Tytuł oryginału: MONEY ON YOUR MIND: THE PSYCHOLOGY BEHIND YOUR FINANCIAL HABITS

Copyright © Vicky Reynal 2024

This translation MONEY ON YOUR MIND is published by arrangement with Vicky Reynal

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Sp. z o.o. 2026

Polish translation copyright © Maria Głębicka-Frąc 2026

All rights reserved

REDAKCJA: Aldona Sieradzka-Krupa

KOREKTA: Dorota Jakubowska, Urszula Okrzeja

PROJEKT OKŁADKI: Bonnier Books Art Department

ILUSTRACJA NA OKŁADCE: Shutterstock

ADAPTACJA OKŁADKI: Aneta Skwara

PROJEKT TYPOGRAFICZNY I SKŁAD: H. Meszka

ISBN 978-83-8439-122-8

2026. Wydanie I

Wydawnictwo Albatros Sp. z o.o.

Hlonda 2A/25, 02-972 Warszawa

kontakt@wydawnictwoalbatros.com

wydawnictwoalbatros.com

Bez pisemnej zgody wydawcy książka ta nie może być powielana ani w częściach, ani w całości. Nie może też być reprodukowana, przechowywana i przetwarzana z zastosowaniem jakichkolwiek środków elektronicznych, mechanicznych, fotokopiarskich, nagrywających i innych.

Wydawca zakazuje eksploatacji tekstów i danych (TDM), szkolenia technologii lub systemów sztucznej inteligencji w odniesieniu do wszelkich materiałów znajdujących się w niniejszej publikacji, w całości i w częściach, niezależnie od formy jej udostępnienia (art. 26 [3] ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych [t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 24 z późn. zm.]).

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Konwersja do formatu elektronicznego na zlecenie Woblink

woblink.com

Katarzyna Błaszczyk

Dla Ire

Wstęp

Można by pomyśleć, że psychoterapeuci czują się swobodnie, rozmawiając o wszystkim. Mroczne sekrety, krępujące wspomnienia, wstydliwe myśli, fantazje seksualne... Między innymi to wyznają klienci podczas terapii. Jako terapeuci spędzamy lata na szkoleniach, które mają wyposażyć nas w ciekawość i odporność psychiczną, potrzebne do tego, by towarzyszyć klientom w eksploracji trudnych tematów. Tematem do niedawna praktycznie pomijanym na szkoleniach psychoterapeutycznych był ten dotyczący pieniędzy.

Z powodów, o których jeszcze wspomnę, postanowiłam podjąć próbę zgłębienia i zrozumienia mojego osobistego stosunku do pieniędzy – nie dlatego, że pieniądze są ważne, ale ponieważ są czymś, co budzi wszelkiego rodzaju skojarzenia, a ich badanie pomaga nam lepiej zrozumieć, kim jesteśmy.

Po zdobyciu dyplomu psychologa i przed podyplomowymi studiami na kierunku psychoterapii uzyskałam tytuł magistra administracji biznesowej (MBA). Nie byłam zaskoczona, że program MBA obejmował seminarium z finansów behawioralnych, dziedziny stosującej teorie psychologiczne do wyjaśniania, dlaczego ludzie czasami podejmują nieracjonalne decyzje finansowe. Zaskoczyło mnie natomiast to, że na zajęciach z psychoterapii, które uczą odkrywać znaczenie niemal każdego elementu ludzkiego życia, w zasadzie nie poruszano tematu pieniędzy.

Ciekawiły mnie odpowiedzi na następujące pytania:

Dlaczego niektórzy nigdy nie mają dość pieniędzy, a inni są zadowoleni z tego, co mają?

Dlaczego niektórych dręczy poczucie winy, gdy wydają pieniądze na siebie, a inni potrafią bez wyrzutów sumienia przetracić fortunę?

Dlaczego niektóre pary bezustannie kłócą się o pieniądze, a inne zgadzają się w większości kwestii finansowych?

Kiedy pieniądze są używane do kontrolowania, proszenia o miłość, okazywania miłości, szpanowania, kompensowania, buntu?

Moje zainteresowanie nie jest czysto zawodowe. Ma również charakter osobisty. Mój ojciec napisał książkę o tragedii finansowej, która zniszczyła jego majątek, nadzieje, marzenia i wiele więcej. To historia oszustwa, zdrady i straty, obarczającej go bagażem głębokiego poczucia niesprawiedliwości, gniewu i żalu. Nie wątpię, że rodzinne doświadczenia z pieniędzmi zabarwiły moje poglądy na to, co one reprezentują i jakie mają znaczenie. Chodzi mi tu nie tylko o wpływ doświadczeń mojego ojca, lecz także o wszystko, co się z nimi wiąże. Pieniądze jako miara osiągnięć (ale też miara poczucia własnej wartości). Pieniądze jako środek do okazywania hojności i udzielania pomocy (ale też jako środek do wyrażania dumy). Pieniądze jako narzędzie umożliwiające awans społeczny (ale z poczuciem niskiej własnej wartości, a nawet wstydu, który czasami się z tym wiąże). Pieniądze jako coś, co może zniknąć z dnia na dzień (odzierając cię z możliwości, aspiracji i nadziei). W tej książce nie będę opowiadać o mojej osobistej historii (psychoterapeuci nie ujawniają zbyt wiele o sobie), wspominam tu jednak o niej, aby wyjaśnić przyczyny mojej pasji do tego zagadnienia.

Pieniądze nadal są tematem tabu

Zygmunt Freud, twórca psychoanalizy (do którego będę się dość często odwoływać w tej książce), jako pierwszy zwrócił uwagę na tabu związane z pieniędzmi. Napisał: „Kwestie pieniędzy są traktowane przez cywilizowanych ludzi tak samo jak kwestie seksualne – z tą samą niekonsekwencją, pruderią i hipokryzją”¹. Minęło ponad sto lat, a jego stwierdzenie jest nadal aktualne. W badaniu przeprowadzonym w 2019 roku w Wielkiej Brytanii² (i powtórzonym w Stanach Zjednoczonych³) respondenci odpowiedzieli, że z przyjaciółmi i rodziną wolą rozmawiać o seksie niż o pieniądzach. Połowa Brytyjczyków twierdzi, że prywatne sprawy finansowe są tematem tabu w codziennych rozmowach, większym niż seks, religia i polityka. Ponad dwie piąte (44%) osób unika rozmów o pieniądzach. Nawet na terapii ten temat poruszany jest niechętnie; analityk jungowski James Hillman powiedział: „Pacjenci chętniej ujawniają to, co ukrywają pod spodniami, niż to, co jest ukryte w kieszeni spodni”⁴. Dlatego uważam, że ponieważ sama nazywam siebie „psychoterapeutką finansową”, pomogłam wielu moim klientom poczuć, że w moim gabinecie wchodzą w przestrzeń, w której mówienie i myślenie o pieniądzach jest dozwolone i wolne od osądu.

Pieniądze pozostają tematem tabu i stanowią poważne źródło stresu, wstydu i konfliktów. Kiedy dochodzi do rozmów o pieniądzach, wywołują one szereg emocji. W tym samym badaniu przeprowadzonym w Wielkiej Brytanii prawie jedna trzecia (32%) respondentów stwierdziła, że rozmowy o finansach z rodziną i przyjaciółmi są dla nich stresujące, a ponad dwie piąte (43%), że odczuwa zakłopotanie⁵, przy czym odsetek osób odczuwających wstyd czy zażenowanie jest szczególnie wysoki wśród ludzi młodych⁶.

Należy pamiętać również o tym, że wielu z nas zostało wychowanych w przekonaniu, że rozmawianie o pieniądzach nie jest ani uprzejme, ani stosowne, więc z poruszaniem tego tematu w gronie przyjaciół wiąże się dodatkowa obawa, że możemy zostać uznani za osoby niewychowane. Co więcej, klauzule „tajemnicy wynagrodzenia” zniechęcają pracowników do ujawniania zarobków kolegom, a wiele różnych innych komunikatów zachęca do zachowywania spraw finansowych dla siebie. Nawet jeśli nie zostaje to zwerbalizowane, w kulturze korporacyjnej dyskusje o wynagrodzeniu nierzadko są niemile widziane, co utrwala ideę pieniędzy jako tabu.

Związek między pieniędzmi a zdrowiem psychicznym

Unikamy tematu pieniędzy nie dlatego, że jest nieistotny, ale ponieważ czasami wydaje się „obciążony” emocjonalnie. Niektórzy z nas przypisują pieniądzom moc wpływania na relacje, zdrowie psychiczne i fizyczne oraz wydajność w pracy. Jeśli nie spałeś w nocy, martwiąc się o finanse, z pewnością nie jesteś w tym odosobniony. Globalne badania potwierdzają, że prawie połowa dorosłych odczuwa niepokój z powodu finansów, a w krajach takich jak Wielka Brytania i Stany Zjednoczone jest to ponad połowa⁷.

Zmartwienia związane z pieniędzmi mogą zaprzątać myśli człowieka o dowolnym stopniu zamożności, ale niektórzy borykają się z codzienną walką, żyjąc od wypłaty do wypłaty. Każdy z tych stanów może prowadzić w mroczne zakamarki umysłu, dlatego rozprawienie się z tabu finansowym jest nadzwyczaj ważne. Związane z finansami wstyd, strach i smutek mogą wpędzić w głębokie poczucie beznadziei i bezsilności, a tłumienie i ukrywanie emocji, zamiast podjęcia próby ich zbadania i omówienia, może sprawić, że zaczną nas mocno przytłaczać.

Stres z powodu finansów, szczególnie jeśli chodzi o długi, został również powiązany ze złym stanem zdrowia fizycznego. Przeprowadzona w 2010 roku metaanaliza ponad sześćdziesięciu artykułów na ten temat potwierdziła istnienie związku pomiędzy długiem a pogorszeniem zdrowia⁸. Badanie (przeprowadzone przez Associated Press-AOL Health Poll w 2008 roku)⁹ skupione na problemach zdrowotnych osób zmagających się ze stresem z powodu finansów wykazało, że ludzie poważnie zadłużeni znacznie częściej niż inni mają wrzody lub problemy z przewodem pokarmowym i bóle głowy / migreny, a także ponad sześć razy częściej cierpią na stany lękowe i depresję. Są również dwa razy bardziej narażeni na zawał serca, a ponad połowa badanych skarżyła się też na wzmożone napięcie mięśniowe i bóle krzyża. Ponadto – co jest zgodne z objawami przewlekłego stresu – dłużnicy mieli problemy z koncentracją i snem oraz denerwowali się bez żadnego powodu.

Stres z powodu finansów, nazywany dalej dla wygody stresem finansowym, rzutuje także na nasze wyniki w pracy. Z raportu Centre for Economics and Business Research wynika, że prawie siedmiu na dziesięciu pracodawców w Wielkiej Brytanii uważa, że wydajność ich pracowników spada, gdy odczuwają ten typ stresu, i w związku z tym 10% pracowników nie stawiało się w pracy (średnio prawie pięć dni w roku)¹⁰. Raport wykazał także, że 18% pracowników zauważyło spadek produktywności wskutek swoich zmartwień finansowych.

Nie ma wątpliwości, że ten związek jest dwustronny: trudności finansowe mogą powodować pogorszenie zdrowia psychicznego, ale zaburzenia psychiczne mogą też wpływać na zdolność do podejmowania racjonalnych i podnoszących samoocenę decyzji finansowych, a także na zdolność do zachowania pracy.

Pieniądze mogą również bezpośrednio lub pośrednio zakłócać harmonię relacji: możemy odkryć, że konflikty finansowe psują niektóre z naszych najważniejszych związków albo że zmartwienia związane z pieniędzmi powodują tak duże napięcie emocjonalne, że stajemy się bardziej spięci, drażliwi, niezdolni do radzenia sobie z uczuciami i komunikacją z bliskimi. Zrozumienie roli, jaką pieniądze odgrywają w naszym umyśle, może pomóc w poprawieniu czegoś więcej niż tylko stan naszego konta bankowego: może polepszyć nasze relacje.

Bogactwo nie gwarantuje szczęścia

Z jednej strony brak pieniędzy jest zagrożeniem dla samopoczucia, ale z drugiej – bogactwo i sukces finansowy nie gwarantują szczęścia. Wiele badań poświęcono próbie ustalenia, czy szczęście rośnie wraz ze wzrostem dochodu lub posiadanym bogactwem. Wyniki są niejednoznaczne, a akademickie dyskusje obfitują w spory o to, czy należy mierzyć „dobrostan subiektywny” (czyli to, jak oceniamy nasze życie), czy „dobrostan doświadczany” (czyli to, jak czujemy się na co dzień). Dowiedziono, że „dobrostan subiektywny” jest bardziej związany z bogactwem niż „dobrostan doświadczany”, co wskazuje, że bogactwo wpływa na ogólne postrzeganie naszego życia, ale na co dzień bogaci wcale nie są szczęśliwsi niż wszyscy inni.

Nie raz tu powtórzę, że jesteśmy złożonymi istotami i z tego względu ocenianie szczęścia za pomocą sztywnego kwestionariusza pytań ma swoje ograniczenia. I chociaż czytanie wniosków psychologów, że stu najbogatszych Amerykanów jest tylko nieznacznie szczęśliwszych niż przeciętny Amerykanin¹¹, niesie nam pewną pociechę i podnosi na duchu, inne badania przeczą tym stwierdzeniom¹².

Moja praktyka i praktyka licznych kolegów po fachu potwierdza, że wielu bogatym trudno jest znaleźć radość i poczucie spełnienia. Jeśli już, to doznają więcej poczucia winy i wstydu z powodu swojego smutku, ponieważ społeczeństwo wpaja nam mylne przekonanie, że więcej pieniędzy uczyni nas szczęśliwszymi. Pieniądze, jeśli na to pozwolimy, mogą pomóc w osiągnięciu szczęścia, ale nie są jego motorem.

Pozwolenie, by pieniądze ułatwiły osiągnięcie szczęścia, wydaje się jednak trudniejsze, niż można sobie wyobrażać. Do pieniędzy możemy podchodzić emocjonalnie, irracjonalnie, nierealistycznie, a nawet oszukiwać samych siebie odnośnie do tego, co mogą nam one dać. Z tych powodów czasami pozwalamy, by stały się źródłem konfliktu lub narzędziem autodestrukcji i dobrowolnego odmawiania sobie różnych rzeczy, a nie narzędziem poprawiającym jakość życia.

Irracjonalne podejście do pieniędzy nie jest nowością

Wprawdzie rozważania o pieniądzach w literaturze psychoanalitycznej są w najlepszym razie skromne (z wyjątkiem uzależnienia od hazardu), ale w dziedzinie finansów behawioralnych od lat bada się wpływ psychologii na rynki finansowe i decyzje finansowe.

Badania w tym polu nauki wykazały, że ludzie mogą podchodzić do pieniędzy w sposób irracjonalny. Na przykład po przyjrzeniu się temu, jak podejmujemy decyzje, stwierdzono, że jesteśmy podatni na pewne tak zwane błędy poznawcze: między innymi „efekt utopionych kosztów”, „efekt zakotwiczenia” i „efekt świeżości” zniekształcają naszą racjonalność i oszukują umysł, prowadząc do podejmowania złych decyzji finansowych.

Z wymienionych wyżej błędów poznawczych rozpatrzmy efekt utopionych kosztów. Wyobraź sobie, że kupiłeś bilety na koncert za 150 funtów i bilety do teatru za 75 funtów, nie zdając sobie sprawy, że oba wydarzenia są zaplanowane na ten sam wieczór. Na które pójść? Możesz wybrać koncert, ponieważ zapłaciłeś za niego więcej. Jednak pieniądze za bilety do teatru są tak czy inaczej stracone – racjonalna osoba będzie patrzeć tylko na przyszłą wartość: które wydarzenie sprawi ci większą przyjemność / satysfakcję? Wydane pieniądze nie powinny być czynnikiem wpływającym na tę decyzję.

Ta książka traktuje jednak nie o skłonności do irracjonalności, z którą to cechą mierzymy się wszyscy, ale o wyposażeniu cię w narzędzia do eksploracji twojego indywidualnego podejścia do pieniędzy na podstawie unikalnej mapy twojego wewnętrznego świata.

Psychoterapeuta pomoże ci dostrzec błąd w twoim rozumowaniu, będzie jednak bardziej zainteresowany tym, dlaczego w ogóle narobiłeś sobie kłopotu (rezerwując dwa wydarzenia na ten sam wieczór). Jeśli zdarza się to często, mogą istnieć powody tych „błędów”. Być może czujesz się winny, że wydajesz pieniądze na siebie, i by uniknąć poczucia winy, podejmujesz decyzje finansowe bez większego zastanowienia (bez sprawdzania dat). Być może twój lęk przed samotnym spędzeniem sobotniego wieczoru (zakorzeniony w trudnościach, jakie miałeś w nawiązywaniu kontaktów z rówieśnikami w latach szkolnych) sprawia, że układasz plany bez głębszego namysłu. A może jest to odzwierciedlenie chaotycznego sposobu bycia, czegoś, co zauważasz w innych sferach swojego życia? Mnie zaś interesuje twój unikalny utrwalony wzorzec emocji, który sprawia, że wciąż powtarzasz pewne matryce myślenia i zachowania.

Poprzez nakierowanie na inny sposób myślenia mam nadzieję wyposażyć cię w nową perspektywę, która pozwoli zbadać twój stosunek do pieniędzy. Pamiętam, jak pewien klient, który zmagał się z lękiem związanym z pieniędzmi, odetchnął głęboko zaraz po tym, jak szczegółowo opowiedział o bolesnych wczesnych wspomnieniach bankructwa rodziców. Po głębokim oddechu zapadła cisza, po czym, patrząc na mnie z nadzieją, zapytał: „Czy to o to chodzi?”. Miał na myśli: „Czy rozwikłaliśmy całą tajemnicę? Czy znaleźliśmy tę właściwą odpowiedź?” – innymi słowy: czy to jedno doświadczenie może tłumaczyć wszystko? Niestety, nigdy nie ma „tego jednego”. Rozumiem czytelników, którzy poczują się rozczarowani, czytając, że prawie nigdy nie ma jednej rzeczy, myśli lub jednego doświadczenia, które wyjaśniłoby naszą metodę postępowania tu i teraz.

To jednak nie sprawia, że poszukiwania źródeł naszego postępowania są mniej wartościowe, i jestem o tym przekonana. Przeciwnie – otwarcie umysłu na inne podejście do pracy ze sobą i refleksji pomoże ci zrozumieć twoją osobowość w wieloaspektowy i wielowymiarowy sposób, który cię wzbogaci (nie tylko w odniesieniu do pieniędzy). Na drodze do osiągnięcia tego celu posłużę się przykładami z życia, z mojej własnej praktyki klinicznej i opublikowanymi przykładami z praktyki klinicznej kolegów, a także będę odwoływać się do postaci publicznych i przedstawicieli kultury popularnej. Kiedy będę czerpać z pracy z moimi klientami, będę robić to w sposób gwarantujący ochronę ich prywatności i bez naruszania mojej przysięgi dochowania tajemnicy.

Dobrostan finansowy i finansowa świadomość emocjonalna

Dobrostan finansowy jest ogólnie opisywany jako zadowolenie z sytuacji finansowej i poczucie jej kontrolowania. Nie jest związany z ilością posiadanych pieniędzy, ale raczej z twoją zdolnością do odczuwania wystarczająco dobrego poziomu kontroli nad sytuacją finansową i poczuciem, że rozumiesz decyzje, które podejmujesz (zamiast działać nieracjonalnie lub wbrew swojemu najlepszemu interesowi). Według Money and Pensions Service (MaPS), niezależnej brytyjskiej organizacji udzielającej bezpłatnych porad finansowych, „dobrostan finansowy polega na poczuciu bezpieczeństwa i kontroli. Chodzi o maksymalne wykorzystywanie posiadanych pieniędzy z dnia na dzień, radzenie sobie z nieoczekiwanymi zdarzeniami i bycie na dobrej drodze do zdrowej przyszłości finansowej. Krótko mówiąc: dobrostan to odporność finansowa, pewność siebie i wiara we własne siły”.

Ogólnie rzecz biorąc, istnieje wiele czynników, które mogą wpływać na nasz dobrostan finansowy. Należą do nich:

Czynniki społeczne i ekonomiczne

Kompetencje finansowe

Czynniki psychologiczne

Wszystkie te czynniki oddziałują na nasz dobrostan finansowy, ponieważ mają wpływ na to, jak pewni siebie i opanowani czujemy się w kwestii naszych finansów. Wpływają również na siebie nawzajem: jeśli nie czujemy się pewni w sprawie finansów, jesteśmy bardziej skłonni do podejmowania złych decyzji finansowych, zatem wpadamy w cykl pogarszającej się sytuacji finansowej i złego zdrowia psychicznego.

Tak więc, mimo że dobrostan finansowy niekoniecznie zależy od ilości pieniędzy, które mamy na koncie, ważna jest nasza odporność finansowa, czyli:

Czy mamy fundusz awaryjny na nieprzewidziane wydatki?

Czy możemy uzyskać do niego dostęp w razie potrzeby, czy też wszystkie nasze oszczędności są zamrożone w aktywach niepłynnych – co oznacza, że nie możemy ich łatwo zamienić na gotówkę, gdyby zaszła taka potrzeba?

Czy zdołamy stanąć na nogi po kłopotach finansowych i utrzymać stabilną sytuację finansową?

Czy zdołamy przetrwać, powiedzmy, szok inflacyjny albo niepowodzenie z konsekwencjami finansowymi?

Na odporność finansową, a zatem także na dobrostan finansowy, mają wpływ nasze zachowania. Jeśli nasza sytuacja jest niestabilna, na pewnym poziomie będziemy o tym wiedzieć, utracimy poczucie kontroli i nie pogodzimy się z sytuacją finansową.

Czynniki społeczne i ekonomiczne

Istnieje wiele czynników społecznych i ekonomicznych, które bezpośrednio lub pośrednio wpływają na nasz dobrostan finansowy, ponieważ decydują o tym, jakie mamy możliwości, świadczą o jakości naszego życia i ogólnym samopoczuciu.

Dorastanie w ubóstwie, a także zmaganie się z długami i bezrobociem są powiązane ze złym zdrowiem psychicznym i fizycznym. Stres i lęk finansowy prowadzą do złych decyzji finansowych: w Stanach Zjednoczonych organizacja FINRA (Investor Education Foundation, założona przez US Financial Industry Regulatory Authority) stwierdziła, że „dorośli doświadczający problemów i stresu finansowego częściej angażują się w kosztowne zachowania finansowe, na przykład branie drogich kredytów i wypłacanie środków z konta emerytalnego” i rzadziej planują emeryturę¹³. Tak więc te czynniki społeczno-ekonomiczne wpływają zarówno na decyzje dotyczące pieniędzy, jak i na to, czy jesteśmy zadowoleni z naszej sytuacji finansowej i czy mamy nad nią kontrolę.

Ale przecież nie mówimy o finansach jako liczbach, mówimy o dobrostanie finansowym, a to zupełnie co innego. Dorastanie w niedostatku niekoniecznie skazuje nas na niski poziom dobrostanu finansowego ani nie doprowadzi do jednego konkretnego podejścia do pieniędzy. Analogicznie dorastanie w bogactwie nie gwarantuje wolności od trosk związanych z pieniędzmi. To po prostu inna i równie złożona konstelacja emocjonalna.

Jeśli dorastałeś w niedostatku, widząc, że twoi rodzice żyją w lęku o pieniądze, jako osoba dorosła możesz odczuwać stały lęk, że zabraknie ci pieniędzy, i żywić przekonanie, że nie masz ich „wystarczająco dużo”, by móc się odprężyć, czuć się bezpiecznie i pewnie w swojej sytuacji finansowej. Zamiast cieszyć się pieniędzmi, możesz je gromadzić „na wszelki wypadek”, uwięziony przez katastroficzne fantazje, które nie pozwalają ci na zadowolenie z posiadania środków na koncie. Działa to też w drugą stronę: jeśli rodzice potrafili radzić sobie z problemami finansowymi, możesz łatwiej znajdować sposoby, by być ogólnie zadowolonym ze swojej sytuacji finansowej, jak najlepiej wykorzystywać to, co masz, wyznaczać realistyczne cele, nie przejmować się zbytnio osiągnięciami innych. Dalej: bogaci, ogólnie rzecz biorąc, mogą odczuwać mniejszy lęk przed znalezieniem się w niepewnej sytuacji finansowej, ale ich dobrostan finansowy może być skażony mnóstwem negatywnych emocji: niepewnością co do umiejętności zarządzania pieniędzmi, jeśli zostały odziedziczone, a nie zarobione; wstydem z powodu posiadania więcej, niż mają inni, jeśli zarabiają więcej niż ich przyjaciele i rodzina; obawami, że je utracą, jeśli ich rodzice zbankrutowali lub ponieśli duże straty finansowe. Nie jest więc tak, że niedostatek = niski poziom dobrostanu finansowego, a zamożność = wysoki poziom dobrostanu finansowego. To twoje doświadczenia mogą stać na drodze do dobrostanu finansowego.

Interesujące jest również zagadnienie przynależenia do klasy społecznej. Status ekonomiczny i poziom wykształcenia, które idą w parze z określoną klasą społeczną, zazwyczaj lokują nas w pewnym przedziale zarobkowania i możliwości; według mnie jednak najciekawsze jest to, jak nasze pochodzenie ukształtowało podejście do pieniędzy i związane z nimi postawy. Czy jesteśmy rozżaleni w związku z pieniędzmi / władzą tych z wyższej klasy społecznej i wstydzimy się naszego niższego statusu, który sprawił, że czujemy się uwięzieni i bezsilni? Jeśli tak, nasz dobrostan finansowy będzie zabarwiony narracją typu „inni zawsze będą mieli więcej” i być może uczuciami rezygnacji i małego wpływu na naszą sytuację. Analogicznie, dorastanie w rodzinie pogardzającej bogactwem i „chciwymi bogaczami” może sprawić, że będziemy bardzo skonfliktowani, jeśli pewnego dnia zaczniemy piąć się po drabinie społecznej: zamiast cieszyć się pieniędzmi (i mieć silne poczucie dobrostanu finansowego), będziemy dręczeni przez poczucie winy i wstyd.

Inne czynniki, które mogą wpływać na nasze odczucia i zachowania związane z pieniędzmi, to stan gospodarki i rynków finansowych (nasza pewność siebie i chęć podejmowania większego ryzyka finansowego w polepszającej się sytuacji gospodarczej może być zupełnie inna niż w środku recesji). Także wiek, etap życia i status związku mogą rzutować na decyzje finansowe i wiarę w odporność finansową (możemy chętnie podejmować ryzyko w młodym wieku i stać się temu niechętni, gdy się starzejemy; możemy być bardziej skupieni na oszczędzaniu we wczesnych latach zatrudnienia, a gdy zbliżamy się do wieku średniego – na wydawaniu).

Ale powtórzę: największy wpływ na nasz dobrostan finansowy mają indywidualne doświadczenia i okoliczności, natomiast czynniki społeczno-ekonomiczne mogą poprawić rozumienie naszego stosunku do pieniędzy, ale go nie wyjaśnią.

Kompetencje finansowe

Kompetencje finansowe mają znaczenie, ponieważ są kluczem do tego, jak pewnie czujemy się w kwestii podejmowanych przez nas decyzji finansowych. Wpływają również na rozsądne zachowania finansowe. Dokonywanie wyborów, które są sprzeczne z naszym najlepszym interesem finansowym, nie musi mieć korzeni w głębokich problemach emocjonalnych, ale może wynikać ze zwykłego analfabetyzmu finansowego.

Statystyki dotyczące wiedzy finansowej, zarówno na świecie, jak i w Wielkiej Brytanii, są rozczarowujące:

W Unii Europejskiej tylko około połowy dorosłych ma kompetencje finansowe¹⁴.

W każdym kraju istnieje luka w kompetencjach między mężczyznami i kobietami: gdy agencja ratingowa Standard and Poor przeprowadziła duże badanie w 93 krajach, okazało się, że różnica w poprawnych odpowiedziach między mężczyznami i kobietami wynosiła ponad pięć punktów procentowych.

W USA jeden na trzech nastolatków nie zna różnicy między kartą kredytową a debetową¹⁵.

W badaniu OECD obejmującym 33 kraje jedna czwarta dorosłych nie potrafiła obliczyć, ile reszty powinni otrzymać w sklepie (odsetek ten wzrasta do około jednej trzeciej między innymi w Hiszpanii, Anglii i we Włoszech)¹⁶.

44% dorosłych w Wielkiej Brytanii twierdzi, że byliby w znacznie lepszej sytuacji finansowej, gdyby nauczyli się podstawowych umiejętności zarządzania pieniędzmi, na przykład planowania wydatków¹⁷.

Zarówno w Stanach Zjednoczonych¹⁸, jak i w Wielkiej Brytanii¹⁹ trzech na czterech nastolatków chciałoby mieć lepszą edukację w zakresie zarządzania finansami.

13% rodziców w Stanach Zjednoczonych stwierdziło, że ich rodzice w ogóle nie rozmawiali z nimi o pieniądzach²⁰, a w Wielkiej Brytanii nawet dziś mniej niż połowa rodziców otwarcie rozmawia ze swoimi dziećmi o pieniądzach (dane statystyczne nie różnią się w zależności od dochodów gospodarstwa domowego)²¹.

W Wielkiej Brytanii tylko 67% dorosłych posiada kompetencje finansowe²².

Na poziomie globalnym (ale także w krajach wysoko rozwiniętych) osoby, które mają kompetencje finansowe i potrafią określić, co naprawdę leży w ich najlepszym interesie finansowym, stanowią mniejszość. Liczby są zatrważające i wskazują na pilną potrzebę wprowadzenia lepszej edukacji finansowej.

Konsekwencje są ogromne. Wiedza finansowa ma wpływ na gospodarkę i nasze wyniki finansowe. Oddziałuje na naszą zdolność do generowania bogactwa i odzyskiwania równowagi po wstrząsach finansowych. Jest powiązana z posiadaniem większych oszczędności i majątku, planami emerytalnymi i lepszym zarządzaniem długami, a poza tym sprawia, że człowiek jest mniej skłonny do beztroskiego i kosztownego korzystania z kart kredytowych²³. Oczywiście wiedza finansowa wpływa także na nasz dobrostan finansowy i zdrowie psychiczne, ponieważ jej brak powoduje niepewność, podkopuje poczucie bezpieczeństwa i rodzi lęki związane z decyzjami finansowymi. Badacze stresu finansowego odkryli, że im wyższy poziom kompetencji finansowych, tym mniejszy lęk finansowy²⁴. Wiedza daje pewność siebie i przyczynia się do poczucia kontroli i możliwości wyboru. W praktyce pozwala również na podejmowanie lepszych decyzji.

Czynniki psychologiczne

Budowanie finansowej świadomości emocjonalnej

Na poczucie pewności siebie i kontroli nad finansami wpływa wiele czynników psychologicznych, z których omówię szczegółowo tylko kilka. Złożona sieć czynników emocjonalnych (pragnienia, lęki, mechanizmy obronne, konflikty wewnętrzne, przekonania), doświadczenia z przeszłości (wyuczone lekcje na temat tego, co oznaczają pieniądze, odziedziczone przekonania i doświadczenia, na przykład traumy finansowe i skłonność do ruchliwości społecznej), a także nasza osobowość i procesy psychiczne (to, jak doświadczamy otaczającego nas świata) determinują nasze decyzje finansowe i to, jak się z nimi czujemy.

Moim celem w tej książce jest wzmocnienie tego, co nazywam „świadomością emocji związanych z finansami” (w skrócie: „finansową świadomością emocjonalną”): świadomości elementów psychologicznych, które kierują twoimi odczuciami i zachowaniami związanymi z pieniędzmi i kształtują je. Zapewne stwierdzisz, że wiele z nich może wyrastać z minionych doświadczeń, niekiedy nawet tych z okresu dzieciństwa, a często również z doświadczeń zupełnie niezwiązanych z pieniędzmi. Możesz odkryć, że twoja trudność w dojściu do porozumienia z partnerem biznesowym w rzeczywistości wynika z dawnych relacji z rodzeństwem, przypomnianych przez to partnerstwo. Albo że twoje pragnienie finansowania wakacji dla dzieci ma swoje korzenie w strachu przed rozstaniem z nimi, z czym miałeś problem w przypadku własnych rodziców. Albo że twój zwyczaj równego dzielenia wydatków co do grosza wynika z głęboko zakorzenionego strachu przed wykorzystaniem.

Nie zamierzam odzierać decyzji finansowych z emocji. Czy możemy podpisać dokumenty hipoteczne bez odczuwania niepokoju, a nawet strachu? Czy możemy zainwestować w nasze pierwsze przedsięwzięcie bez obaw i ekscytacji? Czy możemy po raz piąty ratować finansowo nasze dziecko / partnera bez odczuwania złości? Odpowiedź na wszystkie te pytania brzmi „prawdopodobnie nie”, ponieważ wiele decyzji finansowych budzi emocje. W posiadaniu finansowej świadomości emocjonalnej chodzi o zdolność do większego rozumienia uczuć, które stoją za twoimi decyzjami finansowymi, dzięki czemu możesz podejmować takie decyzje, których jesteś pewny. Innymi słowy: podczas podejmowania decyzji będziesz mógł wykorzystać swoje uczucia, zamiast ślepo się nimi kierować. Nieuchronnie przyczyni się to do większego dobrostanu finansowego.

Czasami negatywne uczucia są naturalną reakcją na trudną decyzję finansową, a nie oznaką, że podjąłeś złą decyzję. Możemy odczuwać:

Wstyd, jeśli postanowimy dać mniej niż wszyscy inni w czasie zrzutki na prezent.

Wyrzuty sumienia, jeśli zafundujemy sobie masaż albo droższą niż zwykle restaurację.

Frustrację, jeśli powstrzymamy się od kupna czegoś, czego pragniemy, by zaoszczędzić na większy cel finansowy.

Niepokój, jeśli zaciągamy pożyczkę na założenie firmy.

Negatywne emocje nie zawsze oznaczają, że dokonaliśmy złego wyboru. Weźmy zrzutkę na prezent: dawanie mniej niż inni może wywołać wstyd, ale dawanie więcej, niż możemy sobie pozwolić, może wywołać żal, a nawet urazę. Dlatego też nie ma „właściwego” wyboru, który uwolni nas od wszystkich negatywnych emocji. Chodzi o to, by jasno określić powody dokonanego wyboru (zamiast działać impulsywnie, pod presją, bez oceniania konsekwencji), a następnie poradzić sobie z wadami wyboru, którego ostatecznie dokonujemy. Problemy pojawiają się wtedy, gdy emocje zaciemniają nasz osąd i wchodzą w drogę zrozumieniu, co jest dla nas najlepsze.

Weźmy na przykład Jonathana, który dostaje awans i wydaje całą premię na luksusowe wakacje. Czy to zły wybór? Cóż, odpowiedź brzmi: to zależy. Kluczowym czynnikiem jest to, czy Jonathan przemyślał powody swojej decyzji, czy też działał impulsywnie, pod wpływem emocji. W pierwszym scenariuszu jest tak podekscytowany otrzymaniem długo oczekiwanej premii, że bez namysłu rezerwuje luksusowe wakacje. Jednak po powrocie z wakacji zaczyna mu doskwierać poczucie winy. Gdyby nie „przepuścił” premii na wakacje, byłby o krok bliżej wpłacenia zaliczki na mieszkanie, które miał na oku... poczucie winy, żalu i smutku przejmują kontrolę.

W drugim scenariuszu Jonathan poświęca czas, by rozważyć wady i zalety swojej decyzji: tak, wyjazd na luksusowe wakacje spowoduje odroczenie wpłaty zaliczki za mieszkanie. Może będzie musiał dłużej poczekać, by zgromadzić dość pieniędzy, albo poprosić rodzinę o pomoc finansową. Jednak te luksusowe wakacje są czymś, o czym marzył od najmłodszych lat. Wychowany w rodzinie robotniczej z zazdrością patrzył na jeżdżące za granicę dzieci ze szkoły. Pragnął, by pewnego dnia było go stać na wymarzone wakacje, i z myślą o tej nagrodzie ciężko pracował w swojej pierwszej pracy. Teraz dzięki tej ciężkiej pracy może spełnić swoje marzenie. Rozumie, że z czegoś musi zrezygnować, i wybiera to, co jest dla niego ważniejsze. Cieszy się wakacjami bez poczucia winy czy żalu.

Ten sam wybór, ale zupełnie inne procesy decyzyjne. Co ważniejsze, także zupełnie inne wyniki emocjonalne: te ostatnie zwiększają dobrostan finansowy Jonathana, ponieważ jeśli nawet będzie w tej samej sytuacji finansowej, pozwolił sobie na to, by cieszyć się pieniędzmi, i dokonał wyboru, z którym jest w zgodzie.

Każdy wybór wiąże się z rezygnacją z czegoś, a gdy zdajemy sobie z tego sprawę, łatwiej nam przeboleć stratę i skupić się na tym, co zyskujemy. Jeśli damy sobie szansę na przemyślenie wyborów i opłakanie nieuniknionych strat, zwiększymy prawdopodobieństwo tego, że będziemy cieszyć się tym, co wybraliśmy. Jest to również okazja, by pomyśleć o sposobach zminimalizowania złych stron naszego wyboru – jakie alternatywy dla odłożenia zakupu mieszkania ma Jonathan? W „scenariuszu impulsywnym” prawdopodobnie cieszył się wakacjami, jednocześnie próbując uniknąć poczucia winy, które czaiło się w tle z powodu półświadomej myśli, że mógł te pieniądze przeznaczyć na mieszkanie. Po powrocie z wakacji rzeczywistość wyboru uderzyła go z pełną siłą. Dokonywanie wyborów z finansową świadomością emocjonalną daje nam poczucie jasności odnośnie do tego, co ma na nie wpływ, lepiej uwidacznia ewentualny wstrząs emocjonalny (jesteśmy mniej skłonni dać się zaskoczyć naszym uczuciom po podjęciu decyzji, jeśli pomyśleliśmy o nich z wyprzedzeniem), a także zwiększa naszą kontrolę nad uczuciami.

Dobrostanu finansowego nie da się zmierzyć. Nie ma żadnych wskaźników, które określałyby, kiedy wydawanie pieniędzy przeradza się w rozrzutność, kiedy kilka przyjemnych wieczorów pokerowych ze znajomymi staje się uzależnieniem od hazardu lub kiedy ostrożność w kwestii pieniędzy przeradza się w małostkowość. Istnieją jednak pewne wskazówki, przy czym niektóre z nich mają charakter emocjonalny. Dotarcie do naszych emocji może nas ostrzec, że przekroczyliśmy pewną granicę: na przykład rosnące poczucie winy mówi nam, że coś w naszym zachowaniu wydaje się nie w porządku. Coś, co braliśmy za nawyk, który mogliśmy kontrolować, jakby wymknęło się spod kontroli. Oczywiście odwrotna sytuacja nie zawsze jest prawdziwa: jeśli jesteśmy przekonani, że nie ma nic złego w autodestrukcyjnym zachowaniu, może po prostu nie dopuszczamy do siebie faktów.

Fakty mogą mówić głośniej niż słowa: duże lub powtarzające się zadłużenie na karcie kredytowej albo straty poniesione w grach hazardowych mogą być sygnałem ostrzegawczym, że coś wymaga uwagi. Na istnienie problemu mogą wskazywać również zachowania: unikanie rozmów o pieniądzach, kłamstwa i sekrety ukrywane przed bliskimi oraz przypadkowe niekonsekwencje mogą sygnalizować, że nie czujemy się komfortowo z naszymi finansami.

Znaki świadczące, że warto zbadać problem, mogą być w zasięgu ręki, tuż pod powierzchnią: mogłeś otrzymać komunikaty bezpośrednie lub pośrednie od innych („Dlaczego tak bardzo przejmujesz się kilkoma funtami?”; „Dlaczego wyłączasz się z każdej rozmowy o pieniądzach?”; „Nie widzisz, do czego prowadzi cię twoje podejście do pieniędzy?”). Wiesz, jakie sekrety ukrywasz (może odcinasz metki nowych rzeczy, zanim twój partner / przyjaciel / rodzic zauważy, że byłeś na zakupach, albo odkładasz powiadomienie partnera o spadku po dalekim krewnym); wiesz, co chciałeś ocenzurować ostatnim razem, gdy rozmowa zeszła na pieniądze („Dlaczego musiałem wygadać się o premii mojemu przyjacielowi, który właśnie mi powiedział, że jej nie dostał?”). Może zauważyłeś, że znacznie bardziej ostrożnie / przesadnie / niechętnie ryzykujesz niż większość znanych ci osób. Chodzi tu nie o przypisywanie cech patologicznych różnicom, ale o to, by pomóc ci stać się bardziej samoświadomym i zadać pytanie: o co w tym chodzi?

* * *

Bez finansowej świadomości emocjonalnej możemy czuć się uwięzieni w działaniach i uczuciach, które wydają się niemożliwe do zmiany. „Bez względu na to, ile pieniędzy zarabiam, wciąż czuję się niezadowolony i pragnę więcej”. „Nie mogę przestać kłócić się z partnerem / rodzeństwem / rodzicami o pieniądze”. „Ciągle odczuwam niepokój o pieniądze”. Za wszystkimi tymi bardzo powszechnymi stwierdzeniami skrywa się pragnienie, żeby coś się zmieniło, lecz by dokonać zmiany, należy uporać się z siłą przeciwdziałającą: coś zrozumieć, rozwiązać konflikt, przeanalizować jakieś uczucie. Na ogół potrafimy zidentyfikować i pokonać te emocjonalne przeszkody, ale czasami potrzebujemy pomocy, by to zrobić.

Zamierzam pomóc ci w zastanowieniu się nad tym, jak poprzez pieniądze wyrażasz swoje pragnienia, lęki i wewnętrzne konflikty oraz w jaki sposób twoje wczesne doświadczenia, nawet te niedotyczące finansów, mogły wpłynąć na zachowania i uczucia związane z pieniędzmi.

W tej książce poruszę liczne zachowania związane z pieniędzmi, ale nie wszystkie. Nie omówię szczegółowo na przykład hazardu ani podejmowania ryzyka finansowego, ponieważ o tych zagadnieniach traktuje wiele książek (naukowych i nienaukowych); skupię się na tych aspektach naszego związku z pieniędzmi, którym poświęcono mniej analitycznych przemyśleń i uwagi. Pozwolę sobie jednak zauważyć, że wiele tematów poruszonych w tej książce może nam pomóc zrozumieć hazard (np. masochizm, pragnienie magicznej transformacji, buntowniczość, poszukiwanie sprawiedliwości i zadośćuczynienia).

1. S. Freud, On Beginning Treatment (Further Recommendations on the Technique of Psychoanalysis), [w:] S. Freud, The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, red. J. Strachey, t. 12, Londyn 1958, s. 121–144.

2. Press Release, Religion, sex and politics? The M word is Britain’s biggest taboo, YouGov research commissioned by Lloyds, 2019, https://www.lloydsbankinggroup.com/assets/pdfs/media/press-releases/2019-pressreleases/lloyds-bank/ lloyds-bank--the-m-word-press-release_final.pdf (dostęp: 30.11.2023).

3. T. Loudenback, A survey of 2,000 Americans found they’re more likely to talk about politics and relationships with their friends than money, „Business Insider” 2021, https://www.businessinsider.com/data-americansdont-talk-about-money-with-friends-2021-6?r=US&IR=T. (dostęp: 06.02.2024).

4. J. Hillman, A Contribution to Soul and Money, [w:] R.A. Lockhart i in., Soul and Money, Dallas 1982.

5. Press Release, Religion, sex and politics?..., dz. cyt. (dostęp: 30.11.2023).

6. Money and Pensions Service, Shame, Burden, and Upbringing: Why 29 Million UK Adults Don’t Feel Comfortable Talking About Money Despite Feeling Worried About It, 2020, https://www.moneyandpensionsservice.org.uk/2020/11/11/shame-upbringing-andburdening-others-why-29-million-uk-adults-dont-feel-comfortable-talkingabout-money-despite-feeling-worried-about-it/ (dostęp: 07.12.2023).

7. Badanie dla portalu Nudge, Global Financial Wellbeing, 2023, https://www.nudge-global.com/resources/news-blog/financial-wellbeing/global-financialwellbeing-research-2023/ (dostęp: 06.02.2024).

8. T. Richardson, P. Elliott, R. Roberts, The Relationship Between Personal Unsecured Debt and Mental and Physical Health: A Systematic Review and Meta-Analysis, „Clinical Psychology Review” 2013, 33(8), s. 1148–1162, https://doi.org//10.1016/j.cpr.2013.08.009 (dostęp: 09.02.2024).

9. AOL Health Poll, Credit Card/Debt Stress Study, „Associated Press” 2008, http://surveys.associatedpress.com/data/SRBI/AP-AOL%20Health%20Poll%20Topline%20040808_FINAL_debt%20stress.pdf (dostęp: (06.02.2024).

10. Raport CEBR dla Aegon, Financial wellbeing and productivity in the workplace, CEBR, 2021, https://cebr.com/wp-content/uploads/2022/03/Financial-Wellbeing-report-v1.2-1.pdf (dostęp: 06.02.2024).

11. Wypowiedź psychologa Eda Dienera, [cyt. za:] D.G. Myers, Faith, Medicine, and Well-being, s. 100, https://davidmyers.org/uploads/WealthAndWellBeing_Faith_Medicine.pdf (dostęp: 01.12.2023).

12. Zob. np. M. Killingsworth, Experienced well-being rises with income, even above $75,000 per year, red. T.D. Wilson, „Proceedings of the National Academy of Science” 2021, 118 (4), https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2016976118 (dostęp: 06.02.2024).

13. A. Hasler, A. Lusardi, O. Valdes, Financial Anxiety and Stress Among U.S. Households, Global Financial Literary Excellence Center z Investor Education Foundation 2021, https://gflec.org/wp-content/uploads/2021/04/Anxiety-and-Stress-Report-GFLECFINRA-FINAL.pdf (dostęp 06.02.2024).

14. L. Klapper, A. Lusardi, P. van Oudheusden, Financial Literacy Around the World, Global Financial Literary Excellence Center 2015, https://gflec.org/wp-content/uploads/2015/11/3313-Finlit_Report_FINAL-5.11.16.pdf (dostęp: 06.02.2024).

15. Według badania Greenlight Financial Technology, [cyt. za:] F. Oliveros, 3 in 4 Teens Lack Knowledge and Confidence in Personal Finance, „Value Penguin” 2021, https://www.valuepenguin.com/news/teenager-finance-knowledge-2021 (dostęp 06.02.2024).

16. A. Bhutoria, J. Jerrim, A. Vignoles, The financial skills of adults across the world. New estimates from PIAAC, 2018, https://johnjerrim.com/piaac/ (dostęp: 06.02.2024).

17. Sondaż wśród 4000 dorosłych przeprowadzony przez Opinium on behalf of the Centre for Social Justice, a think-tank, [cyt. za:] C. Barrett, Half of UK adults need „urgent help” managing their money, „Financial Times” 2022, https://www.ft.com/content/b54d48e8-e82a-4734-bb3d-d548aa19d2d0 (dostęp: 06.02.2024).

18. Sondaż OnePoll wśród 2000 amerykańskich rodziców z dziećmi w wieku 8–14 lat, [cyt. za:] Ch. Melore, Are you financially literate? Most parents wish they knew more about money growing up, „StudyFinds” 2021, https://studyfinds.org/financially-literate-most-parents-wish-they-knew-moreabout-money-childhood/ (dostęp: 06.02.2024).

19. Young Persons Money Index 2021–2022, London Institute of Banking i Finance 2022, https://www.libf.ac.uk/docs/default-source/financialcapability/young-persons-money-index/young-persons-money-index-202122-final.pdf (dostęp: 06.02.2024).

20. Sondaż OnePoll wśród 2000 amerykańskich rodziców z dziećmi w wieku 8–14 lat, [cyt. za:] Ch. Melore, Are you financially…, dz. cyt. (dostęp: 06.02.2024).

21. Beat the blues by focusing on financial wellbeing, Money and Pensions Services 2022, https://moneyandpensionsservice.org.uk/2022/01/17/beat-the-blues-by-focusing-on-financial-wellbeing/#:~:text=The%20Financial%20Wellbeing%20Survey%20is%20a%20nationally%20representative,Money%20and%20Pensions%20Service%20%28MaPS%29%20by%20Critical%20Research (dostęp: 06.02.2024).

22. A. Thompson, How can government and business improve the UK’s financial literacy?, Confederation of British Industry 2022, https://www.cbi.org.uk/articles/how-can-government-and-business-improve-the-uk-sfinancial-literacy/(dostęp: 06.02.2024).

23. Zob. A. Lusardi, Financial literacy and the need for financial education: evidence and implications, „Swiss Journal of Economics and Statistics” 2019, t. 155, https://sjes.springeropen.com/articles/10.1186/s41937019-0027-5 (dostęp: 09.02.2024).

24. Zob. A. Hasler, A. Lusardi, O. Valdes, Financial Anxiety and Stress…, dz. cyt., https://gflec.org/wp-content/uploads/2021/04/HighlightsPage-Financial-Anxiety-and-Stress.pdf?x67582 (dostęp: 06.02.2024).

ROZDZIAŁ 1

Jak minione doświadczenia wpływają na nasz stosunek do pieniędzy

Pieniądze jako symbol

Pieniądz jest potężnym symbolem. Symbol jest czymś, co istnieje w świecie konkretów i zarazem reprezentuje w naszym umyśle coś niekonkretnego. Używamy symboli cały czas, by przekazać znaczenie zrozumiałe dla ogółu: obrączki ślubne symbolizują zobowiązanie między dwojgiem ludzi, symbol serca może reprezentować miłość, biała flaga jest znakiem poddania się, krzyż symbolizuje chrześcijaństwo. Ale poza ogólnie uznawanym znaczeniem symboli istnieje również przypisane im znaczenie emocjonalne. To właśnie ten element powoduje, że zgubienie obrączki ślubnej, spalenie flagi itp. sprawia nam dużą przykrość. Nie tylko straciliśmy / zniszczyliśmy przedmiot, ale też odczuwamy to jako przygnębiające / groźne z powodu tego, co on reprezentuje.

Symboliczne znaczenie przedmiotu może być zrozumiałe dla wielu ludzi, ale jego znaczenie emocjonalne bywa bardzo osobiste. Gdybyśmy zapytali grupę osób, co oznacza flaga, wszyscy mogliby się zgodzić, że symbolizuje kraj. Jednak flaga może mieć inny wydźwięk emocjonalny i psychologiczny dla każdej osoby. Skierowane do przechodniów w Stanach Zjednoczonych pytanie: „Co dla ciebie oznacza flaga amerykańska?”, przyniosło szeroki wachlarz odpowiedzi: wolność, władzę, możliwości, ale są też tacy, którzy (z powodu historii kraju lub własnych doświadczeń) kojarzą ją z imperializmem lub rasizmem²⁵. Flaga może przywołać niepokojące wspomnienia u weterana wojennego i wzbudzić pociechę i nostalgię u Amerykanina mieszkającego za granicą.

Symbolem może być cokolwiek, jeśli tylko wiąże się z tym znaczenie. Psychoanalityk Donald Winnicott zauważył, że jednym z pierwszych symboli, których używamy w życiu, jest „przytulanka” (lub „obiekt przejściowy” w terminologii psychoanalitycznej), ponieważ łączy osobiste znaczenie z obiektem istniejącym w świecie²⁶. Kocyk / pluszowa zabawka / smoczek symbolizują wygodę i wypełniają przestrzeń, która powoli tworzy się między matką a dzieckiem w wyzwaniu rozwojowym dziecka, jakim jest rozłąka. Przytulanka przyjmuje zatem znaczenie przypisane jej przez dziecko, znaczenie psychologiczne i emocjonalne.

Pieniądze są wprost nasycone znaczeniami. Ich ogólne znaczenie jako środka wymiany jest powszechnie akceptowane, natomiast znaczenie psychologiczne i emocjonalne jest różnorodne i unikalne dla każdego z nas. To, co pieniądze zaczynają reprezentować w naszym umyśle (i co nieuchronnie wpływa na sposób, w jaki ich używamy), jest konsekwencją naszych doświadczeń życiowych. Nie będę wnikać w historię waluty i pieniędzy, ale zachęcę cię do zagłębienia się w swoją własną historię, by odkryć wskazówki na temat tego, co ten obiekt reprezentuje w twoim umyśle. Co dla ciebie oznaczają pieniądze?

Różnorodność znaczeń przypisywanych pieniądzom jest odzwierciedleniem różnorodności przeżytych doświadczeń i naszego świata wewnętrznego. Na podejście do pieniędzy mają wpływ przeszłe doświadczenia, wychowanie i to, co czujemy do samych siebie. Pieniądze oznaczają różne rzeczy dla różnych osób i możemy ich używać (i nadużywać), by wyrażać nieświadome emocje dotyczące siebie lub innych. Pieniądze mogą reprezentować:

Bezpieczeństwo, które mamy lub chcemy osiągnąć.

Władzę, którą sprawujemy nad innymi lub która jest używana jako broń do kontrolowania nas albo ograniczania naszej wolności.

Wolność w dążeniu do możliwości, do korzystania z życia, do opuszczenia toksycznego związku.

Poczucie własnej wartości dla tych, których konto bankowe musi mieć określone zasoby, by oni sami mogli poczuć się „wartymi” uwagi, szacunku lub miłości.

Sprawiedliwość, gdy poprzez wynagrodzenie, spadek, sposób dzielenia rachunków z naszymi współlokatorami szukamy potwierdzenia, że nie będziemy wykorzystywani.

Ale także wiele innych: zepsucie moralne, męskość, prestiż, miłość…

Weźmy na przykład Francescę i Isabel, które chciały wystąpić o podwyżkę, ale nie potrafiły tego zrobić, każda z zupełnie innych powodów. Francesca robiła karierę w marketingu. Zdawała sobie sprawę ze swoich osiągnięć, a nawet odczuwała dumę, patrząc na swój rozwój zawodowy. Już od jakiegoś czasu wiedziała, że zarabia zbyt mało w porównaniu z innymi osobami na tym samym stanowisku w tej samej firmie, a także w porównaniu z zarobkami na tym stanowisku w innych firmach. Pomimo tej wiedzy Francesca nie mogła się zmusić, żeby prosić o więcej. Myśl o spotkaniu z szefem i rozpoczęciu rozmowy o wynagrodzeniu napawała ją niepokojem i strachem. Czytanie porad i strategii dotyczących negocjacji płacowych nie pomogło. Musiałyśmy zrozumieć, dlaczego Francesce trudno było prosić o to, na co, jak wiedziała, zasługuje.

Francesca dorastała pod opieką bardzo porywczej i krytycznej matki. Matka odczuwała rozgoryczenie przez to, że zrezygnowała z pracy, by wychowywać dzieci, a ojciec był przeważnie nieobecny, bo często podróżował służbowo. Ponieważ dorastała w takim, a nie innym domu, Francesca, chociaż na pewnym poziomie potrafiła dostrzec swoje osiągnięcia, na innym zawsze czuła się „niezasługująca” czy „niewystarczająco dobra”, a przy tym „zbyt roszczeniowa”. Podczas terapii musiałyśmy dogłębnie zrozumieć tę jej część, przepracować gniew i rozczarowanie z powodu nieposiadania bardziej wspierających rodziców, a także pomóc jej w ocenie rzeczywistości i zastąpić jej narrację „nie jestem wystarczająco dobra”. Spojrzenie na ukrytą w niej „krytykowaną dziewczynkę” pomogło jej zrozumieć problem i lepiej sobie z nim poradzić, mogła więc podejść do rozmowy o wynagrodzeniu z dorosłą częścią siebie, świadoma tego, że jest wykwalifikowaną i sprawną pracownicą, która zasługuje na podwyżkę, a nie „roszczeniową dziewczynką”.

Proszenie o podwyżkę było trudne również dla Isabel. Ona też miała kłopot z wystąpieniem o to, co uważała za uczciwą pensję, ale okazało się, że jej paraliż był związany z panującym w jej rodzinie przekonaniem, że „chciwość jest zła”, a pieniądze są „brudne”. Wychowana w rodzinie szczycącej się skromnością i ciężką pracą, Isabel wyniosła z niej przesłanie, że należy być zadowolonym i wdzięcznym za to, co się ma, a nie niezadowolonym i tym samym „zbyt chciwym”. Na pewnym poziomie Isabel szanowała wartości rodzinne i naprawdę chciała żyć zgodnie z nimi. Jednak potrzebowała pomocy w sformułowaniu własnej wersji tych wartości, dokonywaniu własnych wyborów dotyczących tego, co jest ambicją, a co chciwością, co jest sprawiedliwe, a co niewdzięczne. Werbalizacja tego dylematu i przepracowanie związanych z nim niuansów pomogły jej przejść od ogólnego poczucia niepokoju i winy do bardziej pewnej postawy, umożliwiającej jej wystąpienie z prośbą o zasłużoną i rozsądną podwyżkę.

Niewłaściwe zarządzanie finansami lub trudności emocjonalne związane z pieniędzmi można zatem lepiej zrozumieć, jeśli dotrzemy do głębokich problemów emocjonalnych, które się za nimi kryją. Posiadanie finansowej świadomości emocjonalnej polega na wglądzie w pragnienia, tęsknoty lub lęki wyrażane za pomocą pieniędzy i na zdawaniu sobie sprawy z uczuć, które kierują naszymi decyzjami finansowymi.

Kiedy będziemy wspólnie pracować nad zwiększeniem tej świadomości, przeprowadzimy psychologiczne śledztwo w sprawie pieniędzy i nieuchronnie wrócimy do wczesnych doświadczeń. Będzie się tak działo nie dlatego, że nasze pragnienie posiadania pieniędzy zaczyna się w dzieciństwie, ale dlatego, że niektóre z pragnień, które łączymy z ich symbolicznym znaczeniem, są pragnieniami wczesnymi. Psychoanalityk Lesley Murdin pisze: „Pragnienie pieniędzy nie jest infantylne. Małe dziecko może pragnąć władzy, kontroli [...], miłości, ale nie pragnie pieniędzy. Dorosły, ze swoją całą złożonością, zaczyna rozumieć, że pieniądze symbolizują wiele z tego, czego chce lub myśli, że chce”²⁷. Możemy znaleźć korzenie obecnych zachowań związanych z pieniędzmi w przeszłych doświadczeniach, ponieważ wielu z nas ma nadzieję, że pieniądze zaspokoją pragnienia, które istniały, zanim dowiedzieliśmy się, czym w ogóle są pieniądze. Pieniądze często stają się substytutem pragnień emocjonalnych i jeśli zrozumiemy, co dla nas oznaczają, możemy podejmować bardziej świadome decyzje.

Ze względu na bagaż emocjonalny, który czasami niosą ze sobą pieniądze, mogą one również przeszkadzać w relacjach z ludźmi. Mogą być tematem, który wzbudza emocje, ale też przypominać pole minowe, ponieważ pozwoliliśmy, by stały się symbolem (lub językiem) czegoś więcej niż tylko finansów. Innymi słowy: możemy używać pieniędzy, by wyrażać nieuświadomione uczucia do innych osób lub relacji. Jednakże komunikat przekazywany językiem pieniędzy jest niejasny i może wpędzić ludzi w niekończący się, niemożliwy do rozwiązania konflikt. Po co dopuszczać pieniądze do głosu? Czy nie lepiej zrozumieć, jakie emocje uzewnętrzniamy za ich pomocą?

Ludzie mają różne poglądy na temat tego, co oznaczają pieniądze i jak powinny być wykorzystywane: to, co jedna osoba uzna za przesadę, dla drugiej może być ostrożnością; to, co dla jednej osoby jest uczciwe i rozsądne, drugiej wyda się niesprawiedliwe i tym samym nierozsądne. Jeśli niedawno byłeś na randce, podejrzewam, że dość długo zastanawiałeś się, co będzie, gdy dojdzie do płacenia rachunku. Czy ta druga osoba ceni równouprawnienie i będzie chciała zapłacić połowę? A może ma nadzieję albo nawet oczekuje, że zafundujesz jej posiłek? Propozycja uiszczenia zapłaty może być postrzegana jako rycerskość, hojność, „gra o władzę”, chęć sprawowania kontroli albo uprzejmość. Oczekiwanie, że ty stawiasz, może być postrzegane jako uległość lub roszczeniowość. Tego po prostu nie wiadomo z góry. Próby odgadnięcia, jakie podejście do pieniędzy ma druga osoba i jak zostanie zinterpretowane nasze działanie, mogą wydawać się polem minowym. Rachunek leży na stole, jest niezręcznie. W takich sytuacjach często pojawiają się wstyd i uczucie bezbronności, prawdopodobnie dlatego, że nie ma łatwego sposobu, by uniknąć ujawnienia (przynajmniej częściowo) niektórych naszych poglądów na temat tego, jakie rozwiązanie sytuacji wybrać.

Pytanie „Dzielimy się?” sugeruje, że nie mamy zamiaru płacić za całość. Zbyt długie czekanie na ruch drugiej osoby może zostać zinterpretowane jako niechęć do zapłacenia jakiejkolwiek części rachunku. Rachunek, podobnie jak wszystko inne, co następuje po pierwszej randce, pozwala uczestnikowi powoli ujawniać wartości i poglądy przy jednoczesnym „odkrywaniu” drugiej osoby i robić to z nadzieją, że jej nie urazi ani nie straci jej zainteresowania w wyniku tego, czego się o nim dowie. Czy oboje uczestnicy randki będą w stanie wzajemnie zrozumieć i zaakceptować różnice między nimi? Czy te różnice da się pogodzić? Pieniądze są tylko jednym z wielu obszarów, w których pary stają w obliczu tego problemu.

Paola (którą przedstawię bardziej szczegółowo w rozdziale 8) dorastała pod opieką bardzo kontrolujących rodziców. Ich kontrola obejmowała również sferę pieniędzy i Paola w przeciwieństwie do swoich rówieśników nie dostawała kieszonkowego, nie mogła więc sobie pozwolić na uczestniczenie w planach towarzyskich. Lata później, podczas pierwszych randek z przyszłym mężem, nie chciała się zgodzić, by zafundował jej bilet do kina. „Pójdziemy do kina, kiedy będzie mnie na to stać”, mówiła mu. Dla niej było to lepsze rozwiązanie niż wyrażenie zgody, by zapłacił za nią. Dlaczego? W jej przypadku osiągnięcie niezależności finansowej i samodzielności stało się tak ważne i powiązane z jej poczuciem wolności, że pozwolenie mu na kupno biletu dla niej wywołałoby bolesne i niepokojące poczucie, że ktoś inny ma kontrolę nad jej rozrywkami. Dla Paoli coś, co w związku jest akceptowane jako zwykły i miły gest, wiązało się z traumatycznymi wydarzeniami z przeszłości. Nie zamierzała pozwolić, by kontrola wyrażana w przeszłości za pomocą pieniędzy stała się elementem jej przyszłego związku z tym mężczyzną.

U większości ludzi wyrażanie uczuć za pomocą pieniędzy z reguły jest subtelne i często nieświadome. Możemy nie zdawać sobie sprawy, że poprzez pieniądze odgrywamy interpersonalną dynamikę zależności, współpracy i równości, zwłaszcza jeśli w grę wchodzi zdrowa relacja, która nie budzi niepokoju i dlatego nie wymaga naszej uwagi.

Z mojego doświadczenia wynika, że to, co robimy z pieniędzmi, jak je interpretujemy, rozmawiamy o nich, szukamy ich lub unikamy, zaprzeczamy im lub je potępiamy, jest uwarunkowane naszą przeszłością, a nie tylko doświadczeniami związanymi bezpośrednio z nimi. Na kształtowanie naszego rozumienia pieniędzy wpływa wiele rozmaitych czynników.

Ślad poprzednich związków

Kiedy myślimy o naszej relacji z pieniędzmi, nie powinniśmy skupiać się jedynie na tym, czego nauczyliśmy się o pieniądzach od naszych rodziców, jak zarządzano naszym kieszonkowym i czy dorastaliśmy w dostatku, czy w ubóstwie (a więc mając na uwadze tylko ślad emocjonalny naszych doświadczeń), bo jest to spojrzenie zbyt wąskie i ograniczające. Nasze wszystkie przeszłe doświadczenia – począwszy od wielkich wydarzeń życiowych, w rodzaju traumy i straty, po małe interakcje nawiązywane od wczesnego dzieciństwa do chwili obecnej – będą miały wpływ na to, czego oczekujemy od siebie i innych, za czym tęsknimy i czego się boimy.

Jesteśmy sumą naszych przeszłych doświadczeń: pomogły nas ukształtować, zwłaszcza jeśli były obciążone dużymi emocjami. To, co robiliśmy z naszymi uczuciami (wtedy), i to, jak ludzie wokół nas pomagali nam sobie z nimi radzić, pozostawiło w nas ślad emocjonalny, wyrażony w tym, jak radzimy sobie z podobnymi problemami w teraźniejszości. Nasze wczesne relacje mają duży wpływ na to, kim się stajemy, jak czujemy się sami ze sobą, jak budujemy przyszłe relacje i jak doświadczamy otaczającego nas świata.

Gdy psychoterapeuta bierze na tapet twój stosunek do pieniędzy, może zacząć od problemu istniejącego w teraźniejszości, ale do rozmowy wyrusza wyposażony w „zestaw narzędzi śledczych”. Będzie próbował dotrzeć do nieuświadomionych uczuć i myśli, które mogą stać za tym problemem, by odkryć, czego pragniesz albo przed czym się bronisz.

Problem z nadmiernym wydawaniem pieniędzy może w rzeczywistości wynikać z chęci dopasowania się.

Problem z wydawaniem pieniędzy może wynikać z naszego niskiego poczucia własnej wartości.

Sekrety finansowe mogą wynikać z wewnętrznego poczucia wstydu.

Uzależnienie od hazardu może w rzeczywistości mieć związek z karaniem naszych rodziców za zaniedbywanie.

Pozwolę sobie podać przykład z sesji terapeutycznej:

Michael: „Nigdy nie planuję wydawać tak dużo pieniędzy, a kiedy wychodzę ze znajomymi, to po prostu się dzieje”.

Terapeuta: „To po prostu się dzieje...”

Michael: „Tak, mam na myśli... kończymy kolejkę i nagle wykrzykuję: »Ja stawiam!«”.

Terapeuta: „I co wtedy czujesz?”

Michael: „To mieszanka... jest jakieś pięć procent żalu w chwili, gdy to mówię... ale głównie czuję podekscytowanie... i ulgę”.

Terapeuta: „Ulgę?”

Michael: „Tak, jakby coś we mnie się uspokoiło”.

Terapeuta: „Jakby...?”

Michael: „Jakbym teraz, przynajmniej przez chwilę, nie musiał się martwić, czy mnie lubią”.

Michael był drugim dzieckiem z trójki rodzeństwa i ponieważ jego ojciec był dyplomatą, w dzieciństwie jego rodzina często przeprowadzała się z kraju do kraju, a on zmieniał szkoły. Jego pozycja w stosunku do innych często wydawała się niepewna. Nawet w rodzinie, ponieważ był drugim dzieckiem i czuł, że siostra ma silną więź z ojcem, a brat z matką, nierzadko bał się wykluczenia i brakowało mu pewności, czy jest lubiany za to, kim jest. Później sfrustrowana żona nie szczędziła mu rad dotyczących budżetu, on jednak toczył walkę nie na poziomie racjonalnym, ale na emocjonalnym. Należało przemyśleć i przepracować minione doświadczenia, które wykształciły w nim lęk przed wykluczeniem i odrzuceniem. Tymczasem tu i teraz musiał zweryfikować swoje obawy (czy jego znajomi naprawdę będą mieli o nim gorsze zdanie, jeśli nie prześcignie ich w hojności?) i trzymać się przekonania, że przyszłość nie musi być taka sama jak przeszłość i że w mało prawdopodobnym przypadku, gdyby koledzy potraktowali go ozięble, gdy przestanie im stawiać, nie będzie samotnym uczniem na placu zabaw, ale dorosłym, który może zdecydować się na szukanie zdrowszych relacji.

Jak postrzegamy siebie / nasze poczucie wartości

Relacje z przeszłości mają wpływ na to, kim się stajemy i jak doświadczamy świata, co z kolei wpływa na nasze dorosłe ja i na to, co pozwalamy sobie mieć, czego pragniemy i jak się zachowujemy. Wiele problemów finansowych opisanych w tej książce ma swoje źródło w poczuciu zasługiwania, uprawnienia do posiadania czegoś, sprawczości.

Relacje z naszymi głównymi opiekunami kształtują nasze poczucie własnego „ja”: od początkowej więzi między matkąI a niemowlęciem, doświadczeń bycia przytulanym, karmionym i przewijanym, po wszystkie późniejsze interakcje (jak matka reaguje na nas, jak nas zachęca, jak wyraża swoją złość na nas). Wszystkie te doświadczenia wpływają na nasze poczucie tego, jak bardzo jesteśmy kochani / zdolni. U dziecka, którego rodzice uśmiechają się do niego, czule je przytulają, odpowiednio interpretują i zaspokajają jego potrzeby, rozwinie się poczucie, że jest godne miłości, ma cenne cechy, a także ufność, że świat jest bezpiecznym miejscem do życia. Zaniedbane dziecko dorasta z zupełnie innym poczuciem własnej wartości: może postrzegać siebie jako osobę niechcianą, niekochaną, niezdolną, a świat jako groźne, niebezpieczne miejsce, w którym czuje się bezbronne.

Winnicott wyjaśnia, że osobowość dziecka kształtuje się pod wpływem tego, co widzi ono w „lustrze”, czyli twarzy matki: niezainteresowana, zła, przygnębiona matka negatywnie wpłynie na poczucie dziecka, że jest „dobre”, wartościowe, interesujące. Równie ważne jest „dostrojenie”, czyli sposób, w jaki matka interpretuje i rozumie potrzeby dziecka. Matka, która nie dostroi się do swojego dziecka, wzbudzi w nim poczucie niedostatku, wstydu. Uczucia takie jak dezorientacja i bezradność przytłoczą dziecko. Matka (a tym samym świat, w którym dziecko żyje) będzie wydawać się surowa, zimna i osądzająca.

Nagromadzenie tych wczesnych doświadczeń przyczynia się do utrwalenia w nas tego, co o sobie myślimy. Czy czujemy, że zasługujemy na dobre rzeczy (na przykład miłość lub pieniądze)? Czy umiemy cieszyć się komplementem, deserem, kochającym partnerem, a także dobrymi rzeczami, które można kupić za pieniądze? Posiadanie pieniędzy i cieszenie się nimi może okazać się trudne, gdy w wyniku naszych minionych doświadczeń czujemy, że „nie jesteśmy wystarczająco dobrzy”, by na nie zasługiwać, więc działamy w sposób, który przeszkadza w osiągnięciu sukcesu finansowego i zrównoważonym podejściu do pieniędzy: możemy je rozdawać, wydawać zbyt szybko lub gromadzić, w nadziei, że poprawi to nasze poczucie własnej wartości.

Dla wielu ludzi problem z posiadaniem czegoś, cieszeniem się czymś czy pielęgnowaniem czegoś dobrego może rozciągać się na inne aspekty życia. Dręczy ich wstyd i poczucie bezwartościowości. Mogą pozwolić sobie na posiadanie czegoś dobrego, ale potem nie mogą się tym cieszyć, spodziewając się, że to stracą („To jest zbyt dobre, by było prawdziwe, to nie potrwa długo”), lub w jakiś sposób to sabotować. Mogą czuć się winni, gdy jedzą, albo czuć się jak oszuści, gdy coś osiągną. Przykłady osób z tego rodzaju predyspozycjami podam w rozdziałach o niewykorzystywaniu dostępnych środków finansowych i autosabotażu, gdzie poznamy tych, którzy wolą dokonać finansowej autodestrukcji czy też stać się „anorektykami finansowymi”, niż pozwolić sobie na posiadanie pieniędzy i czerpanie z tego radości.

Diada matka–niemowlę (stanowiąca właściwie wszystko, co dziecko rejestruje w pierwszych tygodniach życia, a zatem cały jego świat) z czasem otwiera się i zaczyna obejmować innych ludzi. Zaczynamy zauważać interakcje z ojcem, rodzeństwem, dziadkami, nauczycielami, społeczeństwem. Te interakcje mają również poważny wpływ na to, co czujemy sami do siebie. Warto jednak zbadać dynamikę wewnątrz rodziny, czyli z którym rodzicem bardziej się utożsamiasz. Jeśli masz trudności ze zrozumieniem, dlaczego kwestionujesz swoje decyzje biznesowe i czujesz się jak oszust, gdy coś osiągniesz, zastanów się, czy twoja defetystyczna postawa nie wynika z tego, że identyfikujesz się z tym rodzicem, który nie czuł się pewny swoich umiejętności lub nie miał „tego, czego potrzeba”, by odnieść sukces. Ale oczywiście nie utożsamiamy się w pełni z jednym rodzicem we wszystkich aspektach życia: możemy utożsamiać się z jednym z nich pod względem podejścia do pracy i pieniędzy, a z drugim pod względem relacji. Są to złożone, nieuświadomione, wieloczynnikowe zjawiska, których nie da się zbadać metodą naukową, ale mimo to możemy je wykorzystać do poszerzenia wiedzy o tym, kim jesteśmy.

Nasze postrzeganie siebie wpływa na sposób zarządzania pieniędzmi. Równie ważna jak ono jest nasza umiejętność rozpoznawania uczuć, nazywania ich i radzenia sobie z nimi. Tego także uczymy się poprzez dostrojenie do głównego opiekuna: jego umiejętność odczytywania naszych emocji i potrzeb przekłada się, przy wystarczającej ilości pozytywnych doświadczeń, na naszą umiejętność robienia tego samego dla siebie. Badania²⁸ dzieci z deprywacją emocjonalną wykazały, że brakuje im samoświadomości oraz umiejętności nazywania swoich uczuć i myślenia o nich (co psychoanalityk Peter Fonagy nazwał „mentalizacją”), ale także empatii, rozumienia stanu psychicznego innych. Jesteśmy o wiele bardziej skłonni do destrukcyjnego wyrażania emocji, jeśli nie potrafimy o nich myśleć, nie mówiąc już o radzeniu sobie z nimi. Zobaczymy przykłady tego w całej książce.

I W literaturze psychoanalitycznej główny opiekun jest często określany mianem „matka”, więc jeśli ja lub cytowani przeze mnie autorzy nawiązujemy do „matki”, należy to rozumieć jako równoznaczne z „głównym opiekunem”.

25. Zob. A. Cline, What Does the American Flag Symbolize?, ThoughtCo. 2018, https://www.thoughtco.com/the-american-flag-assymbol-249987 (dostęp: 06.02.2024).

26. Zob. D.W. Winnicott, Obiekty przejściowe i zjawiska przejściowe, w: tenże, Zabawa a rzeczywistość, przeł. A. Czownicka, Gdańsk 2011.

27. L. Murdin, How Money Talks, Londyn 2021, s. 171.

28. Zob. P. Fonagy, M. Target, Attachment and reflective function: Their role in self-organization, „Development and Psychopathology” 1997, 9(4), s. 679–700.

ZAINTERESOWANI TYM, CO BĘDZIE DALEJ?

Pełna wersja książki do kupienia m.in. w księgarniach:

KSIĘGARNIE ŚWIAT KSIĄŻKI | EMPIK

Oraz w księgarniach internetowych:

swiatksiazki.pl | empik.com | bonito.pl | taniaksiazka.pl

Zamów z dostawą do domu lub do paczkomatu – wybierz taką opcję, jaka jest dla Ciebie najwygodniejsza!

Większość naszych książek dostępna jest również w formie e-booków.

Znajdziecie je na najpopularniejszych platformach sprzedaży:

Virtualo | Publio | Nexto

Posłuchajcie również naszych audiobooków, zawsze czytanych przez najlepszych polskich lektorów.

Szukajcie ich na portalu Audioteka lub pozostałych, wyżej wymienionych platformach.

Zapraszamy do księgarń i na stronę wydawnictwoalbatros.com, gdzie prezentujemy wszystkie wydane tytuły i zapowiedzi.

Obserwuj nas na:

instagram.com/wydawnictwoalbatros

facebook.com/WydawnictwoAlbatros

tiktok.com/@wydawnictwoalbatros

youtube.com/@wydawnictwoalbatros7584