opowiedział jej niedawno usłyszaną historię. Władze w Pjongjangu ogłosiły, że Kim Ir Sen zmarł na atak serca, ale według Yong Soo jeden z jego chińskich przyjaciół słyszał od północnokoreańskiego policjanta, że to nieprawda. Jak twierdził, prawdziwą przyczyną śmierci była hwa-byung – oznacza to w przybliżeniu „chorobę wywołaną przez stres psychiczny lub emocjonalny” i jest pospolitym określeniem stosowanym w Korei Północnej i Południowej. Yong Soo słyszał, że doszło do rozbieżności poglądów między Kim Ir Senem a Kim Dzong Ilem na temat planów starszego Kima, by rozpocząć negocjacje z Koreą Południową…

– Przestań! – przerwała matka. – Nie mów ani słowa więcej! – To, że stryj ośmielił się opowiadać plotki o naszych przywódcach, zdenerwowało ją do tego stopnia, iż zachowała się niegrzecznie wobec gościa i kazała mu milczeć.

Następnego dnia, gdy poszła z przyjaciółką pod pomnik, by znowu złożyć pod nim kwiaty, zauważyły, że ktoś zniszczył część darów.

– Ach, na świecie są tacy źli ludzie! – zauważyła przyjaciółka.

– Masz rację! – potwierdziła matka. – Nie uwierzyłabyś, jakie ohydne plotki rozpuszczają nasi wrogowie. – Później opowiedziała przyjaciółce o kłamstwach, które usłyszała.

Następnego dnia, kiedy przechodziła przez Most Obłoków, zauważyła oficjalnie wyglądający samochód zaparkowany w zaułku poniżej naszego domu. Stała wokół niego liczna grupa mężczyzn. Natychmiast zrozumiała, że wkrótce stanie się coś strasznego.

Przybysze byli cywilnymi agentami budzącej grozę bo-wi-bu, czyli Narodowej Agencji Bezpieczeństwa, która kieruje obozami dla więźniów politycznych i prowadzi śledztwa w sprawach działalności antypaństwowej. Wszyscy wiedzieli, że funkcjonariusze bo-wi-bu mogą zabrać człowieka, a potem ginie po nim wszelki ślad. Co gorsza, nie pochodzili z Hiesan; wysłano ich z centrali w Pjongjangu.

Agent dowodzący grupą czekał na matkę pod naszymi drzwiami i zaprowadził ją do domu sąsiada, który wypożyczył go funkcjonariuszom na całe popołudnie. Oboje usiedli i agent spojrzał na nią oczami przypominającymi czarne szkiełka.

– Wiesz, dlaczego tu jestem? – spytał.

– Tak, wiem – odpowiedziała matka.

– Gdzie słyszałaś tę plotkę?

Wyjaśniła, że opowiedział ją stryj męża pochodzący z Chin, który z kolei słyszał ją od przyjaciela.

– Co o tym myślisz? – spytał agent.

– To okropne, złe kłamstwo! – odparła szczerze matka. – Rozpuszczają je nasi wrogowie, którzy próbują zniszczyć największy naród na świecie!

– Jaki błąd popełniłaś, jak sądzisz? – spytał beznamiętnie.

– Powinnam była to zgłosić organizacji partyjnej, towarzyszu. Źle postąpiłam, mówiąc o tym prywatnej osobie.

– Nie. Mylisz się – odrzekł. – Nigdy nie powinnaś wypowiedzieć tych słów.

Matka była pewna, że czeka ją śmierć. Powtarzała, że bardzo żałuje, i błagała, by darował jej życie przez wzgląd na dwoje małych dzieci. Prosiła, aż zmęczyły jej się ręce, jak mówimy w Korei.

– Nie wolno ci nigdy o tym wspominać – powiedział w końcu agent ostrym głosem, który sprawił, że matka poczuła lodowaty chłód. – Ani przyjaciółkom, ani mężowi, ani dzieciom. Rozumiesz, co się stanie, jeśli to zrobisz?

Matka rozumiała. Bardzo dobrze.

Później przesłuchał stryja Yong Soo, który nerwowo czekał z rodziną w naszym domu. Matka uważa, że jej nie ukarano, bo Yong Soo potwierdził, iż bardzo się rozgniewała, gdy powtórzył plotkę.

Po zakończeniu przesłuchań agenci odjechali samochodem. Stryj wrócił do Chin. Kiedy ojciec spytał matkę, czego chciała od niej tajna policja, powiedziała, że nie może o tym rozmawiać, i nigdy więcej nie wspominała o całej sprawie. Ojciec umarł, nie zdając sobie sprawy, jak blisko katastrofy wówczas się znaleźliśmy.

Wiele lat później, gdy matka opowiadała mi tę historię, w końcu zrozumiałam, dlaczego wysyłając mnie do szkoły, nigdy nie mówiła: „Powodzenia!”, czy nawet: „Strzeż się nieznajomych”, lecz zawsze powtarzała: „Uważaj, co mówisz”.

W większości krajów matki zachęcają dzieci, by zadawały jak najwięcej pytań, ale nie w Korei Północnej. Kiedy byłam dostatecznie duża, by coś rozumieć, matka ostrzegła mnie, że muszę uważać, co mówię.

– Pamiętaj, Yeonmi-ya, nawet gdy myślisz, że jesteś sama, ptaki i myszy słyszą twoje szepty – powiedziała łagodnie.

Nie chciała mnie przestraszyć, ale poczułam w sercu trwogę. Spojrzałam w mrok.

Rozdział drugi

Niebezpieczna historia

Myślę, że gdyby mój ojciec urodził się w Korei Południowej albo Stanach Zjednoczonych, zostałby milionerem. Ale przyszedł na świat w Korei Północnej, gdzie liczą się tylko koneksje rodzinne i lojalność wobec partii, a ciężka praca nie zapewnia żadnych korzyści i jest ciągłą walką o przetrwanie.

Park Jin Sik urodził się 4 marca 1962 roku w Hamhyng, mieście portowym i ośrodku przemysłu, w rodzinie wojskowego o dobrych koneksjach politycznych. Powinno mu to zapewnić znakomity start życiowy, ponieważ w Korei Północnej perspektywy każdego człowieka zależą od przynależności do jednej z kast, tak zwanego songbunu. Kiedy Kim Ir Sen zdobył władzę po drugiej wojnie światowej, zniszczył tradycyjny system feudalny, w którym społeczeństwo dzieliło się na właścicieli ziemskich i chłopów, szlachtę i lud, duchownych i uczonych. Kazał badać pochodzenie wszystkich obywateli, zebrać informacje o ich przodkach na kilka pokoleń wstecz. W systemie opartym na songbunie każdy człowiek należy do trzech głównych kast o różnym stopniu lojalności wobec reżimu.

Najwyższe miejsce w hierarchii zajmuje tak zwany twardy rdzeń, klasa złożona z zasłużonych rewolucjonistów – chłopów, weteranów wojennych lub krewnych ludzi, którzy walczyli bądź oddali życie za Koreę Północną – oraz osób o sprawdzonej lojalności wobec rodziny Kima. Tworzą oni aparat utrzymujący reżim przy władzy. Druga kasta, nazywana „podstawową”, składa się z warstw społecznych uznanych za chwiejne: byłych mieszkańców Południa bądź ludzi mających tam rodziny, dawnych kupców, intelektualistów lub zwykłych ludzi, którzy nie mogą liczyć na pełne zaufanie nowych władz. W końcu najniższą klasą są „wrogowie”: dawni właściciele ziemscy i ich potomstwo, kapitaliści, byli żołnierze południowokoreańscy, chrześcijanie i wyznawcy innych religii, rodziny więźniów politycznych i inne osoby uznawane za wrogów państwa.

Bardzo trudno awansować do wyższej kasty, ale niezwykle łatwo spaść, bez własnej winy, na najniższy poziom. Jak przekonał się mój ojciec i jego rodzina, po utracie statusu związanego z songbunem traci się wszystko, co się osiągnęło.

Ojciec mojego ojca, Park Chang Gyu, wychował się na wsi w pobliżu Hiesan, gdy Korea była japońską kolonią.

Naród koreański istnieje od przeszło czterech tysięcy lat i w tym czasie przechodził różne koleje losu. Według legendy historia Korei rozpoczyna się w 2333 roku przed naszą erą, od królestwa Joseon, co oznacza „Krainę Poranka”. Mimo poetyckiej nazwy w mojej ojczyźnie rzadko panował pokój. Półwysep Koreański leży w miejscu, gdzie ścierają się wpływy wielkich imperiów i w ciągu wieków królowie Korei musieli odpierać najeźdźców z Mandżurii, Mongolii i innych krajów. Później, na początku dwudziestego wieku, posługując się groźbami i dyplomacją, Koreę powoli wchłonęło rozszerzające się imperium japońskie, aż w końcu w 1910 roku zaanektowało cały kraj. Było to dwa lata przed urodzeniem się pierwszego przywódcy Korei Północnej, Kim Ir Sena, i jedenaście lat przed narodzinami mojego dziadka Parka.

Japończycy byli despotycznymi kolonialistami próbującymi zniszczyć koreańską kulturę i zmienić nas w obywateli drugiej kategorii na naszej własnej ziemi. Zabronili używania języka koreańskiego, przejęli gospodarstwa rolne i przedsiębiorstwa przemysłowe. Doprowadziło to do aktów oporu przeciwko ich rządom, które okupanci brutalnie stłumili. Rodzice Kim Ir Sena, podobnie jak wielu innych Koreańczyków, uciekli przez północną granicę do Mandżurii, wchodzącej wówczas w skład imperium chińskiego. Kiedy na początku lat trzydziestych Japończycy opanowali również Mandżurię, nasz przyszły Wielki Przywódca wstąpił do oddziału partyzanckiego walczącego z japońskimi okupantami. Ale na początku drugiej wojny światowej zaciągnął się do armii sowieckiej i (jak się później dowiedziałam) spędził wojnę w bazie wojskowej z dala od terenu walk, choć północnokoreańska propaganda głosi coś przeciwnego, przypisując mu główny udział w pokonaniu Japończyków.

Na początku drugiej wojny światowej dziadek Park pracował w wydziale finansowym japońskiego zarządu miasta Hiesan. Poznał tam swoją przyszłą żonę, Jung Hye Soon, która również pracowała w ratuszu. Była sierotą wychowaną przez ciotkę i przed poznaniem dziadka miała bardzo trudne życie. Ich związek był nietypowy, bo w odróżnieniu od wielu koreańskich małżeństw, aranżowanych przez rodziny, moi dziadkowie znali się i lubili przed ślubem.

Dziadek pracował w administracji w czasie całej drugiej wojny światowej. Po kapitulacji Japonii 15 sierpnia 1945 roku do północnej części Korei wkroczyła armia sowiecka, a wojska amerykańskie opanowały Południe – co zapoczątkowało cierpienia mojego kraju trwające przeszło siedemdziesiąt lat. Wzdłuż 38. równoleżnika arbitralnie nakreślono linię dzielącą kraj na dwie strefy administracyjne: Koreę Północną i Południową. Amerykanie przywieźli samolotem do Seulu antykomunistycznego emigranta o nazwisku Syng-man Li, który stanął na czele Republiki Koreańskiej, obejmując funkcję prezydenta. Na Północy przywódcą Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej, czyli KRLD, został Kim Ir Sen, w owym czasie major wojsk sowieckich.

Sowieci szybko powołali do armii wszystkich mężczyzn zdolnych do służby, by stworzyć północnokoreańskie siły zbrojne. Mój dziadek przestał pracować w ratuszu i został oficerem Armii Ludowej.

W 1949 roku zarówno Stany Zjednoczone, jak i Związek Sowiecki wycofały wojska z Korei i przekazały półwysep marionetkowym rządom. Miało to opłakane skutki. Kim Ir Sen, stalinista i ultranacjonalistyczny dyktator, postanowił zjednoczyć kraj i w lecie 1950 roku otrzymane od Rosjan czołgi oraz tysiące żołnierzy zaatakowały Południe. W Korei Północnej wmawia się ludziom, że wojnę rozpoczęli amerykańscy imperialiści, a nasi żołnierze dzielnie walczyli, by odeprzeć obcą inwazję. W rzeczywistości wojska amerykańskie wróciły do Korei tylko po to, by bronić Południa – wspierane przez oficjalny kontyngent ONZ – po czym szybko odrzuciły armię Kim Ir Sena aż nad rzekę Jalu i opanowały prawie cały kraj. Amerykanów zatrzymały dopiero masy chińskich żołnierzy, którzy przekroczyli granicę i dotarli aż do 38. równoleżnika. W czasie tej bezsensownej wojny zginęły lub odniosły rany trzy miliony Koreańczyków, miliony ludzi uciekły ze swoich domów, a większa część kraju legła w ruinie.

W 1953 roku obie strony postanowiły zakończyć działania zbrojne, lecz nigdy nie podpisały traktatu pokojowego. Do dziś dnia jesteśmy oficjalnie w stanie wojny, a rządy zarówno Korei Północnej, jak i Korei Południowej uważają się za jedynych legalnych przedstawicieli całej Korei.

W czasie wojny koreańskiej dziadek Park pełnił funkcję oficera finansowego i nie oddał ani jednego strzału. Po podpisaniu rozejmu pozostał w wojsku i przenosił się wraz z rodziną z bazy do bazy. Stacjonował w Hamhyng, około trzystu kilometrów od Hiesan, gdy urodził się mój ojciec – czwarty z piątki dzieci i najmłodszy syn. Później, kiedy dziadek przeszedł w stan spoczynku, władze osiedliły go wraz z rodziną w Hiesan. Służba oficerska i przynależność do rządzącej Koreańskiej Partii Pracy dawały mu dobry songbun, toteż otrzymał pracę jako kierownik finansowy sklepu zaopatrującego rodziny wojskowych. Przez pewien czas, gdy gospodarka Korei Północnej szybko się rozwijała, mojej rodzinie powodziło się względnie dobrze.

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych Chiny i Związek Sowiecki wspomagały finansowo Koreę Północną, by pomóc w jej odbudowie. W górach Północy znajdują się pokłady węgla i rud; zawsze była to bogatsza, bardziej uprzemysłowiona część kraju. Odrodziła się szybciej niż Południe, które miało charakter bardziej rolniczy i wolniej przezwyciężało skutki wojny. Ale sytuacja zmieniła się w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, gdy Korea Południowa stała się krajem przemysłowym, a sowiecki system gospodarczy Korei Północnej zaczął się załamywać. W kraju obowiązywało centralne planowanie i cała produkcja przemysłowa była kontrolowana przez państwo. Nie istniała własność prywatna – przynajmniej oficjalnie – a wszystkie gospodarstwa rolne skolektywizowano, chociaż ludzie mogli hodować trochę warzyw i sprzedawać je na ściśle nadzorowanych targowiskach. Władze zapewniały wszystkim pracę, płaciły pensje, racjonowały większość artykułów spożywczych i przemysłowych.

Kiedy moi rodzice dorastali, system dystrybucji był w dalszym ciągu subsydiowany przez Związek Sowiecki i Chiny, toteż niewielu ludzi głodowało. Jednak naprawdę dobrze powodziło się tylko elicie. Z drugiej strony w wielu dziedzinach podaż nie zaspokajała popytu: brakowało importowanej odzieży, elektroniki i zagranicznej żywności. Chociaż uprzywilejowane warstwy społeczeństwa mogły kupić wiele z tych towarów w specjalnych sklepach prowadzonych przez państwo, ceny były zbyt wysokie dla przeciętnych ludzi. Zwykły człowiek, który chciałby zdobyć zagraniczne papierosy, alkohol lub japońskie torebki, musiał je kupować na czarnym rynku. Towary te najczęściej docierały z północy, z Chin.

Mojego ojca powołano do wojska około 1980 roku, gdy dobiegał dwudziestego roku życia. Podobnie jak większość młodych Koreańczyków z klasy średniej lub wyższej, musiał służyć w armii przez dziesięć lat, choć dzięki odpowiednim koneksjom można było skrócić ten okres do zaledwie dwóch. Jednak niespełna rok po powołaniu do wojska ojciec ciężko zachorował: nabawił się zapalenia wyrostka robaczkowego, który pękł. Przeszedł cztery lub pięć operacji z powodu komplikacji wywołanych zakażeniem, po czym jego kariera wojskowa definitywnie się skończyła. Mogło to mieć katastrofalne skutki, bo Koreańczycy z Północy, którzy nie odbyli służby wojskowej, zwykle nie mogą liczyć na dobrą pracę. Kiedy wrócił do Hiesan i nie miał czym się zająć, dziadek podsunął mu pomysł podjęcia studiów w zakresie finansów. Ojcu udało się dostać na trzyletnie studia w szkole ekonomicznej w Hiesan. Reszcie rodziny również się powiodło. Park Jin, starszy brat ojca, uczęszczał do szkoły medycznej w Hiesan, a najstarszy brat, Park Dong Il, pracował jako nauczyciel w szkole średniej w Hamhyng. Starsza siostra wyszła za mąż i wyjechała do Pjongjangu, gdzie pracowała jako kelnerka, a młodsza chodziła do szkoły w Hiesan.

Jednak w 1980 roku doszło do katastrofy. Park Dong Ila oskarżono o zgwałcenie jednej z uczennic i próbę zabójstwa żony. Nigdy nie poznałam szczegółów tamtych wydarzeń i nie wiem, czy zarzuty były prawdziwe, lecz brata ojca skazano na dwadzieścia lat ciężkich robót. Uniknął egzekucji tylko dzięki koneksjom dziadka Parka. Przestępców kryminalnych często zwalnia się z obozów przed śmiercią, by oszczędzić władzom konieczności odsyłania zwłok do domu. Po odbyciu dwunastu lat kary Dong Il został zwolniony z przyczyn zdrowotnych i wrócił do Hiesan. Żaden z członków rodziny nigdy nie wspominał o jego przeszłości. Zapamiętałam go jako drobnego, milczącego mężczyznę; zawsze był dla mnie dobry. Umarł, gdy byłam małą dziewczynką.

W Korei Północnej istnieje zasada, że jeśli jeden z członków rodziny popełni poważne przestępstwo, wszyscy jego krewni są uważani za kryminalistów. Mój ojciec i jego rodzina nagle stracili korzystny status społeczny i polityczny.

Trzy główne kasty songbun dzielą się na przeszło pięćdziesiąt podgrup, a władze monitorują i nieustannie zmieniają status każdego dorosłego. Dzięki sieci donosicieli w miejscu zamieszkania i inwigilacji przez policję władze mają szczegółowe informacje o każdym obywatelu i jego rodzinie. Wszystkie te dane są przechowywane w biurach miejscowej administracji i wielkich krajowych organizacji politycznych; wykorzystuje się je, by określić, gdzie dana osoba może mieszkać, gdzie chodzić do szkoły, gdzie pracować. Ludzie o wysokim songbunie mogą wstąpić do rządzącej Koreańskiej Partii Pracy. Pozwala to podjąć studia na dobrym uniwersytecie i dostać dobrą pracę. Mając zły songbun, można skończyć w kołchozie i do końca życia harować na polach ryżowych. I umrzeć z głodu w razie kiepskich zbiorów.

Po skazaniu najstarszego syna za próbę zabójstwa nic nie mogło uratować kariery dziadka Parka. Wkrótce po wysłaniu Dong Ila do obozu zwolniono dziadka z pracy w sklepie dla rodzin wojskowych, nie podając żadnych oficjalnych przyczyn. Na szczęście młodsi synowie mniej ucierpieli wskutek skandalu i zdołali skończyć studia. Mój stryj Park Jin uzyskał dyplom lekarza i został profesorem Uniwersytetu Medycznego w Hiesan, a później dyrektorem pomaturalnej szkoły medycznej. Był znakomitym studentem i zręcznym graczem politycznym, więc zdołał odnieść sukces mimo problemów rodziny. Ojciec uzyskał dyplom w zakresie planowania gospodarczego i rozpoczął pracę w biurze finansowym władz lokalnych w Hiesan. Ale zaledwie po roku przeprowadzono reorganizację miejscowej administracji i stracił posadę. Zły songbun wreszcie go dopadł.

Ojciec zrozumiał, że nie ma przyszłości, jeśli nie wstąpi do Koreańskiej Partii Pracy. Postanowił zostać robotnikiem w miejscowej odlewni, gdzie, ciężko pracując, mógłby dowieść swojej lojalności wobec reżimu. Zdołał nawiązać dobre stosunki z wpływowymi ludźmi w swoim zakładzie pracy, w tym z szefem miejscowej organizacji partyjnej. Wkrótce został przyjęty.

W owym czasie ojciec zaczął się zajmować prowadzeniem interesów, by zarobić dodatkowe pieniądze. Wymagało to odwagi, ponieważ prowadzenie handlu poza kontrolą państwa było nielegalne. Ale ojciec odznaczał się nietypowymi cechami: miał w sobie wrodzonego ducha przedsiębiorczości i coś, co można nazwać zdrową pogardą dla zakazów. Szczęśliwie żył we właściwym czasie i we właściwej części kraju, więc jego interesy rozkwitały. Przynajmniej przez pewien czas.

Hiesan miało długie tradycje przygranicznego handlu z Chinami. Na miejscowym czarnym rynku, niewielkim, lecz sprawnie działającym, można było kupić wszystko, od suszonych ryb po elektronikę. W latach osiemdziesiątych kobietom pozwolono sprzedawać żywność i wyroby rękodzielnicze na prowizorycznych targach, ale prawdziwym czarnorynkowym handlem zajmowali się wyspecjalizowani zawodowcy. Mój ojciec dołączył do nielicznej, lecz rosnącej grupy czarnorynkowych handlarzy potrafiących wykorzystywać luki w upaństwowionej gospodarce. Zaczął od drobnej spekulacji. Odkrył, że na czarnym rynku w Hiesan karton najwyższej jakości papierosów kosztuje od siedemdziesięciu do stu wonów, w głębi Korei Północnej zaś każdy pojedynczy papieros można sprzedać za siedem do dziesięciu wonów. W owym czasie kilogram ryżu kosztował dwadzieścia dwa wony, z czego wynika, że papierosy były bardzo drogie.

Władze ograniczyły możliwość podróżowania po Korei Północnej i wyjazd z Hiesan wymagał załatwienia wielu biurokratycznych formalności. Na początku ojciec musiał uzyskać zezwolenie na nieobecność w fabryce, w której pracował. Przekupywał lekarza, by wypisał mu zwolnienie, po czym mówił kierownikowi, że musi na kilka dni wyjechać z miasta na leczenie. Kierownik wydawał mu zaświadczenie. Później ojciec szedł na policję i za łapówkę otrzymywał zezwolenie na podróż.

Jeździł pociągiem do niewielkich miast, gdzie nie istniał rozwinięty czarny rynek. Ukrywał papierosy w torbach, na ciele, w każdej kieszeni. Bez przerwy się przemieszczał, by nie namierzyła go policja, stale szukająca kontrabandy. Czasem policjanci odkrywali papierosy albo zmuszali go do oddania pieniędzy, grożąc mu metalowym prętem. Wtedy przekonywał ich, że puszczenie go wolno, by coś zarobił, leży w ich obopólnym interesie, bo po powrocie zrewanżuje im się papierosami. Często się zgadzali. Miał wrodzony talent do handlu.

Chociaż wiedziałam, że wolałby prowadzić bezpieczniejsze, bardziej konwencjonalne życie jako wysoki urzędnik państwowy, los sprawił, że stało się inaczej. W każdym innym kraju ojciec zostałby biznesmenem. Ale nie w Korei Północnej. Był to po prostu sposób, by przeżyć. I uczynił go przestępcą.

Rozdział trzeci

Jaskółki i sroki

Ojciec zaczął od handlu papierosami, szybko jednak zajął się również chińskimi ubraniami, na które był wielki popyt. Latem 1989 roku pojechał do Kowon, niewielkiego miasta w pobliżu wschodniego wybrzeża Korei Północnej, by sprzedać swoje towary, i tam odwiedził przyjaciela Byeon Min Sika, innego ambitnego młodego człowieka poznanego w Hiesan. I tam właśnie poznał młodszą siostrę przyjaciela, Keum Sook. Moją matkę.

Była cztery lata młodsza od ojca i miała równie niski songbun, także nie ze swojej winy. Jej ojciec musiał się zmagać z przeciwnościami, bo miał brata w więzieniu, a matka uchodziła za podejrzaną, ponieważ jej dziadek ze strony ojca posiadał ziemię w czasie, gdy Korea była japońską kolonią. Piętno przetrwało trzy pokolenia i kiedy moja matka przyszła na świat w 1966 roku, automatycznie uznano ją za „wroga klasowego”, który nie mógł liczyć na przywileje należne elicie.

Ojciec matki, Byeon Ung Pook, pochodził z północnej części prowincji Hamgiong w najdalszej północnej części Korei. Jego rodzina nie była zbyt bogata, ale posiadała dość ziemi, by zostać uznana za posiadaczy ziemskich. W 1931 roku, gdy urodził się mój dziadek Byeon, rodzina zubożała. W tym samym roku Japończycy postanowili rozszerzyć swoje imperium, najeżdżając i okupując trzy chińskie prowincje tworzące Mandżurię, na północ od granicy z Koreą.

W 1933 roku, gdy mój dziadek Byeon miał dwa lata, cała rodzina przeprowadziła się do Hunchun w Chinach, naprzeciwko Hamgiong nad rzeką Tumen. W chwili wybuchu drugiej wojny światowej chodził do szkoły, ale pod koniec konfliktu trafił do wojska. Matka nie wiedziała, w której armii służył, bo dziadek nigdy o tym nie mówił.

Po zakończeniu wojny pozostał w Chinach, lecz często odwiedzał Koreę Północną. W 1949 roku, tuż przed wybuchem wojny koreańskiej w 1950 roku, przyjechał do Onsong, miasta pogranicznego, gdzie jego ojciec miał kiedyś ziemię. Spotkał tam grupę ludzi jadących do Związku Sowieckiego pracować przy wyrębie lasów. Zjadł z nimi suto zakrapianą kolację. W końcu ich opuścił i ruszył pieszo do zajazdu, w którym się zatrzymał, ale był tak pijany, że położył się na torach kolejowych i zasnął. Obudził się następnego dnia w szpitalu w Onsong bez ręki i nogi, nie mając pojęcia, jak się tam znalazł. Powiedziano mu, że gdy spał, przejechał go pociąg i że przeżył tylko dzięki dróżnikowi, który go znalazł i odtransportował do lekarza.

Dziadek Byeon został w Korei Północnej na leczeniu. Stracił całą rękę, ale kikut nogi był dość długi, by umocować drewnianą protezę. Nauczył się z nią chodzić bez kul inwalidzkich. Doszedł do siebie, gdy wojna koreańska już się kończyła. Utrata ręki i nogi mogła w gruncie rzeczy uratować mu życie, bo prawie na pewno trafiłby do wojska i wziął udział w walkach, które pochłonęły przeszło trzy miliony istnień ludzkich.

Stany Zjednoczone zrzuciły na Koreę Północną więcej bomb niż w trakcie całej kampanii na Pacyfiku podczas drugiej wojny światowej. Lotnictwo amerykańskie bombardowało każde miasto, dopóki nie zniknęły wszystkie większe budynki warte zniszczenia. Później bombardowano tamy, by zatopić pola uprawne. Szkody były niewyobrażalne i nikt nie wie, ile milionów cywili zginęło od bomb lub zostało okaleczonych.

Po wojnie rząd północnokoreański stworzył ośrodki opieki nad inwalidami, którzy nie mieli rodzin mogących się nimi zająć. W jednym z takich ośrodków w Onsong dziadek poznał przyszłą żonę, Hwang Ok Soon. Była sierotą z wioski leżącej obecnie w Korei Południowej, a jej ojciec należał do partyzantki walczącej z Japończykami w czasach kolonialnych. Kiedy miała dziesięć lat, został aresztowany i słuch o nim zaginął. Babcia Hwang, opuszczona przez rodzinę, zaczęła pracować jako robotnica rolna w Tumen w Chinach, będącym częścią imperium japońskiego.

Wróciła do rodzinnego kraju po kapitulacji Japonii, gdy Korea odzyskała niepodległość. W czasie podziału Korei mieszkała niestety na komunistycznej Północy. W 1952 roku pracowała w fabryce amunicji w portowym mieście Czhongdzin nad Morzem Japońskim i podczas nalotu bombowego została ranna w nogę, którą musiano amputować.

Wysłano ją do ośrodka opieki nad inwalidami, by wyzdrowiała i zaczęła się posługiwać drewnianą nogą. Była ciągle młoda i niezamężna, ale wydawało się mało prawdopodobne, by zechciał ją poślubić zdrowy mężczyzna. Liczyła na to, że znajdzie męża znajdującego się w podobnej sytuacji. Dziadek Byeon miał podobną koncepcję, bo odwiedzał ośrodki opieki w północnej części kraju i szukał kandydatki na żonę. Babcia opowiadała mi, że zauważyła go idącego korytarzem i ogarnęło ją współczucie. Ten mężczyzna źle wygląda, pomyślała. Nigdy nie znajdzie żony, jeśli za niego nie wyjdę.

Wzięli ślub tuż po zakończeniu wojny i babcia pojechała z dziadkiem pięćset kilometrów na północ, do jego domu w Hunchun w Chinach. W 1956 roku zaszła w ciążę i urodziła starszą siostrę mojej matki. Była nieszczęśliwa i tęskniła za Koreą. Chociaż spędziła jakiś czas w Chinach, nigdy nie nauczyła się mówić po chińsku. Bardzo brakowało jej owoców morza, zwłaszcza ośmiornic przyrządzanych według przepisów z Czhongdzin. W końcu nie mogła dłużej wytrzymać, postanowiła opuścić męża i szukać ośmiornic. Bywała niezwykle emocjonalna i odznaczała się żelazną wolą. Kiedy podjęła jakąś decyzję, nikt nie mógł jej skłonić do zmiany zdania. Dziadek nie miał wyboru i musiał pojechać razem z nią.

Czhongdzin było niegdyś małą wioską rybacką, ale Japończycy przekształcili ją w ruchliwy port, a władze północnokoreańskie odbudowały zniszczoną infrastrukturę. Dziadkowie zgadzali się, że Czhongdzin, duży ośrodek przemysłowy i baza wojskowa, nie jest dobrym miejscem do wychowywania dzieci. Oboje byli lojalnymi zwolennikami Kim Ir Sena i uważali, że mieszkańcy terenów przygranicznych mają kapitalistyczną mentalność. Nie chcieli, by ich dzieci stykały się z przemytnikami i innymi przestępcami.

Pojechali koleją na południe w głąb kraju, by znaleźć miejsce, gdzie mogliby się osiedlić. W ten sposób rodzina mojej matki zamieszkała w Kowon, niewielkim mieście rolniczym w delcie rzeki otoczonej górami. Były tam pola ryżowe i sady, a dzieciom nie groziła demoralizacja, jak w ruchliwych miastach na pograniczu Chin. Mogliby być tam szczęśliwi, lecz przybyli do Kowon w okresie, gdy Kim Ir Sen zaczął oczyszczać Koreę Północną z wrogów klasowych. Badano przeszłość wszystkich obywateli, by sprawdzić, czy są lojalni, i przypisać im odpowiedni songbun. Niestety, dziadek odpowiadał szczerze na pytania przesłuchującego i wyznał, że jego ojciec miał ziemię w Onsong. Od tej pory miał zły songbun; nie mógł wstąpić do partii ani niczego w życiu osiągnąć. Skierowano go do pracy w fabryce guzików.

W 1957 roku urodziła się w Kowon starsza siostra mojej matki, a po niej przyszło na świat jeszcze troje dzieci – dwóch chłopców i moja matka, najmłodsza, urodzona 16 czerwca 1966 roku. Wszyscy wyrośli na wiernych zwolenników reżimu, podobnie jak ich rodzice.

Matka była znakomitą uczennicą, miała talent do śpiewu, grała na akordeonie i gitarze. W północnokoreańskich filmach propagandowych często pojawiają się piękne kobiety ubrane w tradycyjny hanbok – kolorową suknię związaną wysoko w talii nadającą im wygląd kwiatów unoszących się w powietrzu – i śpiewają wysokimi głosami smutne pieśni, które doprowadzają publiczność do łez. Moja matka była w tym świetna.

Jako dziewczynka marzyła o karierze zawodowej śpiewaczki, ale nauczyciele uważali, że powinna wstąpić na uniwersytet. Ojciec również starał się ją odwieść od pomysłu zostania artystką. Skupiła się na nauce i wkuwała na pamięć wiersze ku czci Wielkiego Przywódcy i jego syna, Kim Dzong Ila, który miał zostać jego następcą.

Koreanki z Północy o jej statusie rzadko zdobywają wyższe wykształcenie. Matka jednak miała tak znakomite wyniki w nauce, że przyjęto ją na studia w pobliskim mieście Hamhyng. Gdyby mogła wybierać, chciałaby zostać lekarką. Ale tylko dzieci z lepszych rodzin miały wpływ na wybór kierunku studiów. Kierownictwo szkoły postanowiło, że powinna studiować chemię nieorganiczną, i tak się stało. Kiedy uzyskała dyplom, partia wysłała ją z powrotem do Kowon, do miejscowej fabryki chemicznej. Początkowo pracowała jako niskiej rangi asystentka przygotowująca składniki substancji zapachowych dodawanych do mydła i pasty do zębów. Kilka miesięcy później pozwolono jej przejść na lepszą posadę w innej fabryce, która produkowała ubrania na eksport do Związku Sowieckiego.

Mimo rozczarowań nigdy nie kwestionowała prawa reżimu do kontrolowania swojego życia. W odróżnieniu od Koreańczyków z Północy mieszkających w pobliżu granic nigdy nie stykała się ze światem ani zagranicznymi ideami. Wiedziała tylko to, czego nauczył ją reżim, i pozostała dumną, czystą rewolucjonistką. A ponieważ miała duszę poetki, czuła ogromny emocjonalny związek z oficjalną propagandą. Szczerze wierzyła, że Korea Północna to centrum świata i że Kim Ir Sen oraz Kim Dzong Il dysponują nadprzyrodzonymi zdolnościami. Uważała, że Kim Ir Sen każe słońcu wschodzić i że kiedy Kim Dzong Il urodził się w chacie na świętej górze Paektu (w rzeczywistości urodził się w Rosji), na niebie pojawiła się podwójna tęcza i nowa, jasna gwiazda. Przeszła takie pranie mózgu, że po śmierci Kim Ir Sena wpadła w panikę. Czuła się tak, jakby umarł Bóg. W jaki sposób ziemia może dalej wirować wokół własnej osi? – zastanawiała się. Prawa fizyki, których uczyła się na studiach, były mniej ważne od propagandy wbijanej jej do głowy przez całe życie. Dopiero po wielu latach zrozumiała, że Kim Ir Sen i Kim Dzong Il to po prostu ludzie, którzy naśladowali Józefa Stalina, swój wzorzec osobowy, i zmusili ludzi, by ich czcili niczym bóstwa.

Latem 1989 roku, gdy matka poznała ojca, w dalszym ciągu mieszkała w rodzinnym domu i pracowała w fabryce odzieżowej. Kiedy ojciec przyjeżdżał do Kowon prowadzić interesy na czarnym rynku, zatrzymywał się u jej brata, Min Sika. Ponieważ Min Sik również mieszkał z rodzicami, ojciec i matka dość często się widywali, ale nie rozmawiali ze sobą i wymieniali tylko uprzejme powitania.

W owym czasie w Korei Północnej nie istniały „randki”. W naszej kulturze zawsze panowały niezwykle konserwatywne poglądy na relacje między mężczyznami a kobietami. Ludzie wychowani na Zachodzie mogą myśleć, że romansowanie jest czymś naturalnym, ale to nieprawda. Człowiek uczy się tego z książek i filmów albo na podstawie obserwacji. Kiedy moi rodzice byli młodzi, nie mieli takich wzorców. Nie potrafili nawet mówić o swoich uczuciach. Musieli się domyślać, co czuje ukochany, na podstawie wyrazu oczu albo tonu głosu. Najbardziej śmiałym gestem było potajemne trzymanie się za ręce.

Nie wiem, co myślał ojciec, gdy poznał matkę, lecz z pewnością wyglądała pięknie. Była smukła, miała silne ramiona, wysokie kości policzkowe i ładną, bladą twarz. Odznaczała się inteligencją i silną wolą, co z pewnością fascynowało ojca.

On sam nie zrobił na niej wielkiego wrażenia. Wyglądał przeciętnie i nie był zbyt wysoki. Ale Min Sik powiedział matce, że ojciec jest wystarczająco zdolny, by zapewnić byt rodzinie. O ludziach takich jak mój ojciec mówi się, że „przeżyliby nawet na gołej skale”, co oznacza, że są zaradni i odporni niezależnie od okoliczności.

Zgodnie z tradycją małżeństwo zostało uzgodnione przez rodziny.

Mój dziadek Park pojechał z ojcem w podróż handlową do Kowon. Doszli do wniosku, że bezpieczniej jest podzielić towar między siebie, bo gdyby ich przeszukano, żaden nie miałby przy sobie zbyt dużo papierosów lub pieniędzy. Kiedy przybyli bezpiecznie na miejsce, zatrzymali się u Min Sika i jego rodziny.

Dziadek Park szybko zauważył, że matka wymienia znaczące spojrzenia z jego synem. Usiadł z moją babką, by omówić sprawę małżeństwa. Rodziny mojego ojca i mojej matki uważały, że młodzi dobrze do siebie pasują, ponieważ oboje mieli zły songbun. Jak mawiają Koreańczycy, jaskółkę trzeba kojarzyć z jaskółką, a srokę ze sroką. Kiedy dobito targu, Jin Sik i Keum Sook dowiedzieli się, że są zaręczeni. Koniec historii.

Wesele miało bardzo tradycyjny charakter. Moja matka włożyła tradycyjny hanbok, a ojciec przybył do domu jej rodziców, gdzie przygotowano wielki stół z jedzeniem dla najbliższej rodziny i przyjaciół. Później matka pojechała pociągiem do Hiesan na podobne przyjęcie w domu ojca. Nie było żadnej oficjalnej ceremonii. Rodzice po prostu poszli z dowodami osobistymi na komisariat policji i zarejestrowali małżeństwo. To wszystko.

Jest jeszcze jedno koreańskie przysłowie: „Nitka podąża za igłą”. Zwykle mężczyzna jest igłą, a kobieta nitką, więc kobieta przeprowadza się do domu męża. Nie przyjmuje jego nazwiska. Dla wielu kobiet to jedyny przejaw niezależności w życiu.

Rozdział czwarty

Krwawe łzy

W pierwszych latach małżeństwa moim rodzicom dobrze się powodziło. Wprowadzili się do niewielkiego domu obok stacji kolejowej, przydzielonego przez wojsko mojemu dziadkowi, gdy przeszedł na emeryturę. Budynek był bardzo zaniedbany, ale ojciec zaczął go remontować dla rozrastającej się rodziny. Mama prawie natychmiast zaszła w pierwszą ciążę; moja siostra Eunmi przyszła na świat w styczniu 1991 roku.

Ojciec odszedł z odlewni i znalazł inną pracę, dzięki czemu mógł teraz opuszczać biuro nawet na kilka dni z rzędu i zajmować się handlem. Oprócz papierosów kupował na czarnym rynku w Hiesan cukier, ryż i inne towary, po czym jeździł po całym kraju i sprzedawał je z zyskiem. Kiedy handlował w Wonsan, porcie nad Morzem Japońskim, przywoził suszone węgorze piaskowe – maleńkie, cienkie rybki, które Koreańczycy uwielbiają jeść jako przystawkę. Sprzedawał je z dużym zyskiem w naszej prowincji, położonej daleko od morza, i było na nie mnóstwo chętnych.

Matka mieszkała przez całe życie w centralnych rejonach kraju, z dala od wpływów zewnętrznych, więc nic nie wiedziała o czarnym rynku. Nie rozumiała nawet, na czym polega prowadzenie interesów. Całkowicie się to zmieniło w latach dziewięćdziesiątych, gdy katastrofa gospodarcza sprawiła, że wszyscy mieszkańcy Korei Północnej zaczęli handlować, by przeżyć. Wcześniej Koreańczycy z Północy gardzili kapitalizmem, a większość ludzi uważała, że wspominanie o pieniądzach w czasie kulturalnej rozmowy to oznaka złego wychowania.

Teraz została żoną człowieka, który zarabiał na życie, zajmując się handlem. Musiała się do tego przyzwyczaić. Ale podobnie jak wielu lojalnych Koreańczyków z Północy, potrafiła oddzielić ideologię od codziennego życia i nie dostrzegać dzielących je sprzeczności. Nauczyła się umiejętnie prowadzić handel. Z początku mogło jej się to wydawać nienaturalne, ale w końcu zrozumiała, że ojciec jest bardziej bystry i zdolny od innych ludzi, więc podążyła za jego przykładem. Wkrótce po ślubie zaczęła mu pomagać w handlu produktami w Hiesan, zarówno legalnie, jak i na czarnym rynku.

Chociaż rodzicom powodziło się lepiej od większości sąsiadów, nigdy nie należeli do tak zwanej elity – źródłem prawdziwego bogactwa były kontakty z wysoko postawionymi członkami władz. Jednak rodzice mogli sobie pozwolić na wakacyjny wyjazd do pełnej pomników stolicy Korei Północnej, Pjongjangu. Eunmi była wtedy dzieckiem, a moja matka ubierała się w modne sukienki przemycane z Chin. Uwielbiała markowe torebki (chociaż były to tylko chińskie podróbki), japońskie bluzki i dobre kosmetyki. Wiele lat później, po naszej ucieczce, żartowałam, że stała się Paris Hilton Korei Północnej. Jednak nigdy nie zachowywała się ekstrawagancko, miała po prostu doskonałe wyczucie stylu.

Mimo zamożności matka nigdy nie przestała pracować i nic nie było dla niej za trudne. Rąbała drewno nawet w zaawansowanej ciąży, gdy miała urodzić Eunmi. Lekarze mówili, że właśnie dlatego urodziła dziecko w ósmym miesiącu. Uważamy, że ja również jestem wcześniaczką urodzoną jeszcze bardziej przed czasem, bo matka w siódmym miesiącu ciąży dźwigała węgiel kładką nad torami kolejowymi w Hiesan.

Przenoszenie węgla stanowiło część nielegalnej działalności mojego dziadka Parka. Straciwszy posadę w sklepie dla wojskowych, znalazł pracę jako dozorca w jednostce wojskowej w Hiesan. Znajdowało się w niej składowisko węgla i pozwalał rodzicom go kraść. Zakradali się w środku nocy i nieśli węgiel na plecach przez ciemne miasto. Była to ciężka praca i musieli iść szybko, bo gdyby schwytali ich niewłaściwi policjanci – tacy, których nie dałoby się przekupić – mogliby zostać aresztowani. Pewnej nocy na kładce matka poczuła silne bóle i następnego dnia urodziła dziecko wielkości kurczaka: mnie.

Korea Północna uważa, że dziadek Park i rodzice byli przestępcami. Ojciec zajmował się handlem w celu osiągnięcia zysku; w innych krajach tacy ludzie są po prostu nazywani biznesmenami. Przekupywał urzędników – których pobory nie wystarczały na wyżywienie rodzin – by swobodnie podróżować po kraju. Mój dziadek i rodzice kradli mienie należące do państwa, to prawda, jednak państwo ukradło wszystko narodowi. Pozbawiło go wolności.

Jak się okazało, rodzice po prostu wyprzedzili swoją epokę. W 1993 roku, gdy się urodziłam, scentralizowana gospodarka leżała w gruzach, a korupcja, łapówkarstwo, kradzież i kapitalistyczny handel stały się w Korei Północnej normą. Po zakończeniu kryzysu nie zmieniło się tylko jedno: brutalna, totalitarna władza reżimu.

Kiedy byłam dzieckiem, każdy kolejny miesiąc utwierdzał rodziców w przekonaniu, że życie w Korei Północnej staje się coraz trudniejsze, lecz nie wiedzieli, dlaczego tak się dzieje. W kraju nie było dostępu do zagranicznych mediów, a w gazetach pisano tylko o sukcesach reżimu albo przypisywano wszelkie problemy spiskom wrogów. A tak naprawdę chodziło po prostu o to, że komunistyczne mocarstwa, które stworzyły Koreę Północną, przestały ją finansować. Krach rozpoczął się w 1990 roku, gdy rozpadł się Związek Sowiecki i Moskwa przestała stosować „przyjazne kursy przeliczeniowe” w eksporcie do Korei Północnej. Bez dotowanych paliw i innych towarów gospodarka Korei Północnej zamarła. Władze nie były w stanie utrzymać produkcji nawozów sztucznych i nie miały paliwa do ciężarówek, by dostarczały importowane nawozy do kołchozów. Produkcja rolna drastycznie spadła. Jednocześnie Rosja prawie zupełnie wstrzymała pomoc żywnościową. Chiny pomagały jeszcze przez kilka lat, ale one również szybko się zmieniały i nawiązywały coraz ściślejsze stosunki z krajami kapitalistycznymi – na przykład z Koreą Południową i Stanami Zjednoczonymi – więc w końcu ograniczyły dotacje i zaczęły żądać twardej waluty w zamian za eksportowane towary. Korea Północna nie spłacała długów wobec banków i nie mogła od nikogo nic pożyczyć.

W chwili śmierci Kim Ir Sena w 1994 roku w północnej części kraju panował głód. Drastycznie ograniczono przydziały żywności, zresztą i te czasem w ogóle nie docierały.

Zamiast zmienić politykę i rozpocząć reformy, Korea Północna postanowiła zignorować kryzys. Reżim odmówił przyjęcia pomocy zagranicznej, nie był zainteresowany inwestycjami, kazał za to ludziom jeść dwa posiłki dziennie, by oszczędzać żywność. W swoim noworocznym orędziu w 1995 roku nowy Ukochany Przywódca, Kim Dzong Il, wezwał naród koreański do cięższej pracy. Oznajmił, że chociaż 1994 rok przyniósł „krwawe łzy”, powinniśmy powitać rok 1995 „z energią, determinacją, mając jeden wspólny cel – uczynić ojczyznę krajem bardziej zamożnym”.

Niestety, problemów kraju nie dało się rozwiązać łzami i potem. Gospodarka całkowicie się załamała, a ulewne deszcze wywołały straszliwe powodzie, które zniszczyły większość zbiorów ryżu. Kim Dzong Il nazwał narodową kampanię walki z głodem Ciężkim Marszem, posługując się określeniem, którym opisywano trudy znoszone przez pokolenie jego ojca w czasie walki z japońskimi imperialistami. Tymczasem w najtrudniejszym okresie z głodu i chorób zmarł co najmniej milion Koreańczyków z Północy.

Krach gospodarczy zniszczył podstawowe więzi społeczne. Poprzednio państwo zaspokajało wszystkie potrzeby obywateli, a teraz stwierdziło, że musimy ratować się sami. Kiedy do kraju zaczęła wreszcie docierać zagraniczna pomoc żywnościowa przeznaczona dla ofiar głodu, reżim przeznaczył ją dla wojska, którego potrzeby były zawsze najważniejsze. Jedzenie docierające do władz lokalnych sprzedawano na czarnym rynku, zamiast rozdawać potrzebującym. Nagle wszyscy mieszkańcy Korei Północnej musieli nauczyć się handlować, by nie umrzeć z głodu. Reżim zdał sobie sprawę, że nie ma wyboru i musi tolerować istnienie nieoficjalnego rynku. W końcu Kim Dzong Il zezwolił na budowę stałych targowisk zarządzanych przez państwo.

Nowa rzeczywistość oznaczała katastrofę dla mojego ojca. Teraz, gdy wszyscy handlowali na targowiskach, tak zwanych jangmadangach, powstała zbyt wielka konkurencja, by mógł zarobić na życie. Tymczasem zaostrzono kary za handel na czarnym rynku. Moi rodzice bardzo starali się przystosować do nowych warunków, mieli jednak kłopoty ze sprzedawaniem towarów i popadali w coraz większe długi. Ojciec próbował prowadzić różne interesy. Matka i jej przyjaciółki przerabiały starą odzież na ubrania dla dzieci, posługując się zabytkową maszyną do szycia z napędem nożnym. Nosiłam je ja i siostra, a resztę przyjaciółki matki sprzedawały na targu.

Niektórzy ludzie mieli krewnych w Chinach i mogli się ubiegać o pozwolenie na złożenie im wizyty. Mój stryj Park Jin co najmniej raz pojechał do Chin, lecz ojciec tego nie zrobił, bo władze krzywo na to patrzyły i później uważniej przyglądałyby się jego interesom. Prawie wszyscy wyjeżdżający wracali z towarami, które sprzedawali na prowizorycznych straganach na skraju jangmadangu. Opowiadali, że w chińskich śmietnikach można znaleźć zdumiewające rzeczy – nawet ubrania w dobrym stanie. W Korei Północnej nic się nie marnowało i nie wyobrażaliśmy sobie, że można wyrzucić coś, co da się jeszcze raz wykorzystać, nawet puste plastikowe butelki i torby oraz metalowe puszki. Traktowaliśmy je jak skarby.

Dla małego dziecka istnieje tylko to, co ogląda własnymi oczyma. Życie sprowadza się do rodziców, krewnych i sąsiadów. Wydawało mi się normalne, że czasem mamy co jeść, a kiedy indziej spożywamy tylko jeden posiłek dziennie i idziemy spać głodni.

Próbując ratować nas przed katastrofą, rodzice często zostawiali mnie i siostrę w domu. Jeśli matka nie znalazła nikogo, kto mógłby się nami zająć, zakładała na drzwi metalową sztabę, byśmy były bezpieczne. Czasem wychodziła na cały dzień, aż wreszcie zachodziło słońce i w domu robiło się ciemno. Moja siostra, która bała się mroku, zaczynała płakać. „Siostro, nie płacz. Umma niedługo wróci” – mówiłam. Ale po pewnym czasie mnie też opuszczała odwaga i płakałyśmy razem. Kiedy słyszałyśmy głos za drzwiami, podbiegałyśmy do nich, szlochając z ulgą. Zastając nas w takim stanie po powrocie do domu, matka miała wyrzuty sumienia. Ale jeśli przynosiła trochę jedzenia, wszystko natychmiast szło w niepamięć.

W wolnym świecie dzieci marzą o tym, kim chcą zostać, gdy dorosną; zastanawiają się, jak wykorzystają swoje zdolności. Kiedy miałam cztery lub pięć lat, marzyłam tylko o jednym: kupić tyle chleba, ile chcę, i zjeść do ostatniego okruszka. Głodny człowiek myśli wyłącznie o jedzeniu. Nie rozumiałam, dlaczego matka wraca do domu z pieniędzmi i oszczędza je na później. Zamiast chleba jadłyśmy odrobinę owsianki i ziemniaków. Siostra i ja zgadzałyśmy się, że gdy dorośniemy, wydamy wszystkie pieniądze na chleb, aż najemy się do syta. Dyskutowałyśmy nawet, ile zdołamy zjeść. Eunmi mówiła, że zjadłaby wiadro chleba, a ja odpowiadałam, że dziesięć wiader. Jeśli ona mówiła, że dziesięć, wtedy odpowiadałam, że ja sto. Byłam przekonana, że mogłabym zjeść górę chleba i jeszcze nie zaspokoiłabym głodu.

Najgorsze były zimy. Nie miałyśmy bieżącej wody, a rzeka zamarzała. W mieście znajdowała się jedna publiczna pompa, z której można było nabrać wody, ale należało stać godzinami w kolejce. Pewnego dnia, gdy miałam około pięciu lat, matka musiała coś załatwić na mieście, więc zabrała mnie ze sobą i postawiła w ogonku. Była szósta rano i wciąż jeszcze było ciemno. Stałam na mrozie przez cały dzień, a matka wróciła dopiero po zmroku. Pamiętam swoje zziębnięte ręce; ciągle widzę w wyobraźni wiadro i długą kolejkę ludzi przede mną. Matka przeprosiła mnie za to, co się stało, i o nic jej nie obwiniam; musiała mnie tam zostawić. Dla matki jest to ciągle bolesna historia, która tkwi głęboko w jej sercu. Do dziś dnia ma poczucie winy, że nie potrafiła się cieszyć moim dzieciństwem, bo była zbyt zajęta zdobywaniem dla nas jedzenia.

Mimo antykapitalistycznej ideologii głoszonej przez reżim w Korei Północnej jest mnóstwo lichwiarzy, którzy bogacą się na udzielaniu pożyczek na miesięczny procent. Moi rodzice pożyczyli od nich trochę pieniędzy na dalszy handel, ale nie mogli ich spłacić po gwałtownym spadku cen na czarnym rynku; dużo ich towarów skonfiskowano lub skradziono. Każdego wieczoru podczas posiłku do domu przychodzili ludzie żądający zwrotu długów. Krzyczeli, grozili. W końcu ojciec nie mógł tego dłużej wytrzymać. Znał lepszy sposób zarabiania pieniędzy, ale był on bardzo niebezpieczny. Miał w Pjongjangu znajomego, który mógł dostarczać cenne metale – złoto, srebro, miedź, nikiel i kobalt – sprzedawane później z zyskiem Chińczykom.

Matka była przeciwna. Kiedy ojciec handlował węgorzami piaskowymi i papierosami, najgorsze, co mogło go spotkać, to utrata wszystkich zysków na łapówki albo krótki pobyt w obozie reedukacyjnym. „To jeszcze nic wielkiego, ale przemyt kradzionych metali może kosztować życie” – mówiła. Przeraziła się jeszcze bardziej, gdy ojciec powiedział, jak zamierza przewozić kontrabandę do Hiesan. Do każdego pociągu pasażerskiego w Korei Północnej doczepiano specjalny wagon towarowy, tak zwany wagon towarowy nr 9. Wagony te były przeznaczone do wyłącznego użytku Kim Dzong Ila – dostarczały mu luksusowe potrawy, owoce i cenne artykuły z różnych części Korei Północnej, przesyłano nimi również podarunki i niezbędne artykuły dla wyższych dostojników partyjnych w całym kraju. Dobra transportowane w specjalnych wagonach znajdowały się w zapieczętowanych drewnianych skrzyniach, których nie mogła otwierać nawet policja. Przeszukiwano każdą osobę wchodzącą do wagonu. Lecz ojciec znał człowieka pracującego w obsłudze specjalnych wagonów, ten zaś zgodził się przemycać w jednym z nich metale z Pjongjangu do Hiesan.

Matka długo oponowała, ale wreszcie wyraziła zgodę na plan ojca. Był to jedyny sposób, by przeżyć.

Rozdział piąty

Ukochany Przywódca

Między 1998 a 2002 rokiem mój ojciec spędzał większość czasu w Pjongjangu, zajmując się przemytem. W ciągu roku zwykle przebywał dziewięć miesięcy poza domem i z rzadka na krótko do nas wpadał, gdy wracał pociągiem do Hiesan z nowym transportem metali. Matka szybko nauczyła się prowadzić interesy na miejscu: odbierała paczki i przekazywała je przemytnikom, którzy sprzedawali je za chińską granicą.

Kiedy ojciec miał niepowodzenia w interesach, znowu cierpieliśmy nędzę i głód, ale najczęściej wszystko układało się dobrze. Przebywając w mieście, urządzał przyjęcia dla miejscowych urzędników, w tym szefów partii, którzy za łapówki przymykali oko na jego nieobecność w oficjalnej pracy. Matka gotowała duże posiłki złożone z ryżu i kimchi, piekła mięso zwane bulgogi, szykowała inne specjały, a ojciec napełniał wszystkim kieliszki ryżową wódką i importowanym likierem. Był znakomitym gawędziarzem z dużym poczuciem humoru. Zapadałam w sen, słuchając dźwięku jego głosu i ryków śmiechu mężczyzn siedzących przy stole.

Cieszyłam się, że mamy co jeść, że stać nas na nowe buty i mundurki szkolne.

Byłam najmniejszym dzieckiem w pierwszej klasie i na pewno nie najbystrzejszym. Wiem o tym, bo w Korei Północnej ustawia się dzieci według wzrostu i sadza w klasach w zależności od wyników testów. Nauka czytania i pisania przychodziła mi z trudem, potrzebowałam specjalnej pomocy. Myśl, że jestem jedną z najgorszych uczennic w klasie, tak mi dokuczała, że czasami po prostu nie chciałam iść do szkoły.

Cechował mnie upór, może tym większy, że wszystkie moje osiągnięcia były okupione ciężką pracą. Koniecznie chciałam nauczyć się czytać, zrozumieć skomplikowane znaki pokrywające arkusze papieru.

Kiedy ojciec przebywał w domu, czasami sadzał mnie na kolanach i czytał na głos książki dla dzieci. Uwielbiałam go słuchać, ale w Korei Północnej wszystkie książki publikuje państwo i mają one tematy polityczne. Zamiast budzących dreszcz grozy bajek ojciec czytał mi opowieści o okropnej krainie o nazwie Korea Południowa, gdzie bose, bezdomne dzieci żebrzą na ulicach. Dopiero po przyjeździe do Seulu zdałam sobie sprawę, że te książki w istocie rzeczy opisują życie w Korei Północnej. Nie zdawaliśmy sobie sprawy, że to tylko propaganda.

Kiedy w końcu nauczyłam się czytać, nie mogłam się oderwać od książek. Większość z nich opowiadała o naszych przywódcach, o ich ciężkiej pracy i poświęceniach dla narodu. Bardzo lubiłam biografię Kim Ir Sena. Opisywała ona, jak cierpiał jako młody człowiek, walcząc z japońskimi imperialistami, gdy musiał jeść żaby i spać na śniegu.

Każdy przedmiot nauczany w szkole – matematyka, nauki przyrodnicze, czytanie, muzyka – zawierał elementy propagandowe. Syn Kim Ir Sena, Ukochany Przywódca Kim Dzong Il, był niewiarygodnie lojalny wobec ojca i stanowił przykład dla uczniów. Czytaliśmy w klasie opowieści o tym, że Kim Ir Sen był tak zajęty przewodzeniem narodowi, iż musiał czytać dokumenty w czasie jazdy samochodem. Sprawiało mu to trudność, bo auto podskakiwało na wybojach. Ale młody Kim Dzong Il wysypał drogę piaskiem, by ojcu jechało się gładko i wygodnie.

Nasz Ukochany Przywódca miał nadnaturalne zdolności. Jego biografowie twierdzili, że potrafi kontrolować pogodę za pomocą myśli i w czasie trzyletnich studiów na Uniwersytecie im. Kim Ir Sena napisał tysiąc pięćset książek. Nawet jako dziecko był genialnym strategiem, a gdy uczestniczył w grach militarnych, jego drużyna zawsze wygrywała, bo za każdym razem wymyślał nowe, błyskotliwe taktyki. Opowieść ta skłoniła moich kolegów z klasy w Hiesan do organizowania gier militarnych. Ale nikt nigdy nie chciał być w drużynie amerykańskich imperialistów, ponieważ zawsze przegrywali bitwę.

W szkole śpiewaliśmy pieśń o ofiarnej pracy Kim Dzong Ila, który jeździ po kraju i udziela robotnikom mądrych rad. Śpi w samochodzie i je tylko skromne posiłki złożone z gałek ryżu. „Prosimy, prosimy, Ukochany Przywódco, odpocznij! – śpiewaliśmy przez łzy. – Wszyscy płaczemy z troski o Ciebie!”

Kult Kima propagowano za pomocą filmów fabularnych i dokumentalnych oraz programów nadawanych przez jedyną stację telewizyjną należącą do państwa. Kiedy na ekranie ukazywały się uśmiechnięte twarze przywódców, w tle rozlegała się podniosła, sentymentalna muzyka. Za każdym razem bardzo mnie wzruszała. Koreańczykom z Północy wpaja się w dzieciństwie, że powinni czcić przodków i starszych; to część naszej kultury odziedziczona po konfucjanizmie. Traktowaliśmy Kim Ir Sena jako ukochanego dziadka, a Kim Dzong Ila jako ojca.

Raz Kim Dzong Il ukazał mi się nawet we śnie. Uśmiechał się, tulił mnie i częstował cukierkami. Obudziłam się bardzo szczęśliwa i przez długi czas wspomnienie tego snu było największą radością mego życia.

Jang Jin Sung, sławny uciekinier z Korei Północnej i poeta, który pracował w północnokoreańskim biurze propagandy, nazywa to zjawisko „dyktaturą emocjonalną”. W Korei Północnej rządowi nie wystarcza kontrola nad tym, gdzie człowiek chodzi, czego się uczy, gdzie pracuje i co mówi. Władze chcą panować nad ludzkimi emocjami, zmieniają ludzi w niewolników państwa, niszcząc ich indywidualność i zdolność do reagowania na sytuacje w oparciu o doświadczenie.

Ta dyktatura, zarówno emocjonalna, jak i fizyczna, obejmuje każdą dziedzinę życia. Indoktrynacja rozpoczyna się w chwili, gdy dziecko zaczyna mówić i matka zabiera je na plecach na zebrania inminban, w których przynajmniej raz w tygodniu muszą uczestniczyć wszyscy mieszkańcy Korei Północnej. Człowiek dowiaduje się, że jego przyjaciele są „towarzyszami” i właśnie tak powinien się do nich zwracać. Ludzie uczą się, że powinni myśleć identycznie.

Kiedy dziecko idzie do szkoły, uczy się Dziesięciu Prawideł propagowanych przez reżim, odpowiednika Dziesięciorga Przykazań. (Prawidło pierwsze: „Musimy z całych sił dążyć do zjednoczenia społeczeństwa na podstawie rewolucyjnej ideologii Wielkiego Przywódcy Towarzysza Kim Ir Sena”. Prawidło drugie: „Szanuj Wielkiego Przywódcę Towarzysza Kim Ir Sena i okazuj Mu absolutną lojalność”. […] Prawidło dziesiąte: „Musimy przekazywać z pokolenia na pokolenie rewolucyjne osiągnięcia Wielkiego Przywódcy Towarzysza Kim Ir Sena, rozwijać je i wypełnić do końca”). Uczy się zasad dżucze, czyli narodowej samowystarczalności. I dowiaduje się, że ma śmiertelnie nienawidzić wrogów państwa.

W klasach i podręcznikach szkolnych znajdowało się mnóstwo obrazków przedstawiających groteskowych amerykańskich żołnierzy z błękitnymi oczami i wielkimi nosami; dokonywali oni egzekucji ludności cywilnej lub ginęli z rąk dzielnych koreańskich dzieci uzbrojonych w piki i bagnety. Niekiedy w czasie przerw w nauce ustawialiśmy się w szeregach, po czym kolejno biliśmy lub dźgaliśmy manekiny przebrane w amerykańskie mundury. Byłam przerażona, że Amerykanie znowu nas zaatakują i że będą mnie okrutnie torturować, aż umrę.

W drugiej klasie przerabialiśmy proste działania arytmetyczne, lecz nie w taki sposób jak w innych krajach. W Korei Północnej nawet arytmetyka jest narzędziem propagandowym. Typowe zadanie wygląda następująco: „Jeśli zabijesz jednego amerykańskiego bandytę, a twój przyjaciel dwóch, ilu amerykańskich bandytów zginie?”.

Nigdy nie mogliśmy mówić po prostu „Amerykanin” – sugerowałoby to zbyt wielki szacunek. Należało używać określeń „amerykański bandyta”, „jankeski diabeł” albo „jankes z wielkim nochalem”. Jeśli ktoś tak nie mówił, był krytykowany za miękkość wobec wroga.

Mówiąc o Kim Ir Senie albo Kim Dzong Ilu, należało zawsze poprzedzać ich imiona tytułami albo przymiotnikami wyrażającymi nieskończoną miłość i szacunek. Pewnego dnia, gdy moja matka przygotowywała jedzenie w kuchni, wzięłam gazetę i czytałam przez dłuższy czas, aż nagle zdałam sobie sprawę, że przeczytałam tylko tytuły naszego przywódcy: „Umiłowany Towarzysz Kim Dzong Il, Sekretarz Generalny Koreańskiej Partii Pracy, Przewodniczący Narodowego Komitetu Obrony Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej i Naczelny Dowódca Koreańskiej Armii Ludowej, oznajmił dzisiaj…”.

Moim zdaniem ojciec oparł się wszechobecnej propagandzie i zachował niezależność myślenia. Matka twierdzi, że zdawał sobie sprawę, co reżim robi ze społeczeństwem. Tylko raz usłyszałam, jak narzeka, ale nie rozumiałam wtedy, co ma na myśli. Oglądaliśmy dziennik telewizyjny i jak zwykle pokazywano Kim Dzong Ila dokonującego inspekcji jakiejś jednostki wojskowej. Spiker czytał, że Ukochany Przywódca bardzo cierpi wskutek zimna, by udzielić światłych rad wiernym żołnierzom, gdy nagle ojciec warknął:

– Sukinsyn! Wyłącz telewizor!

– Uważaj, co mówisz przy dzieciach! – zasyczała wściekle matka. – Nieważne, co myślisz. Narażasz nas wszystkich na niebezpieczeństwo.

Nie miałam pojęcia, że ojciec mówi o Kim Dzong Ilu. Nie wyobrażałam sobie, by ktokolwiek mógł krytykować reżim lub przywódców narodu. Było to nie do pomyślenia.

Mój ojciec nie był jedynym człowiekiem, który zaczął myśleć inaczej.

Kilka przecznic dalej, na hałaśliwym jangmadangu, rozkwitał kapitalizm. Kilka lat wcześniej na targu pojawiało się kilka starych kobiet sprzedających słodycze i warzywa wyhodowane we własnych ogródkach. W tej chwili dach z blachy falistej przykrywał rzędy straganów, gdzie sprzedawano wszystko, od ciastek ryżowych po chińskie buty sportowe. Jeśli ktoś miał odpowiednie kontakty, mógł kupić zegarki elektroniczne i odtwarzacze DVD; handlowali nimi północnokoreańscy sprzedawcy działający w szarej strefie między legalnym a nielegalnym rynkiem.

Przemytnicy szmuglujący towary z Chin mieszkali w niskich domach za rynkiem, wzdłuż brzegu rzeki. Poznałam dobrze tę okolicę. Kiedy ojciec był w mieście z metalami z Pjongjangu, chował je czasami w moim małym tornistrze szkolnym, a potem niósł mnie na barana z naszego domu do budy jednego z przemytników. Stamtąd ktoś zanosił paczkę do chińskich handlarzy po drugiej stronie rzeki Jalu. Przemytnicy czasem przechodzili na drugi brzeg, w bród albo po lodzie, a niekiedy spotykali się ze swoimi chińskimi odpowiednikami w połowie drogi. Robili to w nocy, dając sobie znaki latarkami. Było ich tak wielu, że każdy stosował specjalny szyfr – jeden, dwa, trzy błyski – by się nie pomylić.

Żołnierze pilnujący granicy uczestniczyli w przemycie i zawsze pobierali swoją dolę. Chociaż władze przymykały oczy na nielegalny handel, istniało wiele rzeczy, których nie wolno było kupować lub sprzedawać. Złamanie przepisów mogło mieć fatalne konsekwencje.

W Korei Północnej przeprowadza się publiczne egzekucje mające umacniać lojalność społeczeństwa wobec reżimu i uświadamiać skutki nieposłuszeństwa. Kiedy byłam mała, na rynku w Hiesan przeprowadzono egzekucję młodego człowieka, który zabił i zjadł wołu. Jedzenie wołowiny bez specjalnego zezwolenia to przestępstwo. Woły stanowią własność państwa i są zbyt cenne, by stanowić pokarm; wykorzystuje się je do orki i jako zwierzęta pociągowe. Każdy, kto zabija wołu, kradnie własność państwową.

Młody człowiek popełnił kilka drobnych przestępstw, jednak najpoważniejsze polegało na zabiciu zwierzęcia. Chorował na gruźlicę i nie miał co jeść, ale policji to nie obchodziło. Egzekucję ogłoszono w całym mieście, po czym skazańca przyprowadzono na rynek i przywiązano do grubego słupa sznurami biegnącymi na wysokości piersi, kolan i kostek. Stanęło przed nim trzech żołnierzy i zaczęło strzelać z karabinów. Próbowali przestrzelić sznury, co zajęło dużo czasu. W końcu im się udało i martwy mężczyzna osunął się na ziemię. Moja matka spoglądała z przerażeniem, jak zabierają zwłoki, wsadzają do worka i wywożą na ciężarówce. Zamarła ze zgrozy i przez pewien czas nie mogła się poruszyć. Nie potrafiła uwierzyć, że w jej własnym kraju życie ludzkie jest mniej warte od życia zwierzęcia. Nawet pies byłby traktowany z większym szacunkiem.

W Korei Północnej istnieje niezliczona lista przestępstw. Władze obsesyjnie pilnują, by na teren kraju nie przedostały się skażone idee, toteż wszystkie zagraniczne media są całkowicie zabronione. Chociaż wiele rodzin ma telewizory, radia i odtwarzacze wideo, wolno oglądać tylko państwowe programy informacyjne i filmy propagandowe, które są niewiarygodnie nudne. Istnieje ogromne zapotrzebowanie na zagraniczne filmy i południowokoreańskie seriale telewizyjne, choć nigdy nie wiadomo, kiedy policja może zrobić nalot, szukając zagranicznych filmów. Najpierw wyłącza elektryczność (jeśli, rzecz jasna, prąd w ogóle jest), by kasety wideo lub płyty DVD zostały uwięzione w odtwarzaczach, a następnie wpada do domu. Oczywiście ludzie nauczyli się radzić sobie z tym problemem: mają dwa odtwarzacze i jeśli słyszą, że zbliża się ekipa policyjna, szybko je zamieniają. Za przemyt lub dystrybucję nielegalnych filmów wideo grozi surowa kara. Zdarzały się przypadki rozstrzelania przez pluton egzekucyjny – w celu zastraszenia społeczeństwa.

Radia i telewizory trafiają do odbiorców szczelnie zamknięte, zaplombowane i nastawione fabrycznie na odbiór państwowych stacji radiowych i telewizyjnych. Jeśli ktoś próbuje w nich grzebać, może zostać aresztowany i wysłany na reedukację do obozu pracy, jednak wielu ludzi i tak to robi. Na terenach przygranicznych można czasami odbierać chińską telewizję. Najbardziej interesowały mnie reklamy jedzenia, egzotycznych przysmaków, jak mleko i ciasteczka. W Korei Północnej nigdy nie piliśmy mleka! Dopiero po ucieczce dowiedziałyśmy się, że mleko pochodzi od krów. Patrząc na te niewiarygodne rzeczy, ja i moje przyjaciółki rozumiałyśmy, że Chińczycy są bogatsi, ale nigdy nie przyszło nam do głowy, że nasze życie mogłoby być inne.

Często słyszę pytanie, dlaczego Koreańczycy z Północy ryzykują pójście do więzienia, oglądając chińskie reklamy, południowokoreańskie opery mydlane lub stare zawody wrestlingowe. Moim zdaniem dlatego, że w Korei Północnej życie jest ponure i bezbarwne, a ludzie udręczeni, więc rozpaczliwie szukają jakiejkolwiek ucieczki. Kiedy ktoś ogląda film, spędza dwie godziny w krainie wyobraźni. Wraca odświeżony, zapomniawszy na chwilę o codziennych kłopotach.

Mój stryj Park miał odtwarzacz wideo i jako mała dziewczynka chodziłam do jego domu oglądać hollywoodzkie filmy. Żona stryja zasłaniała okna i zabraniała komukolwiek o tym mówić. Uwielbiałam Kopciuszka, Królewnę Śnieżkę i filmy z Jamesem Bondem. Kiedy miałam siedem lub osiem lat, pojawił się film, który zmienił moje życie: Titanic. Byłam zdumiona, że to opowieść sprzed stu lat. Ludzie żyjący w 1912 roku mieli lepszą technologię od większości Koreańczyków z Północy! Ale przede wszystkim nie mogłam uwierzyć, że ktoś nakręcił film o takiej wyuzdanej historii miłosnej. W Korei Północnej autorzy zostaliby rozstrzelani. Nie wolno pokazywać żadnych prawdziwych historii o ludziach, wyłącznie propagandę o Przywódcy. W Titanicu bohaterowie mówili o miłości i człowieczeństwie. Byłam zdumiona, że Leonardo DiCaprio i Kate Winslet chcą umrzeć w imię miłości, a nie dla reżimu. Zafascynowała mnie idea, że ludzie mogą kształtować własny los. Piracka kopia hollywoodzkiego filmu pozwoliła mi po raz pierwszy poznać smak wolności.

Chociaż filmy przemycane z zagranicy pozwalały mi ujrzeć cząstkę zupełnie innego świata, nigdy nie wyobrażałam sobie, że mogłabym żyć jak ich bohaterowie. Nie patrzyłam na ludzi pojawiających się na ekranie jak na prawdziwe osoby; nie zazdrościłam im. Wtłaczana nam do głów propaganda uodporniła mnie na wiedzę, która mogłaby mieć związek z moim życiem. Znieczuliła mnie również na cierpienia otaczających mnie ludzi, gdy klęska głodu zbierała straszliwe żniwo.

Mieszkańcy Korei Północnej cały czas myślą dwutorowo: w ich głowach biegną jednocześnie dwie narracje. Pierwsza to oficjalna interpretacja bieżących wydarzeń, druga to rzeczy widziane na własne oczy. Dopiero po ucieczce z Korei Północnej i przeczytaniu Roku 1984 George’a Orwella poznałam termin opisujący ten szczególny stan: dwójmyślenie. Chodzi o to, by nauczyć się jednocześnie wierzyć w dwa sprzeczne poglądy – i nie zwariować.

Dwójmyślenie sprawia, że rankiem można wykrzykiwać slogany potępiające kapitalizm, a po południu iść na targ i kupować kosmetyki przemycane z Korei Południowej.

Dzięki dwójmyśleniu można wierzyć, że Korea Północna jest socjalistycznym rajem, najlepszym krajem na świecie pełnym szczęśliwych, pozbawionych trosk ludzi, a jednocześnie oglądać filmy i programy telewizyjne pokazujące zwykłych obywateli wrogich krajów żyjących w niewyobrażalnym dobrobycie.

Dzięki dwójmyśleniu można oglądać w Hiesan filmy propagandowe pokazujące wydajne fabryki, domy towarowe wypełnione żywnością i przyzwoicie ubranych ludzi w wesołych miasteczkach i wierzyć, że nie są to obrazy z innej planety.

Dzięki dwójmyśleniu można powtarzać w szkole hasło: „Dzieci to skarb narodu”, a później wracać do domu obok sierocińca, z którego smutno spoglądają wychudzone dzieci z brzuchami wzdętymi z głodu.

Może gdzieś w głębi serca czułam, że coś jest nie tak. Ale my, Koreańczycy z Północy, jesteśmy mistrzami kłamstwa, nawet wobec siebie. Zamarznięte niemowlęta pozostawione w zaułkach przez zagłodzone matki nie pasowały do mojego światopoglądu, więc nie potrafiłam przetworzyć tego, co widziałam. Codziennie widziałam trupy leżące na stosach śmieci i płynące w dół rzeki, słyszałam głosy obcych ludzi wołających o pomoc, lecz nie reagowałam.

Są obrazy, których nigdy nie zapomnę. Pewnego dnia późnym popołudniem ja i siostra znalazłyśmy obok stawu zwłoki młodego człowieka. Ludzie chodzili tam po wodę; prawdopodobnie doczołgał się do brzegu, by się napić. Był nagi, miał otwarte oczy i usta, a na jego twarzy malowało się straszliwe cierpienie. Widziałam już wiele trupów, ale ten był najstraszniejszy, najbardziej przerażający ze wszystkich, ponieważ z brzucha wylewały mu się wnętrzności – może wyszarpane przez psy. Czułam się bardzo zażenowana, gdy leżał przede mną, odarty z odzieży i godności. Nie byłam w stanie znieść jego widoku, więc chwyciłam siostrę za rękę i pobiegłyśmy do domu.

Matka starała się pomagać ludziom, jeśli mogła. Czasami do naszych drzwi pukali bezdomni włóczędzy i żebrali o jedzenie. Pamiętam młodą kobietę, która przyszła do nas z córką.

– Jest mi tak zimno, jestem taka głodna – mówiła. – Ale jeśli dacie mi jedzenie, oddam je dziecku. – Matka rozumiała jej uczucia, bo sama miała dzieci. Zaprosiła kobietę z córką do domu i podała im jedzenie na dwóch talerzach. Obserwowałam je uważnie, bo dziewczynka była prawie w moim wieku. Były bardzo grzeczne i jadły powoli, chociaż głodowały. Często się zastanawiam, czy przeżyły i czy ciągle są w Korei Północnej.

Na ulicach było tylu zrozpaczonych ludzi błagających o pomoc, że należało zapieczętować swoje serce, bo inaczej ból byłby nie do zniesienia. Po jakimś czasie człowiek przestaje się przejmować cudzymi tragediami. Właśnie tak wygląda piekło.

Prawie każdy z moich znajomych stracił w czasie głodu kogoś z rodziny. Na początku umierali najmłodsi i najstarsi. Później mężczyźni, mający mniej rezerw wewnętrznych od kobiet. Głodujący ludzie stopniowo więdną, aż w końcu przestają być odporni na choroby albo zmienia im się skład chemiczny krwi i serce przestaje bić.

Moja rodzina również cierpiała; raz powodziło nam się lepiej, raz gorzej. W 1999 roku ojciec próbował przemycać metale z Pjongjangu ciężarówkami, ale wiązały się z tym zbyt duże koszty – musiał płacić kierowcom, kupować benzynę, wręczać łapówki na wielu punktach kontrolnych, toteż w końcu stracił wszystkie pieniądze. Matka na kilka miesięcy przeniosła się ze mną i siostrą do krewnych, a tymczasem ojciec znów zaczął korzystać z pociągów i odrobił straty.

Po przyjeździe do Kowon okazało się, że rodzina mojej matki również ledwo wiąże koniec z końcem. Dziadek Byeon zmarł przed kilku laty, a moja babcia mieszkała w rodzinnym domu ze swoim starszym synem, Min Sikiem. Przebywał tam również najmłodszy syn, Jong Sik, który trafił przed laty do więzienia za kradzież mienia państwowego. Zachorował w obozie pracy na gruźlicę, która jest w Korei Północnej endemiczna. Teraz, gdy brakowało żywności, czuł się coraz gorzej i marniał w oczach.

Moja babka zapraszała do domu wiele dzieci z sąsiedztwa i jadła bardzo niewiele, by wszystkie nakarmić. Martwiła się, że jest ciężarem dla syna, choć prawie nic nie jadła i kości miała cienkie jak ptak.

Kochałam swoją drobną babcię Hwang z drewnianą nogą. Nigdy się na mnie nie gniewała, nawet gdy płakałam i naprzykrzałam się, by mnie nosiła na barana. Zawsze się do mnie uśmiechała i potrafiła cudownie gawędzić; siedziałam z nią całymi godzinami, gdy opowiadała o swoim dzieciństwie w Seulu. Opisywała piękną wyspę Dzedzu-do na południowym wybrzeżu, gdzie kobiety potrafią świetnie nurkować, wstrzymując oddech na kilka minut, i zbierają jedzenie na dnie oceanu. Byłam bardzo zaciekawiona, gdy opisała mi bezkresny, błękitny ocean i baraszkujące w nim delfiny. Nigdy nie widziałam oceanu ani nie słyszałam o czymś takim jak delfiny. Kiedyś spytałam: „Babciu, jakie jest największe zwierzę na świecie?”. Odpowiedziała, że wieloryb, który wydmuchuje powietrze przez dziurę w grzbiecie, aż tryska fontanna. Nigdy nie widziałam obrazków przedstawiających wieloryby, ale wydawały się czymś, co mogłoby mi się podobać.

Większość jej opowieści pochodziła z czasów Joseon, gdy nie istniała Korea Północna ani Korea Południowa, tylko jeden kraj, jeden naród. Mówiła, że mamy tę samą kulturę i te same tradycje jak Południe. Opowiedziała mi nawet o swojej wizycie w Seulu, choć w Korei Północnej nie wolno wymawiać nazwy tego miasta. O takich złych miejscach po prostu się nie mówi. Wiedziałam o istnieniu stolicy Korei Południowej tylko z propagandowych artykułów prasowych opisujących antyimperialistyczne demonstracje organizowane przez uciemiężone masy. Jednak babcia zaszczepiła we mnie ciekawość tego miejsca, które tak głęboko kochała. „Przyjdź kiedyś na mój grób i powiedz, że Północ i Południe są zjednoczone” – rzekła.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki