WSTĘP

Po co modlić się o uzdrowienie?

W wielu miejscach Ewangelii jej autorzy przedstawiają zwięzłe podsumowania życia i służby Jezusa, dostarczając nam w jednym prostym akapicie ogólny zarys szerszej historii. Na przykład Mateusz pisze tak:

I obchodził całą Galileę, nauczając w tamtejszych synagogach, głosząc Ewangelię o królestwie i lecząc wszelkie choroby i wszelkie słabości wśród ludu. A wieść o Nim rozeszła się po całej Syrii. Przynoszono więc do Niego wszystkich cierpiących, których nękały rozmaite choroby i dolegliwości: opętanych, epileptyków i paralityków. A On ich uzdrawiał. I szły za Nim liczne tłumy z Galilei i z Dekapolu, z Jerozolimy, z Judei i z Zajordania1 (Mt 4,23–25).

Widzimy tu dwa wymiary służby Jezusa. Pierwszy nazywa się posługą słowa. Jezus wędrował, nauczając i głosząc kazania wszędzie – na wzgórzach, brzegach jezior, w synagogach po obu stronach Jordanu – zawsze sławiąc królestwo Boże. Był on typowym rabbim tamtych czasów, zarówno kaznodzieją, jak i nauczycielem. Nauczanie Jezusa stanowi aż po dziś dzień podstawę wszelkiej teologii.

Drugi wymiar służby Jezusa obejmuje to, czego dokonywał pośród swojego ludu. Wędrując, uzdrawiał wszystkich chorych oraz cierpiących z powodu różnych udręk. Gdybyśmy przejrzeli cztery Ewangelie i podkreślili fragmenty mówiące o posłudze uzdrawiania Jezusa, być może zdziwilibyśmy się, widząc zakreśloną niemal połowę tekstu.

Oto dlaczego ogromne tłumy szły wszędzie za Jezusem: ludzie rozpaczliwie pragnęli uzdrowienia, a On uzdrawiał. Widzieli w Nim nadzieję – nadzieję na uwolnienie od cierpienia i bólu. Jezus nigdy nie zawodził tych, którzy przychodzili do Niego z taką nadzieją. Pismo Święte mówi nam, że On ich uzdrawiał.

Jezus chciał, aby ta posługa trwała nadal po Jego zmartwychwstaniu i powrocie do Ojca. Powiedział do uczniów podczas ostatniej wieczerzy: „Kto we Mnie wierzy, będzie także dokonywał tych dzieł, których Ja dokonuję, a nawet większe od tych uczyni, bo Ja idę do Ojca” (J 14,12).

Moc Bożego Ducha została wylana na uczniów. Był to Duch Jezusa, Duch miłości. W Nim to, oraz w imię Jezusa i z Jego autorytetem, wspólnota Kościoła ma kontynuować przez wieki i na całym świecie dzieła, których Syn Boży dokonywał w Galilei w ciągu tamtych trzech lat. Wiemy, że obecność Jezusa w Kościele jest prawdziwa i żywa ze względu na dzieła, których wspólnota chrześcijańska dokonuje w Jego imię.

Jednakże spoglądając na historię Kościoła, widzimy, że dzieło Chrystusa nie zawsze było kontynuowane z taką samą mocą, jakiej dał On wzór. Chrześcijańskie współczucie dało początek wielu charytatywnym uczynkom w Kościele: opiece nad wdowami i sierotami, prowadzeniu szpitali i szkół, nauczaniu i kaznodziejstwu oraz opiece nad osobami chorymi i niemogącymi swobodnie się poruszać. Jednakże, jeśli chodzi o uzdrawianie, w znakomitej mierze zrzeknięto się go na rzecz medycyny.

Nie ma nic złego w medycynie, ale istnieją co najmniej dwa powody, dla których ona nie wystarcza i dla których potrzebna jest nam posługa modlitwy o uzdrowienie. Pierwszy jest taki, że niektórych rzeczy najzwyczajniej nie da się zmienić za pomocą typowych praktyk medycznych. Natychmiast myślimy o takich przejawach zła, jak rak, choroba Alzheimera, AIDS, cukrzyca i inne, które zazwyczaj są nieuleczalne. Na płaszczyźnie bardziej codziennej nadal niewiele możemy zrobić ponad to, co uczynił Piotr dla swojej teściowej. Zatem potrzebujemy przyjścia Jezusa (zob. Łk 4,38–39).

Drugim powodem, dla którego potrzebna jest posługa modlitewna w intencji chorych, jest to, że Bóg chce być bezpośrednio zaangażowany w łagodzenie cierpienia. Obecność Jezusa na ziemi oraz dzieła uzdrawiania, których dokonywał, ukazują Boga w bezpośredni sposób interweniującego w życie ludzi, aby docierać do sedna ich dolegliwości.

Fizyczne uzdrowienie jest bardziej oczywiste i przychodzi nam na myśl jako pierwsze, kiedy mowa o uzdrawianiu. Ale jest jeszcze uzdrawianie ludzkiego ducha, umysłu i duszy. Pan uczy, tych, którzy posługują w ten sposób w Jego imieniu, jak dotykać Jego miłością ukrytych zakamarków w sercu. Uzdrowienie może także dotyczyć wspomnień oraz blizn po traumach będących wynikiem zdrady, porzucenia, odrzucenia oraz przemocy.

Posługa uzdrawiania jest konkretnym sposobem wyrażania troski Boga. On kocha swój lud, On kocha nas.

1

Jezusowa posługa uzdrawiania

Jest ponadto wiele innych rzeczy, których Jezus dokonał, a które gdyby je szczegółowo opisać, to sądzę, że cały świat nie pomieściłby ksiąg, jakie trzeba by napisać (J 21,25).

Jezusowa posługa uzdrawiania jest ważna z wielu powodów, a zwłaszcza ze względu na to, co mówi nam, kim Jezus jest i dlaczego przyszedł na ziemię. Nawet wielu niewierzących zna Go jako nauczyciela mówiącego o odwiecznych prawdach i etyce nadprzyrodzonej. Jezus był kimś więcej niż nauczycielem i wzorem ludzkiego życia.

Teologia Kościoła podkreśla, że uzdrawiające dzieła Jezusa stanowią manifestację Jego mocy. Dzieła, których dokonywał, dowodzą, że rzeczywiście jest Synem Bożym. Uwierzytelniają słowa, które głosił. Jego boskość domaga się, aby Jego przesłanie traktowane było poważnie. Kiedy Bóg przemawia, ważne jest, żeby uważnie słuchać.

Oczywiście podstawa tego znajduje się w Piśmie Świętym. Święty Paweł mówi nam, że: „Zechciał bowiem [Bóg], aby w Nim zamieszkała cała Pełnia” (Kol 1,19). Usłyszeć Jezusa to usłyszeć Ojca (zob. J 12,50).

Ewangelia według Świętego Jana charakteryzuje się nieco innym podejściem. Jan mówi o dziełach Jezusa nie tyle jako o cudach czy przejawach mocy, ale raczej jako o znakach. „Ten już drugi znak uczynił Jezus od chwili przybycia z Judei do Galilei” – mówi ewangelista, opisawszy uzdrowienie syna dworzanina (J 4,54). W tym sensie cuda i uzdrowienia Jezusa wykraczają daleko poza fakt, że jest On wszechmogącym Synem Boga, przechodząc do ukazania Jego tożsamości jako osobowego Wcielonego Boga, który jest miłością. Chrystus jest ucieleśnieniem tego współczucia, głębokiego zainteresowania i ojcowskiej troski, jaką Bóg wykazuje wobec swego ludu. Uzdrawianie jest znakiem tej miłości.

Jezus, jako Miłość Wcielona, wędruje pośród cierpiącej ludzkości. Wśród cierpienia, jakie napotyka, Miłość nie może postępować inaczej, aniżeli wyciągać ręce, aby nieść ulgę w cierpieniu, brać w objęcia, pocieszać i pokrzepiać. Obecność Miłości w świecie zawsze będzie obecnością niosącą uzdrowienie.

„Bóg jest miłością” (1 J 4,8), a Jezus jest Emmanuelem, co znaczy „Bóg z nami” (Mt 1,23). Jezus jest objawioną i prawdziwą miłością Boga pośród nas. Chrystus przychodzi, by nieść zbawienie. W Nim miłość Stwórcy dotyka cierpienia świata.

Jezus jest doskonałym wypełnieniem wszelkich nadziei oraz potencjału ludzkości. Samo Jego imię mówi nam o Jego tożsamości oraz misji w najistotniejszym sensie, ponieważ Jezus znaczy „Bóg zbawia”, „Bóg jest Zbawicielem”, „Bóg jest Odkupicielem”.

Zbawiciel świata

Świat stworzony przez Boga, przedstawiony w Księdze Rodzaju, był światem doskonałym. Ludzkość została stworzona jako osiągnięcie wieńczące wszystko, co Pan uczynił w tak wspaniale doskonały sposób. Ludzie mieli być szczęśliwi i spełnieni. Mieli żyć w pokoju i jedności z samymi sobą, innymi oraz światem stworzonym przez Boga.

Bóg sprawił, że ludzie znajdowali się w tym cudownym stanie, i umieścił ich w miejscu zwanym rajem, inaczej Edenem. Miejsce to było znakiem i symbolem wszystkiego, co doskonałe, wszystkiego, co dobre, i wszystkiego, co uznajemy za szczęście. Księga Rodzaju mówi nam, że Bóg przychodził do Edenu i przechadzał się z człowiekiem po ogrodzie (zob. Rdz 3,8–9). To symbolizuje fakt, że człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Pana. Istniała pomiędzy nimi zażyła relacja oraz więź jedności i miłości. Więź ta była podstawą tego wszystkiego, co uważamy za raj. Kiedy człowiek i Bóg połączeni są więzią przyjaźni, wszystko jest dobrze i panuje świat doskonały.

Następnie czytamy o tym, jak do raju wkroczył grzech, powodując zerwanie relacji pomiędzy Bogiem a ludzkością. Boży świat uległ zepsuciu; jego piękno zostało zeszpecone. Grzech nasilił się i rozprzestrzenił. Im bardziej człowiek stawał się oddzielony od Stwórcy, tym bardziej ludzie oddalali się od siebie nawzajem i świata, w którym żyli. Doświadczali wyobcowania nawet w ramach własnych serc, nie doświadczając pokoju ani z Bogiem, ani z samymi sobą.

Sytuacja świata bez Boga, człowieka zamkniętego w swoim osamotnieniu, stawała się sytuacją pogłębiającego się rozkładu – rozbitego życia, niespełnionych marzeń i złamanych serc. Egoizm i grzech człowieka siały spustoszenie i rodziły cierpienie. Człowiek popadł w niewolę zła. Zło rozwijające się w sposób niekontrolowany zaczęło niszczyć, osłabiać i odczłowieczać to, co Pan stworzył tak dobrym i pięknym na swój obraz i podobieństwo.

Jednakże Bóg jest Bogiem współczucia i miłości. Jest oddany swojemu stworzeniu i nie opuściłby swojego ludu, dzieła swoich rąk i owocu miłości swego serca. W trzecim rozdziale Ewangelii według Świętego Jana czytamy: „Tak bowiem Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne” (J 3,16). Nasz Bóg jest tak dobry i kochający, że nie mógłby pozostawić ludzi w ich poranieniu, porzucić ich w ich zniewoleniu złem, czy też ignorować ich cierpienie. Tak więc dał im to, co było najgłębiej w Nim samym, swojego jednorodzonego Syna, aby odkupił świat, naprawił jego rozkład. Syn miał na nowo poskładać świat i przywrócić mu piękno, jakiego pragnął dla niego w swoim pierwotnym zamyśle Ojciec.

Jezus przychodzi, jak mówi Jan, nie po to, aby potępić świat. Przychodzi, aby wybawić go z grzechu i przywrócić mu łaskę (zob. J 3,17). To zaiste pierwsze dzieło uzdrowienia dokonane przez Jezusa, o którym nigdy nie powinniśmy zapominać. On przychodzi, aby przywrócić ludzkość Ojcowskiej miłości poprzez przebaczenie grzechu. Odbudowuje przyjaźń z Bogiem, która istniała na początku. Tak więc pierwszym i najważniejszym uzdrowieniem jest uzdrowienie nie fizyczne, ale duchowe.

Życie w obfitości

Jezus zna lepiej niż ktokolwiek świat, który został stworzony jako piękny i pełny. Ogarnia Go gniew z powodu zniewolenia, zła i rozkładu, jakie spotyka w tym świecie. I w każdym miejscu Jezus przywraca ludziom ich pełnię. Wybawia ich z rozbicia i cierpienia. Uzdrawia.

Jezus nie przychodzi jedynie po to, aby zbawić świat, ale aby zbawić każdego pojedynczego człowieka. Przypomnij sobie uzdrowienie teściowej Piotra (zob. Łk 4,38–39). Leżała w łóżku z gorączką, kiedy Jezus przyszedł do ich domu. Podszedł do niej, wziął ją za rękę i rozkazał gorączce, aby opuściła kobietę. Ta natychmiast została uzdrowiona.

Jezus przywołuje każdego człowieka z powrotem do siebie oraz do pełni życia, jakie Bóg zaplanował dla wszystkich. Kiedy trafia na ludzi zrozpaczonych z powodu choroby, uzdrawia ich ciała. Kiedy znajduje ich zniewolonych przez złe duchy, wyrzuca demony. Kiedy zastaje ich zagubionych i oddalonych od Boga, wybacza im ich grzech i udziela pojednania. Wybawia takich ludzi jak Maria Magdalena z życia pełnego poniżenia, a takich jak Zacheusz – z wyobcowania.

Jezus przychodzi także, aby odnawiać ducha i serce człowieka. Przypomnij sobie na przykład historię wdowy, której umarł jedyny syn. Jezus poczuł jej głęboki smutek, wyciągnął dłoń i wskrzesił martwego chłopca. Było to bardziej uzdrowienie złamanego serca samotnej kobiety aniżeli akt mocy mający dowieść Jego boskości (zob. Łk 7,12–15).

Bóg pragnie dla swojego ludu tego, co Żydzi określają mianem chayyim, co oznacza „życie”. Nie chodzi o samą egzystencję, ale o życie w pełni jego potencjału, życie w radości, życie w obfitości. Jezus ogłasza, że przyszedł, aby obdarzyć tym życiem w obfitości (zob. J 10,10). Bóg nie jest odległy; nie spogląda na świat z góry, z oddali. Jest raczej z całą żarliwością zaangażowany w świat, który stworzył, i głęboko zainteresowany swoim ludem oraz jego życiem.

Bóg porównuje swoją troskę o ludzi do troski pasterza o swoje owce (Ps 23; Iz 40,11; J 10,11–16). Bóg miłuje swój lud bardziej, aniżeli ojciec i matka troszczą się o swoje dziecko, a nawet bardziej, niż oblubieniec kocha swoją oblubienicę.

Czyż może niewiasta zapomnieć o swym niemowlęciu,
ta, która kocha syna swego łona?
A nawet gdyby ona zapomniała,
Ja nie zapomnę o tobie.
Oto wyryłem cię na obu dłoniach
(Iz 49,15–16 (zob. Iz 62,3–5; Oz 11,1–4, 8–11).

Jezus odnawia rozbity świat. To idealne podsumowanie celu Jego życia. Uzdrawia, ponieważ kocha. Chce ratować i zbawiać to, co zagubione, rozbite i złamane. Taka jest Jego istota i tożsamość.

Moc w Kościele

Jezus działał w ramach możliwości, jakie dawała Mu ludzka natura. Był człowiekiem, który sam posługiwał przez około trzy lata na dość ograniczonym obszarze geograficznym, na terenie Galilei i wokół Jerozolimy. Tak więc Jego planem było włączyć innych w swoją posługę, aby mogła być rozwijana i kontynuowana.

W czasie swojego życia Jezus rozesłał uczniów z posługą nauczania, głoszenia i uzdrawiania. Czytamy, że uczniowie ci poszli, namaszczali ludzi olejem i wyrzucali złe duchy. Uzdrawiali chorych, a nawet wskrzeszali umarłych. I wrócili, radując się z tego wszystkiego, co uczynili i czego byli świadkami (zob. Mt 10,1–8; Mk 6,7–13; Łk 10,17–20). To były te same dzieła, jakich dokonywał Jezus!

Pan pragnął, aby Jego posługa trwała dalej. W tym właśnie celu obdarzył swoich uczniów Duchem swej miłości oraz mocą. Dzieje Apostolskie pokazują nam, że Kościół pierwotny był w rzeczywistości kontynuacją oraz przedłużeniem posługi Jezusa. Piotr i apostołowie jako pierwsi nauczali tak, jak nauczał Jezus; głosili wielkie i wspaniałe dzieła Boga (zob. Dz 2,14–36). Modlili się tak, jak modlił się Jezus.

Uczniowie także uzdrawiali tak, jak czynił to Jezus. Przypomnij sobie historię chromego człowieka błagającego o jałmużnę w świątynnej bramie. Czytamy, że Piotr i Jan mieli właśnie wejść do świątyni, kiedy żebrak poprosił ich o wsparcie. Piotr powiedział do mężczyzny: „Nie mam srebra ani złota [...] ale co mam, to ci daję”. Wziął go za rękę i powiedział: „W imię Jezusa Chrystusa Nazarejczyka, chodź!”. Żebrak wstał i poszedł za Piotrem i Janem do świątyni, wielbiąc Boga (zob. Dz 3,1–10).

Święty Paweł mówi nam, że udział w posłudze Jezusa ma wielu wierzących działających w różnych obszarach i wykorzystujących różne dary (zob. 1 Kor 12; 14). Jego dzieło i służba trwają w Kościele od wieków.

Posługa uzdrawiania w dużej mierze streszcza znaczenie tego, czym jest zbawienie.

Ważne jest, aby wychodzić w imieniu Jezusa i uzdrawiać wszystko, co mogłoby stać na przeszkodzie do osiągnięcia pełni życia lub co niszczyłoby piękno i jedność człowieka. Tak więc posługa uzdrawiania zawsze będzie stanowić istotny element chrześcijańskiego życia i działania.

Uzdrowienia mają miejsce, ponieważ Bóg się troszczy, ponieważ jest miłością i ponieważ my jesteśmy ludem, który On kocha. Jezus z wielką żarliwością podchodził do uzdrawiania. Żadne przeszkody ani kontrowersje nie były w stanie powstrzymać Go przed dotykaniem chorych i cierpiących. Miłość nie jest w stanie postępować inaczej.

Posługa modlitwy, wiary i miłości

Co to znaczy, że ktoś się modli i działa w imię Jezusa? To znacznie więcej niż zwyczajne używanie bądź powtarzanie Jego imienia. Kiedy Pismo Święte mówi o występowaniu w czyimś imieniu, oznacza to, że ktoś mówi lub działa w taki sposób, jakby tamta osoba była rzeczywiście obecna.

Na przykład w tamtym czasach w imieniu króla występował przedstawiciel władzy cywilnej lub ambasador. Jeśli taki emisariusz przybywał w imieniu władcy, był traktowany i przyjmowany jak on sam. Ambasador postępował tak jak król, mógł zawierać traktaty i składać obietnice w jego imieniu. Jego słowo miało taką samą moc wiążącą jak słowo władcy. To było tak, jakby sam król był rzeczywiście obecny w osobie swojego reprezentanta.

Zatem ci, którzy występowali w imieniu Jezusa, postępowali, przemawiali i działali w Jego imię. Ich modlitwa i słowo miały tę samą moc i wiążące skutki, jak modlitwa i słowo samego Jezusa. Tak postanowił Pan. Nawet teraz jest On obecny w tych, którzy głoszą, dotykają i uzdrawiają w Jego imię.

Żaden cierpiący człowiek nie pozostaje pominięty ani nie jest pozbawiony czujnej opieki Boga. Pan pragnie potwierdzać tę prawdę, aby ukazywać, że jest obecny i pełen współczucia oraz miłosierdzia względem swojego ludu. Jezus był w Galilei, aby pokazać właśnie tę troskę i miłość Ojca. Teraz posługujący, który działa w imię Jezusa, ukazuje pełną miłości obecność i opatrzność Ojca. Poprzez osobę posługującą Bóg jest obecny dla cierpiących.

Posługiwanie w imieniu Jezusa, wychodzenie do innych, aby uzdrawiać w Jego imię, jest zasadniczo posługą modlitwy. Żaden człowiek nie posiada mocy uzdrawiania. Posiada ją Jezus, a my doświadczamy jej poprzez modlitwę.

Posługa uzdrawiania jest także posługą wiary. To nie tylko wiara doktrynalna polegająca na przyjęciu wszystkich dogmatów i nauczania Kościoła, choć to także jest konieczne. Nie jest to także jedynie wiara w Opatrzność, polegająca na tym, że z Bożą łaską wszystko ostatecznie się rozwiąże. Posługa uzdrawiania jest raczej posługą wymagającą wiary wyczekującej, wiary, która spodziewa się Bożego działania tu i teraz.

Wreszcie musi być ona posługą miłości i współczucia. Jest ogarnięta tą właśnie miłością, którą Bóg darzy swój lud. Ewangelie mówią nam, że Jezus poruszony współczuciem posługiwał chorym i cierpiącym (zob. Mt 14,14; Łk 7,13). To nadal jedynie słuszny motyw dla posługi.

Jezus nie przedstawił zestawu technik służących do uzdrawiania. Nauczał natomiast o miłości. Wszyscy ci, którzy żyją w duchu miłości, mogą wychodzić do ludzi i dotykać ich w imię Jezusa. To posługa serca.

Uzdrawianie jest modlitwą z jedną ręką z wiarą wzniesioną w kierunku Ojca, a drugą wyciągniętą z miłością w kierunku chorej osoby. To otwarcie się na bycie posługującym Bożą miłością w taki sposób, aby Jego miłość przepływała przez nasze serce i słowa. Modlitwa, wiara i miłość to podstawowe elementy charakteryzujące posługę każdego działającego w imię Jezusa.

Tak więc modlimy się:

Jezu, dziękujemy Ci za Twoją obfitą miłość.

Dziękujemy Ci za to, że do nas przyszedłeś i objawiłeś nam miłość Ojca.

Wielbimy Cię, Zbawicielu świata.

Modlimy się, z wiarą wyciągając rękę do Ciebie i w kierunku naszych braci i sióstr w miłości.

2

Kto może posługiwać uzdrawianiem?

Dostępne w wersji pełnej

3

Jak posługiwać uzdrawianiem

Dostępne w wersji pełnej

4

Posługa Kościoła

Dostępne w wersji pełnej

5

Uzdrowienie wewnętrzne

Dostępne w wersji pełnej

6

Decyzja o tym, aby zostać uzdrowionym

Dostępne w wersji pełnej

7

Uzdrowienie w przebaczeniu

Dostępne w wersji pełnej

8

Uwalnianie się od poczucia winy

Dostępne w wersji pełnej

9

Pokonywanie depresji i użalania się nad samym sobą

Dostępne w wersji pełnej

10

Zaakceptowanie siebie samego

Dostępne w wersji pełnej

11

Budowanie poczucia własnej wartości

Dostępne w wersji pełnej

12

Pokonywanie niepokoju

Dostępne w wersji pełnej

13

Uzdrawianie ukrytych zranień

Dostępne w wersji pełnej

14

Uzdrowieni przez miłość

Dostępne w wersji pełnej

15

Stawianie czoła Złemu

Dostępne w wersji pełnej

16

Tajemnica cierpienia

Dostępne w wersji pełnej

17

Modlitwa pełna wiary

Dostępne w wersji pełnej

Przypisy

PRZYPISY

1 Cytaty biblijne, jeśli nie zaznaczono inaczej, za: Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wyd. 5, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 2003.

Originally published in English under the title The Power of Healing Prayer. Overcoming Emotional and Psychological Blocks by Our Sunday Visitor Publishing Division.
Copyright © 2013 by Richard McAlear OMI

Copyright © for Polish Edition 2018 by Wydawnictwo eSPe

REDAKTOR PROWADZĄCY: Michał Wilk
ADIUSTACJA JĘZYKOWO-STYLISTYCZNA: Marta Stęplewska
KOREKTA: Patrycjusz Pilawski
REDAKCJA TECHNICZNA I PROJEKT OKŁADKI: Paweł Kremer
ZDJĘCIE NA OKŁADCE: © Konstantin Yuganov / Adobe Stock

NIHIL OBSTAT
Przełożony Wyższy Polskiej Prowincji Zakonu Pijarów,
L.dz. 81/18 z dnia 22 maja 2018 r.
O. Józef Matras SP, Prowincjał

Wydanie I | Kraków 2018

ISBN 978-83-7482-904-5

Zamawiaj nasze książki przez internet: boskieksiążki.pl lub bezpośrednio w wydawnictwie: 12 413 19 21, handel@boskieksiazki.pl

Zainteresowanym bezpłatnie wysyłamy drukowany katalog.
W formie pliku pdf dostępny jest on również do pobrania na stronie boskieksiążki.pl.

Wydawnictwo eSPe, ul. Meissnera 20, 31-457 Kraków.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Ossowska