Spis treści

1. Ryszard II. Tragedia Króla Ryszarda II

1. Akt Pierwszy

2. Akt Drugi

3. Akt Trzeci

Tytuły oryginałów: King Richard II; King Henry IV, part 1; King Henry IV, part 2; King Henry V; King Henry VIII

Ilustracje we wnętrzu: H.C. Selous, W. Shakespeare, Dzieła dramatyczne, Warszawa 1875
Projekt okładki: Natalia Twardy
Redakcja: Urszula Śmietana\ Korekta: Jolanta Kucharska
Redakcja techniczna: Adam Kolenda

Copyright © for Polish translation by The Estate of Maciej Słomczyński
Copyright © for this edition by Dressler Dublin Sp. z o.o., 2025

Producent:
Dressler Dublin Sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
e-mail: sekretariat@dressler.com.pl

Dane do kontaktu:
Wydawnictwo Bukowy Las
ul. Sokolnicza 5/76, 53-676 Wrocław
e-mail: redakcja@bukowylas.pl; bukowylas.pl

ISBN 978-83-8074-869-9

Wyłączny dystrybutor:
Dressler Dublin Sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl; dressler.com.pl

Księgarnie internetowe:
swiatksiazki.pl, ksiazki.pl, czytam.pl

Wersję elektroniczną w systemie Zecer przygotowała Róża Rozaxa

Osoby

KRÓL RYSZARD DRUGI

Jan z GANDAWY, książę Lancastru, stryj króla

EDMUND LANGLEY, książę Yorku, stryj króla

HENRYK BOLINGBROKE, książę Hereford, syn Jana z Gandawy, później król Henryk Czwarty

KSIĄŻĘ AUMERLE, syn księcia Yorku

TOMASZ MOWBRAY, książę Norfolk

KSIĄŻĘ SURREY

HRABIA SALISBURY

LORD BERKELEY

SIR HENRY GREENE

SIR JOHN BUSHY

SIR JOHN BAGOT

HENRYK PERCY, hrabia Northumberland

HARRY PERCY zwany Popędliwym, syn hrabiego Northumberland

LORD ROSS

LORD WILLOUGHBY

BISKUP CARLISLE

OPAT WESTMINSTERU

LORD MARSZAŁEK

SIR STEPHEN SCROOPE

SIR PIERS EXTON

Wódz walijski

Dwaj Heroldowie

Sługa księcia Yorku

Ogrodnik

Pomocnik ogrodnika

LORD FITZWATER

Jeden z Lordów

Sługa Sir Piersa Extona

Masztalerz ze stajni króla Ryszarda

Nadzorca więzienia w Pomfret

KRÓLOWA IZABELA, małżonka króla Ryszarda

KSIĘŻNA GLOUCESTER, wdowa po księciu Gloucester

KSIĘŻNA YORKU

Dwie Damy dworskie królowej Izabeli

Straż, Żołnierze i Służba

Miejsce: Anglia i Walia

Akt Pierwszy

Scena I

Zamek Windsor.

Wchodzą KRÓL RYSZARD, JAN Z GANDAWY, inni Dostojnicy i orszak.

Król Ryszard

Janie z Gandawy, sędziwy Lancastrze,

Czy zgodnie ze swym słowem i przysięgą

Przywiodłeś tutaj Henryka Herforda,

Syna twojego mężnego, by złożył

Dowody owych gwałtownych oskarżeń –

Których brak czasu nie dał nam wysłuchać

Aż do tej pory – skierowanych przeciw

Księciu Norfolku, Tomaszowi Mowbray?

Jan z Gandawy

Tak, mój władco.

Ryszard

Powiedz mi także, czy dawna nienawiść

Leży u źródeł tego oskarżenia,

Czy też chciał godnie, jak dobry poddany,

Ujawnić zdradę, którą w nim dostrzega?

Jan z Gandawy

Z tego, co z rozmów mogłem wywnioskować,

Wynika jasno, że przyczyną skargi

Nie jest zapiekła i dawna nienawiść,

Lecz zagrożenie waszej wysokości.

Ryszard

Więc ich wezwijcie przed nasze oblicze;

Niech patrząc groźnie, twarzą w twarz tu staną.

Nieskrępowanej mowy wysłuchamy

Oskarżyciela i oskarżonego.

Gniewni są obaj i nieustępliwi,

Głusi jak morze wściekłe, zapalczywi.

Wchodzą BOLINGBROKE i MOWBRAY.

Bolingbroke

Lat i dni wielu szczęśliwych niech zazna

Łaskawy władca mój umiłowany!

Mowbray

Niechaj dzień każdy mnoży twoje szczęście

I niechaj Niebo, zazdroszczące ziemi,

Blask nieśmiertelny ześle twej koronie!

Ryszard

Dzięki wam obu, choć jeden mi schlebia

Fałszywie, jak to jawnie okazuje

Ta sprawa, która was tutaj przywiodła,

Gdyż oskarżacie się wzajem o zdradę

Stanu. Kuzynie Herford, co masz przeciw

Księciu Norfolku, Tomaszowi Mowbray?

Bolingbroke

Po pierwsze – Niebo niech świadczy mym słowom.

Jako poddany, miłujący szczerze,

Dbały o władcy mego bezpieczeństwo

I od nieprawej wolny nienawiści,

Przyszedłem rzucić mu to oskarżenie,

Stojąc przed króla mojego obliczem.

Do ciebie zwracam się, Tomaszu Mowbray;

Wysłuchaj pilnie mego powitania,

Gdyż za me słowa odpowie me ciało

Tutaj na ziemi, a ma dusza – w niebie.

Jesteś nicponiem i zdrajcą; zbyt dobrym,

Aby nim zostać, zbyt złym, by żyć nadal,

Gdyż im piękniejsze niebo kryształowe,

Tym brzydsze na nim są chmury gradowe;

A większej mocy chcąc przydać mym słowom,

W twarz tego Zdrajcę rzucam ci na nowo

I jeśli władca mój wyrazi zgodę,

Prawdy słów moich tym mieczem dowiodę.

Mowbray

Niechaj chłód moich słów nie będzie wzięty

Za brak zapału. To nie babska wojna,

Którą rozstrzygnie jazgot dwu języków;

Tak się nie może dziać pomiędzy nami;

Musi zakrzepnąć tu krew, zbyt gorąca.

Nie mogę jednak chełpić się tak wielką

Powściągliwością, która by kazała

Milczeć potulnie i nie odrzec słowa.

Lecz nie pozwala mi cześć dla monarchy

Popuścić wodzów i przydać ostrogi

Swobodnym słowom, które by pognały

Cwałem, chcąc oddać mu to, co powiedział,

I dwakroć Zdrajcę wraziły mu w gardziel.

Gdyby królewskiej krwi nie miał on w żyłach

I nie był krewnym mojego monarchy,

Pragnąłbym wyzwać go, plując na niego

I zwąc oszczerczym tchórzem i łajdakiem.

Chcąc to potwierdzić, daję mu przewagę

I mogę pieszo pójść tam, gdzie go spotkam,

Choćby to były mroźne Alp wierzchołki

Lub inne miejsca bezludne, gdzie dotąd

Żaden z Anglików nie postawił stopy.

Niech to potwierdzi mą wierność godziwie –

Gdyż, na mą wiarę, kłamie on fałszywie.

Bolingbroke

Blady i drżący tchórzu, oto rzucam

Mą rękawicę i zrzekam się przy tym

Mej krwi i mego pokrewieństwa z królem,

Gdyż rządzi tobą lęk, a nie szacunek.

Jeśli ci trwoga, która płynie z winy,

Pozostawiła jeszcze tyle siły,

Że dźwigniesz zastaw mojego honoru,

Schyl się i podnieś go z ziemi. Ten zastaw

I każdy zwyczaj rycerskich obrzędów

Niechaj usłużą tu jako świadectwo

Moich oskarżeń, a także wszystkiego,

Co najgorszego mógłbyś jeszcze uknuć.

Mowbray

Oto podnoszę ją, klnąc się na miecz ten,

Który łagodnie opadł na me ramię,

Gdy pasowany byłem na rycerza,

Że ci odpowiem, jak tego wymaga

Piękny obyczaj rycerskiego sądu.

Gdy na koń wsiądę, niech nie zejdę żywy,

Jeśli rozpocznę bój niesprawiedliwy!

Ryszard

O co nasz kuzyn oskarża Mowbraya?

Straszna to musi być sprawa, co wzbudzi

W nas choćby myśli cień przeciwko niemu.

Bolingbroke

Za to, co powiem, życiem odpowiadam:

Mowbray wziął osiem tysięcy sztuk złota

Jako zadatek dla wojsk twoich, panie;

I wziął je sobie na wszeteczne cele

Jak łotr nikczemny i fałszywy zdrajca.

Prócz tego, stwierdzam i potwierdzę w boju,

Tu lub gdziekolwiek, aż po krańce świata,

Na których kiedyś spoczął wzrok Anglika,

Że wszystkie zdrady i spiski uknute

W naszej krainie od lat osiemnastu

W głowie Mowbraya miały swoje źródło.

Chcę dodać jeszcze – a rzecz udowodnię

Dobrym uczynkiem, biorąc mu złe życie –

Że księcia Gloucester zgładził on podstępnie;

Zwiódł przeciwników jego łatwowiernych

I będąc zdrajcą tchórzliwym, wypuścił

Niewinną duszę pośród krwi strumieni,

A krew ta, jak krew Abla ofiarnika,

Woła z milczących głębokości ziemi,

Abym wymierzył sprawiedliwą karę.

Na ród mój, co się wsławił znamienicie,

Ta dłoń to spełni lub utracę życie.

Ryszard

Jak sokół wzbiło się tu jego męstwo!

Tomaszu Norfolk, cóż na to odpowiesz?

Mowbray

O, niechaj król mój odwróci oblicze

I skaże uszy na krótką głuchotę,

Bym tej zakale jego krwi monarszej

Mógł rzec, jak bardzo Bóg i dobrzy ludzie

Tak nikczemnego kłamcy nienawidzą.

Ryszard

Oczy i uszy moje są bezstronne,

Mowbrayu. Choćby był on moim bratem –

Co tam, dziedzicem mojego królestwa,

Nie tylko synem brata mego ojca –

Na berła mego cześć składam przysięgę,

Że taka bliskość do świętej krwi naszej

Nie dałaby mu żadnych przywilejów

Ani nie mogłaby zmienić w stronniczą

Mej nieugiętej i uczciwej duszy.

Poddanym naszym jest jak ty, Mowbrayu.

Każę ci mówić szczerze i bez trwogi.

Mowbray

Więc, Bolingbroke’u, kłamstwo twoje płynie

Z dna twego serca przez fałszywą gardziel.

Trzy czwarte sumy otrzymanej w Calais

Wiernie rozdałem żołnierzom królewskim;

Resztę sam wziąłem, otrzymawszy zgodę;

Była to bowiem część dużego długu,

Który zaciągnął u mnie mój monarcha,

Gdy mnie do Francji wysłał po królową.

Więc przełknij kłamstwo. Teraz śmierć Gloucestera:

Nie ja zabiłem go, jednak niesławę

Zyskałem, bowiem zaniedbałem sprawę,

Choć poprzysiągłem wypełnić powinność.

Jeśli o tobie mowa, mój szlachetny

Książę Lancastru, ojcze mego wroga,

Raz zasadziłem się na twoje życie

I czyn ten gnębi moją smutną duszę,

Lecz nim ostatni raz wziąłem sakrament,

Wyspowiadałem się z tego, a później

Jawnie zwróciłem się o wybaczenie

Do łaskawości waszej. Mam nadzieję,

Że uzyskałem je. To moja wina

Jedyna – reszta oskarżenia płynie

Z wielkiej podłości tego nikczemnika,

Zwyrodniałego zdrajcy, odszczepieńca;

Prawdy mej będę bronił z całym męstwem

I w zamian rzucam moją rękawicę

Pod stopy tego zuchwałego zdrajcy,

By krwią serdeczną z jego piersi dowieść

Prawości mojej i rycerskiej wiary.

Z serca całego wznoszę tu błaganie,

Byś dzień rozprawy chciał wyznaczyć, panie.

Ryszard

Szaleni ludzie, dajcie rządzić sobą.

Gniew ten uleczmy bez krwi upuszczania –

Nie lekarz ze mnie, jednak was uleczę;

Gniew zbyt głęboki tnie głębiej niż miecze.

Przebacz, zapomnij, zgoda wróci zdrowie,

Nie jest to miesiąc, mówią doktorowie,

Dla krwi upustu. Nadeszła godzina;

Mój dobry stryju, udobruchaj syna,

Ja księcia Norfolk uciszę niezwłocznie.

Czas to zakończyć, zanim się rozpocznie.

Jan z Gandawy

Starość nakłania do dobrego czynu:

Rzuć rękawicę księcia Norfolk, synu.

Ryszard

I ty, Norfolku, rękawicę jego.

Jan z Gandawy

Czy mam dwa razy prosić syna mego?

Ryszard

Norfolku, rzuć to. Nie pomogą żadne

Prośby.

Mowbray

Sam, władco, do twych stóp upadnę.

Rządź moim życiem, lecz nie dobrą sławą;

Życie me twoim jest, gdyż tak chce prawo,

Lecz dobre imię chcę zachować sobie;

Niech po mej śmierci żyje na mym grobie;

Nie oddam ci go, hańba go nie splami.

Stoję pod grozą zdrady i infamii,

A duszę moją zbolałą przebito

Na wskroś oszczerstwa włócznią jadowitą.

Tylko oszczercy krew może ją zbawić.

Ryszard

Trzeba szaleństwu twardy opór stawić.

Daj rękawicę. Lew złamie lamparta.

Mowbray

Skóra plamista zostanie nie starta.

Weź z rękawicą, panie, hańbę moją.

Jakie bogactwa bardziej ludzi stroją

Niż czyste imię? – Jeśli ono zginie,

Zostaje kukła ulepiona w glinie

Albo posążek z wapna, pozłocony.

Mężny duch, w piersi uczciwej złożony,

To klejnot w skrzyniach dziesięciu zamknięty.

Honor mój z życiem musi być odjęty,

Gdyż z pnia jednego wzrastają oboje.

Biorąc mi honor, weźmiesz życie moje.

Zezwól więc, władco, próby tej dokonać;

Dla czci mej żyję, dla niej pragnę skonać.

Ryszard

Daj rękawicę, mój kuzynie dzielny.

Bolingbroke

Bóg nie da, by mnie splamił grzech śmiertelny!

Czy stracę męstwo tu, pod ojca okiem,

I pomiatając mym rodem wysokim

Przed nędznym chłystkiem niby żebrak stanę?

Nim język zada czci mej podłą ranę,

Kornie o rozejm prosząc między nami,

Wyrwę ten język własnymi zębami,

Aby instrument poddania wzgardzony,

Wraz z krwią wypluty, trafił w owe strony,

Gdzie mieszka hańba, wprost w lico Mowbraya

Ryszard

Przyszliśmy na świat nie po to, by prosić,

Lecz rozkazywać. Skoro nie możemy

W przyjaciół zmienić was, bądźcie gotowi,

Pod karą gardła, stawić się w Coventry,

Gdy dzień świętego Lamberta nadejdzie.

Tam miecz i włócznia sędziami się staną,

Którzy osądzą nienawiść wezbraną.

A że pogodzić was nasz głos nie może,

Muszą zwycięzcę wskazać sądy boże.

Marszałku, niechaj pod heroldów władzą

Ową domową wojnę poprowadzą.

Wychodzą.

Scena II

Dom Jana z Gandawy.

Wchodzą JAN Z GANDAWY i KSIĘŻNA GLOUCESTER.

Jan z Gandawy

Niestety, byłem jednej krwi z Gloucesterem

I to mnie bardziej podjudza przeciwko

Jego mordercom niż twe głośne skargi.

Lecz skoro kara spoczywa w tych rękach,

Które spełniły czyn, choć ukarane

Nie mogą przez nas być, złożymy naszą

Skargę Niebiosom, a gdy ujrzą one,

Że już dojrzała na ziemi godzina,

Spuszczą na głowy złych deszcz zemsty wrzącej.

Księżna Gloucester

Tak jest łagodna ostroga braterstwa?

Nie wzbudzi miłość płomienia w krwi starczej?

Siedmiu Edwarda synów – jesteś jednym –

Było jak siedem flakonów krwi jego

Świętej, lub siedem konarów prześlicznych

Wyrastających wspólnie z pnia jednego.

Z tych siedmiu wyschła część z woli Natury,

Inne konary ścięło Przeznaczenie;

Lecz Tomasz, pan mój, życie me, mój Gloucester,

Naczynie pełne świętej krwi Edwarda,

Kwitnący konar z pnia tego monarchy,

Oto strzaskany jest, wyciekł płyn cenny

I zwiędły wszystkie jego świeże liście.

Krwawym toporem mordu został ścięty.

Ach, Janie, twoja krew to była! Łoże,

Łono, istota, forma – takie same,

Jakie stworzyły ciebie, uczyniły

Jego człowiekiem; żyjesz i oddychasz,

A przecież wraz z nim zostałeś zabity.

Skoro przyjmujesz zgon biednego brata,

Który był ojca twego wizerunkiem,

Wyrażasz zgodę na śmierć ojca twego.

To nie cierpliwość, Janie, ale rozpacz.

Znosząc tak krwawą zbrodnię na twym bracie,

Wskazujesz prostą ścieżkę przeciw sobie,

Ucząc morderców, jak mają cię zgładzić.

Co cierpliwością jest u prostych ludzi,

Zmienia się w blady lęk w piersiach szlachetnych.

Cóż mogę dodać? Chcąc zachować życie,

Najlepiej zrobisz, mszcząc mego Gloucestera.

Jan z Gandawy

To Boża krzywda; – gdyż namiestnik Boga,

W Jego imieniu namaszczony, zabił

Brata mojego. Więc jeśli zawinił,

Niechaj Niebiosa wywrą na nim zemstę;

Ja nie podniosę nigdy gniewnej ręki

Przeciwko temu, który Bogu służy.

Księżna Gloucester

A więc, nieszczęsna, komu się użalę?

Jan z Gandawy

Bogu, obrońcy wdów i ich oparciu.

Księżna Gloucester

Cóż, dobrze. Żegnaj mi, mój stary Janie.

Jedziesz do Coventry, by ujrzeć walkę

Złego Mowbraya z kuzynem Herfordem.

O, niechaj krzywda mojego małżonka

Siądzie na kopii Herforda, by mogła

Wbić się w pierś tego mordercy Mowbraya!

Lub jeśli w pierwszej gonitwie nie padnie,

Niech tak zaciążą Mowbrayowi grzechy,

Że spienionego konia grzbiet przełamią,

By jeździec runął z siodła głową w szranki

Jak łotr tchórzliwy na łasce Herforda!

Żegnaj mi, stary mój Janie z Gandawy.

Małżonka twego umarłego brata

Musi z boleścią swoją zejść ze świata.

Jan z Gandawy

Żegnaj; do Coventry już się sposobię.

Tego ci życzę, czego życzę sobie!

Księżna Gloucester

Zaczekaj, słowo – boleść odskakuje

Od miejsca tego, na które upadła,

Lecz nie dlatego, że jest w środku pusta,

A dzięki swemu ciężarowi. Jednak

Odejdę, zanim rozpocznę od nowa,

Gdyż smutek dalej żyje, choć się schowa.

Poleć mnie bratu, Edmundowi z Yorku.

I to już wszystko. – Nie! Wstrzymaj się chwilę.

Zaczekaj jeszcze, choć to tylko tyle.

Przypomnę sobie. Poproś go – lecz o co? –

Niechaj do Plashy, do mnie, przybyć raczy.

Lecz cóż tam dobry stary York zobaczy?

Puste komnaty, wokół nagie ściany,

Izby bezludne i pleśń na kamieniach,

A powitają go me zawodzenia.

Poleć mnie, proszę. Po cóż tam przybędzie?

By szukać smutku, który mieszka wszędzie?

Sama, samotna pójdę, opuszczona.

Łza w moim oku żegna cię, nim skona.

Wychodzą.

Scena III

Szranki w Coventry.

Wchodzą LORD MARSZAŁEK i KSIĄŻĘ AUMERLE.

Marszałek

Mój książę Aumerle, czy Herford już w zbroi?

Aumerle

Tak, w pełnej zbroi i pragnie już wjechać.

Marszałek

A książę Norfolk, waleczny i dziarski,

Czeka jedynie na głos trąby wroga.

Aumerle

Współzawodnicy są przygotowani,

Czekają tylko nadejścia monarchy.

Głos trąb. Pojawiają się KRÓL i Dostojnicy; gdy zasiedli, wchodzi pozwany NORFOLK w pełnej zbroi.

Ryszard

Marszałku, oto masz współzawodnika.

Dowiedz się, czemu przybywa tu zbrojnie,

Spytaj o imię i zgodnie z obrzędem

Rycerskim odbierz od niego przysięgę,

Że przybył tutaj bronić słusznej sprawy.

Marszałek

Mów, w imię Boga i króla, kim jesteś,

Dlaczego w zbroi rycerskiej przybywasz

I przeciw komu? Dla jakiej przyczyny?

Mów prawdę zgodnie z rycerską przysięgą

I niech cię Niebo i twe męstwo chronią!

Mowbray

Jestem Tomaszem Mowbray, księciem Norfolk,

Przybywam zgodnie z rycerską przysięgą

(Niech Bóg uchowa, by rycerz ją złamał!),

Pragnąc obronić mą szczerość i wierność

Dla Boga mego, króla i potomnych,

Przeciwko księciu Herford, gdyż mnie wyzwał,

A łaska Boża i to moje ramię

Niechaj mnie chronią i pozwolą dowieść,

Że zdradził Boga, króla i mnie z nimi –

Niechaj mi Niebo sprzyja w słusznym boju!

Głos trąb.

Wchodzi wyzywający BOLINGBROKE w pełnej zbroi.

Ryszard

Marszałku, oto rycerz w pełnej zbroi,

Dowiedz się, kim jest i czemu przybywa

Okryty stalą, jak gdyby w czas wojny?

Wybadaj zgodnie z naszymi prawami,

Czy przybył tutaj bronić słusznej sprawy.

Marszałek

Jak brzmi twe imię i skąd tu przybywasz,

By stanąć w szrankach przed królem Ryszardem?

Kogo i o co pragniesz tu oskarżyć?

Niech Bóg cię strzeże; mów jak rycerz prawy!

Bolingbroke

Henrykiem z Herford, Lancaster i Derby

Zwą mnie, a staję tu orężnie w zbroi,

By łaska Boża i mych członków męstwo

Dowiodły w szrankach tych, że Tomasz Mowbray,

Książę Norfolku, jest nikczemnym zdrajcą

Godzącym w Pana Boga na niebiosach,

W króla Ryszarda i moją osobę –

Niechaj mi Niebo sprzyja w słusznym boju!

Marszałek

Pod karą gardła niechaj się nie waży

Żaden z obecnych tu znaleźć w tych szrankach

Oprócz marszałka i tych urzędników,

Którzy czuwają nad przebiegiem walki.

Bolingbroke

Lordzie marszałku, zechciej mi zezwolić,

Bym ucałował dłoń mego monarchy

I mógł go uczcić ugiętym kolanem.

Gdyż Mowbray i ja jesteśmy jak ludzie

Idący w długą, mozolną pielgrzymkę;

Niech więc nam wolno będzie uroczyście

Wszystkich przyjaciół serdecznie pożegnać.

Marszałek

Ten, który wyzwał, składa swą powinność,

Chcąc ucałować dłoń waszej miłości.

Ryszard

Zejdziemy z tronu, by wziąć go w ramiona.

Kuzynie Herford, niechaj słuszność twoją

Los ci odmierzy w tym królewskim boju!

Żegnaj, krwi moja; opłakać musimy

Cię, jeśli zginiesz – jednak nie pomścimy.

Bolingbroke

Gdyby mnie Mowbray zakrwawił swą kopią,

Niech łzy szlachetne moich zwłok nie skropią!

Jak sokół ptaszka porywa spokojnie,

Tak na Mowbraya ja uderzę zbrojnie.

Pragnę pożegnać cię, najdroższy panie,

I tobie, Aumerle, ślę me pożegnanie.

Cóż, nie osłabłem, choć śmierć czuwa wkoło;

Młody i rześki, oddycham wesoło.

Na ucztach w Anglii taki zwyczaj mamy,

Że co najsłodsze, na końcu podamy.

I mnie podobnie niech u kresu spotka

Rzecz najsmaczniejsza i najbardziej słodka.

O ty, krwi mojej doczesny autorze,

Duch twych lat młodych we mnie się odrodził.

Moc dwakroć większą dając, abym sięgnął

W górę, gdzie czeka nad głową zwycięstwo!

Zahartuj zbroję mą twoją modlitwą

I zaostrz kopię mą błogosławieństwem,

Niech wniknie w pancerz woskowy Mowbraya,

By imię Jana z Gandawy zalśniło

Ponownym blaskiem dzięki czynom syna.

Jan z Gandawy

W twej słusznej sprawie niech cię Bóg wspomaga.

Uderzaj szybko, niby błyskawica,

I moc zdwojoną twych uderzeń podwój,

Niechaj jak piorun rażą twoje ciosy,

Gdy na hełm wroga zajadłego runą!

Żyj! Bądź waleczny, rozpłomień krew młodą!

Bolingbroke

Niech święty Jerzy i niewinność wiodą!

Mowbray

Cokolwiek Bóg lub los ze mną uczyni,

Żyć będzie albo umrze pełen wiary

Dla tronu króla Ryszarda uczciwy

I sprawiedliwy szlachcic. Nigdy jeniec

Z sercem weselszym nie zrzucał swych więzów,

Witając złotą i pełną swobodę,

Niż moja dusza, która dziś świętuje

Biesiadę boju z moim przeciwnikiem.

Panie potężny, moi współparowie,

Niech nie opuszcza was szczęście i zdrowie;

Idę w bój wesół, niby na zabawę.

W spokojnej piersi bije serce prawe.

Ryszard

Żegnaj, mój panie, dostrzegam z radością

W oku twym męstwo zmieszane z prawością.

Nakaż tę próbę, marszałku. Zaczynaj.

Marszałek

Henryku z Herford, Lancaster i Derby,

Weź kopię; niechaj Bóg sprzyja słuszności!

Bolingbroke

Mocny jak wieża, wołam z wiarą: Amen!

Marszałek

Niech ujmie kopię Tomasz, książę Norfolk.

Pierwszy herold

Ów Henryk z Herford, Lancaster i Derby

Stoi w imieniu Boga, króla, własnym

Pod grozą tego, że będzie uznany

Kłamcą fałszywym i złym odszczepieńcem,

I pragnie dowieść tu, że Tomasz Mowbray,

Książę Norfolku, jest nikczemnym zdrajcą

Przeciwko Bogu, królowi i niemu,

A więc wyzywa go na bój orężny.

Drugi Herold

Stoi tu Tomasz Mowbray, książę Norfolk,

Pod grozą tego, że będzie uznany

Kłamcą fałszywym i złym odszczepieńcem;

Pragnie w obronie swej stanąć i dowieść,

Że Henryk z Herford, Lancaster i Derby

Kłamie przed Bogiem, królem i nim samym.

Mężnie i z woli swej nieprzymuszonej

Czeka jedynie znaku, by bój zacząć.

Marszałek

Niech zabrzmi trąba; naprzód, przeciwnicy!

Głos trąby.

Stać! Król buławę swą rzucił na ziemię.

Ryszard

Niechaj odłożą swe hełmy i kopie

I tu na krzesłach powtórnie zasiądą.

Zbliżcie się ku nam i niech trąby grają,

Póki swej woli im nie ogłosimy.

Długa fanfara.

Zbliżcie się;

Wraz z radą naszą oto obwieszczamy:

By nie zbrukała naszego królestwa

Krew droga, którą ono wykarmiło;

A też, że oczy nasze nienawidzą

Strasznych obrazów ran zadanych w kłótni

Mieczem sąsiada; a także dlatego,

Że, jak sądzimy, orloskrzydła pycha,

Mknące ku niebu myśli pełne dumy

I zawiść, która chce zniszczyć rywala –

Pchnęły was, aby pokój nasz zakłócić,

Który w kolebce tej naszej krainy

Słodko oddychał we śnie jak dzieciątko,

A przebudzony głuchym grzmotem bębnów

I trąb ochrypłym, straszliwym beczeniem,

A także szczękiem gniewnego żelaza,

Mógłby z kryjówki naszej cichej pierzchnąć,

Każąc nam brodzić w krwi naszych najbliższych –

Więc na wygnanie idźcie z naszych włości.

Kuzynie Herford, ty, pod karą gardła,

Naszej krainy pięknej znów nie ujrzysz,

Aż dziesięć plonów lato z pół nie zdejmie;

Lecz masz wędrować po ścieżkach wygnania.

Bolingbroke

Bądź wola twoja. W tym tylko pociecha,

Że słońce, które ku wam się uśmiecha,

I mnie oświeci, a promieni mocą

Dotrze i do mnie. Wygnanie ozłocą.

Ryszard

Tobie, Norfolku, cięższy los przypadnie,

Który z niechęcią muszę ci obwieścić.

Powolny upływ mijających godzin

Nie będzie skracał ciężkich chwil wygnania.

Zwracam ku tobie słowa bez nadziei:

„Nie ma powrotu”. Jeśli wrócisz, zginiesz.

Mowbray

Ciężki to wyrok, mój wszechmocny królu,

I niespodziany z ust waszej miłości.

Nagrody większej niż ta ciężka krzywda

Oczekiwałem z twych rąk, drogi władco.

Ja, odrzucony daleko w przestworze,

Od dziś zapomnieć mam rodzinną mowę,

A język będzie zawadą jedynie,

nie nastrojoną violą albo harfą,

Lub instrumentem skrytym w futerale,

Który otworzyć można i dać w ręce

Komuś, kto tonów harmonijnych nie zna.

Zamknąłeś język mój w ustach jak w lochu

Odciętym bramą warg moich i zębów,

A tępa, naga, ślepa nieświadomość

Będzie dozorcą mojego więzienia.

Jestem zbyt stary, by uczyć się mówić,

I lat zbyt wiele mam, by zostać uczniem.

Twój wyrok, który język mój oniemia,

Śmierć niesie z braku rodzinnego tchnienia.

Ryszard

Nie żałuj siebie; skarżyć się nie godzi,

Gdy po wyroku twa skarga przychodzi.

Mowbray

A więc pożegnam ojczyznę świetlistą:

Pójdę zanurzyć się w noc wiekuistą.

Ryszard

Zawróć i zabierz przysięgę na drogę.

Dłonie wygnane złóż na miecz królewski

I poprzysięgnij na twą wierność Bogu –

Wygnanie zwolni cię z wierności dla nas –

W słowach tych, które zechcemy przekazać:

Że nigdy (klniesz się na prawdę i Boga)

Przyjaźń nie złączy was na tym wygnaniu

I żaden ujrzeć nie zechce drugiego,

Pisać do niego ani też uśmierzyć

Owej posępnej nawałnicy, która

Tu się zrodziła z waszej nienawiści;

A także nigdy w podstępnych zamiarach

Nie zechce spotkać go dla knucia spisków

I wrogich działań przeciw nam i państwu,

Poddanym naszym lub naszej krainie.

Bolingbroke

Przysięgam.

Mowbray

I ja przysięgam dochować tego.

Bolingbroke

Norfolku, dotąd mój nieprzyjacielu:

Gdyby zezwolił król, jedna z dusz naszych

Już by uniosła się, płynąc przestworzem,

Wygnana z ciała kruchego grobowca,

Jak nasze ciała zostały wygnane –

Wyznaj swe zdrady, nim ujdziesz z królestwa;

Daleko idziesz, więc po cóż masz dźwigać

Duszę brzemieniem winy obarczoną?

Mowbray

Nie, Bolingbroke’u; jeśli byłem zdrajcą,

Niech wymazane będzie moje imię

Z księgi żyjących i niech mnie wygnają

Z Niebios, jak z tego miejsca mnie wygnano.

Lecz kim ty jesteś, Bóg, ty i ja – wiemy,

A król zbyt prędko dowie się ze smutkiem.

Żegnaj, mój władco. Choć zamknięto drogę

Do Anglii, każdą inną ruszyć mogę.

Wychodzi.

Ryszard

Stryju, dostrzegam w oczu twych zwierciadłach

Serce cierpiące. Widok twego smutku

Urywa czworo lat z wygnania jego.

Do Bolingbroke’a.

Gdy zim przeminie sześć twego wygnania,

Wróć, serdecznego czekaj powitania.

Bolingbroke

Jak wiele czasu w jednym słowie! Cztery

Powolne zimy, cztery wiosny prędkie,

Wszystkie znalazły kres w tym jednym słowie:

Tak bywa, kiedy przemówią królowie.

Jan z Gandawy

Władcy mojemu pragnę złożyć dzięki,

Że przez wzgląd na mnie skrócił o lat cztery

Syna mojego wygnanie. A przecież

Niewielkie plony przyniesie to żniwo,

Bo nim wygnania jego sześć lat minie,

Blask mej oliwnej lampki wycieńczonej

Zgaśnie i zniknie w nocy nieskończonej.

Świeczka stopnieje, gdy przyjdzie godzina,

A śmierć jest ślepa: nie da ujrzeć syna.

Ryszard

Stryju, lat wielu wolnych możesz dożyć.

Jan z Gandawy

Ty, królu, chwilki nie możesz dołożyć.

Cierpieniem mrocznym możesz me dni skrócić

I zabrać noce; ale nie dorzucić

Choćby poranka. Możesz twarzy biednej

Dołożyć zmarszczek; ale ani jednej

Z nich nie powstrzymasz. O głowę mnie skrócisz.

Gdy zechcesz, królu, lecz tchnienia nie wrócisz.

Ryszard

Syn twój wygnany został po naradzie,

A własny język twój poparł ten wyrok,

Więc czemu ganisz sprawiedliwość naszą?

Jan z Gandawy

Czasem słodycze trawione się kwaszą.

Wezwałeś tutaj mnie jako sędziego,

Nie, bym jak ojciec bronił syna mego.

O, gdyby obcy ktoś podobnie zbłądził,

Łagodniej byłbym jego winę sądził.

Że stronniczości tu uniknąć chciałem,

Wyrokiem życie sobie odebrałem.

Sądziłem, biedny, że ktoś rzeknie słowo,

Mówiąc, że syna sądzę zbyt surowo.

Skąd mogłem wiedzieć, że król mój zezwoli,

By mnie mój język pokarał wbrew woli?

Ryszard

Żegnaj, kuzynie. – Stryju, iść nie wzbraniaj.

Niechaj odejdzie na sześć lat wygnania.

Głos trąby.

Wychodzi Król Ryszard z orszakiem.

Aumerle

Żegnaj, kuzynie. Co język rzec wzbrania,

Donieś mi listem z miejsca zamieszkania.

Marszałek

Lordzie, nie żegnam cię. U boku twego

Pojadę, póki nie zobaczę brzegu.

Jan z Gandawy

O, czemu skąpisz słów swym przyjaciołom

I nie pozdrawiasz ich na pożegnanie?

Bolingbroke

Zbyt mało słów mam, aby was pożegnać.

Wiem, że mój język winien być rozrzutny,

By wypowiedzieć wielką boleść serca.

Jan z Gandawy

Boleść tak krótka, jak krótkie rozstanie.

Bolingbroke

Nie. Po rozstaniu boleść pozostanie.

Jan z Gandawy

Czymże jest sześć zim? Już wkrótce przeminą.

Bolingbroke

W weselu. W smutku chwila jest godziną.

Jan z Gandawy

Wędrówką nazwij to dla przyjemności.

Bolingbroke

Serce me westchnie, jeśli tak to nazwę,

Gdyż do pielgrzymki tej jestem zmuszony.

Jan z Gandawy

Smętny krąg, który stopy twe zatoczą,

Miej za oprawę, w której spocznie klejnot

Najdroższy twego powrotu do domu.

Bolingbroke

Chyba nie, bowiem każdy krok znużony

Przypomni tylko, jaki kawał świata

Od ukochanych klejnotów mnie dzieli.

A czy nie muszę długo terminować

Na obcych drogach po to, aby w końcu,

Kiedy odzyskam wolność, móc się chełpić,

Że byłem smutków moich czeladnikiem?

Jan z Gandawy

Każde z miejsc, które blask słońca odwiedza,

Jest dla mądrego pogodną przystanią.

Naucz konieczność twą tak rozumować –

Bowiem konieczność jest największą cnotą –

Pomyśl, że to nie król kazał cię wygnać,

Ale ty króla. Smutek bardziej ciąży,

Gdy widzi, że się ktoś pod nim ugina.

Idź, mów dokoła, nie że król cię wygnał,

Lecz ojciec wysłał dla zdobycia sławy;

Albo wyobraź sobie, że zaraza

Wisi w powietrzu u nas, więc uciekłeś

Dla znalezienia lepszego klimatu.

Lub pomyśl o tym, co drogie twej duszy,

I uwierz, że jest tam, dokąd podążasz,

A nie w krainie, którą opuściłeś.

Zmień wyobraźnią ptaki w muzykantów

I trawę przemień w królewską posadzkę,

Kwiaty – w nadobne damy, twe stąpania

W kroki taneczne, pięknie odmierzone.

Gdyż ból gryzący słabiej tego kąsa,

Który drwi z bólu i wesoło pląsa.

Bolingbroke

Czy człowiek może utrzymać żar w dłoni,

Wmawiając sobie, że to lód z Kaukazu?

Lub zaspokoić ostrą mękę głodu,

Gdy wyobrazi sobie obraz uczty?

Lub nago w grudniu będzie igrał w śniegu,

Gdyż wskrzesił w myślach swych upalne lato?

O, nie! Kto dobro zaczyna wspominać,

Dodaje tylko cierpienie do złego.

Ząb smutku bowiem tam gryzie najgorzej,

Gdzie ukąsiwszy, wrzodu nie otworzy.

Jan z Gandawy

Pójdź, pójdź, mój synu; trzeba się nam rozstać.

Mając twą młodość, nie chciałbym pozostać.

Bolingbroke

Więc żegnaj, Anglio, żegnaj, ziemio słodka,

Matko, piastunko, nadal mnie niosąca!

Choć mnie wygnanie pogna w obce strony,

Pójdę tam dumnie, bom w Anglii zrodzony!

Wychodzą.

Scena IV

Jednymi drzwiami wchodzą KRÓL, BAGOT i GREENE; drugimi KSIĄŻĘ AUMERLE.

Ryszard

Tak. Dostrzegliśmy to, kuzynie Aumerle.

Jak długo cieszył się twym towarzystwem

Wyniosły Herford w drodze na wygnanie?

Aumerle

Ten, kogo zwać chcesz wyniosłym Herfordem,

Rozstał się ze mną przy głównym gościńcu.

Ryszard

Ile wylano łez na pożegnanie?

Aumerle

Cóż, szczerze mówiąc, nie przelałem żadnej;

Północno-wschodni wiatr ciął ostro w twarze

I może trafem łzą jedną ozdobił

Nasze rozstanie, nie zanadto szczerze.

Ryszard

A co rzekł kuzyn nasz w chwili rozstania?

Aumerle

„Żegnaj” –

A że me serce nie mogło się zgodzić

Na to, by język zbezcześcił to słowo,

Więc nauczyło mnie zaraz obłudy

Dającej udać skurcz takiego żalu,

Że wydawało się, jak gdyby wszystkie

Słowa me legły w grobowcu cierpienia.

O, gdyby słowo „Żegnaj” miało siłę

Rozdęcia godzin i mogło dołożyć

Lat jego nazbyt krótkiemu wygnaniu,

Wówczas otrzymałby księgę pożegnań;

Lecz że nie mogło, nie miał go ode mnie.

Ryszard

Jest to nasz kuzyn, kuzynie; lecz wątpię,

Czy gdy przeminie czas jego wygnania,

Nasz kuzyn wróci, by ujrzeć przyjaciół.

I my, i Bushy

Mogliśmy ujrzeć, jak lud sobie jednał.

Zdawał się aż na dno ich serc nurkować

Z zażyłą, jakże uprzejmą pokorą;

Jak uniżoność trwonił na prostaczków,

Niosąc kramarzom swój kramarski uśmiech

Wraz z cierpliwością, z jaką swój los znosi –

Jakby chciał serca ich wziąć na wygnanie.

Przed przekupkami ostryg zdzierał czapkę;

Para woźniców rozwożących piwo

Życzy mu, by go Pan Bóg wspierał w drodze,

Za co przed nimi chytrze zgiął kolano

Z „Dzięki, rodacy, mili przyjaciele!” –

Jak gdyby Anglię naszą miał odzyskać

I był następną nadzieją poddanych.

Greene

Cóż, zniknął teraz, a z nim i te myśli.

Bunt się rozszerza w Irlandii, mój władco,

Więc przygotować trzeba się niezwłocznie,

Gdyż dalsza zwłoka pomnoży ich siły

Z korzyścią dla nich, a twą, panie, stratą.

Ryszard

My sami udział weźmiemy w tej wojnie;

A że nasz skarbiec nieco nadszarpnęły

Zbyt wielka hojność i dwór nazbyt liczny,

Trzeba zastawić dochody koronne,

A uzyskane sumy przeznaczymy

Na owe sprawy niecierpiące zwłoki.

Jeśli zbyt mało tego będzie, damy

Zastępcom naszym, pozostałym w kraju,

Karty in blanco, aby po stwierdzeniu,

Którzy z poddanych moich są bogaci,

Wielką daninę w złocie z nich ściągnęli

I nam przesłali na nasze potrzeby.

My do Irlandii ruszymy niezwłocznie.

Wchodzi BUSHY.

Jakie nowiny, Bushy?

Bushy

Zasłabł poważnie stary Jan z Gandawy;

Nagle go wzięło i wysłał pospiesznie

Prośbę, byś raczył go odwiedzić, panie.

Ryszard

Gdzie leży?

Bushy

W pałacu Ely.

Ryszard

Boże, spraw, aby medyk znalazł sposób,

Jak go bez zwłoki wyprawić do grobu!

Zawartość kufrów jego może okryć

Grzbiety żołnierzy na wojnie irlandzkiej.

Pójdźcie, panowie; trzeba go odwiedzić.

Daj, Boże, by nasz pośpiech był zbyt wolny!

Wszyscy

Amen.

Wychodzą.

Akt Drugi

Scena I

Pałac Ely.

Chory JAN Z GANDAWY w otoczeniu Księcia Yorku etc.

Jan z Gandawy

Czy król przybędzie, bym ostatnim tchnieniem

Szczerze wsparł jego niestateczną młodość?

Książę Yorku

Nie dręcz się; nie męcz także swego tchnienia;

Darmo byś rady słał do jego ucha.

Jan z Gandawy

O, mówią jednak, że głos konający

Wiąże słuch niby harmonijne dźwięki.

Nieliczne słowa zyskują znaczenie,

Gdyż prawdę mówi prawdziwe cierpienie.

Słowo ostatnie, które z ust wybiega,

Bardziej słyszane jest niż mowy grzmiące;

Najostrzej koniec życia się dostrzega;

Najlepiej widać słońce zachodzące;

Muzyka, cichnąc, głośniej się odzywa;

Słodycz ostatnia najsłodsza nam bywa;

Mocniej w pamięci zapisze się ona

Niż każda inna, dawno przeminiona.

Król Ryszard nigdy rad moich nie słuchał,

Może ostatnia mu wpadnie do ucha?

Książę Yorku

Nie, gdyż zatkały je przymilne tony

Pochwalne, które i mędrcom smakują;

Rozkoszne pieśni, które dźwiękiem trują

Otwarte uszy wsłuchanej młodości,

I opowieści o włoskich zwyczajach,

Które nasz naród niezręcznie małpuje,

A chcąc im sprostać, nędznie naśladuje.

Czy świat wymyślił kiedyś jakieś głupstwo –

Mniejsza, czy nędzne, byle było nowe –

Aby mu, brzęcząc, nie wleciało w uszy?

A więc zbyt późno byłoby tam radzić,

Gdzie wola musi z rozumem się wadzić.

Nie wskazuj drogi, gdy ktoś błądzić pragnie;

Szkoda tchu na to, skoro ci tchu braknie.

Jan z Gandawy

Proroczą falę natchnienia odczuwam,

Więc przepowiadam mym ostatnim tchnieniem:

Płomień swawoli jego musi opaść.

Gwałtowny ogień szybko sam się zniszczy,

Deszczyk trwa długo, wielka burza krótko.

Zmęczy się prędko, kto prędko cwałuje.

Chciwa żarłoczność dławi się swą strawą,

Ulotna płochość, niby sęp żarłoczny,

Gdy pożre, co ma, zjada sama siebie.

Ten tron królewski, ta monarsza wyspa,

Kraj majestatu i siedziba Marsa,

Ten drugi Eden, będący pół-Rajem,

Ta twierdza, którą stworzyła Natura

Przeciw zarazom i ramieniu wojny,

Ten szczep szczęśliwy ludzi, ten świat mały,

Ten drogi kamień oprawiony w srebrne

Morze, służące mu za mur obronny

I fosę, którą dom jest otoczony

Przeciw zawiści krain mniej szczęśliwych;

Ten skrawek świata pobłogosławiony,

Ta ziemia i to królestwo, ta Anglia,

Ta karmicielka, to łono rodzące

Wielkich monarchów, będących postrachem

Dzięki dziedzictwu; sławnych urodzeniem,

A za swe czyny w służbie Chrystusowej

I za rycerską prawość czczonych wokół

Aż po daleki krnąbrny kraj żydowski,

W którym grób znalazł świata Odkupiciel,

Błogosławionej Marii Syn. Tę drogą

Krainę drogich dusz; tę drogą, drogą

Krainę, drogą i tak sławną w świecie,

Pod zastaw dano dziś – mówię, konając –

Jakby najlichszy z folwarków w dzierżawę.

Anglia, zwycięskim morzem okolona,

Której skaliste brzegi odpierają

Wściekłe natarcia wodnego Neptuna,

Dziś okolona jest hańbą, splamiona

Inkaustem podłych dłużnych pergaminów.

Ta Anglia, która podbijała innych,

Dziś sama siebie haniebnie podbiła.

Gdyby zniknęła ze mną ta niesława,

O, jak bym cieszył się nadejściem śmierci!

Wchodzą KRÓL, KRÓLOWA, AUMERLE, BUSHY, GREENE, BAGOT, ROSS i WILLOUGHBY.

Książę Yorku

Król wszedł. Łagodnie mów z jego młodością;

Źrebak szaleje, gdy dać mu ostrogę.

Królowa

Jak się ma stryj nasz, szlachetny Lancaster?

Ryszard

Cóż tam? Jak ma się stryj nasz, Jan z Gandawy?

Jan z Gandawy

Głodnawy zgodne jest bardziej z mym stanem!

Głodnawy – słusznie; głodnawy, bo stary.

Cierpienie ścisły post we mnie odbywa,

A kto ma pościć, jeśli nie głodnawy?

Nad śpiącą Anglią czuwałem czas długi;

Bezsenność chuda jest i głód jest chudy.

A postem moim jest radość żywiąca

Każdego ojca: – widok jego dzieci.

Każąc mi pościć, czynisz mnie tak głodnym;

Głodnym mogiły – głodnym jak mogiła;

W jej pustym łonie znajdziesz tylko kości.

Ryszard

Czy chorzy mogą igrać swym imieniem?

Jan z Gandawy

Nie; smutek bawi się, kiedy drwi z siebie.

Z mego imienia drwię, chcąc schlebiać tobie,

Gdyż chcesz me imię zamknąć ze mną w grobie.

Ryszard

Czy konający mają schlebiać żywym?

Jan z Gandawy

Nie; żywy schlebia tu konającemu.

Ryszard

Konasz, lecz schlebiasz mi; tak to przyjmuję.

Jan z Gandawy

Ach, nie; ty konasz, chociaż ja choruję.

Ryszard

Ja, zdrów, oddycham i widzę cię chorym.

Jan z Gandawy

Lecz wie mój Stwórca, że cię widzę chorym,

A jestem chory, gdyż cię widzę chorym.

Łożem śmiertelnym twym jest kraj twój cały,

Na którym leżysz chory na złą sławę,

A że jest z ciebie pacjent nierozważny,

Pozwalasz leczyć namaszczone ciało

Lekarzom, którzy pierwsi cię zranili.

Tysiąc pochlebców mieści twa korona

W kręgu nie większym niźli twoja głowa,

A jednak, skryci w tak małym obwodzie,

Rujnują obszar równy twej krainie.

O, gdyby dziad twój mógł proroczym okiem

Ujrzeć, jak synów jego wnuk zabija,

Syn jego syna – nie dałby ci sięgnąć

Po twą niesławę; strąciłby cię z tronu,

Nim tron posiadłeś, a diabeł cię posiadł,

Abyś mógł teraz sam strącić się z tronu.

Gdybyś, bratanku, został władcą świata,

Byłoby hańbą kraj ten wydzierżawić;

A skoro kraj ten jest twym całym światem,

Więcej niż hańbą jest tak go pohańbić.

Zarządcą Anglii jesteś, nie jej królem;

Prawo twe stało się praw niewolnikiem,

A ty –

Ryszard

Szalony, bezrozumny głupcze,

Który, ufając w przywilej swej febry,

Zimną przyganą śmiesz wywołać bladość

Na naszych licach i każesz wściekłości

Przegnać królewską krew z jej zwykłych siedzib.

Na mój majestat, gdybyś nie był bratem

Syna wielkiego Edwarda, ten język,

Którym tak gładko obracasz w swej głowie,

Odjąłby głowę z tych niesfornych ramion.

Jan z Gandawy

O, nie oszczędzaj mnie, synu Edwarda,

Brata mojego, dlatego że jestem

Synem Edwarda, ojca twego ojca.

Tę krew wypiłeś już, niby pelikan,

I przehulałeś ją po pijanemu.

Niech mój brat Gloucester, ta poczciwa dusza,

Która jest w niebie pośród dusz szczęśliwych,

Będzie przykładem i najlepszym świadkiem,

Żeś krwi Edwarda nie przelał przypadkiem.

Sprzymierz się z moją chorobą i niechaj

Twa niechęć, niby starość jak sierp zgięta,

Kwiat nazbyt długo więdnący wnet zetnie.

Żyj w hańbie, niech cię ta hańba przeżyje,

A męka słowa me w twą pamięć wryje!

W łożu me ciało złóżcie, później w grobie.

Pójdę do łoża, nim się w grób położę;

Kogo kochają i czczą, ten żyć może.

Wychodzi.

Ryszard

Niech skona, kogo złość i wiek zmóc może;

Oboje pchną cię na śmiertelne łoże.

Książę Yorku

Wasza królewska mość, błagam, byś zechciał

Złożyć te słowa na wiek i chorobę.

Kocha cię, wierz mi, zawsze cię miłował

Jak Herford, gdyby się tutaj znajdował.

Ryszard

Słusznie. Jednako mnie obaj kochają,

Jak ja ich. Tak się owe sprawy mają.

Wchodzi NORTHUMBERLAND.

Northumberland

Mój władco, stary Jan ci się poleca.

Ryszard

Co rzekł?

Northumberland

Nic. Wszystko, co miał rzec, powiedział

Język jak lutnia zgasł, strun pozbawiona;

Stary Lancaster stracił głos i skonał.

York

Po nim York niechaj wszystko tak utraci!

Śmierć wszystko bierze, lecz spokojem płaci.

Ryszard

Opada owoc najbardziej dojrzały;

Nasze pielgrzymki będą nadal trwały.

Dość o tym. Przejdźmy do wojny irlandzkiej:

Trzeba przepędzić tych kudłatych gburów,

Żmije żyjące tam, gdzie żadna żmija,

Prócz nich, zamieszkać nie ma przywileju.

A że te sprawy są wielce kosztowne,

Więc pomożemy sobie, biorąc wszystkie

Naczynia, złoto, dochody, przedmioty,

Które posiadał stryj nasz, Jan z Gandawy.

York

Jak długo będę to znosił? Jak długo

Cierpieć mam krzywdy i być wiernym sługą?

Ni śmierć Gloucestera, Herforda wygnanie,

Ni Jan z Gandawy tak sponiewierany,

Ni krzywdy, które znosić musi Anglia,

Ni zakaz, który spotkał Bolingbroke’a

Biednego, kiedy chciał zawrzeć małżeństwo,

Ni poniżenia, których sam doznałem,

Sprawić nie mogły, bym się skrzywił kwaśno

Lub zmusił króla mego, by brwi zmarszczył,

Jestem ostatnim z synów szlachetnego

Edwarda; a twój ojciec, książę Walii,

Był z nich najstarszy. I nigdy na wojnie

Żaden lew z taką nie walczył wściekłością,

A pokój nie znał tak łagodnych jagniąt,

Jak ów młodziutki i szlachetny książę.

Masz jego rysy; tak właśnie wyglądał,

Gdy przeżył tyle dni, ile ty dotąd.

Lecz gdy się chmurzył, to przeciw Francuzom,

A nie przeciwko swoim przyjaciołom.

Szlachetna ręka jego zdobywała

To, co wydawał, a nie wydawała

Tego, co ojciec zwycięski zdobywał.

Na rękach jego nie było krwi krewnych,

Lecz krew zajadłych wrogów jego rodu.

Ryszardzie! Boleść ogłuszyła Yorka,

Inaczej nigdy by nie porównywał –

Ryszard

Co ci się stało, stryju?

York

O mój władco,

Wybacz mi, jeśli chcesz, a jeśli nie chcesz,

Nie chcę wybaczeń i niech już tak będzie.

Czy pragniesz przejąć i pochwycić dobra,

Które wygnany Herford odziedziczył

Na mocy prawa i aktów koronnych?

Czy Jan nie umarł? Czy Herford nie żyje?

Czy wierny nie był Jan, a Herford prawy?

Czy nie zasłużył Jan, by mieć dziedzica?

Czy na dziedzictwo ów syn nie zasłużył?

Gdy Herfordowi wydrzesz jego prawa,

Wydrzyj czasowi prawa i zwyczaje

I niechaj jutro nigdy nie nastąpi.

Przestań być sobą. Jesteś bowiem królem

Jedynie dzięki kolei dziedzictwa

W obliczu Boga – daj Bóg, by niesłusznie! –

Jeśli wyzujesz Herforda z praw jego

I unieważnisz tytuły własności,

I nie pozwolisz mu, by mógł dochodzić

Praw do dziedzictwa przez pełnomocników,

Nie dając zgody, aby hołd ci złożył –

Ściągniesz na głowę swą tysiąc zagrożeń

I serc tysięcy przychylność utracisz,

A mą łagodną cierpliwość uzbroisz

W myśli dalekie od czci i wierności.

Ryszard

Co chcesz, myśl sobie; bierzemy z ochotą

Jego zastawy, dobra, ziemie, złoto.

York

Nie będę przy tym. Miłościwy panie,

Żegnaj. Nikt nie wie, co z tego powstanie.

Lecz o złych czynach to powiedzieć można,

Że marny skutek przynosi rzecz zdrożna.

Wychodzi.

Ryszard

Bushy, idź prosto do hrabiego Wiltshire,

Proś, niech przybędzie do pałacu Ely;

Chcę z nim omówić tę sprawę. A jutro

Czas już najwyższy ruszyć do Irlandii.

Pod nieobecność naszą mianujemy

Gubernatorem Anglii księcia Yorku,

Stryja naszego; gdyż jest sprawiedliwy

I szczerze kocha nas. Pójdźmy, królowo;

Jutro się trzeba rozstać. Bądź wesoła,

Bo już niewiele zostało nam czasu.

Wychodzą Król, Królowa, Aumerle, Bushy, Greene i Bagot.

Northumberland

No cóż, mój lordzie, zmarł książę Lancaster.

Ross

I żyje, gdyż syn jego został księciem.

Willoughby

Ma tylko tytuł, bez żadnych dochodów.

Northumberland

Jednym i drugim mógłby się ozdobić,

Gdyby do głosu doszła sprawiedliwość.

Ross

Serce mi wzbiera, jednak prędzej pęknie,

Milcząc, niż język hardy da mu ulgę.

Northumberland

Powiedz, co myślisz, i niechaj zamilknie

Na wieki człowiek, który słowa twoje

Powtórzy, pragnąc ci wyrządzić krzywdę.

Willoughby

Czy ma to związek jakiś z księciem Herford?

Jeśli tak, śmiało objaw to, człowieku.

Pragnie me ucho dobrze słyszeć o nim.

Ross

Nie mam możności wyświadczyć mu dobra.

Chyba że dobrem nazwiecie współczucie

Dla wyzutego z całej ojcowizny.

Northumberland

Klnę się przed Bogiem, jest to rzecz haniebna,

Że takie krzywdy spadają na niego –

Księcia królewskiej krwi! – i wielu innych

Panów szlachetnych w tym ginącym kraju.

Król nie jest sobą; wiodą go nikczemni

Pochlebcy; wszystko, co oni doniosą,

Spowodowane zwykłą nienawiścią

I w nas godzące, jest zaraz użyte

Przez króla, który najsurowiej karze

Nas, nasze życie, dzieci i dziedziców.

Ross

Lud podatkami ciężkimi obłupił

I serca gminu utracił na wieki.

Szlachtę pokarał w imię dawnych waśni

I serca szlachty utracił na wieki.

Willoughby

Co dnia obmyśla nowe wymuszenia:

Karty in blanco, bez wpisanych nazwisk,

Daniny karne i Bóg wie, co jeszcze –

Lecz co, na Boga, dzieje się z tym wszystkim?

Northumberland

Nie dał na wojny, bowiem nie wojował,

Lecz nędznie zrzekł się dwuznacznym układem

Tego, co mieczem zdobyli ojcowie.

Więcej przetrwonił on w czasie pokoju,

Niż przodków jego kosztowały wojny.

Ross

Hrabiemu Wiltshire oddał kraj w dzierżawę.

Willoughby

Król, niby bankrut, ogłosił upadłość.

Northumberland

Wstyd i zniszczenie już zawisły nad nim.

Ross

Pomimo owych rujnujących danin

Nie znajdzie środków na wojnę irlandzką,

Jeśli nie złupi wygnanego księcia.

Northumberland

Swego krewnego, jakże szlachetnego –

Cóż za wyrodny król! Ale my sami,

Lordowie, słysząc burzę nad głowami,

Nie chcemy walczyć z ową nawałnicą;

Patrząc, jak wicher rozszarpuje żagle,

Lin nie chwytamy, giniemy bezdusznie.

Ross

Widzimy przecież: mknie niebezpieczeństwo

I nieuchronnie nadchodzi rozbicie,

Gdyż przyczyn jego nie pragniemy zwalczyć.

Northumberland

Nie; na dnie pustych oczodołów śmierci

Dostrzegam życie; lecz nie mam śmiałości

Rzec, jak jest bliską wieść pokrzepiająca.

Willoughby

Odkryj nam myśli swe, tak jak my tobie.

Ross

Northumberlandzie, mów do nas otwarcie.

My trzej jesteśmy tobą; gdy przemówisz,

Słowa twe będą jedynie myślami.

Mów śmiało.

Northumberland

A więc rzecz się tak przedstawia:

Wieść otrzymałem z Le Port Blanc w Bretanii,

Że Henryk, książę Herford, a z nim Rainold,

Lord Cobham (ów syn Ryszarda, hrabiego

Arundel), który zdołał zmylić czujność

Księcia Exeter; a także brat jego,

Ów były arcybiskup Canterbury;

Sir Tomasz Erpingham i sir John Ramston,

Sir John Norbery, sir Robert Waterton

I Francis Quoint –

Książę Bretanii powierzył im osiem

Okrętów, także trzy tysiące wojska,

I już zmierzają tu jak najpospieszniej,

Do naszych brzegów północnych chcąc dobić.

Być może już by tam dotarli, ale

Pragną się wstrzymać, póki nie wyruszy

Król do Irlandii. Jeśli więc pragniemy

To niewolnicze jarzmo zrzucić z grzbietów,

Dodać piór nowych osłabionym skrzydłom

Krainy naszej, wykupić z zastawu

Zbrukaną naszą koronę, a z berła

Zetrzeć kurz, aby złoto znów zabłysło,

Majestatowi wracając majestat,

Pognajmy razem wprost do Ravenspurgha;

Lecz jeśli z trwogi omdlały wam dusze,

Zostańcie, milczcie, a ja sam wyruszę.

Ross

Konia dać! Konia! Tchórzom wmawiaj trwogę.

Willoughby

Gdy koń nie padnie, pierwszy tam być mogę.

Wychodzą.

Scena II

Zamek Windsor.

Wchodzą KRÓLOWA, BUSHY i BAGOT.

Bushy

Pani, majestat twój jest nazbyt smutny.

Przyrzekłaś w chwili pożegnania z królem

Odrzucić smutek dręczący twe życie

I pogodniejsze mieć usposobienie.

Królowa

Tak rzekłam, pragnąc dogodzić królowi –

Pragnąc dogodzić sobie, nie podołam.

A przecież nie znam najmniejszej przyczyny,

Dla której smutek miałby gościć we mnie,

Prócz pożegnania tak słodkiego gościa,

Jakim jest Ryszard mój słodki. A jednak

Sądzę, że w łonie Fortuny dojrzewa

Nienarodzony jeszcze smutek, który

Zbliża się ku mnie. Drży więc moja dusza,

Choć bez przyczyny, a jednak boleje

Bardziej niż w chwili rozstania z mym panem.

Bushy

Każda substancja smutku ma dwadzieścia

Odcieni, które zdają się tym smutkiem,

Ale nim nie są. Bowiem oko smutku,

Zmącone łzami oślepiającymi,

Rozdziela jedną rzecz na wiele rzeczy,

Jak owe zręcznie zdziałane obrazki,

Które widziane z przodu ukazują

Chaos jedynie; pokazują jednak

Obraz, gdy na nie popatrzeć z ukosa.

Tak twój majestat słodki, który spojrzał

Z ukosa na twe z królem twym rozstanie,

Zobaczył nadmiar przyczyn do zmartwienia,

Które, gdy spojrzeć na nie odpowiednio,

Odbiciem rzeczy są nieistniejących;

Trzykroć nadobna królowo – opłakuj

Rozstanie z królem. Reszta nic nie znaczy,

Gdyż więcej oko twoje nie zobaczy;

A jeśli ujrzy, to smutek fałszywy,

Który złudzenia każe opłakiwać.

Królowa

Może to prawda; lecz coś w głębi duszy

Mówi mi, że jest inaczej. Jakkolwiek

Jest, muszę smutna być, tak bardzo smutna,

Że to bezmyślne o niczym myślenie

Ciąży nicością i wprawia w omdlenie.

Bushy

Pani łaskawa, to złudzenie tylko.

Królowa

Nie tylko; bowiem złudzenie pochodzi

Od przodka, którym jest dawne cierpienie;

A moje inne jest, gdyż nie pochodzi

Od czegokolwiek. A więc coś być musi,

Co rzeczywiste jest dla tej nicości,

Która mi cierpieć każe – a ja cierpię,

Nie wiedząc, zanim poznałam przyczynę –

Lecz nie wiem, jaka to boleść nieznana;

Nie mogę nazwać jej, jest nienazwana.

Wchodzi GREENE.

Greene

Niechaj Bóg strzeże waszą mość królewską!

Mili panowie, pozdrawiam was pięknie.

Król nie odpłynął jeszcze, mam nadzieję?

Królowa

Czemu nadzieję masz? Więcej nadziei

W tym, że odpłynął, bowiem jego plany

Proszą o pośpiech, i w tym jest nadzieja.

Czemu nadzieję masz, że nie odpłynął?

Greene

Aby on, który jest naszą nadzieją,

Mógł armię swoją wycofać i wpędzić

W rozpacz nadzieję swoich nieprzyjaciół,

Którzy stanęli mocno na tej ziemi.

Wygnany Bolingbroke sam się odwołał

I wzniósłszy oręż, zawitał bezpiecznie

Do Ravenspurgha.

Królowa

Niechaj Bóg uchowa!

Greene

Pani, to nazbyt prawdziwe; co gorsza,

Lord Northumberland ze swym młodym synem,

Henrykiem Percy; a także lordowie

Ross, Beaumond i Willoughby uciekli,

Wiodąc do niego potężnych przyjaciół.

Bushy

Czemu spiskowców wraz z Northumberlandem

Nie ogłoszono bez zwłoki zdrajcami?

Greene

Tak uczyniłem; na to hrabia Worcester

Złamał swą laskę i zrzekł się urzędu

Marszałka. Wszyscy jego domownicy

Wraz z nim uciekli wprost do Bolingbroke’a.

Królowa

Stałeś się, Greenie, położną mych cierpień,

A ich ponurym dziedzicem Bolingbroke.

Oto zrodziła dusza ma potwora,

A ja, dysząca ciężko młoda matka,

Smutek ze smutkiem, z żalem żal złączyłam.

Bushy

Nie wpadaj w rozpacz, pani.

Królowa

Kto mi wzbroni?

Będę rozpaczać i zostanę wrogiem

Mylnej nadziei – jest ona pochlebcą

I darmozjadem, odpędza śmierć od nas,

Która łagodnie umiałaby przeciąć

Więzy łączące z życiem; gdy fałszywa

Nadzieja chce je przedłużać nadmiernie.

Wchodzi YORK.

Greene

Nadchodzi książę Yorku.

Królowa

Szyję sędziwą otoczył żelazem,

A w oczach widać wielkie zatroskanie.

Stryju, na Boga, choć słowo pociechy!

York

Mówiąc tak, musiałbym swym myślom skłamać.

Pociecha w niebie mieszka, my – na ziemi,

Gdzie żyją tylko troski, ból i krzywdy.

Mąż twój po zyski odległe wyruszył,

Gdy inni straty chcą mu zadać w domu.

Zostałem tutaj, by kraj ten podpierać,

Choć sam się chwieję osłabiony wiekiem.

Teraz mu przesyt zgotował chorobę

I wypróbuje przyjaciół – pochlebców.

Wchodzi Sługa.

Twój syn odjechał, nim przybyłem, panie.

York

Czyżby? Niech wszystko biegnie tam, gdzie zechce!

Możni uciekli, lud pozostał chłodny

I za Herfordem pójdzie, jak się lękam.

Ruszaj do Plashy, do mej siostry Gloucester;

Proś, by mi zaraz dała tysiąc funtów.

Idź, weź mój pierścień.

Sługa

Panie, nie rzekłem ci przez zapomnienie –

Lecz dziś, przechodząc, wszedłem tam –

A to, co powiem, smutek twój wywoła.

York

Cóż to takiego, nicponiu?

Sługa

Godzinę przed mym przyjściem księżna zmarła.

York

Zmiłuj się, Boże, cóż za potop smutków

Rwie i zalewa ten nasz kraj nieszczęsny!

Nie wiem, co czynić. Bóg mi świadkiem, chciałbym

(Byleby zdradą mą nie był zmuszony),

Aby mi głowę zdjął jak memu bratu.

Czy nie wysłano wieści do Irlandii?

Jak zdobędziemy pieniądze na wojnę?

Pójdź, siostro – wybacz, chciałem rzec, kuzynko.

Do domu, chłopcze. Zdobądź jakieś wozy

I wywieź cały oręż, jaki znajdziesz.

Wychodzi Sługa.

Panowie, idźcie; trzeba zebrać ludzi.

Jeśli wiem, co i jak czynić w tych sprawach,

Zepchniętych na mnie bez ładu i składu,

Nie wierzcie odtąd mi. – Obaj są mymi

Krewnymi: jeden jest moim monarchą,

Przysięga moja i powinność każą

Bronić go; drugi jest także mym krewnym,

Którego król ten skrzywdził; me sumienie

I pokrewieństwo każą ową krzywdę

Naprawić. Jednak muszę coś uczynić.

Pójdź, bratanico. Chcę się zająć tobą.

Panowie, idźcie zebrać swoich ludzi.

Niebawem w Berkeley połączę się z wami.

Do Plashy także muszę iść.

Czas nie pozwala mi. Nic się nie składa.

Wszystko naokół rwie się i upada.

Wychodzą York i Królowa.

Bushy

Wiatr sprzyjający niesie do Irlandii

Wieści, lecz żadna stamtąd nie powraca.

A niemożliwe jest dla nas zebranie

Sił równych siłom wroga.

Greene

A nasza bliskość i miłość dla króla

Budzi nienawiść niechętnych królowi.

Bagot

Tak chwiejny bywa lud. Skryli swą miłość

W sakiewkach; kto te sakiewki opróżni,

Budzi w ich sercach śmiertelną nienawiść.

Bushy

Dlatego wszyscy potępiają króla.

Bagot

Nas także, skoro sąd do nich należy,

Gdyż zawsze blisko staliśmy przy królu.

Greene

Cóż, jadę schronić się do zamku Bristol,

Gdzie już przebywa lord Wiltshire.

Bushy

Ja także

Ruszę tam z tobą, gdyż niewiele usług

Wyświadczy nam lud pełen nienawiści.

Chcą nas te kundle rozerwać na strzępy.

Czy ruszysz z nami?

Bagot

Nie; do Irlandii wyruszam, do króla.

Żegnajcie. Jeśli serce prawdę wróży,

Już nie spotkamy się po tej podróży.

Bushy

Chyba że York odeprze Bolingbroke’a.

Greene

O biedny książę! Ma wypić ocean

I zliczyć piaski, które kryją ziemię.

Ciężkie na siebie biedak przyjął brzemię,

Bo na każdego, który przy nim stanie,

Tysiąc ucieknie. – Nadeszło rozstanie,

Więc dziś na wieki pożegnam was szczerze.

Bushy

Może spotkamy się jeszcze.

Bagot

Nie wierzę.

Wychodzą.

Scena III

Hrabstwo Gloucestershire.

Wchodzą BOLINGBROKE i NORTHUMBERLAND.

Bolingbroke

Jak jest daleko stąd do Berkeley, panie?

Northumberland

Wierz mi, szlachetny panie,

Że jestem obcy tutaj, w Gloucestershire.

Wysokie, dzikie góry i te kręte,

Pełne wybojów drogi wydłużają

Nam każdą milę i niosą znużenie;

Lecz piękne słowa twoje są jak cukier

I osładzają mi tę ciężką drogę,

Czyniąc ją wielce przyjemną. Rozmyślam

Nad tym, jak żmudną i ciężką się wyda

Droga z Ravenspurgh do Cotshall Rossowi

I Willoughby’emu, którzy pozbawieni

Zostali twego towarzystwa, panie,

Gdy mnie odjęło ono trud podróży.

Lecz ich mozoły osładza nadzieja

Na radość, którą ja teraz odczuwam;

A mieć nadzieję radości to niemal

Ta sama radość, jak ta już zyskana.

To właśnie lordów znużonych wspomoże

I skróci drogę im, jak i mnie skrócił

Szlachetny widok twój trudy mej drogi.

Bolingbroke

Dużo mniej warte jest me towarzystwo

Niż twoje miłe słowa. Kto się zbliża?

Wchodzi HENRYK PERCY.

Northumberland

To syn mój, młody Henryk Percy; przybył

Z jakiegoś miejsca, gdzie jest brat mój Worcester.

Jakże się miewa stryj twój, Henryku?

Percy

Sądziłem, panie, że ty mi to powiesz.

Northumberland

Jak to, więc nie jest z królową?

Percy

Nie, miły panie, bowiem dwór porzucił,

Przełamał laskę swojego urzędu

I domowników królewskich rozpuścił.

Northumberland

Co kierowało nim? Kiedy ostatnio

Z nim rozmawiałem, nie był tak stanowczy.

Percy

Jest, gdyż cię zdrajcą obwołano, panie.

Udał się, panie mój, do Ravenspurgha,

By złożyć służby swe księciu Herfordu.

Mnie kazał, abym przejechał przez Berkeley

I sprawdził, ile wojsk ma książę Yorku;

Później mam także wyruszyć do Berkeley.

Northumberland

Czyżbyś zapomniał już księcia Herfordu?

Percy

Nie, miły panie, nie mogłem zapomnieć,

Bowiem nie mogłem go pamiętać. Nigdy

Go nie widziałem dotąd.

Northumberland

A więc teraz

Spojrzyj na niego. To właśnie jest książę.

Percy

Łaskawy panie, przyjmij służbę moją,

Choć taka młoda jest i nieobyta.

Niechaj dojrzeje kiedyś i zasłuży

Na wyższe miano.

Bolingbroke

Dzięki, miły Percy;

Wierz mi, że nic mnie tak nie uszczęśliwia,

Jak dusza moja, wierna przyjaciołom;

Gdy los mój wraz z twą przyjaźnią dojrzeje,

Ona ci przyjaźń twoją wynagrodzi.

Serce me zawrzeć pragnie to przymierze,

A ręka moja je przypieczętuje.

Northumberland

Jak stąd daleko do Berkeley?

I jak się dobry stary York tam sprawia

Wraz ze zbrojnymi swymi?

Percy

Za tą kępą

Drzew stoi zamek, a jego załoga

Liczy trzy setki ludzi, jak słyszałem;

Są tam panowie York, Berkeley i Seymour;

Nikt więcej z ludzi szlachetnie zrodzonych.

Wchodzą ROSS i WILLOUGHBY.

Northumberland

Oto lordowie Ross i Willoughby.

Własne ostrogi tak ich pokrwawiły,

A pośpiech okrył rumieńcem.

Bolingbroke

Witajcie,

Moi panowie, widzę, że to przyjaźń

Wasza tak ściga wygnanego zdrajcę.

Całym mym skarbem jest, jak dotąd, wdzięczność

Nieodczuwalna; jeśli się wzbogaci,

Trud wasz i przyjaźń musi wynagrodzić.

Ross

Twoja obecność wzbogaca nas, panie.

Willoughby

Przekracza znacznie nasz trud, by tu dotrzeć.

Bolingbroke

Nadal niech dzięki będą skarbcem biednych,

Który, nim moja dziecięca fortuna

Dojdzie do wieku dojrzałego, musi

Zastąpić moją szczodrobliwość. Któż to?

Wchodzi BERKELEY.

Northumberland

Jak sądzę, jest to chyba biskup Berkeley.

Berkeley

Mój lordzie Herford, przybywam z posłaniem.

Bolingbroke

Mój lordzie, muszę ci rzec – dla Lancastra.

Przybyłem imię to uzyskać w Anglii

I muszę znaleźć je na twym języku,

Zanim odpowiem na to, co mi powiesz.

Berkeley

Nie pojmuj słów mych opacznie, mój lordzie.

Nie chcę wykreślać żadnego z tytułów

Należnych twojej czci. Do ciebie, lordzie,

Przychodzę (a zwać możesz się, jak zechcesz)

Od księcia Yorku, regenta tej ziemi

Najłaskawszego, aby się dowiedzieć,

Co cię popchnęło do wykorzystania

Nieobecności królewskiej, by płoszyć

Pokój nasz zbrojnym samowolnym najściem.

Wchodzi YORK.

Bolingbroke

Nie musisz słów mych zanosić. Nadchodzi

Jego łaskawość. Mój szlachetny stryju!

Przyklęka.

York

Serce pokorne ukaż, nie kolano,

Które omamić chce zwodniczym fałszem.

Bolingbroke

Stryju łaskawy –

York

Tak, tak, nie stryjuj mnie tu żadnym stryjem

I mnie łaskawie tu nie ułaskawiaj.

Nie jestem stryjem dla żadnego zdrajcy,

A „łaska” w ustach tak niegodnych łaski

Zmienia się w słowo bluźniercze. Dlaczego

Twoje wygnane stopy mają śmiałość

Zetknąć się z pyłem tej angielskiej ziemi?

A są i inne „dlaczego”. – Dlaczego

Nie brak śmiałości im do przemierzenia

Tylu mil po jej tak spokojnym łonie,

By grozę wojny nieść pobladłym wioskom

Wstrętnym widokiem obnażonych mieczy?

Czyżbyś tu przybył, wiedząc, że odjechał

Król namaszczony? Przecież, głupi chłopcze,

Król tu pozostał; w mojej wiernej piersi

Jego potęga spoczywa. I gdybym

Nadal mógł rządzić ognistą młodością

Jak wówczas, kiedy wraz z walecznym Janem

I twoim ojcem szedłem na ratunek

Czarnego Księcia, Marsa pośród ludzi,

Gdy ugrzązł pośród tysięcy Francuzów,

O, jakże prędko me ramię, będące

Dziś więźniem mojej starczej bezsilności,

Umiałoby cię poskromić, przynosząc

Należną karę twoim przewinieniom!

Bolingbroke

Stryju łaskawy, pozwól mi je poznać.

Co je stworzyło? W czym się objawiły?

York

W najgorszy sposób były objawione:

Otwartym buntem i ohydną zdradą.

Jesteś wygnany, a oto przybywasz,

Nim wyznaczony czas wygnania minął,

I wznosisz oręż przeciwko królowi.

Bolingbroke

Byłem wygnany, ale jako Herford;

Przybyłem po to, by zostać Lancastrem.

I błagam, stryju szlachetny, bądź łaskaw

Spojrzeć na krzywdy me bezstronnym okiem.

Jesteś mym ojcem, gdyż mi się wydaje,

Że spoglądając na ciebie, dostrzegam

Starego Jana z Gandawy – żywego.

O, czy pozwolisz, ojcze, bym się tułał

Niby skazany włóczęga, a wszystkie

Me przywileje i prawa zostały

Siłą wyrwane z mych rąk i rozdane

Rozrzutnym chłystkom? Po cóż się zrodziłem?

Jeśli mój kuzyn król jest królem Anglii,

Trzeba mnie uznać za księcia Lancaster.

Twój syn, Aumerle, a mój szlachetny kuzyn,

Gdyby po śmierci twej był tak zdeptany,

Znalazłby w Janie, stryju swoim, ojca,

Który by ruszył te krzywdy z legowisk

I zagnał w miejsce, gdzie by mógł je złowić.

Roszczeń wzbroniono mi tu do dziedzictwa

Mimo uprawnień, które mam na piśmie.

Zajęto dobra ojca i sprzedano,

Aby przetrwonić je jak wszystko inne.

I cóż uczynić mam? Jestem poddanym,

Pragnę powołać się na moje prawa.

A że wzbroniono mi zastępców prawnych,

Więc osobiście chcę złożyć roszczenie

Do swobodnego wejścia w me dziedzictwo.

Northumberland

Nad miarę zaznał krzywd szlachetny książę.

Ross

Wasza łaskawość może je wyrównać.

Willoughby

Nędzników dobra jego wywyższyły.

York

Lordowie Anglii, zezwólcie, że powiem:

Krzywdy bratanka mego odczuwałem

I mozoliłem się, jak je naprawić.

Jednak przybywać podobnym sposobem,

Z nagim orężem, będąc własnym krajczym,

Pragnąc przemocą wyciąć sobie drogę

I czynić dobro przy pomocy złego –

Tak być nie może. A wy wszyscy tutaj,

Którzy do czynów tych go podjudzacie,

Wojnę wzniecacie jako buntownicy!

Northumberland

Szlachetny książę przysiągł, że przybywa

Tylko po swoje. A słuszność tych żądań

Kazała przysiąc nam z największą mocą,

Że wspomożemy go; i niech radości

Nie zna ten, który tę przysięgę złamie!

York

Cóż, cóż, dostrzegam już skutek tych zmagań.

Nie zapobiegnę mu. Moc mam niewielką.

Pozostawiono tu wszystko w nieładzie.

Ale na tego, który dał mi życie,

Gdybym mógł, wziąłbym was wszystkich w niewolę

I kazał skłonić się w błagalnej prośbie

O miłosierdzie monarsze. Cóż, skoro

Nie mogę tego uczynić, oświadczam,

Że neutralny odtąd pozostanę.

A więc żegnajcie; chyba że zechcecie

Spędzić na zamku noc i tam wypocząć.

Bolingbroke

Stryju, uprzejmość twą chętnie przyjmiemy,

Lecz zechciej przedtem okazać nam łaskę

I ruszyć z nami aż do zamku Bristol,

W którym trzymają się Bushy i Bagot

Wraz z całą zgrają swoich popleczników.

Przysiągłem, że to robactwo wyplenię

I przegnam z ziemi naszego królestwa.

York

Może podążę tam, nie bez wahania,

Gdyż przed łamaniem praw umysł się wzbrania.

Witam – nie wrogo, lecz i nie serdecznie;

Bezradny, nie chcę troszczyć się zbytecznie.

Wychodzą.

Scena IV

Obóz w Walii.

Wchodzą HRABIA SALISBURY i Wódz walijski.

Wódz

Mój lordzie Salisbury, już od dni dziesięciu

Czekamy, z trudem utrzymując ludzi,

A żadne wieści nie przyszły od króla.

Więc rozpuszczamy nasze wojska. Żegnaj.

Salisbury

Jeszcze dzień jeden, wierny Walijczyku.

Król złożył w tobie całą swoją ufność.

Wódz

Mówią, że król zmarł. Nie pozostaniemy.

Drzewa wawrzynu wszystkie zwiędły u nas,

A meteory płoszą stałe gwiazdy

W niebiosach; księżyc bladolicy patrzy

Krwawo na ziemię; wychudli wieszczbiarze

Straszną przemianę szeptem nam zwiastują;

Bogacze smutni chodzą, a złoczyńcy

Tańczą i skaczą – pierwsi zatrwożeni

Tym, że utracić mogą swoją radość,

Drudzy, że wojna im radość przyniesie.

Te znaki głoszą śmierć lub klęskę królów.

Żegnaj; rodacy moi uszli skrycie,

Pewni, że Ryszard, król ich, stracił życie.

Wychodzi.

Salisbury

Ryszardzie, okiem duszy zatroskanej

Widzę twej chwały spadającą gwiazdę,

Gdy z wyżyn niebios na ziemię opada.

Łzawo się kłoni na zachód twe słońce,

Wróżąc ból, burze, smutki nadchodzące.

Do wrogów uszli twoi przyjaciele,

Los ci przyniesie radości niewiele.

Wychodzi.

Akt Trzeci

Scena I

Bristol. Przed zamkiem.

Wchodzą BOLINGBROKE, YORK, NORTHUMBERLAND z BUSHYM i GREENE’EM, wziętymi do niewoli.

Bolingbroke

Przywiedźcie tych ludzi.

Bushy i Greenie, nie chcę dręczyć waszych

Dusz – które wkrótce rozłączą się z ciałem –

Wypominaniem wam podłego życia;

Nie byłoby to miłosierne. Jednak,

Chcąc zmyć krew waszą z rąk, podam przy świadkach

Niektóre z przyczyn waszej rychłej śmierci.

Zwiedliście władcę, dziedzica królestwa,

Pana krwi wielkiej, szczęśliwego rodu,

Aby go zwichnąć i unieszczęśliwić.

To wy, rzec można, waszym wyuzdaniem

Wnieśliście rozłam w małżeństwo królewskie,

Odwodząc króla od prawego łoża

I piękne lica pani plamiąc łzami

Wyciśniętymi przez waszą nikczemność.

Ja – będąc księciem z racji urodzenia,

Bliski królowi mą krwią i miłością,

Póki nie nabrał do mnie uprzedzenia

Z waszej przyczyny – musiałem kark ugiąć

Przez was i słać me angielskie westchnienia

Ku obcym chmurom, jedząc chleb wygnania,

Pełen goryczy, kiedy wy tymczasem

Zjedliście całą moją ojcowiznę,

Niszcząc me parki, wycinając lasy,

Zrywając herby moje znad mych okien

I wydzierając me godła rodowe.

Aby ślad żaden po mnie nie pozostał

Prócz krwi mej żywej i ludzkiej pamięci.

Mogącej moje szlachectwo potwierdzić.

To, także wiele, wiele więcej jeszcze

Skazuje was na śmierć. – Więc dopilnujcie,

By ich zabrano na miejsce stracenia.

Niechaj oddani będą w ręce śmierci.

Bushy

Milszy mi będzie cios przez śmierć zadany

Niż Anglii Bolingbroke. Żegnam, lordowie.

Greene

Tym się pocieszam, że Niebo zabierze

Stąd nasze dusze, a niesprawiedliwych

Będzie dręczyło torturami piekła.

Bolingbroke

Lordzie Northumberland, dojrzyj ich końca.

Wychodzą Northumberland i Więźniowie.

Stryju, królowa mieszka w twoim domu?

Na miłość boską, niechaj mają dla niej

Największe względy. Powiedz, że pozdrawiam

Ją najserdeczniej. Proszę cię, dopilnuj,

By przekazano jej me pozdrowienia.

York

Wysłałem do niej szlachcica z listami,

W których zapewniasz o wielkiej przyjaźni,

Jaką masz dla niej.

Bolingbroke

Dzięki, miły stryju.

A teraz naprzód, lordowie, pójdziemy

Na bój z Glendorem i jego bandami.

Po tej niewielkiej pracy odpoczniemy.

Wychodzą.

Scena II

Nadbrzeże Walii.

Głos bębnów, fanfara. Wchodzą z rozwiniętymi sztandarami KRÓL RYSZARD, AUMERLE, BISKUP CARLISLE i Żołnierze.

Ryszard

Czy widać zamek Barkloughly przed nami?

Aumerle

Tak, panie. Jakże służy ci powietrze

Po tej huśtawce na wzburzonym morzu?

Ryszard

Wielce jest miłe. I płaczę z radości,

Mogąc ponownie stanąć w mym królestwie.

Ziemio najmilsza, pozdrawiam cię dłonią,

Choć ranią ciebie dziś kopyta buntu.

Jak matka, która po długim rozstaniu

Miesza ze łzami śmiech przy powitaniu,

Tak łkając, śmiejąc się, witam cię, moja

Ziemio, i pieszczę cię królewską dłonią.

Wrogów twojego władcy nie chciej żywić,

Najmilsza ziemio, ani swą słodyczą

Nie zaspokajaj dziś ich żarłoczności,

Lecz rzuć pająki twe, ssące truciznę,

I twe powolne ropuchy na drogę,

Którą iść będą, by sprawiły krzywdę,

Raniąc ich nogi, gdy będą cię deptać

Zdradziecką stopą. Kłoń żrące pokrzywy

Ku moim wrogom; a gdy zechcą zerwać

Kwiat z twego łona, niechaj go pilnuje

Zwinięta żmija, której rozwidlony

Język dotknięciem śmiertelnym porazi

Twego monarchy nieprzyjaciół. – Proszę,

Nie drwijcie z tego, lordowie, że zwracam

Zaklęcia moje tam, gdzie ich nie pojmą;

W tej ziemi drzemie uczucie; te głazy

Zmienią się w zbrojnych rycerzy, nim zadrży

Przed nędznym buntem prawy król tej ziemi.

Biskup Carlisle

Panie, nie lękaj się; gdyż moc ta sama,

Która ci dała tron, ma dosyć mocy,

Byś tron zachował, na przekór wszystkiemu.

Nie zaniedbywać, lecz używać trzeba

Środków zesłanych przez Niebo; inaczej

Jest wola nasza sprzeczna z wolą Nieba.

Niebo nam daje, a my odrzucamy

Środki mogące pomóc i naprawić.

Aumerle

Chce rzec on, panie, że nazbyt zwlekamy,

Gdy Bolingbroke, przez nasze zadufanie,

Rośnie w potęgę i sił mu przybywa.

Ryszard

Przygnębiający kuzynie! Czy nie wiesz,

Że kiedy bystre oko Niebios znika

Za naszym globem, lśniąc nad światem w dole,

Chyłkiem wychodzą zbóje i złodzieje,

Zuchwale szerząc mord i gwałt dokoła;

Lecz gdy wynurzy się spod kuli ziemskiej

I dumne sosny rozjaśni na wschodzie,

Miotając blaskiem w każdą nędzną norę,

Zbrodnie i zdrady, i grzechy plugawe,

Którym opończę nocy zdarto z grzbietów,

Drżą obnażone, straciwszy osłonę?

Więc gdy ów złodziej, ów zdrajca Bolingbroke,

Który swawolił dotąd pośród nocy,

Podczas wędrówki mej wśród Antypodów,

Ujrzy wznoszący się mój tron na wschodzie,

Rumieniec zdrady okryje mu lica

I znieść nie mogąc dnia jasności, zadrży

Strwożony grzechów swych własnych widokiem.

Wzburzone wody wszystkich mórz nie mogą

Zmyć namaszczenia z króla pomazańca;

I nie obali tchnienie wszystkich ludzi

Tego, którego Bóg wybrał zastępcą.

Więc na każdego człowieka, którego

Bolingbroke najął, by uniósł stal wściekłą

Przeciwko naszej złocistej koronie,

Bóg ma na żołdzie niebiańskim cudnego

Anioła, aby wsparł Jego Ryszarda.

Gdy w imię Niebios anioły w bój ruszą,

Broniąc słuszności, ludzie w proch paść muszą.

Wchodzi SALISBURY.

Witaj; czy siły twoje są już blisko?

Salisbury

Tak blisko i tak daleko jak moje

Bezsilne ramię. Smutek zmusza język,

By mówiąc, rozpacz wyrażał jedynie.

Lękam się, panie mój najszlachetniejszy,

Że dzień spóźnienia przesłonił chmurami

Wszystkie szczęśliwe twoje dni na świecie.

O, wezwij wczoraj, aby powróciło;

Każ, by się cofnął czas, a znajdziesz zaraz

Walecznych ludzi dwanaście tysięcy!

Dziś, dziś, ten jeden smutny dzień spóźnienia

Twą radość, państwo, bliskich i los zmienia;

Gdy Walijczykom o twej śmierci rzekli,

Do Bolingbroke’a w rozsypce uciekli.

Aumerle

Otuchy, panie. Czemu tak pobladłeś?

Ryszard

Przed chwilą jeszcze twarz mą rumieniła

Ludzi dwudziestu tysięcy krew dzielna;

Uciekli. Skoro krew ta nie wróciła,

Jakże ma zniknąć ta bladość śmiertelna?

W ucieczce każdy dziś ratunku szuka,

Gdy nadchodzący czas mą dumę bruka.

Aumerle

Otuchy, władco. Pamiętaj, kim jesteś!

Ryszard

Tak, zapomniałem. Czyż nie jestem królem?

Zbudź się, tchórzliwy majestacie! Nie śpij.

Imię królewskie, czy to nie dorówna

Imion dwudziestu tysiącom? Do broni,

Do broni, imię me! Nędzny poddany

Podnosi oręż na twą wielką chwałę.

Nie spoglądajcie w ziemię, ulubieńcy

Króla. Czy znikła już nasza wysokość?

Wysokie nasze myśli są, gdyż wiemy,

Że ma York, stryj nasz, dość potęgi, aby

Móc nam usłużyć. Lecz któż to nadchodzi?

Wchodzi SCROOPE.

Scroope

Niech zazna władca mój szczęścia i zdrowia

Więcej, niż smętny mój język wypowie.

Ryszard

Uszy otwarte, serce mam gotowe.

W najgorszym razie o doczesnych stratach

Doniesiesz. Czyżbym utracił królestwo?

Cóż, było troską mą. Cóż to za strata,

Jeżeli człowiek pozbędzie się troski?

Chce nam Bolingbroke dorównać wielkością?

Większy nie będzie. Gdy chce służyć Bogu,

My także chcemy, więc to nas połączy.

Bunt wśród poddanych? Nie ma na to rady.

Zdradzają Boga, kiedy nas zdradzają.

Mów o zniszczeniu, smutku i ruinie –

Śmierć jest najgorsza, każdy jednak ginie.

Scroope

Cieszy mnie, wasza wysokość, że jesteś

Tak uzbrojony przeciw strasznym wieściom.

Jak dzień niosący nagłą nawałnicę,

Każącą rzekom srebrzystym wstać z brzegów,

Jak gdyby świat miał być zalany łzami,

Tak się uniosła wściekłość Bolingbroke’a

I cały kraj twój strwożony okryła

Twardą, błyszczącą stalą i sercami

Twardszymi niźli stal. A białobrodzi

Zbroją swe łyse i wychudłe czaszki,

By na majestat twój wyruszyć; chłopcy

Pragną przemienić swe dziewczęce głosy

I mówić grubiej, wrażając swe stawy

Niemęskie w zbroje twarde i oporne

Przeciw koronie twej. Nawet żebracy

Uczą się przeciw twej władzy napinać

Łuki z podwójnie morderczego cisu.

Nawet niewiasty rzucają kądziele

I halabardą zardzewiałą godzą

W tron twój. Bunt wznieśli i starzy, i młodzi.

Jest gorzej, niż to umiem wypowiedzieć.

Ryszard

Dobrze, zbyt dobrze mówisz o najgorszym.

Gdzie hrabia Wiltshire? Gdzie się podział Bagot?

I co się mogło stać z Bushym i Greene’em,

Że pozwolili niebezpiecznym wrogom

Spokojnie włości nasze tak przemierzać?

Jeśli zwyciężę, zapłacą mi głową;

Pewnie zawarli pokój z Bolingbroke’em.

Scroope

Pokój zawarli z nim. Panie, to prawda.

Ryszard

O łotry, żmije przeklęte bez łaski!

Psy, które każdy z ludzi obłaskawi!

Węże ogrzane krwią mojego serca,

Odpłacające ukąszeniem w serce!

To trzej Judasze, a każdy po trzykroć

Gorszy niż Judasz. Więc pokój zawarli!

Niech piekło wojnę wyda ich złym duszom!

Scroope

Jak widzę, miłość, utraciwszy słodycz,

Zmienia się w straszną, śmiertelną nienawiść.

Zdejmij z nich klątwę. Głowami, nie dłońmi,

Zawarli pokój. Ci, których przeklinasz,

Pod ciosy śmierci nadstawili szyje;

Padli i ziemia ich w swej głębi kryje.

Aumerle

Czy Bushy, Greene i hrabia Wiltshire padli?

Scroope

Tak; wszyscy głowy stracili w Bristolu.

Aumerle

Gdzie jest mój książę ojciec ze swym wojskiem?

Ryszard

Nie ma znaczenia. Niech nikt nie pociesza.

Mówmy o grobach, robakach, napisach

Nagrobnych; a kurz niech będzie papierem,

By deszcz lecący z naszych oczu spisał

Na łonie ziemi smutek nasz. Pomówmy

O testamentach i ich wykonawcach.

Lecz nie – bo cóż my zapisać możemy

Prócz naszych zmarłych ciał, należnych ziemi?

Nasze krainy, nasze życie, wszystko

Ma już Bolingbroke. A więc już niczego,

Prócz śmierci, naszym nazwać nie możemy,

I tego wzgórka usypanej ziemi,

Który okryciem jest i strażą kości.

Na miłość boską, usiądźmy na ziemi

I powtarzajmy smętne opowieści

O śmierci królów. O tym, jak niektórych

Strącono z tronów, inni w boju padli,

A innych duchy ofiar zadręczyły,

Innych otruły żony; lub ich we śnie

Zabito. Wszystkich ich zamordowano –

Gdyż wewnątrz kręgu, którym otoczyła

Korona skronie śmiertelnego władcy,

Śmierć dwór swój trzyma. Zasiada tam błazen,

Który drwi z króla i jego przepychu,

Daje mu złapać tchu, odgrywać rolę,

Królować, budzić lęk, zabijać okiem;

I tak przepełnia próżnością i pychą,

Jak gdyby ciało jego, twierdza życia,

Stworzone było z niezłomnego spiżu.

A kiedy śmierć ma już dość tej zabawy,

Przybywa w końcu i maleńką szpilką

Przebija mury twierdzy. Żegnaj, królu!

Nakryjcie głowy i przestańcie szydzić,

Czcząc krew i ciało z tak wielką powagą;

Odrzućcie zaraz szacunek, tradycję,

Formy i służby swe ceremonialne;

Ciągle mnie macie za kogo innego.

Jak wy chleb jadam, odczuwam pragnienie,

Cierpię, przyjaźni pragnę. – Jeśli temu

Podlegam, czemu chcecie zwać mnie królem?

Biskup Carlisle

Panie mój, mądrzy ludzie nie siadają,

Aby zawodzić nad swoim nieszczęściem,

Lecz chcą przyczynę tych zawodzeń zwalczyć,

I to niezwłocznie. A lękać się wroga,

Wiedząc, że trwoga odbierze ci siły,

To go umacniać swą własną słabością

I własnym głupstwem siebie tylko zwalczać.

Trwożyć się, zginąć – cóż Bóg da gorszego?

Kto ginie, walcząc, śmiercią śmierć zwycięża.

Umierać w trwodze to niegodne męża.

Aumerle

Trzeba wypytać, gdzie są ojca siły.

Niechby się członki w ciało przemieniły.

Ryszard

Słusznie mnie łajesz. Bolingbroke’u, ruszę

I na dzień sądu wyzwać ciebie muszę!

Ów napad trwogi jak gorączka minął.

Łatwo zawładnąć znów swoją dziedziną.

Mów, Scroopie, gdzie nasz stryj i siły jego?

Mów słodko, mimo wejrzenia kwaśnego.

Scroope

Po barwie niebios ludzie rozpoznają,

Jaki dzień wstaje i co przynieść może.

Skoro me oczy ciężkie się wydają,

Język mój cięższą przyniesie opowieść.

Bawię się w kata, dręcząc, cal po calu,

By odwlec to, co mam rzec najgorszego.

Połączył się twój stryj York z Bolingbroke’em,

Wszystkie północne zamki się poddały,

A cała szlachta z południa stanęła

Po jego stronie.

Ryszard

Dosyć powiedziałeś.

do Aumerle’a

Niech cię, kuzynie, licho porwie za to,

Że pragniesz spędzić mnie z tej słodkiej drogi,

Która prowadzi prosto ku rozpaczy!

Cóż teraz powiesz? Jaką mam pociechę?

O, na Niebiosa, tego, który jeszcze

Będzie mi wmawiał swe nowe pociechy,

Czeka nienawiść moja wiekuista.

Ruszmy do zamku Flint, tam król niech skona;

Król, sługa żalu, gdy żal go pokona.

Mam moc rozpuścić ich; każdy niech orze,

Jeśli gdzieś rolę żyzną znaleźć może

I ma nadzieję, że z niej zbierze plony.

Ja tej nadziei jestem pozbawiony.

Niech nikt odmiany już nie szuka we mnie

I nie próbuje radzić nadaremnie.

Aumerle

Słowo, mój władco –

Ryszard

Pochlebca mnie raną

Podwójną skrzywdzi, językiem zadaną.

Rozpuśćcie ludzi, niech każdy uchodzi

Z nocy Ryszarda, gdzie Bolingbroke wschodzi.

Wychodzą.

Scena III

Walia.

Przed zamkiem Flint.

Wchodzą przy dźwięku bębnów i z rozwiniętymi chorągwiami BOLINGBROKE, YORK, NORTHUMBERLAND i orszak.

Bolingbroke

A więc powiada wieść, że Walijczycy

Już się rozbiegli, a Salisbury ruszył,

By spotkać króla, który wylądował

Z garstką przyjaciół gdzieś na naszych brzegach.

Northumberland

Jest to wieść piękna i dobra, mój panie.

Ryszard swą głowę ukrył gdzieś w pobliżu.

York

Godniej byłoby, panie Northumberland,

Powiedzieć o nim „król Ryszard”. Niestety,

Zły to dzień, kiedy władca namaszczony

Musi kryjówki szukać dla swej głowy.

Northumberland

Wasza łaskawość mylnie mnie pojąłeś,

Gdyż opuściłem jego tytuł, aby

Skrócić me słowa.

York

Ale były czasy,

Że za skrót taki on też by cię skrócił,

A że mówiłeś tak o jego głowie,

Byłbyś o całą głowę krótszy później.

Bolingbroke

Nie bierz mu za złe wszystkiego, mój stryju.

York

Nie bierz, bratanku, zbyt wiele. Niebiosa

Biorą to za złe. Są tam, nad twą głową.

Bolingbroke

Wiem o tym, stryju, i nie postępuję

Wbrew woli Niebios. Lecz któż to nadchodzi?

Wchodzi PERCY.

Witaj, Henryku. Nie podda się zamek?

Percy

Zamek królewską wystawił załogę

Przeciwko tobie, panie.

Bolingbroke

Królewską!

Przecież tam nie ma króla?

Percy

Jest, mój panie.

Jest tam król; bowiem król Ryszard przebywa

W obrębie wapnem złączonych kamieni.

Są z nim panowie Aumerle i Salisbury;

Także sir Stephen Scroope oraz duchowny

Wysoki stanem; nie wiem, kto to taki.

Northumberland

Z pewnością będzie to biskup Carlisle.

Bolingbroke

Szlachetny panie,

Podejdź pod grube żebra starej twierdzy

I w zrujnowane jej uszy niech zadmie

Trąba spiżowa z prośbą o rozmowę.

Tak powiedz:

Henryk Bolingbroke

Pada na klęczki i całuje dłonie

Króla Ryszarda, hołd wierny składając

Sercem najszczerszym osobie monarszej.

Przybyłem tutaj, by mu do stóp złożyć

Moją potęgę i oręż, o ile

Wygnanie moje zostanie cofnięte

I wszystkie dobra będą mi zwrócone.

Jeśli nie, muszę użyć mej potęgi

I skropię letni pył krwi potokami,

Które popłyną z ran martwych Anglików –

Lecz jak daleką jest od Bolingbroke’a

Myśl, by zatopić ulewą purpury

Łono zielonej i świeżej krainy

Dobrego króla Ryszarda, okaże

Moja serdeczna, pełna czci powinność.

Idź i tak powiedz; my wszyscy tymczasem

Ruszymy z wojskiem po tym traw kobiercu.

Idźmy bez głosu groźnych bębnów; niechaj

Dobrze dostrzegą z wyszczerbionych murów,

Jak doskonałe mamy uzbrojenie.

Wierzę, że będzie to moje spotkanie

Z królem Ryszardem równie pełne grozy

Jak wówczas, kiedy dwa sprzeczne żywioły,

Ogień i woda, grzmotem rozszarpują,

Wpadłszy na siebie, chmurne lica niebios.

Niech będzie ogniem on, a ja uległą

Wodą. Niech wściekłość do niego należy,

A moje krople niech zraszają ziemię –

Ziemię, nie jego. Więc ruszajmy naprzód

I spójrzmy, jaką minę ma król Ryszard.

Głos trąbki Parlamentariusza i odpowiedź z miasta; później fanfara. Na murach ukazują się: RYSZARD, CARLISLE, AUMERLE, SCROOPE i SALISBURY.

Patrz, patrz, król Ryszard sam się tam pojawił

Jak słońce gniewne, oblane rumieńcem,

Gdy z bramy wschodu płomiennej dostrzega

Chmury zawistne, chcące przyćmić jego

Chwałę i zbrukać mu drogę na zachód.

York

A przecież wygląd ma królewski. Spójrzcie,

Oko jak oko orła blask rozsiewa,

Majestatyczny i władczy. Ach, biada,

Gdy w obraz piękny tak godzi zagłada!

Ryszard

do Northumberlanda

Pełni zdumienia, czekamy już długo

Na to, byś kornie ugiął swe kolano,

Wierząc, że królem twym prawym jesteśmy.

Skoro jesteśmy, jak śmiały twe członki

Zapomnieć o czci dla naszej osoby?

Jeśli twym królem nie jesteśmy, ukaż

Nam rękę bożą, która nam odjęła

Nasze władanie. Wiemy bowiem dobrze,

Że żadna ręka ludzka z krwi i kości

Nie może ująć świętej rękojeści

Naszego berła, jeśli go nie skradnie

Lub nie przywłaszczy sobie świętokradczo.

A choć sądzicie, że biorąc z was przykład,

Wszyscy swe dusze porzucili, kiedy

Mnie porzucili, i jesteśmy sami,

Pozostawieni przez wszystkich przyjaciół,

Wiedzcie, że Pan mój, mój Bóg wszechmogący,

Zbiera w obłokach, idąc nam na odsiecz,

Wojska zarazy i uderzą one

Na dzieci wasze jeszcze niezrodzone

I niepoczęte, bowiem lenne dłonie

Przeciw mej głowie unieśliście, godząc

W chwałę korony mojej drogocennej.

Sądzę, że stoi tam Bolingbroke; przekaż,

Że każdy jego krok w mojej krainie

Jest groźną zdradą. Przybył tu otworzyć

Krwawy testament purpurowej wojny.

Lecz nim koroną ozdobi swe czoło,

Dziesięć tysięcy skrwawionych czół ludzkich

Zbruka oblicze ukwiecone Anglii;

Dziewiczo białe lico jej pokryje

Szkarłatnym gniewem i zrosi murawę

Jej łąk zielonych wierną krwią angielską.

Northumberland

Królu Niebiosów, wzbroń, by król i pan nasz

Był zagrożony niewiernym orężem

W swym wiernym kraju! Twój szlachetny kuzyn,

Henryk Bolingbroke, całuje z pokorą

Twą rękę; klnąc się na ów grób czcigodny,

Który waszego dziada kości kryje –

I na królewską krew, która was łączy,

Jak źródło wspólne łączy dwa potoki –

I na złożone w grobie dzielne ramię

Jana z Gandawy – I na własną godność

I cześć – I wszystko, na co mógłby przysiąc –

Że przybył tutaj jedynie dlatego,

Aby odzyskać swe dobra dziedziczne

I na kolanach wybłagać cofnięcie

Jego wygnania; co jeśli mu władza

Monarsza raczy obiecać, poleci,

By lśniący oręż poszedł na rdzy pastwę,

I stajniom odda konie w stal zakute,

A serce swoje waszej wysokości

Na wierną służbę. Gotów to poprzysiąc

Na swą uczciwość i swą krew książęcą;

I ja mu wierzę, jak jestem szlachcicem.

Ryszard

Northumberlandzie, król mu odpowiada:

Wita kuzyna szlachetnego tutaj

I bez sprzeciwu zgadza się na wszystkie

Jego żądania; ty, jak najuprzejmiej,

Przekaż mu nasze miłe pozdrowienia.

do Aumerle’a

Widzisz, kuzynie, jak się poniżamy,

Stojąc tak nędznie i mówiąc tak pięknie.

Czy nie przywołać znów Northumberlanda,

By przesłać zdrajcy wyzwanie i zginąć?

Aumerle

Nie, panie. Więcej słowo zdziałać może,

Czas da przyjaciół, a ich miecz pomoże.

Ryszard

O Boże, Boże! Że ten sam mój język,

Który człowieka tego, tak pysznego,

Skazał na straszne wygnanie, dziś musi

Zdjąć z niego karę, chcąc go ułagodzić!

O, gdybym wielki był jak me cierpienie

Lub umiał mniejszy być niźli me imię!

O, gdybym umiał zapomnieć, czym byłem,

Lub nie pamiętać o tym, czym być muszę!

Wzdymasz się, dumne serce? Bij spokojnie,

Gdy wróg spokojnie bije mnie i ciebie.

Aumerle

Northumberland wraca od Bolingbroke’a.

Ryszard

Co ma uczynić król? Czy ma się poddać?

Król to uczyni. Musi zrzec się tronu?

Król się z tym zgodzi. Czy musi utracić

Tytuł królewski? Bóg dał go, niech weźmie.

Oddam klejnoty za ziarnka różańca,

Wspaniały pałac oddam za pustelnię,

Me piękne stroje za wór pokutniczy,

Rżnięte puchary za drewnianą miskę,

Me berło oddam za laskę pielgrzymią,

Poddanych moich za święte figury,

A me królestwo wielkie za grób mały –

Mały, maleńki grób w nieznanym miejscu;

Lub niechaj mnie na królewskim gościńcu

Pogrzebią tam, gdzie cały lud przechodzi,

By mych poddanych stopy nieustannie

Deptały głowę swojego monarchy,

Tak jak dziś serce me depczą za życia.

Więc kiedy umrę, czemu nie mą głowę?

Więc płaczesz, Aumerle, mój dobry kuzynie

O miękkim sercu! Te nasze łzy gorzkie

Zmienią pogodę, a nasze westchnienia

Położą zboża letnie i sprowadzą

Na zbuntowany kraj nieurodzaje.

A może ból nasz zmienimy w igraszkę

I zabawimy się w łez przelewanie?

Możemy w jedno miejsce je przelewać,

Póki dwóch grobów tak nie wydrążymy –

Dwaj krewni tutaj złożeni zostali,

Którzy oczyma grób swój wykopali!

Dobre byłoby takie zło? Od rzeczy

Mówię, a ciebie, jak widzę, to śmieszy,

Northumberlandzie, mój książę potężny.

A król Bolingbroke, władca, cóż powiada?

Czy Ryszardowi nadal żyć wypada,

Póki nie przyjdzie umrzeć Ryszardowi?

Ty szurniesz nóżką, Bolingbroke „tak” powie.

Northumberland

Czeka cię, panie, tam w dole na dworze.

Pragnie rozmowy. Czy zejść teraz raczysz?

Ryszard

Schodzę, tak, schodzę w dół jak Feton lśniący,

Którego ciągną szkapy narowiste.

W dole, na dworze? Tak, dwór z królem pada,

Gdy rozkaz zdrajcy owym królem włada!

W dole, na dworze? Zejść? Zejdź, królu, z dworem.

Skowronka głuszy sowi wrzask wieczorem.

Znikają na górze.

Bolingbroke

Co rzekł majestat?

Northumberland

Smutek i ból serca

Każą przemawiać mu w sposób szalony,

A jednak przyszedł.

Na dole pojawia się KRÓL RYSZARD z orszakiem.

Bolingbroke

Odstąpcie wszyscy

I złóżcie hołd jego królewskiej mości,

Panu mojemu łaskawemu.

Klęka.

Ryszard

Piękny kuzynie, poniżasz książęce

Kolano swoje, całując nim ziemię,

Dumną, że składa na nim pocałunek.

Wolałbym sercem uczuć twoją miłość,

Niż widzieć grzeczność twą niechętnym okiem.

Wstań, wstań, kuzynie; choć tak pochylony,

Przecież swym sercem sięgasz już korony.

Bolingbroke

Panie mój, tylko po swoje przychodzę.

Ryszard

Twoje jest twoim, a z nim ja i wszystko.

Bolingbroke

Stanie się moje, panie mój potężny,

Gdy szczerą służbą miłość twą zdobędę.

Ryszard

No cóż, zdobyłeś. Zdobywają wszyscy,

Którzy moc mają i sposób, by zdobyć. –

Stryju, daj rękę; – łzy miłość zdradzają,

Jednak lekarstwa na smutki nie dają.

Kuzynie, lat mi brak, bym był twym ojcem,

Choć masz ich dosyć, by być mym dziedzicem.

Dam ci, co zechcesz, i dam ci to szczerze;

Gdyż oddać trzeba to, co moc odbierze.

Czy do Londynu, kuzynie, stąd ruszę?

Bolingbroke

Tak, miły panie.

Ryszard

Cóż, zgodzić się muszę.

Fanfara.

Wychodzą.

Scena IV

Ogród Księcia Yorku.

Wchodzi KRÓLOWA w towarzystwie dwóch Dam.

Królowa

Jaką rozrywkę stworzy nam ten ogród

Dla odpędzenia myśli pełnych troski?

Dama

Pani, zagramy w kule.

Królowa

Każe to myśleć o wybojach świata

I o tym, że mój los stoczył się z toru.

Dama

Zatańczmy, pani.

Królowa

Noga wesołej miary nie utrzyma,

Gdy serce bije tak nierówno z bólu.

Więc żadnych tańców, dziewczę – co innego.

Dama

Będziemy snuły opowieści, pani.

Królowa

Smętne? Radosne?

Dama

Smętne i radosne.

Królowa

Żadnych, dziewczę.

Radosne, kiedy tak mi brak radości,

Każą tym bardziej pamiętać o smutku.

A smutne, kiedy tak wiele go mamy,

Dodadzą boleść do braku radości.

Po cóż powtarzać to, czego mam nadmiar,

Albo wyrzekać na to, czego nie mam?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki