Redaktor prowadzący: Bogusław Kubisz
Redaktor: Miłosz Niewierowicz
Korekta: Bogusława Jędrasik
Ilustracja na okładce: Artur Klimko
Projekt okładki: Agnieszka Matusiak
Redaktor techniczny: Agnieszka Matusiak
Mapy: Dariusz Wieczorek

Copyright © by Dressler Dublin Sp. z o.o., Ożarów Mazowiecki 2026
Copyright © Bogusław Adamczyk, 2026

Wydawnictwo Bellona
ul. Hankiewicza 2, 02-103 Warszawa
tel. +48 22 457 04 02
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnie internetowe: www.swiatksiazki.pl www.ksiazki.pl

Dystrybucja
Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-11-19027-6

Wersję elektroniczną w systemie Zecer przygotowała Róża Rozaxa

Podziękowania

Szczerze dziękuję kilku osobom, bez których niniejsza publikacja by nie powstała:

– mojej żonie Monice, której nieustanna wiara i wsparcie działały mobilizująco każdego dnia;

– dr. Franciszkowi M. Stępniowskiemu z Uniwersytetu Warszawskiego za merytoryczne wsparcie i pomoc w kontaktach ze światem nauki;

– prof. Yosefowi Garfinkelowi z Instytutu Archeologii Hebrajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie za bezcenne wsparcie wiedzą o wojskowości starożytnego Izraela i oblężeniu Lakisz;

– prof. Israelowi Eph’alowi z Katedry Historii Żydów i Współczesnego Żydostwa Hebrajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie za pomoc w zgromadzeniu publikacji dotyczących historii wojskowości starożytnego Bliskiego Wschodu;

– prof. Davidowi Ussishkinowi z Uniwersytetu w Tel Awiwie za pomoce dydaktyczne i umożliwienie korzystania ze źródeł;

– Stephenowi C. Comptonowi za podzielenie się wiedzą i materiałami o obozach asyryjskich oraz za okazaną życzliwość;

– prof. Tamásowi Dezső z Eötvös Loránd University w Budapeszcie za okazaną mi życzliwość i umożliwienie skorzystania z jego zbiorów i zgodę na ich publikację.

Od autora

Pisząc tę książkę, długo zastanawiałem się nad jej tytułem. Być może lepszy byłby taki: Kampania judzka Sancheryba 701 p.n.e. Po namyśle postanowiłem jednak pozostać przy Lakisz 701 p.n.e. Bez wątpienia oblężenie i zdobycie tego miasta jest najważniejszym i najbardziej znaczącym epizodem kampanii judzkiej asyryjskiego władcy.

Książka byłaby jednak niepełna bez poznania historii Asyrii, jej drogi do zajęcia dominującej pozycji na starożytnym Bliskim Wschodzie w VIII wieku p.n.e., tradycji wojskowych i wojennych, a przede wszystkim źródeł konfliktu, który doprowadził wojska Sancheryba pod mury Lakisz. Każde wydarzenie w historii jakiekolwiek kraju na świecie ma przyczyny, przebieg i skutek. Odnośnie zaś do najodleglejszej w czasie – czyli starożytnej – historii – tym bardziej oczywiste wydaje się nakreślenie tła polityczno-społecznego i historycznego. Wtedy lepiej jesteśmy w stanie zrozumieć, co kierowało ówczesnymi ludźmi i jakie konsekwencje miały ich działania. Również dzieje opisywanego przeze mnie imperium asyryjskiego są tak interesujące i złożone, że warto się w nie zagłębić i nimi zachłysnąć, by choć przez chwilę poczuć ducha tamtych czasów. W historii Bliskiego Wschodu to Asyria była największym i najpotężniejszym imperium, które przez ponad trzysta lat rozdawało karty w tej części świata i choć było na wskroś przesiąknięte wojną, to prócz zniszczenia Asyryjczycy potrafili też budować wspaniałe miasta i tworzyć niewyobrażalnie cudowne dzieła sztuki, które do dziś możemy oglądać w wielu muzeach na całym świecie. Pozostaje mi żywić nadzieję, że książka choć w części zaspokoi ciekawość Czytelnika zainteresowanego dziejami Asyrii i zaznajomi z kampanią judzką Sancheryba z 701 roku p.n.e. oraz historią Lakisz.

Specyfika tej pracy polega na tym, że tak naprawdę jedynym wartościowym źródłem będącym dokumentacją tamtych wydarzeń jest seria 12 reliefów z pałacu Sancheryba. Dlatego uznałem za stosowne i niezbędne ukazanie ich w niniejszej publikacji wraz z krótką charakterystyką. Właściwe będzie również przedstawienie zarówno armii asyryjskiej, jak i jej przeciwnika – starożytnego Izraela. O ile w pierwszym przypadku dostępne są publikacje (niestety w języku polskim ich liczba jest znikoma), o tyle w drugim przypadku grunt, po którym przyszło mi się poruszać, był bardzo niepewny i tajemniczy, bo wciąż mało poznany.

Wstęp

W 701 roku p.n.e. pod mury Lakisz podeszły wojska asyryjskiego króla Sancheryba. Wydarzenie to stanowiło część kampanii judzkiej asyryjskiego władcy, było jednak na tyle ważne, doniosłe i spektakularne, że zasłużyło na to, aby znaleźć się na płaskorzeźbach zdobiących ściany pałacu królewskiego w Niniwie – stolicy państwa asyryjskiego za czasów Sancheryba i jego następców. Tematykę asyryjskich reliefów w głównej mierze stanowiły apologetyczne przedstawienia władców, sceny myśliwskie i religijne, a także – najbardziej nas interesujące – sceny batalistyczne. Musimy jednak pamiętać, że o ile reliefy te są niezwykle szczegółowe, o tyle ich analiza wciąż pozostaje kwestią dowolnej interpretacji wielu uczonych. Amerykański badacz i archeolog James B. Pritchard pytał: „Na ile to, co jest ukazane na kamiennej płycie, odpowiada realiom? Czy jeden wojownik może symbolizować większą liczbę? Czy sceny te zostały sporządzone wyłącznie na podstawie pryncypiów kompozycyjnych bądź estetycznych, czy też aby oddziaływać na obserwatora?”¹.

Niniejsza praca jest swego rodzaju rekonstrukcją wydarzeń, które doprowadziły do oblężenia i zniszczenia judzkiego miasta Lakisz. Na podstawie wybranych i zaprezentowanych poniżej zabytków asyryjskiej sztuki reliefowej będę starał się omówić przebieg poruszanego przez mnie tematu. Dodatkowym wsparciem będzie materiał ilustracyjny i fotograficzny, który pozwoli lepiej zaznajomić się z omawianym problemem. Ze źródeł pisanych do mojej dyspozycji pozostaje jedynie Stary Testament, a właściwie: 2 Księga Królewska (18,13–37), Księga Izajasza (36 i 37) 2 Księga Kronik (32, 9) oraz roczniki Sancheryba, zapisane pismem klinowym na heksagonalnych graniastosłupach – najbardziej nas interesujący od nazwiska swego odkrywcy jest zwany Pryzmą Taylora. Źródła te mają jednak pewien minus. Chociaż dostarczają nam niezbędnych informacji, to nie są tekstami obiektywnymi. W żadnym z nich nie opisano również przebiegu oblężenia Lakisz, co dla nas i dla niniejszej pracy jest najważniejsze. Tutaj z pomocą przychodzą nam badania archeologiczne prowadzone na stanowisku archeologicznym Lakisz – z przerwami – od 1932 roku.

Nie bez znaczenia dla omawianego tematu jest kontekst geograficzno-polityczny, który też zostanie tu przedstawiony. Scharakteryzuję armię asyryjską, która stanowi niewątpliwy fenomen na skalę światową. Przedstawię też sylwetki dwóch głównych bohaterów omawianych zmagań, tj. asyryjskiego władcy Sancheryba i jego oponenta, judzkiego króla Ezechiasza.

Każda konfrontacja militarna ma przyczyny, przebieg i skutki. Analizując dostępne materiały, postaram się zrozumieć i niejako zobrazować ewolucję konfliktu asyryjsko-judzkiego, który doprowadził do upadku Lakisz. Musimy jednak pamiętać o tym, że liczba źródeł dotyczących omawianych czasów jest niewielka – nie ma tu porównania choćby ze źródłami dotyczącymi historii chociażby starożytnego Rzymu czy Grecji. W tekstach asyryjskich czy biblijnych trudno doszukiwać się szczegółowego opisu przebiegu danej kampanii wojennej bądź oblężeń miast, do których dochodziło nieustannie na starożytnym Bliskim Wschodzie. Tym bardziej nie znajdziemy nic, co pozwoli nam zrozumieć, jak walczono w tamtych czasach. Wiadomości o taktyce walki ówczesnych armii bazują na rekonstrukcjach i hipotezach, które w trakcie dalszych badań i na podstawie głównie materiału archeologicznego są potwierdzane bądź korygowane. Pisząc o armii asyryjskiej, będę korzystał przede wszystkim z dzieła wybitnego węgierskiego profesora asyriologii Tamása Dezső², który szczegółowo przedstawił strukturę i organizację armii asyryjskiej, która wykształciła własną tradycję działań wojennych, a także – na podstawie zebranego materiału – pokusił się o próby rekonstrukcji jej taktyki. Jak sam mówi, była to „jedna z najbardziej intensywnych, wielowiekowych tradycji militarnych i okresów konsekwentnej aktywności militarnej w historii świata.”³.

Postanowiłem również pokrótce przedstawić dzieje Asyrii oraz Zjednoczonego Królestwa Izraela i Judy z jego późniejszym podziałem na dwa odrębne polityczne organizmy. Uważam, że to bardzo istotne dla całości pracy, ponieważ w przypadku czasów bardzo odległych ważne jest, aby mieć jakikolwiek ogląd całości historycznej. Jednocześnie uważam, że czasy te są tak interesujące, że grzechem by było pominięcie procesu kształtowania się, rozwoju oraz dokonań jednego z największych i najważniejszych imperiów starożytnego Bliskiego Wschodu.

Dla historii starożytnej istotne są badania archeologiczne. Bez pracy uczonych w tej dziedzinie nie wiedzielibyśmy niczego o zamierzchłych czasach i wydarzeniach w większości kształtujących ówczesne cywilizacje, które stały się protoplastami cywilizacji współczesnych. Gdyby nie badania i naukowe zainteresowane Asyrią, wiedzielibyśmy o niej tylko tyle, ile wyczytalibyśmy w Biblii.

Historia i stan badań nad Asyrią

Asyriologia jest nauką, która stale się rozwija i przynosi nowe, zaskakujące odkrycia. Podstawą badań jest rozszyfrowywanie tekstów klinowych zapisanych na glinianych tabliczkach, a także analiza wszelkiego rodzaju zabytków związanych z kręgiem kultury asyryjskiej.

Dla omawianego przeze mnie tematu dwa stanowiska archeologiczne są kluczowe. Pierwszym z nich jest starożytna Niniwa, ostatnia stolica imperium asyryjskiego. To właśnie tam odnaleziono reliefy przedstawiające oblężenie Lakisz. Drugim i najważniejszym miejscem jest samo Lakisz, gdzie do dziś prowadzone są badania archeologiczne, które dostarczają nowych informacji zarówno o samym mieście, jak i jego tragicznym końcu. Ważne jest jednak przedstawienie – chociaż pokrótce – historii rozwoju dziedziny nauki, jaką jest asyriologia.

Choć naukowe zainteresowanie starożytną Asyrią narodziło się dopiero w połowie XIX wieku i trwa niezmiennie do dziś, to jednak pierwsze informacje o Asyrii są znacznie wcześniejsze.

Pierwsza wzmianka dotycząca imperium pojawiła się już w 1178 roku, kiedy żydowski kupiec Beniamin z Tudeli prawidłowo zidentyfikował pozostałości asyryjskiej stolicy – Niniwy⁴. Jak widzimy, już w XII wieku to, co wcześniej wydawało się wyłącznie biblijną opowieścią, znalazło potwierdzenie w rzeczywistości. W następnych stuleciach podejmowano kolejne wyprawy na tereny starożytnej Mezopotamii, wśród których na szczególną uwagę zasługuje podróż Pietra Della Valli w 1616 roku, dzięki któremu do Europy trafiły pierwsze zabytki związane z pismem klinowym. W 1766 roku Carsten Niebuhr dokładnie zlokalizował Niniwę, opisując to, co ujrzał na miejscu⁵. Na uwagę zasługuje również postać Claudiusa Jamesa Richa, który podróżował po Bliskim Wschodzie i pozostawił po sobie interesujące zapiski dotyczące topografii, m.in. Niniwy⁶.

Jednak pierwsze badania bezpośrednio związane z Asyryjczykami wiążą się z francuskim konsulem w Mosulu, Paulem-Émilem Bottą, który podejmując wykopaliska na wzgórzu⁷ Kujundżik (jedno ze wzgórz kryjących pozostałości starożytnej Niniwy, w którym odkryto pałace Asarhaddona, panującego w latach 680–669, i Aszurbanipala, 668–627 p.n.e.); drugie wzgórze to Nebi Junis, w którym zlokalizowano pałac Sancheryba, 705/704– –681 p.n.e.⁸) w 1842 roku, zapoczątkował naukowy etap badań nad starożytną Asyrią. Nie osiągnął jednak zadowalających rezultatów, dlatego w następnym roku przeniósł się do Chorsabadu, gdzie odsłonił pałac Sargona II (721–705 roku p.n.e.), a jego współpracownik Eugène Flandin sporządził niepowtarzalne ryciny⁹.

Innym badaczem, który pojawił się w tamtym rejonie, był Austen Henry Layard, który skupił się na Nimrud (stolica państwa asyryjskiego zwana Kalchu). W latach 1845–1847 i 1849–1851 prowadził tam badania zakrojone na szeroką skalę. Mylnie sądząc, że odnalazł starożytną Niniwę, odsłonił tam pozostałości pałaców datowanych na IX i VII wiek p.n.e. Większość zabytków pochodziła z czasów panowania Aszurnasirpala II (883–859 roku p.n.e.) – jednym z nich był ogromny skrzydlaty byk, który do dziś pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków w zbiorach British Museum w Londynie. Podjął prace także na wzgórzu Kujundżik, gdzie odnalazł pałac Sancheryba, mimo że jego metody pozostawiały wiele do życzenia¹⁰.

Trzeba wspomnieć, iż między jedną kampanią wykopaliskową Layarda na wzgórzu Kujundżik a drugą w latach 1847–1848 działali tam Henry Ross i Hormuzd Rassam¹¹.

W latach sześćdziesiątych XIX wieku dokonano wielu nowych odkryć. Już w 1852 roku w Chorsabadzie wykopaliska rozpoczęli Francuzi, do 1854 roku kierował nimi Victor Place. Kolejnym, i to bardzo aktywnym, badaczem był uczeń Layarda, wspomniany już Hormuzd Rassam, który w latach 1853–1854 prowadził badania na wzgórzu Kujundżik i odkrył słynną bibliotekę Aszurbanipala. W 1854 roku na stanowisku tym działali również William Kennett Loftus i William Boutcher. Później nastąpiła 20-letnia przerwa i dopiero w latach osiemdziesiątych XIX wieku na wzgórzu Kujundżik ruszyły kolejne ekspedycje naukowe. W latach 1873–1874 niedokończone badania Layarda kontynuował George Smith, a w 1878 roku dołączył do niego Hormuzd Rassam. Później, w latach 1889–1891, wykopaliska podjął Ernest Alfred Wallis-Budge¹².

Na początku XX wieku rozpoczęto wiele nowych przedsięwzięć archeologicznych związanych z Asyrią. Na nowo podjęto badania na wzgórzu Kujundżik, którymi w latach 1903–1904 kierował Leonard William King. Później, w okresie 1904–1905, zastąpił go Reginald Campbell Thompson, który wrócił tam jeszcze w roku 1927 oraz w latach 1931–1932¹³.

W okresie międzywojennym nastąpiła intensyfikacja badań archeologicznych na terenach Mezopotamii, w tym Asyrii. Punktem zwrotnym było utworzenie w latach trzydziestych Irackiej Służby Starożytności z siedzibą w Bagdadzie (The Iraqi State Board of Antiquities and Heritage – SBAH), dzięki której stało się możliwe kontrolowanie prowadzonych w kraju wykopalisk, a także nadzór nad wywożonymi zabytkami. Nie ukrywajmy – archeologia we wczesnym stadium polegała w głównej mierze na tym, aby jak najwięcej wykopać i zabrać do swego kraju. Dlatego najważniejsze światowe muzea, głównie brytyjskie, francuskie i niemieckie, do dziś mogą się szczycić zbiorami, których próżno szukać gdzie indziej. Wraz z utworzeniem SBAH zakończył się okres rabunkowego wywozu zabytków poza terytorium Iraku.

Prawie natychmiast po zakończeniu drugiej wojny światowej badania nad Asyrią podjęli badacze z Irackiej Służby Starożytności, choć na powrót ekspedycji zagranicznych nie czekano zbyt długo. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych nastąpił dalszy rozwój asyriologii. Szczególne zasługi w badaniach wykopaliskowych położył David Oates, który wraz ze swoim zespołem odkopał w Nimrud tzw. Fort Salmanasara, prowadząc tam działalność archeologiczną nieprzerwanie w latach 1958–1963. Co ciekawe, na tym samym stanowisku od 1959 roku zakrojone na szeroką skalę badania – zresztą kontynuowane do dziś – prowadzi wspomniana Iracka Służba Starożytności, która skoncentrowała uwagę na pałacu Aszurnasirpala II, dokonując pionierskiego na tych terenach przedsięwzięcia związanego z rekonstrukcją obiektów architektonicznych. Ten pogram z powodzeniem kontynuowano w starożytnej Niniwie. Niestety zawirowania polityczne w tamtym regionie sprawiają, że uprawianie archeologii jest niełatwe.

Również pałac Sancheryba na wzgórzu Kujundżik znalazł się w sferze zainteresowań archeologów. W latach 1951–1958 prace prowadził tam Mohammed Ali Mustafa, a w latach 1965–1967 – Tariq Madhloum¹⁴. Między rokiem 1970 a 1987 sporadycznie wykopaliska prowadził Manhal Jabur, który skupił się na drugim wzgórzu Niniwy – Nebi Junis. Przez kolejne trzy lata na wzgórzu Kujundżik pracował Brytyjczyk David Stronach, który kierując amerykańską ekspedycją archeologiczną z Uniwersytetu w Berkeley, skupił się na bramach Niniwy oraz jej murach i systemach nawadniających.

Oprócz badań w dawnej Niniwie do lat dziewięćdziesiątych XX stulecia różne międzynarodowe ekipy archeologiczne zgłębiały historię starożytnej Asyrii, działając głównie w Nimrud (dawne Kalchu), Aszur (pierwszej stolicy Asyrii) oraz w Kar-Tukulti-Niniurta (miasta pretendującego do stolicy państwa asyryjskiego, którą się jednak nigdy nie stało).

Po 1990 roku międzynarodowe ekipy archeologiczne nie uczestniczyły w badaniach nad starożytną Asyrią (i nie tylko). Powodem była oczywiście skomplikowana sytuacja polityczna w tamtym rejonie, czyli wojna w Zatoce Perskiej. Wtedy badania kontynuowali tylko i wyłącznie badacze z Irackiej Służby Starożytności, ze zmiennym zresztą szczęściem. Tu na uwagę zasługują Hazim Hamid al-Hajani i Raid (Ra’id) Duri, którzy od 1998 roku badali zabudowę Aszur, pałac Salmanasara III (858–824 rok p.n.e.) oraz groby asyryjskie i partyjskie. W 2000 roku udało się wysłać do Aszur połączoną misję niemiecko-iracką pod kierownictwem Petera A. Miglusa, w której brało udział dwóch polskich archeologów – Franciszek M. Stępniowski i Arkadiusz Sołtysiak, obaj z Uniwersytetu Warszawskiego¹⁵.

Niestety, w następnych latach doszło do pogorszenia stosunków międzynarodowych, a co za tym idzie – wstrzymania działalności badawczej zagranicznych ekip na terytorium Iraku. Wprawdzie wojna z 2003 roku zakończyła się sukcesem wojsk koalicji przeciwko Saddamowi Husajnowi, jednak po jej zakończeniu sytuacja w kraju pozostała niestabilna, uniemożliwiając podjęcie zarówno jakichkolwiek badań, jak i choćby ekspedycji mających na celu ratowanie i zabezpieczanie stanowisk przed zniszczeniem czy rabunkiem.

Na domiar złego w 2014 roku pojawiło się samozwańcze Państwo Islamskie, które do 2020 roku skutecznie zdestabilizowało sytuację, głównie w Iraku i Syrii. Dążąc do ustanowienia hierokratycznego systemu władzy, w którym rządzą kapłani, a władza bazuje na prawie szariatu, proklamowali powstanie kalifatu na okupowanych przez siebie ziemiach. Niestety, kiedy zmiesza się religię z polityką – a właściwie wypaczy znaczenie obu – często dochodzi do powstania najniebezpieczniejszej odmiany światopoglądu, jakim jest fundamentalizm. Tak stało się w tym przypadku – ze szkodą dla świata nauki. Jedną z naczelnych zasad Państwa Islamskiego było bowiem dążenie do całkowitego zniszczenia i wymazania dziedzictwa kulturowego terytoriów, nad którymi sprawowali władzę. Dochodziło do licznych aktów wandalizmu, destrukcji i całkowitego niszczenia zabytków archeologicznych w Iraku i Syrii. Na przykład – w 2016 roku terroryści z ISIS całkowicie zniszczyli Bramę Maszki (wraz ze wschodnimi fortyfikacjami) oraz Bramę Adad (wraz z przyległymi północnymi murami miejskimi), uznając je – jak większość zabytków – za bluźniercze i bałwochwalcze (co oczywiście nie przeszkadzało im sprzedawać zabytkowych artefaktów za granicę).

To chyba najsmutniejszy okres w archeologii starożytnego Bliskiego Wschodu. O ile działalność archeologiczna w pierwszym okresie miała charakter poniekąd rabunkowy, o tyle poczynania Państwa Islamskiego były wyłącznie niszczycielskie i zgubne dla dziedzictwa kulturowego Mezopotamii.

Gdy tylko Irak wyzwolił się spod okupacji ISIS, od razu przystąpiono do ratowania tego, co jeszcze można było uratować. Już w 2018 roku wspominany Peter Miglus z Uniwersytetu w Heidelbergu rozpoczął projekt ratunkowy, którego celem była pełna dokumentacja tuneli, jakie Państwo Islamskie postanowiło wydrążyć pod szczątkami asyryjskiego pałacu na jednym ze wzgórz Niniwy – Nebi Junis. To właśnie tam zlokalizowano pałac Sancheryba, a w nim reliefy upamiętniające oblężenie i zdobycie Lakisz. Badania archeologiczne na tym terenie rozpoczęto w 2019 roku i są one kontynuowane do dziś. Miglus wspólnie ze swoim współpracownikiem Stefanem Mario Maulem z Uniwersytetu w Heidelbergu rozwinął kolejny projekt ratowniczo-restauratorski, obejmujący swym zasięgiem inne części starożytnej Niniwy. W 2021 roku podjęto badania w Pałacu Południowo-Zachodnim, a w 2022 roku – w Pałacu Północnym. Od 2023 roku prowadzone są również badania przy Bramie Nergala, którą Państwo Islamskie zrównało z ziemią. Na pozostałych obszarach starożytnej Niniwy w latach 2021–2023 przeprowadzono wiele badań geofizycznych w ramach przygotowań do przyszłych prac archeologiczno-ratunkowo-restauratorskich¹⁶

Rozdział I. Archeologia biblijna i Lakisz – stan badań

Archeologia biblijna

Już sama nazwa wskazuje, że celem archeologii biblijnej jest odkrywanie i rekonstrukcja – głównie za pomocą wykopalisk archeologicznych – tła kulturowego biblijnego tekstu. Archeologia jest w stanie potwierdzić tylko niektóre zawarte w Biblii informacje, co nie umniejsza jej znaczenia dla świata nauki. Pismo Święte jest doskonałym źródłem pomagającym potwierdzić liczne fakty historyczne. Możemy wspomóc się nim podczas lokalizowania miejsc, o których mowa w Biblii, a które potem zostały zapomniane, jak chociażby Lakisz. To wreszcie Biblia pozwala nam lepiej zrozumieć, zrekonstruować i zweryfikować – bazując na materiale archeologicznym – jak tworzyły się i działały społeczeństwa na owych ziemiach, jak wyglądały budownictwo, sztuka, życie codzienne w czasach biblijnych. To dzięki tekstom biblijnym mamy wreszcie możliwość dowiedzieć się o konfliktach, które targały tamtymi ludami. Pamiętajmy jednak, że Biblia ma też ograniczenia. Nie da się zweryfikować metodami archeologicznymi teologicznych tłumaczeń historycznych faktów, które ją przenikają. Możemy się jednak wspomóc Pismem Świętym zarówno w badaniach archeologicznych, jak i pozahistorycznych¹⁷.

W ciągu lat samo pojęcie archeologii biblijnej ewoluowało. Używa się określenia archeologia Palestyny, Syro-Palestyny czy wreszcie archeologia Izraela. Jeden z największych badaczy tego zagadnienia, William F. Albright, twierdził, że powinna ona obejmować terytorium rozciągające się między Hiszpanią a Indiami, między Saharą a Uralem, a czasowo – obejmować okres między 9000 rokiem p.n.e. a 700 rokiem n.e.¹⁸. Na potrzeby niniejszego opracowania skupię się na terenach obejmujących głównie dzisiejsze państwo Izrael.

Biblijnymi krainami interesowano się, od kiedy rozpowszechniła się religia chrześcijańska. Od II wieku n.e. popularny był ruch pielgrzymkowy do Ziemi Świętej, który trwa do dziś. Każdy chciał zobaczyć miejsca, o których mowa w Biblii. Oczywiście nie miało to żadnego naukowego znaczenia, niemniej przyczyniło się do popularyzacji i wzrostu zainteresowania Ziemią Świętą. Powstało jednak w owym czasie dzieło, o którym nie można nie wspomnieć. Jest nim Iudaike archaiologia (Dawne dzieje Izraela) znane też pod tytułem Antiquitates Iudaicae (Starożytności żydowskie) Józefa Flawiusza. Ten żyjący w I wieku n.e. historyk żydowski opisał w swoim dziele dzieje Izraela od stworzenia świata do wybuchu wojny z Rzymem w I wieku. n.e. Kolejną ważną postacią związaną z tym zagadnieniem był włoski kupiec i kolekcjoner Ciracio de Pizzicoli, który w XV wieku podróżował po Bliskim Wschodzie, kopiując i opisując wszelakie napotkane inskrypcje i działa sztuki. Niestety, większość jego prac spłonęła w 1514 roku. Możemy sobie tylko wyobrazić, jak znaczące dzieła stworzył, skoro do dziś jest uważany za jednego z najlepszych epigrafików doby renesansu. W 1586 roku Jean Zuallart odbył podróż do Ziemi Świętej, której owocem stał się zbiór rysunków połączony z opisem architektury. Z kolei w 1650 roku włoski podróżnik Pietro Della Valle (ten sam, który jako pierwszy sprowadził do Europy zabytki związane z pismem klinowym) wydał pracę opisującą zabytki starożytnej Ziemi Świętej.

Pionierem badań archeologicznych miejsc biblijnych był Francuz Louis Félicien De Saulcy, który w 1863 roku przeprowadził pierwsze wykopaliska w Jerozolimie, odkrywając m.in. sarkofag królowej Heleny z Adiabene, datowany na 50–56 rok n.e. Do jego innych, nie mniej ważnych osiągnięć należy zaliczyć sporządzenie pierwszej mapy Masady oraz poprawne zidentyfikowanie starożytnego miasta Jerycho na wzgórzu Tell es-Sultan (tereny późniejszego Królestwa Judy).

Wybitnym badaczem Ziemi Świętej był konsul francuski w Jerozolimie Charles Clermont-Ganneau, który sławę zdobył, kopiując słynną Stelę Meszy z IX wieku p.n.e., która była najstarszym zabytkiem pokrytym pismem semickim. Została zniszczona przez Beduinów. Poskładane fragmenty steli można do dziś oglądać w Luwrze (nr kat. AO 5066). Sam badacz dokonał jeszcze wielu znaczących odkryć, wśród których należy wymienić sporządzenie w 1880 roku kopii napisu dedykacyjnego z Kanału Ezechiasza, który doprowadzał wodę do zbiornika wodnego Siloe w Jerozolimie – jego budowę zlecono na wypadek oblężenia stolicy Królestwa Judy przez Sancheryba podczas tej samej kampanii, kiedy padło Lakisz.

Do wybuchu pierwszej wojny światowej archeologiczna działalność w Ziemi Świętej była bardzo ożywiona. Badano: Jerozolimę, Tel Zakarie (w starożytności Azeka), Tel Sandahanna (Maresza), Gezer, Ta’anach (Tanak), Megiddo, Jerycho, Samarię i Bet Szemesz. W tym okresie najważniejszą postacią świata nauki był brytyjski archeolog i egiptolog Flinders Petrie. Badając stanowisko Tell el-Hesi w 1890 roku, błędnie zidentyfikował je jako Lakisz. Zrobił jednak coś, co na zawsze odmieniło archeologię – używał metody datowania na podstawie badania ceramiki i jej położenia w warstwach podłoża. Stwierdził – a właściwie zauważył – że odpowiednikiem warstwy archeologicznej o grubości 1,5 m jest 100 lat i że każdej takiej warstwie odpowiada konkretna ceramika. Dzięki temu udało mu się sporządzić tablice chronologiczne, ustalając względne ramy czasowe poszczególnych okresów archeologicznych. Metodę tę określa się mianem datowania sekwencyjnego lub seriacją¹⁹. Ogólnie rzecz ujmując, chodzi o to, że w czasie zmienia się styl ceramiki.

Mówiąc o archeologii Palestyny, nie można pominąć osoby najwybitniejszego badacza tamtych ziem, a mianowicie Williama F. Albrighta, który swoimi badaniami na stanowiskach Tell el-Ful, Tell Beit Mirsim i Bethel położył podwaliny pod współczesny model badań archeologicznych, wynosząc tę naukę na zupełnie nowy poziom. Dzięki niemu prace w terenie ściśle zintegrowano z badaniami historycznymi, geograficznymi i biblijnymi całego Bliskiego Wschodu. Znaczenie jego postaci dla archeologii tamtego regionu jest tak duże, że założona w 1890 roku w Jerozolimie American School of Oriental Research dziś nosi nazwę Albright Institute of Archaeological Research.

Po pierwszej wojnie światowej prace archeologiczne ruszyły na nowo. Rozpoczęto badania prawie stu stanowisk, wśród nich: Bet Szean, Jerycha, Samarii, Jerozolimy i po raz pierwszy Lakisz.

Jak widzimy, archeologia biblijna była domeną badaczy spoza terenów Ziemi Świętej. Wszystko zmieniło się w 1925 roku, kiedy otwarto Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie. Do międzynarodowych zespołów archeologicznych dołączyli rodzimi badacze, prowadząc – nierzadko z sukcesami – własne badania. Oni też po ustanowieniu państwa Izrael w 1948 roku przejęli pałeczkę w prowadzeniu badań archeologicznych na ziemiach biblijnych. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują tacy badacze jak: Yigael Yadin, Benjamin Mazar, Ruth Amiran, Eleazar L. Sukenik, Shmuel Yeivin, Nahman Avigad czy Yohanan Aharoni.

Po drugiej wojnie światowej badania o największym znaczeniu dla archeologii tamtych ziem prowadzili tacy badacze jak: Roland de Vaux na stanowisku Tell el-Fara od 1946 roku, Kathleen M. Kenyon na stanowisku Jerycho w latach 1952– –1958, Yigael Yadin na stanowisku Tell el-Kedah (Hazor) w latach 1955–1958. Ważne dla archeologii są też badania Nelsona Gluecka prowadzone między 1933 a 1952 rokiem na terenie Transjordanii i Negewu. Do dziś na ziemiach całego Izraela prowadzone są szeroko zakrojone badania archeologiczne dotyczące każdego okresu historycznego. Wszystkie są ściśle koordynowane i prowadzone przez Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie oraz Instytut Archeologii Uniwersytetu w Tel Awiwie.

Na zakończenie warto wspomnieć o kilku instytucjach, bez których dzisiejsza archeologia biblijna by nie istniała. Do najważniejszych należą: brytyjska Palestine Exploration Fund (założona w 1865 roku), American School of Oriental Research (1890), która dziś nazywa się Albright Institute of Archaeological Research, Deutscher Verein zur Erforschung Palästinas (1877), Deutsche Orient-Gesellschaft (1898) czy wreszcie francuska L’École Pratique d’Ètudes Biblique et Archéologique (1890), dziś nosząca miano L’École Biblique et Archéologique Française de Jérusalem.

Starożytne Lakisz

Lakisz to jedno z centralnie położonych miast na Równinie Szefela w południowo-zachodnim Izraelu, w odległości około 40 km od Jerozolimy. W XIX wieku błędnie utożsamiane z Tell el-Hesi, dziś umiejscowione na obszarze Tell el-Duweir. To starożytne kananejskie miasto stało się drugim pod względem znaczenia – po Jerozolimie – ośrodkiem miejskim Królestwa Judy. Sam region to w głównej mierze niskie wzgórza przeplatane dolinami. Położenie Tell el-Duweir jest o tyle interesujące, że z jego szczytu rozciąga się szeroka panorama okolicznych terenów, począwszy od wzgórz Judy na wschodzie po równinę przybrzeżną na zachodzie. Co ważne, samo Lakisz jest doskonale osłonięte przez inne okoliczne wzgórza i prawie niewidoczne z daleka, było zatem wręcz idealnym punktem strategicznym. Sam szczyt jest niemal płaski, wzgórze doskonale nadawało się zatem do celów osadniczych. Pierwsze osadnictwo pojawiło się tam w okresie kananejskim, w 2200–1550 roku p.n.e. Przez wieki nawarstwiały się pozostałości po kolejnych mieszkańcach, aż wzgórze uzyskało obecny wygląd. Również ono stało się celem badań archeologicznych.

Pierwsi badacze pojawili się w Lakisz w latach 1932– –1938. Była to ekspedycja, którą kierowali James L. Starkey i Olga Tufnell, a uczestniczyli w niej także Gerald L. Harding i Charles Inge. Znaleźli oni m.in. „list” napisany przez dowódcę garnizonu w Lakisz na krótko przed jego zdobyciem przez Babilończyków w 589 lub 586 roku p.n.e. Wykopaliska zostały przerwane tragiczną śmiercią Starkeya, który został zamordowany.

Kolejna ekspedycja pod kierownictwem Yohanana Aharoniego badała tamte okolice w latach 1966–1968. Na zlecenie Uniwersytetu Hebrajskiego i Uniwersytetu w Tel Awiwie skupiono się na tzw. świątyni solarnej.

Bez wątpienia jedną w najważniejszym wypraw do Lakisz była ta pod kierownictwem Davida Ussishkina z Instytutu Archeologii Uniwersytetu w Tel Awiwie. W latach 1973–1994 prowadził on szeroko zakrojone badania pozostałości z okresu kananejskiego (1550–1200 p.n.e.) i epoki żelaza (1200–587 p.n.e.). To wtedy powstało dzieło fundamentalne dla omawianego przeze mnie tematu –The Conquest of Lachish by Sennacherib, wydane w 1982 roku.

W 2012 roku prace prowadził Nissim Golding-Meir z Instytutu Archeologii Uniwersytetu w Tel Awiwie.

Czwarta ekspedycja rozpoczęła się w 2013 roku pod kierunkiem: Yosefa Garfinkela, Michaela G. Hasela i Martina G. Klingbeila z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie i Instytutu Archeologii Południowego Uniwersytetu Adwentystów. Badania skupiły się głównie na warstwach osadniczych z epoki żelaza, czyli z okresu nas interesującego. Co ważne, na podstawie przeprowadzonych badań Garfinkel wspólnie z: Jonem W. Carrollem, Michaelem Pytlikiem i Madeleine Mumcuoglu opublikował w „Oxford Journal of Archaeology” w 2021 artykuł Constructing the Assyrian Siege Ramp at Lachish: Texts, Iconography, Archaeology and Photogrammetry, na którym będę się opierał w niniejszej książce.

W 2014 roku badania prowadził tam również Saar Ganor, a w latach 2015–2016 trwała misja mająca na celu przygotowanie i przekształcenie terenu Lakisz w park narodowy, który co prawda jeszcze nie jest w pełni gotowy dla turystów, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by odwiedzić to miejsce.

Od 2017 roku w Lakisz działa koreański zespół badaczy pod kierownictwem Honga Soon-hwa, który może pochwalić się licznymi znaleziskami z X wieku p.n.e.

Od tego samego roku w ramach wspólnego projektu badawczego Uniwersytetu Hebrajskiego i Instytutu Archeologii Orientalnej i Europejskiej Austriackiej Akademii Nauk prace naukowe w Lakisz prowadzi połączona ekspedycja austriacko-izraelska pod kierownictwem Felixa Höflmeyera i Kathariny Streit.

Pozostaje żywić nadzieję, że kolejne sezony badań jeszcze bardziej rozjaśnią i przybliżą nam jakże bogatą i tragiczną historię Lakisz.

Rozdział II. Historia Asyrii w Zarysie

Historia państwa asyryjskiego jest ściśle powiązana z geografią polityczną, Asyria bowiem – jako niewątpliwy fenomen – rozwijała się głównie na drodze ekspansji militarnej. Jej celem było zawładnięcie w imię boga Aszura jak największym terytorium, które mogłoby się stać lennem królów asyryjskich, a tym samym samego Aszura.

Niemniej „głód ziemi” nie był jedynym powodem wojen prowadzonych przez Asyryjczyków, choć nie ulega wątpliwości, że to właśnie one w dużej mierze decydowały o charakterze państwa. Kolejnym powodem, dla którego Asyryjczycy wkroczyli na drogę podboju, było niekorzystne położenie geograficzne ich nowo kształtującego się państwa – a co za tym idzie – ograniczony dostęp do podstawowych surowców mineralnych zapewniających pomyślny rozwój kraju. Mimo że handel rozwijał się wtedy bardzo efektywnie, to jednak pociągał za sobą koszty, których Asyryjczycy nie chcieli ponosić. Wybrali rozwiązanie siłowe, zapewniając sobie łatwy i tani napływ niezbędnych surowców naturalnych. Dodatkowym impulsem ekspansji było położenie Asyrii u zbiegu bardzo ważnych północnych szlaków handlowych łączących strefę śródziemnomorską z Azją Centralną. Zapewnienie sobie kontroli nad tymi okolicami pozwoliło Asyryjczykom rozwijać się, a z czasem stać się niekwestionowaną potęgą na Bliskim Wschodzie, z którą każdy musiał się liczyć. Na pytanie, czy Asyria nie mogła się obejść bez rozwiązań siłowych, dobrą odpowiedź daje Marek Stępień, pisząc, że kraj, zamknięty w swych naturalnych granicach, pozbawiony możliwości korzystania ze szlaków handlowych i z łatwego dostępu do surowców, byłaby skazana na stagnację ekonomiczną i kryzys społeczny. Już w początkach swego istnienia ten mały wówczas kraj nad Tygrysem uznał ekspansję za swoje przeznaczenie, wpisane w istotę własnego rozwoju. Zmuszony był albo bez przerwy zwyciężać, albo pogrążyć się w niebycie.

Historia Asyrii zaczyna się w początkach II tysiąclecia p.n.e. i trwa do 612 roku p.n.e., dzieląc się na trzy okresy:

– okres staroasyryjski – od około 2020 do około 1363 roku p.n.e.

– okres średnioasyryjski – od około 1363 do 935 roku p.n.e.

– okres nowoasyryjski – od 934 do 612 roku p.n.e. (upadek Niniwy) lub 609 roku p.n.e. (koniec panowania Aszur-uballita II)²⁰.

Nazwa „Asyria” pochodzi od miasta Aszur, które stało się pierwszą stolicą i centrum przyszłego państwa. To samo miano nosiło najwyższe bóstwo Asyryjczyków. Miasto ze względu na swoje położenie kontrolowało najkrótszą drogę między dolną a górną Mezopotamią, między Sumerem-Akadem a Kurdystanem, między Armenią a Anatolią. Powstało jako sumeryjska enklawa blisko 2500 roku p.n.e. Następnie na niecałe 200 lat znalazło się w strefie wpływów imperium akadyjskiego (lata 2334–2193 p.n.e.), uważanego za pierwsze mocarstwo w dziejach świata. Kolejny okres w historii Aszur to panowanie III dynastii z Ur (lata 2113–2005 p.n.e.). Postać Puzur-Aszura I, jak i sam okres staroasyryjski są stosunkowo słabo poznane, głównie z powodu ograniczonej liczby dostępnych zabytków. Jest uważany za założyciela nowej dynastii panującej w Aszur, ale to nie jego uznaje się za założyciela pierwszego państwa asyryjskiego. Miał tego dokonać Szamszi-Adad I (panował w latach 1808– –1776 p.n.e.), który – choć nie był rodowitym Asyryjczykiem – stworzył pierwsze imperium w historii Asyrii. Jego państwo rozciągało się od Asyrii do Babilonii na południu i do Mari na zachodzie, pod jego kontrolą znalazły się więc cała północna Mezopotamia i część Syrii²¹. Śmierć tego wybitnego władcy zakończyła okres świetności Asyrii. Jego następcy zaprzepaścili to, co osiągnął Szamszi-Adad I, a Asyria utraciła niezależność – najpierw na rzecz Babilonu, a następnie nowo powstałego na zachodzie państwa Mitanni.

Z powodu najazdu Hetytów w XIV wieku p.n.e. upadło też państwo Mitanni. Wtedy też, po długim okresie dążenia do uniezależnienia się od obcych wpływów, za sprawą Aszur-uballita I (lata 1365/1363–1330/1328 p.n.e.) Asyryjczycy stworzyli niezależne państwo. Od panowania właśnie tego władcy rozpoczyna się tzw. okres średnioasyryjski. To jemu Asyria zawdzięczała status potęgi porównywalnej z ówczesnym Egiptem, krajem Hatti czy wreszcie Babilonem. Zresztą Aszur-uballit osadził na babilońskim tronie swego sprzymierzeńca i opanował południe Mezopotamii (łącznie z samym Babilonem), od zawsze uważane za spichlerz Bliskiego Wschodu. Kolejni władcy Asyrii: Adad-nirari I (lata 1307/1305–1275/1274 p.n.e.), Salmanasar I (1274/1273–1245/1244 p.n.e.), Tukulti-Ninurta I (1244/1243–1208/1207 p.n.e.) oraz Tiglat-Pileser I (1115/1114–1077/1076 p.n.e.) poszerzyli terytorium Asyrii, które objęło północno-zachodnią Mezopotamię, północną Syrię, Fenicję i Cypr. Dwukrotnie „złożono wizytę” w Babilonie oraz założono dwa ważne ośrodki państwowości asyryjskiej: Kalchu za Salmanasara I i Kar Tukulti-Ninurta (po drugiej stronie Tygrysu, naprzeciw Aszur) za panowania Tukulti-Ninurty I. Właśnie to miasto stało się drugą stolicą Asyrii.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. J.B. Pritchard, The Ancient Near East. An Anthology of Texts and Pictures, vol. I, London 1958; Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, red. J.B. Pritchard, Princeton 1969, s. 420 – w tym opracowaniu korzystałem z wydania z 2011 roku.

2. T. Dezső, The Assyrian Army I.: The Structure of the Neo-Assyrian Army, 1. Infantry, 2. Cavalry and Chariotry, Budapest 2012; idem, The Assyrian Army II.: Recruitment and Logistics, Budapest 2016; idem, The Assyrian Army III.: The Assyrian Army on Campaign, 1. Musters and Marching, 2. Battle Order and Tactics, Budapest 2022.

3. Idem, The Assyrian Army III…, s. 38.

4. J. Śliwa, Sztuka starożytnego Bliskiego Wschodu, Warszawa–Kraków 1997, s. 24.

5. C. Niebuhr, Beschreibung von Arabien, Kopenhagen 1772; Reisebeschreibung nach Arabien und andern umliegenden Ländern, Kopenhagen 1774.

6. C.J. Rich, Narrative of a Residence in Koordistan and on the site of Ancient Niniveh, t. I–II, London 1836.

7. Arab. tell, tall – to określenie stanowiska archeologicznego na Bliskim Wschodzie w formie pagórka, kopca czy właśnie wzgórza uformowanego z ruin i gruzu budowli wznoszonych głównie z cegły suszonej lub gliny oraz innych pozostałości osadnictwa, pochodzących z jednej lub wielu faz osadniczych; źródło: Encyklopedia PWN.

8. Daty panowań przyjęte za Asyryjską Listą Królów, zwaną też Asyryjską Listą Królewską.

9. P.E. Botta, E. Flandin, Monument de Ninive, t. I–V, Paris 1849–1859.

10. A. Mierzejewski, Zapisane na glinie, Warszawa 1979; A.H. Layard, W poszukiwaniu Niniwy, Warszawa 1983.

11. E. Bleibtreu, Five Ways To Conquer A City, [w:] „Biblical Archaeology Review”, vol. 16, nr 3, 1990, s. 37–44.

12. Ibidem, s. 40.

13. Ibidem; F.M. Stępniowski, Bóg Aszur, miasto Aszur, kraj Aszur, [w:] „Archeologia Żywa”, t. 1 (24), 2003, s. 50–53.

14. J. Śliwa, op. cit., s. 28; F.M. Stępniowski, Kalchu – miasto skarbów, [w:] „Archeologia Żywa”, t. 2 (25), 2003, s. 38–41; T. Madhloum, Assyrian Siege-Engines, [w:] „Sumer”, nr 21, 1965, s. 9–15.

15. F.M. Stępniowski, op. cit.

16. S.M. Maul, P.A. Miglus, Die Erforschung des ekal māšarti auf Tell Nebi Yunus in ninive 2018–2019, [w:] „Zeitschrift für Orient-Archäologie”, nr 13, 2021, s. 128–213; idem, Excavations of the German mission in the Military Palace (ekal māšarti) on Tell Nebi Yunus-Archaeological site of Niniveh 2018–2019, [w:] „Sumer”, nr 68, 2022, s. 11–80; S.M. Maul, P.A. Miglus, A. Schmitt, Excavations of the Royal Palaces on Tell Nebi Yunus and Tell Kuyunjik at Nineveh, Seasons 2021–2023, „Zeitschrift für Orient-Archäologie”, nr 16 (1), 2023 s. 174–318.

17. S. Gądecki, Archeologia biblijna, t. I i II, Gniezno 1994.

18. Ibidem, s. 73.

19. Datowanie sekwencyjne to metoda ustalania kolejności czasowej zespołu zabytków, warstw, obiektów lub kultur bez podawania dat bezwzględnych, stąd częste określenie „chronologia względna”. Obejmuje takie techniki jak: stratygrafię, typologię czy seriację. Seriacja jest więc konkretną metodą statystyczno-typologiczną, która porządkuje zespoły zabytków na podstawie zmian częstości występowania typów w czasie. Odpowiada na pytania: co było wcześniej, a co później.

20. Istnieje wiele wersji chronologii, ja przyjąłem system chronologiczny [za:] E. Frahm, Asyria. Powstanie i upadek pierwszego imperium w historii świata, Poznań 2023, s. 10–12. Rok 1000 p.n.e. to symboliczna dolna granica okresu średnioasyryjskiego, a lata 1000–935 p.n.e. (do wstąpienia na tron Aszur-dana II oraz wznowienia wypraw i roczników) to czas głębokiego kryzysu i stagnacji – niektórzy historycy zaliczają go do wspomnianego okresu, inni zaś traktują jako przejściowe „wieki mroczne”.

21. A.K. Grayson, Asyria, [w:] Cywilizacje starożytne, Łódź 1990.