Ireneusz Krzemiński

SOLIDARNOŚĆ. NIESPEŁNIONY PROJEKT POLSKIEJ DEMOKRACJI

Fragment

Europejskie Centrum Solidarności

Gdańsk 2013

Seria idea solidarności

Rada naukowo-programowa:

Barbara Fatyga, Uniwersytet Warszawski

Marcin Król, Uniwersytet Warszawski

Sławomir Magala, Uniwersytet Erazma, Rotterdam

Elżbieta Matynia, New School for Social Research, Nowy Jork

David Ost, Hobart and William Smith Colleges, Genewa, Nowy Jork

Jadwiga Staniszkis, Polska Akademia Nauk, Warszawa

Tomasz Szkudlarek, Uniwersytet Gdański

Redakcja naukowa serii:

Jacek Kołtan, Europejskie Centrum Solidarności, Gdańsk

SOLIDARNOŚĆ PO LATACH

Europejskie Centrum Solidarności postanowiło przypomnieć wydaną w 1997 roku przez Oficynę Naukową z Warszawy moją książeczkę o ruchu społecznym i związkowym Solidarność. Solidarność – projekt polskiej demokracji w pierwotnym wydaniu zawierała część wcześniej niepublikowanego w ogólnodostępnych wydawnictwach raportu z badań nad tworzeniem się organizacji związkowych jesienią i zimą 1980 roku oraz szereg esejów interpretujących to wielkie, dziejowe wydarzenie, jakim była polska Solidarność. Prawie wszystkie były wcześniej publikowane w pismach niezależnych i w PRL-u nielegalnych albo w pismach katolickich. Po wprowadzeniu stanu wojennego postanowiłem bowiem nie publikować w oficjalnych wydawnictwach peerelowskich, także naukowych.

Konieczny jest jednak nowy wstęp do tego tomu, który nie będzie tylko wznowieniem. Dyrektor ECS-u, Basil Kerski, zasugerował bowiem, że warto tamto wydanie wzbogacić o refleksję nad tym, co się stało z ruchem społecznym Solidarność, z jego ideami i etosem w okresie wolnej Polski, po 1989 roku. Wprawdzie odwołania do ruchu „pierwszej” Solidarności były ważnym elementem rzeczywistości publicznej i politycznej, czy to w pierwszym, burzliwym okresie transformacji, czy też później, gdy powstała koalicja AWS-u, czy zwłaszcza wtedy, gdy pojawiły się programy obchodów kolejnych, coraz bardziej uroczystych rocznic ruchu i powstania Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. Ale zarówno w naukowej, socjologicznej, politologicznej i historycznej refleksji, jak i w odczuciu codziennym doświadczenie „pierwszej” Solidarności traktuje się jako wydarzenie czy nawet proces, który jeśli nawet przyniósł niezwykły owoc w postaci odzyskania wolności przez obywateli i społeczeństwo w 1989 roku, to zarazem niespodziewanie się rozpłynął w nowej rzeczywistości. Tak jakby nie odrodził się na szerszą skalę w praktycznej formie zespół wartości, jakie niósł ze sobą i o których świadczył wyzwolicielski i reformatorski ruch Solidarność. Nie znajdziemy w polskiej literaturze także w miarę spójnej, jednorodnej odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak się stało. Co się stało z tymi wzorami zachowań społecznych i rozpowszechnionymi postawami, nade wszystko mającymi wymiar obywatelski, wspólnotowy i polityczny? Gdzie się podziała podstawowa, jak można sądzić, idea Solidarności, że prawo człowieka do aktywnej troski o swój i swych najbliższych los zakłada zarazem prawo i obowiązek pamiętania o innych i o wspólnym losie, który ma przecież wielki wpływ na osobiste sukcesy i niepowodzenia? Gdzie się podziało przekonanie, że korzystając z pełni indywidualnych praw człowieka i obywatela, nie możemy nie czuć się cząstką społeczeństwa, właśnie obywatelskiej wspólnoty, za której powodzenie każdy z nas jest choćby w małym, ale niepowtarzalnym stopniu współodpowiedzialny? Co się stało z ruchem aktywnych, rozwijających dziesiątki inicjatyw obywateli, gdy znikł nękający ich wróg, a efektami wspólnych działań można by się było cieszyć do woli i swobodnie z nich korzystać? Co się wreszcie stało z tym duchem nie tylko tolerancji, ale wzajemnej życzliwości i głębokiego, na co dzień poświadczanego przekonania, że każdy człowiek, każda jednostka ma prawo zabierać głos we wspólnych sprawach i w kwestiach, które ją bolą i dotykają, a każdy głos powinien być przez innych wysłuchany bez wrogości i wykluczania tych, którzy myślą inaczej niż doraźna większość?

Nic dziwnego, że tak trudno znaleźć odpowiedź na tak zasadnicze pytania i dlatego też nie dziwi, że nawet wśród naukowców panuje pogląd, że ruch Solidarność był swego rodzaju „świętem” i „społecznym karnawałem”, czymś wyjątkowym i dlatego nie można zakładać, że mógłby być kontynuowany albo mógłby stworzyć jakąś trwałą formę, przydatną w „normalnym”, demokratycznym życiu społecznym. Paradoks polega przecież na tym, że ruch ten był z całą pewnością niezwykle demokratycznym przedsięwzięciem, także jako rozwijająca się organizacja związkowa.

O tym mówił już tytuł książki. Zawierał podstawową tezę, przy której do dziś pozostaję: ruch społeczny i związek zawodowy Solidarność, który działał w 1980–1981 roku i potem w podziemiu, stworzył i usiłował praktykować swoisty, oryginalny model demokracji. Solidarność może być zatem do dziś modelem pewnego rodzaju projektu demokratycznego ładu: czy to ogólnospołecznego, czyli państwowego, jak i właściwego instytucjom, dużym organizacjom.

Z perspektywy czasu widać, że był to model w jakimś sensie utopijny, tak też opisywali go inni badacze. Najbliższa jest mi samemu interpretacja Bronisława świderskiego, zawarta w pracy Gdańsk i Ateny[1]. Wyrażał on w tej książce przekonanie, że ideały, wypracowane i poddane praktyce przez ruch solidarnościowy, przypominały zgoła bezpośrednią demokrację ateńską. A chociaż nie zgadzałem się wówczas z niektórymi tezami autora na temat polskiej inteligencji i tradycji demokratycznej, to ujęcie Solidarności jako ruchu z gruntu demokratycznego – a zarazem fundamentalnie obywatelskiego – niezwykle mi się podobało. Podstawowa teza świderskiego była bardzo zbliżona do mojej zasadniczej tezy, interpretującej ruch społeczny Solidarność: był on próbą uobywatelnienia ludzi, „zwykłych” Polaków, i włączenia troski o wspólny los w myślenie o codziennym, indywidualnym powodzeniu życiowym. Udział w decyzjach o znaczeniu ogólnospołecznym, decyzjach, które albo bezpośrednio, albo poprzez swe skutki dotykają w końcu nas wszystkich, był najgłębszą ideową i – rzekłbym nawet – duchową częścią identyfikacji ze społecznym działaniem. Właśnie ten element tworzył, jak sądzę, jeden z podstawowych zrębów solidarnościowej mentalności, jeśli dodamy do tego „uobywatelnienie” narodu. Udział we wspólnym losie, prawo, ale też i swego rodzaju obowiązek uczestnictwa w debacie o kierunkach działania społecznego, czyli w polityce, budowany był na jeszcze jednym niezbywalnym elemencie solidarnościowej tożsamości. Była nim godność osoby, godność jednostki, wyrażająca się też jako podmiotowość. Słowo to robiło zawrotną karierę w 1980 i 1981 roku i było na ustach zarówno ludzi wykształconych, jak i prostych. Stanowiło też niezwykle silną broń ideową: wszak oznaczało, że nie może być mowy o dobrym ustroju, jeśli nie gwarantuje on podstawowych praw obywatelom i nie zapewnia im godności. A podmiotowość, czyli prawo do decydowania o swym i swoich bliskich losie, dodawała troskę każdego obywatela o wspólne życie i los wspólny. Nie mógł więc być dobrym ustrojem taki, który ograniczał prawo jednostek do decydowania o ich własnym losie, a w dodatku – całkowicie pozbawiał ich prawa do wypowiadania się na temat działania władz ówczesnego państwa, partii-państwa, dodajmy, używając moim zdaniem niezwykle trafnego określenia Jana Strzeleckiego. Stąd prawo do podmiotowości stawało się bronią przeciw panującemu ładowi peerelowskiemu. Wiązało się to integralnie z owym „uobywatelnieniem narodu”: wszak obywatele zjednoczeni wokół wartości wolności i praw obywatelskich byli narodem. Od razu należy podkreślić: narodem – częścią Europy, częścią Zachodu, narodem przeciwstawionym Wschodowi. To przeciwstawienie, które warto przypomnieć, w zestaw narodowych wartości włączało właśnie szacunek dla wolności, w którym społeczna niepodległość łączyła się integralnie z osobistą wolnością, z prawami przysługującymi jednostce. Niepodległość narodowa, państwowa i niepodległość indywidualna to była nierozdzielna „zbitka” ideowa.

Uobywatelnienie i podmiotowość oznaczały wolę działania i aktywność społeczną – zaangażowanie w sprawy ogółu – jako dopełnienie dobrego życia, dorosłego życia, można by powiedzieć: w pełni moralnego życia. Ten ideał pobrzmiewa do dziś w pamięci społecznej aktywistów „pierwszej” Solidarności, co pokazują badania, jakie od 2010 roku prowadzimy, obecnie jako Centrum Badania Solidarności i Ruchów Społecznych, we współpracy z Europejskim Centrum Solidarności[2]. Kiedy ukaże się ta książka, nasz zespół badawczy zakończy kolejną fazę empirycznych badań, które objęły kilka prowincjonalnych ośrodków działania ruchu społecznego Solidarność[3]. Wyniki dotychczasowych badań na temat znaczenia „pierwszej” Solidarności, wciąż potwierdzane w kolejnych miejscowościach i miastach kraju, stanowią dowód na słuszność tezy, którą wyżej wyraziłem. Ale zarazem wcale nie dają jednoznacznej odpowiedzi na pytania, które tak dramatycznie sformułowałem na poprzednich stronach. Co się właściwie stało z ożywionym przez Solidarność, aktywnym także w ponurych latach osiemdziesiątych, społeczeństwem obywatelskim? Co się z nim stało, gdy otworzyła się jakże szczęśliwa dla Polaków perspektywa reformy państwa i uzyskania w błyskawicznym i niespodziewanym procesie demokratycznej kontroli nad narodowym państwem? Co więcej, przykład Polski pociągnął za sobą jeszcze bardziej niespodziewany proces załamania się komunistycznego władztwa ZSRR nad całą Europą Wschodnią i demokratyczną przebudowę całego terytorium tak zwanych demokracji ludowych. „Jesień narodów Europy Wschodniej”, jak się to często nazywa, przyniosła w 1989 roku niezwykłe spełnienie ideałów, które zdawały się być odległym celem ruchu społecznego Solidarność. Pytanie, które stało się najważniejsze, dotyczyło stanu społeczeństwa obywatelskiego i jego etosu utrwalającego się błyskawicznie w praktyce politycznej.

Po pierwsze, okazało się, że Polacy wcale nie tak masowo włączyli się w proces demokratyzacji państwa i również jego narodowego wyzwalania. Wyniki pierwszych, na poły tylko demokratycznych wyborów z 4 czerwca 1989 roku, ale wyborów, które otwarły drogę do pełnej wolności i niepodległości, były wielkim zwycięstwem Solidarności – jednakże wzięło w nich udział nie więcej niż 64 procent uprawnionych do głosowania obywateli. Dla przykładu, choćby w Bułgarii w analogicznych wyborach w roku 1990 wzięło udział 90 procent obywateli...

Po drugie, powstanie pierwszego, niekomunistycznego rządu Tadeusza Mazowieckiego wcale nie oznaczało wybuchu działań społecznych. Co prawda, jak pokazują badacze amerykańscy, Jan Kubik i Grzegorz Ekiert[4], w ciągu pierwszych lat transformacji Polacy organizowali się przede wszystkim w protestach; protestach, które wyrażały różne postulaty i stanowiły swego rodzaju debatę publiczną czy też wypełniały lukę w prawdziwej debacie publicznej – to na ulicach stolicy przede wszystkim kształtowało się wielkie, społeczne forum dyskusyjne. Prawdziwa obywatelska debata toczyła się na ulicach, w trakcie niekończących się manifestacji i demonstracji. Jeśli nawet zgodzić się z tezą Ekierta i Kubika, że było to swoiste forum konfrontacji poglądów, jakaś arena debaty społecznej, to trudno nie zauważyć, że jednak mniej efektywna i mniej precyzyjna i subtelna, niż gdyby ten proces na społeczną skalę odbywał się jako prawdziwa, rzetelna dyskusja, jako nieskrępowana, lecz i zarazem zdyscyplinowana wymiana poglądów. Jak to właśnie było w „pierwszej” Solidarności.

Nie bez kozery używam tego określenia, jak się okazało, bardzo trafnego wedle opinii aktywistów ruchu i działaczy związku biorących udział w badaniu. NSZZ „Solidarność”, odrodzony w 1989 roku, od początku nie był już tym samym związkiem, jaki zniszczyła decyzja o wprowadzeniu stanu wojennego. Ani nie odbudował swojego potencjału członkowskiego, ani tego niewyrażonego nigdy do końca potencjału ideowego. Związek włączony był bardzo żywo w proces gwałtownych, zarazem na pewno kosztownych przemian ustrojowych i dosyć szybko stał się aktorem politycznym, nabierającym coraz bardziej jednoznacznego charakteru ideowo-politycznego. W ostatnich latach NSZZ „Solidarność” stracił znaczną liczbę członków i stał się niezwykle wyraźnie politycznie określonym graczem na scenie polityki. Mogę powiedzieć, że nawet obecni działacze, acz wywodzący się z „pierwszej” Solidarności, wyrażali i w 2010, i 2011 roku bardzo krytyczne opinie na temat „nadmiernego upolitycznienia” związku – i to niezależnie od tego, że w większości ich sympatie polityczne były po stronie partii, której związek stał się niejako „polityczną przybudówką”.

Na koniec chciałbym wrócić do złożonej we wstępie deklaracji, że tom, który obecnie bierze Czytelnik do ręki, nie jest tylko wznowieniem. Z inspiracji ECS-u został on powiększony o część trzecią. Zawiera ona różne teksty, w których na nowo poruszyłem zagadnienia podejmowanych wcześniej wątków i wartość doświadczenia Solidarności. Teksty te są też próbą odpowiedzi na pytanie, co stało się z owym społeczeństwem obywatelskim, które wykreowało i było z kolei wykreowane przez ruch Solidarność? Nie wiem, czy zadowalająco się przyczynię do odpowiedzi na te pytania, ale mogę mieć nadzieję, że rzucą one światło na zjawisko Solidarności, przekształcającej się – jak to ładnie ujmują socjologowie francuscy – w wielki polityczno-społeczny mit. W części trzeciej znalazły się również teksty-raporty z najnowszych badań nad członkami i aktywistami Solidarności, w tym nigdzie wcześniej niepublikowany raport z badań w Regionie Gdańskim dawnej Solidarności.

Wreszcie w „Zakończeniu” chciałbym spojrzeć okiem socjologa na pytania, które postawiłem w tym wstępie: pytania dotyczące tego, co się stało z doświadczeniem Solidarności, i sprawdzić, czy to dziedzictwo, jak pokazują najnowsze badania terenowe, jest wciąż żywe w pamięci uczestników. Czy to doświadczenie wciąż niesie w sobie potencjał społeczny i polityczny, po prostu obywatelski? Będzie to próba, ale mam nadzieję, że stanowiąca podsumowanie tego, co wiemy na temat ruchu społecznego i związkowego Solidarność i jak postrzegamy to wielkie zbiorowe dzieło Polaków w XX wieku.

Warszawa, 15 października 2012

[1] B. Świderski, Gdańsk i Ateny: o demokracji bezpośredniej w Polsce, IFiS, PAN, Warszawa 1996.

[2] Dzięki funduszom ECS-u i decyzji ówczesnego jego dyrektora o. Macieja Zięby oraz współpracy dyrektorki CBOS-u, prof. Mirosławy Grabowskiej, zrealizowałem w 2010 roku wraz z zespołem badawczym Pracowni Teorii Zmiany Społecznej instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego badanie „Solidarność – doświadczenie i pamięć”. Pod tym tytułem już w 2010 roku ukazała się książka, wydana przez ECS (wkrótce planowana jest publikacja drugiego tomu tej pracy). Do zespołu badawczego należeli: Wojciech Ogrodnik, Marcin Jóźko, Krzysztof Martyniak. Kontynuacją badania było studium „Solidarności Pomorza”, zrealizowane w roku 2011 dzięki dotacji prezydenta Miasta Gdańska Pawła Adamowicza (przy współpracy pracowników instytutu Socjologii UG). Wyniki tego badania być może będą osobno opublikowane. Ponadto w roku 2012 dzięki współpracy instytutu Socjologii UW z ECS-em realizowane były terenowe badania ogólnopolskie, stanowiące kontynuację badań z 2010 i 2011 roku, a obecnie powstało Centrum Badania Solidarności i Ruchów Społecznych.

[3] Wspominane badanie objęło kilka ośrodków w kraju: Białystok, Gorzów Wielkopolski – Zieloną Górę, Żyrardów, Łódź, Płock, Radom, Rzeszów, Legnicę–Lubin–Polkowice, Bielsko-Białą.

[4] Zob. G. Ekiert, J. Kubik, Rebellious Civil Society. Popular Protest and Democratic Consolidation in Poland, 1989–1993, University of Michigan Press, Ann Arbor 2001, s. 278.

ZAPOMNIANA PRZESZŁOŚĆ

Słowo „solidarność” zrobiło na początku lat osiemdziesiątych zawrotną karierę. Nie, nie tylko w Polsce – można nawet powiedzieć, że zwłaszcza gdzie indziej. To słowo ożyło, a nawet napełniło się nowym znaczeniem jako hasło społeczne i polityczne. „Solidarność” przed 1980 rokiem występowała w języku politycznym w dwóch kontekstach, nadających jej nieco dwuznaczny charakter. Pierwszy kontekst, w ustach poważnych politologów ironiczny, był tożsamy z kategorią „solidaryzmu społecznego”. Solidaryzm społeczny był (i jest) traktowany jako niedająca się raczej spełnić koncepcja socjologiczno-polityczna, która zakłada możliwość więzi i współpracy między grupami – klasami społecznymi – mimo konfliktowych pozycji, jakie zajmują wobec siebie ludzie je tworzący.

Ironiczny stosunek politologów do solidaryzmu płynie stąd, że twórcy takich wizji na ogół nie doceniali i nie doceniają ani znaczenia konfliktów wywołanych rozbieżnymi interesami, ani siły wzajemnych niechęci, zazdrości i resentymentu między będącymi „wyżej” i „niżej”. Wiara solidarystów, że ludzie będący na wyższych pozycjach są w stanie dobrowolnie uwzględnić potrzeby i żądania tych „na dole”, ci ostatni zaś mitygować się w swych roszczeniach w imię dobra wspólnego – jest uznawana przez poważnych badaczy za pogląd przyjmowany wbrew doświadczeniu historycznemu i prawidłowościom rzeczywistości społecznej. Źródłem ironii jest przekonanie solidarystów, że przedstawiciele klas wyższych mogą stać się prawdziwymi autorytetami dla tych, nad którymi mają przewagę, dzięki czemu ci „na górze” i ci „na dole” drabiny społecznej mogą się harmonijnie i dobrowolnie porozumieć.

Zresztą, konflikt nie musi przebiegać między klasami, ale podobnymi do nich wielkimi grupami obywateli, zajmującymi opozycyjne wobec siebie pozycje i opowiadającymi się – na przykład – za zupełnie innymi rozwiązaniami ustrojowymi czy też innym sformułowaniem znaczenia tradycji narodowej w działaniu państwa. Solidaryści i w takim wypadku będą zakładać możliwość porozumienia, zwłaszcza z udziałem wspólnych autorytetów[5].

Drugi kontekst nadawał słowu „solidarność” również klasowy sens, lecz poniekąd w opozycji do wizji solidarystycznej. Solidarność miała być cechą klasy robotniczej, której przedstawiciele uświadomili sobie wspólnotę swego losu. Klasa robotnicza była zarazem symbolem wszystkich uciskanych, poniżonych i wyzyskiwanych, dlatego też proletariacka solidarność stawała się cechą wszystkich uciskanych, poniżonych i wyzyskiwanych. Stąd też na przykład Słownik frazeologiczny języka polskiego Stanisława Skorupki z roku 1968 podaje dużo przykładów takiego użycia słowa „solidarność” i „solidarny”. Solidarność jest: „internacjonalistyczna”, „proletariatu”, „obozu pokoju” czy też „walczącego proletariatu” wreszcie[6]. Solidarność między proletariatem i kapitalistami była z założenia niemożliwa, ale solidarność wszystkich robotników mimo różnic narodowych, kwalifikacji zawodowych oraz sytuacji bytowej między nimi – wręcz konieczna; jedynie ona mogła doprowadzić do wyzwolenia nie tylko robotnika, ale człowieka po prostu z niewolących go więzów. Solidarność przeciwstawiano tu więc solidaryzmowi, który nie mógł być niczym więcej, jak wymysłem klas posiadających władzę i bogactwo, by omamić wyzyskiwanych. Zakres solidarności musiał więc być ograniczony jedynie do klasy robotniczej i jej sojuszników, którzy pojęli dziejowe zadanie stojące przed proletariatem. Tylko poniżeni i wyzyskiwani mogli być bezinteresownie solidarni ze sobą.

Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” powstał jako organizacja w dużym stopniu dzięki temu, że ludzie dali się porwać innemu znaczeniu słowa „solidarność”. Nawet wspomniany słownik Skorupki nie zapomina utrwalić na pierwszym miejscu rozumienia „solidarność” jako solidarnego działania: „solidarne działanie – jednego za wszystkich, wszystkich za jednego”. Słownik języka polskiego zaś mówi, że „bycie solidarnym” oznacza zgodność w postępowaniu i dążeniach, jednomyślność[7], ale dodaje też, iż solidaryzować się to również „poczuwać się do współodpowiedzialności”[8]. Dlatego też można zaryzykować tezę, że zjawisko, o którym tu mowa (a więc związek zawodowy i ruch społeczny, który go powołał), przyczyniło się do powstania nowego terminu socjologiczno-politologicznego. Jednym z wiodących zamierzeń tej książki jest próba zinterpretowania nowego teoretycznego znaczenia, jakiego nabrało potoczne słowo „solidarność”[9].

Po pierwsze, słowo to jako hasło i jako nazwa było wymierzone przeciwko tym, którzy od dziesięcioleci mienili się wyrazicielami żądań i dążeń proletariatu i wszystkich uciskanych, prześladowanych, poniżanych. Ale wówczas już od dawna było wiadomo, że rzekomo broniąca robotników ideologia stała się narzędziem tyrańskiej kontroli nad jednostką i wszelkimi przejawami życia ludzkiego.

Po drugie, słowo to nawoływało konkretnie do poczucia więzi między tymi, którzy byli od siebie oddzieleni i zajmowali pozycje „na górze” i „na dole”. Było tak wbrew oficjalnej ideologii, według której „na górze” powinni się znajdować przedstawiciele klasy robotniczej. Czyniono zresztą różne zabiegi ideologiczne, a nawet administracyjne, aby dostosować życie do ideologii i zapewnić wywyższenie robotników nad inteligentami, a przynajmniej niektóre grupy robotnicze nad „przeciętnym inteligentem”. Ale zabiegi te były mało skuteczne.

Nie bardzo bowiem mogły się one udać, jeśli przeciętny człowiek – zwykły robotnik – nawet gdy domagał się czegoś dla siebie, skłonny był uznać, że sprawiedliwie należy się więcej, na przykład lekarzowi, skoro samo kształcenie zabrało mu wiele lat i skoro wykonuje tak ważny i odpowiedzialny zawód. Solidarność na tym zdrowym rozsądku się opierała i odnalazła w tym nową jakość, starając się, by ludzie myśleli o społeczeństwie jako wspólnocie zróżnicowanych grup i jednostek, które, aczkolwiek różnią się swym położeniem i rolą społeczną, mają wspólne i równe prawa, pozycja zaś – wyższa lub niższa – powinna zależeć głównie od wysiłku samego człowieka. Oczywiście, rzeczywistość społeczna była bardzo od tego odległa, ale tym gorzej dla niej! Odbiegała bowiem drastycznie od tego, co zaczęło się kształtować jako ideał dobrego ustroju społecznego.

Można powiedzieć, że nierówność położenia i różnice pozycji „solidarystycznie” zinterpretowali ci, którzy byli „niżej” i w gorszej sytuacji. Podstawą tej interpretacji okazało się zdroworozsądkowe poczucie sprawiedliwości i wspólne myślenie o zasadach, które powinny być zgodne z owym zdrowym rozsądkiem. Czy ktoś jest hutnikiem, czy profesorem uniwersytetu, stoczniowcem czy nauczycielką – powinien mieć poczucie, że sprawiedliwie znajduje się tam, gdzie się znajduje. A to jest niemożliwe w systemie, który nie daje prawa głosu ludziom, by mogli w zbiorowej dyskusji ustalić wszystko, co dotyczy ich losów i losu wspólnego. Nade wszystko prawo ustalające reguły życia powinno być ustanawiane zgodnie z odczuciem wartości i wolą ogółu obywateli.

Wspólne i jednakowe dla wszystkich prawo miało formułować i strzec równych dla obywateli zasad, wedle których mogliby oni układać swoje życie i konkurować o to, jak wysoko chcą się znaleźć na drabinie społecznej. Tym samym solidarność opierała się na równym prawie decydowania przez ludzi o ich życiu: indywidualnym i wspólnym, i przywoływała to prawo. W ten sposób Solidarność przyczyniła się do zdefiniowania na nowo znaczenia „polityki”.

Otóż polityka nie mogła być pominięta, gdy zaczęto poważnie i odpowiedzialnie myśleć o kierowaniu przez poszczególnych obywateli swym życiem. Albowiem odpowiedzialność za siebie i za los swych bliskich musiała oznaczać konieczność ustalenia wspólnych dróg i reguł współżycia z innymi ludźmi, po swojemu dążącymi do powodzenia i szczęścia.

Dlatego też ruchowi społecznemu, rozwiniętemu wokół Solidarności i przez Solidarność, nadawano miano ruchu obywatelskiego. David Ost, jeden z amerykańskich badaczy tego niezwykłego ruchu związkowego, uznał działania Solidarności za kontynuację strategii opracowanej wcześniej przez tak zwaną opozycję demokratyczną, którą nazwał „polityczną antypolityką”. Twierdzi on, że Solidarność nie miała ściśle określonego oblicza politycznego i że nie można jej przypisać jednoznacznego programu, który mógłby być rozpoznany i zaliczony do określonej tradycji politycznej. Kierunek ruchu, mówi Ost, nie był ani lewicowy, ani prawicowy. Pierwszoplanowym celem było stworzenie możliwości decydowania przez ogół obywateli o kierunkach rozwoju, o priorytetach i sposobach działania państwa, reprezentującego społeczeństwo i chroniącego obywateli[10].

David Ost opisywał i brał pod uwagę podziały i wewnętrzne zróżnicowanie ruchu demokratycznej opozycji lat siedemdziesiątych oraz późniejszą ideowo-polityczną złożoność ruchu Solidarność, ale przez pojęcie „antypolityka” chciał zwrócić uwagę na zasadniczo moralno-ideową podstawę, wspólną wszystkim działającym i wyznaczającą społeczne myślenie o celach ruchu i kierunku przemian społecznych.

Przebudowa społeczna była niemożliwa bez odzyskania najpierw podmiotowości przez poszczególnych obywateli, a potem przez społeczeństwo rozumiane jako narodowo-obywatelska zbiorowość. Antypolityka była możliwa dzięki specyficznemu porozumieniu między wszystkimi aktorami społecznymi, walczącymi o wolność i demokrację, co do podstawowych wartości moralnych na drodze do demokratycznego państwa. Całkiem zasadnie można więc mówić o „konsensusie wartości” jako podstawie solidarności między ludźmi różnych orientacji w węższym sensie politycznych.

W tej „antypolitycznej polityce” chodziło o to, aby żadna ideowa grupa, choćby głosiła nie wiadomo jak ponętny program, nie mogła narzucić pozostałym swojej woli ani nie miała prawa uznać się za interpretatora społecznych pragnień, interesów i wspólnych wartości, mianując się reprezentantem czy to „robotników”, czy to „społeczeństwa”, czy to „narodu”. Sam naród-społeczeństwo musi decydować w swej wolności o tym, komu w konkretnych sytuacjach powierzyć reprezentowanie swych interesów i jakie rozwiązania mogą być uznane za najlepsze.

Nowy sens polityki, jaki się tu pojawiał, przede wszystkim pokazywał, że społeczeństwo demokratyczne, oparte na prawach człowieka i obywatela, ma swój ukryty sens moralny. Dla milionów ludzi pragnieniem stała się demokracja. Z perspektywy ich szczególnego doświadczenia życia w monolitycznym państwie rządzonym przez autokratyczną partię demokracja ukazywała się w zaskakującym świetle – jako zgoła niemożliwa w praktyce bez ukrytych założeń moralnych.

Demokracja oznacza społeczeństwo pluralistyczne, zróżnicowane i rozwarstwione, a nawet rozczłonkowane na tysiące rozbieżnych tendencji. Na co dzień społeczeństwa demokratyczne wydają się skłócone również co do moralnych zasad i moralnych wzorów życiowych. Polska Solidarność ukazała niespodzianie pewną wspólną, moralnie określoną podstawę tym zróżnicowanym, rozdyskutowanym i wiecznie skłóconym społecznościom.

Wyrażono to za pomocą pojęcia „społeczeństwo obywatelskie”. Zarówno wspomniany David Ost, jak i inny badacz amerykański Michael Bernhard przywołali to pojęcie, które do lat osiemdziesiątych prawie w ogóle nie występowało w rozważaniach politologów i socjologów. Okazało się ono jednak niezbędne dla zrozumienia i opisu ruchu demokratycznych reform Solidarności[11].

Dodatkowym zaskoczeniem i później zarzewiem poważnej dyskusji intelektualnej było to, że ideał społeczeństwa wolnych obywateli nie tylko zdawał się ożywiać polskich intelektualistów czy, szerzej mówiąc, inteligencję, ale stał się własnością i wyznaczył dążenia robotników i tak zwanych przeciętnych ludzi. Polityka wkroczyła w ich życie jako niezbędne dopełnienie w pełni przeżywanego, odpowiedzialnego, dorosłego życia. Uczestnictwo w polityce jako powszechnej, społecznej debacie nad wspólnymi sprawami stało się dopełnieniem godnego życia, osobistego poczucia godności obywatelskiej.

Podtytuł książki Michaela Bernharda odwołuje się do robotników, inteligencji i polityki opozycyjnej w Polsce przedsolidarnościowej. Obie prace starają się przeanalizować, jak to było możliwe, że ideały niewielkiej i wydawałoby się izolowanej społecznie grupki opozycjonistów stały się własnością milionów i masy zabierały potem na ich temat głos. Dla obu autorów Solidarność jako związek i jako ruch społeczny nie byłyby możliwe bez opozycji demokratycznej lat siedemdziesiątych, której jądrem był Komitet Obrony Robotników, ale należały do niej również inne grupy, choćby bardzo ważny Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO).

David Ost w prosty sposób zdaje się wywodzić Solidarność z opozycji demokratycznej, przypisując w niej KOR-owi i stworzonemu przez korowskie środowiska niezależnemu ruchowi wydawniczemu kluczowe znaczenie. Michael Bernhard jest znacznie ostrożniejszy: bynajmniej nie lekceważąc zasług KOR-u i całej opozycji demokratycznej, dostrzega jednak, że coś więcej musiało się zdarzyć niż tylko upowszechnienie idei demokratycznych przez niezależną prasę i książki. Mówi więc również o oddziaływaniu Kościoła i kształtującym się już w końcu lat siedemdziesiątych prodemokratycznym i wolnościowym etosie katolickim.

Bardzo ciekawym pomysłem interpretacyjnym wydaje się pojęcie „ceremonialnej rewolucji” Jana Kubika, ceremonialnej, bo inna była niemożliwa, i to nie tylko z racji całkowitej militarno-organizacyjnej przewagi panującego systemu. Wartości demokratyczne, w których istotną rolę odgrywały postawy i motywy religijne, katolickie czy, lepiej powiedzieć, chrześcijańskie, uniemożliwiały, jak się wydaje, koncepcję rewolucji zbrojnej. Wszakże „system”, przeciwko któremu protestowano, powstał w wyniku zbrojnej rewolucji sowieckiej, myśl więc o podobnym sposobie zmiany ustroju była całkowicie obca zdecydowanej większości robotników i inteligentów[12]. Analiza Kubika potwierdza na swój sposób znaczenie mobilizacji Kościoła i religii do walki bez użycia przemocy o prawa człowieka i obywatela, traktowane jako naturalne, moralne podstawy dobrego ustroju społecznego.

„Ceremonialna rewolucja” to niejako żywy, symboliczny zarys nowego porządku, nowego ładu społecznego, całkowicie – by użyć terminu socjologicznego – delegitymizujący dotychczasowy, socjalistyczny ustrój, unieważniający jego uzasadnienie i wykorzystywane do tego celu hasła. Projekt tego ładu był obecny nie tylko w wyobrażeniach i postawach ludzi; był obecny nade wszystko jako wspólne działanie. Własna organizacja związkowa była jakby społecznym laboratorium i swego rodzaju próbą generalną przed wprowadzeniem nowych zasad jako podstawy funkcjonowania państwa.

Nic dziwnego, że autor książki przeciwstawia w tytule „siłę symboli” „symbolom siły/władzy” – i tym razem w historii okazało się, że sama siła, manifestująca się w przemocy władzy nad społeczeństwem, jest bezsilna wobec mocy, jakiej nabierają niewinne symbole, gdy potrafią przemienić zbiorowość jednostek w połączoną wspólną więzią społeczność i zorganizowany ruch działań społecznych.

Symbole Solidarności tworzyły specjalną przestrzeń, w której był obecny, mimo że wciąż stanowił projekt, nowy porządek społeczny, zarys nowego ustroju. Rewolucja już się wtedy dokonała: w postawach, w wyobrażeniach, w przekonaniach oraz jawnych i ukrytych marzeniach i oczekiwaniach ludzi. Symbole siły i przemocy okazały się bezsilne i musiały ustąpić.

Wszyscy wspomniani autorzy zgodni są co do tego, że projekt byłby niemożliwy bez działań opozycji, ale trzeba chyba od razu powiedzieć, że Solidarność i jej struktury związkowe nie były po prostu kontynuacją wcześniej istniejących struktur niezależnych organizacji opozycyjnych, nie można też przypisać żadnemu opozycyjnemu ugrupowaniu (łącznie z najbardziej zasłużonymi, jak wspomniany już KOR czy ROPCiO) autorstwa podstawowych idei i postaw społecznych, które złożyły się na obywatelski, żywy projekt nowego ładu społecznego. Problem w tym, jakie znaczenie dla powstania i działania Solidarności miała opozycja demokratyczna, a jakie zaangażowanie po stronie podobnych ideałów Kościoła katolickiego, oraz problemy bardziej szczegółowe: czy ideały Solidarności stanowiły po prostu rozwinięcie i zastosowanie ideałów KOR-u, ewentualnie innych ośrodków opozycji demokratycznej.

Jest to, w gruncie rzeczy, niebagatelna kwestia, która stała się szczególnie aktualna po 1989 roku, kiedy reaktywowano Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. Nie stał się on tym razem ośrodkiem masowego ruchu społeczno-politycznego. W jego miejsce pojawiły się różne ugrupowania polityczne, odwołujące się do symbolu i ideowego dziedzictwa Solidarności z lat 1980–1981.

W Polsce nie odbyła się rzetelna i w pełni rzeczowa dyskusja na ten temat, z wyjątkiem wzajemnych oskarżeń i insynuacji, wynikających z bezpośredniego zaangażowania w walkę polityczną niedawnych niewzruszonych przyjaciół i sojuszników. Być może fakt, że zabrakło takiej dyskusji, położył się cieniem na praktyce politycznej i całym życiu w demokratycznej Polsce.

Wracając do Solidarności, można odnaleźć zapewne bezpośrednie wpływy myślenia opozycyjnego na zapisany program związku. Ale ten program, acz demokratycznie przyjęty przez Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”, nie może być traktowany jako tożsamy z owym „żywym projektem”, napędzającym ruch reform społecznych i praktykowanym symbolicznie w samych strukturach związkowych.

Inna praca, choć znacznie wcześniejsza, a będąca plonem oryginalnych metodologicznie badań empirycznych, może być dobrym potwierdzeniem wyrażonego wyżej przekonania. Alain Touraine ze swymi francuskimi i polskimi współpracownikami usiłował odtworzyć i opisać ideały, cele i sposoby działania ruchu Solidarność. Stworzył koncepcję swoistego „trójkąta”, w którym cele społeczne, polityczne i narodowe były ze sobą ściśle związane i nie mogły występować osobno. Demokratyczna reforma państwa, samorządne społeczeństwo, będące podmiotem władzy i kontrolujące formy gospodarowania, niezależność narodowa – oto najwyższe cele, jakie Touraine przypisywał ruchowi Solidarność.

Nie występowały one nigdy osobno, ale zawsze łącznie – analiza Touraine’a dowodziła, że rozłączenie tych celów i kierunków działania prowadziłoby do natychmiastowej dezintegracji ruchu społecznego i jego zaniku[13]. Potwierdzałoby to więc występowanie w świadomości potocznej, a także w bardziej zorganizowanych formach świadomości zbiorowej zarysu całościowego projektu urządzenia życia w Polsce.

Któż jednak był „właściwym autorem” tego projektu urządzenia życia, który wszakże – jak malowniczo pokazywało badanie Touraine’a – tworzony był każdego dnia w nieustannie toczących się dyskusjach, zarówno w życiu codziennym zwykłych robotników, jak i we władzach oraz prasie związku? Robotnicy czy inteligencja, a nawet intelektualiści? Wszakże niejednokrotnie w okresie działania legalnej Solidarności, jak i później, w jej „podziemnym” okresie, pojawiały się głosy o konfliktach między związkowcami-robotnikami a ekspertami-intelektualistami, sam zaś Lech Wałęsa, symboliczna postać związku, dawał wyraz antyinteligenckim emocjom.

Pytanie o to, czy Solidarność była „robotnicza” czy „inteligencka”, okazało się zarzewiem burzliwej dyskusji, jaka odbyła się w Stanach Zjednoczonych na początku lat dziewięćdziesiątych za sprawą dwóch autorów: Romana Laby i Lawrence’a Goodwyna. W roku 1991 ukazały się książki obu tych autorów[14]. Roman Laba spędził kilka lat w Polsce, gromadząc w stanie wojennym materiały do swej pracy. Jednak fakt, że jego książka ukazała się kilka lat po powrocie autora do Stanów, nie wydaje się obojętny dla jej treści: najwyraźniej opis Solidarności został włączony w szerszą dyskusję światopoglądowo-teoretyczną i powiązany z przekonaniami ideowymi autora (a właściwie autorów, bo podobne stanowisko zajmuje Goodwyn).

Uznanie Solidarności za dzieło z gruntu robotnicze, wynikające z refleksji i wartości klasy robotniczej, miało istotne znaczenie dla teorii i ideologii socjalistycznej bądź inspirowanej poglądami socjalistycznymi. Jak wiadomo, komuniści zakładali – i na tym między innymi polegał niezwykle ważny wkład Włodzimierza Iljicza Lenina do teorii marksowskiej – że walczącym spontanicznie o polepszenie swego losu robotnikom musi przyjść z pomocą ideowa inteligencja, która „wniesie” stosowną świadomość polityczno-społeczną. Pozostawieni sobie robotnicy ani nie potrafią rozwinąć świadomości demokratycznej, ani – tym bardziej – stworzyć sprawiedliwej, socjalistycznej alternatywy dla demokracji burżuazyjnej.

Przypadek Solidarności był więc nie lada gratką dla socjalistów-demokratów: można było, opierając się na przykładzie potężnego i w końcu zwycięskiego ruchu społecznego, robotniczego, obalić tezy komunistyczno-marksistowskiej filozofii polityki, ale zarazem pokazać, że robotnicy „sami z siebie” dążą do demokratycznych form życia społeczno-politycznego.

Wspomniany Alain Touraine, w młodości związany z ruchem socjalistycznym, w Polsce realizował badanie również wyłącznie w przedsiębiorstwach przemysłowych, a naszymi rozmówcami – uczestnikami grup aktywistów – byli głównie robotnicy. Ale było też dla francuskiego badacza oczywiste, że Solidarność to raczej efekt dość niezwyczajnego połączenia dążeń robotniczych i inteligenckich, jakby wyciągnięcie wniosków z protestów lat 1968 (studentów i inteligencji) i 1970 (robotników). W USA na początku lat dziewięćdziesiątych badacze-interpretatorzy nie mieli świadomości związku między „Solidarnością” a pamięcią wydarzeń z lat 1968 i 1970, a ich interpretacje włączone były w szczególny kontekst.

Interpretacje Goodwyna i Laby spotkały się z protestami innych badaczy, można wskazać choćby krytyczne omówienie ich poglądów Andrzeja Tymowskiego oraz wspomnianego już Michaela Bernharda. Jego tekst ukazał się swego czasu po polsku w „Krytyce”, nie wzbudził jednak specjalnego zainteresowania[15].

W rozważaniach Goodwyna na temat genezy protestu stoczniowców i innych robotników Wybrzeża, zarówno gdańskiego, jak i szczecińskiego, pojawia się teza, iż protest 1980 roku opierał się na doświadczeniach roku 1970 i wyrastał z nich. Jest to bardzo nęcąca interpretacja, tym bardziej że Lech Wałęsa wielokrotnie odwoływał się do doświadczenia grudnia 1970 roku jako wydarzenia formującego jego postawę i decydującego o dalszych losach życiowych. Podobną hipotezę zakładałem wraz z kolegami, przystępując do badania nowo powstających organizacji związkowych w Warszawie w 1980 roku: wcześniejsze doświadczenia powinny przecież wpłynąć na sposób działania i myślenia protestujących robotników. Jednakże sprawa okazała się bardziej skomplikowana. W publikowanych tutaj tekstach znajdzie Czytelnik ilustrację faktu, że chociaż załogi robotnicze w dużym stopniu korzystały z wcześniejszych doświadczeń, czyniły to raczej, opierając się na jakiejś ogólnej pamięci społecznej lub z inspiracji prasy opozycyjnej i publikowanych w niej treści. Nigdzie nie można było znaleźć żadnych śladów bezpośrednich oddziaływań ludzi, którzy przed laty, w tych samych zakładach, organizowali protesty, często ponosząc z tego powodu poważne konsekwencje.

Wydaje się, że podobnie było i w Gdańsku: symbolicznego znaczenia nabrały okolice bramy Stoczni, gdzie padli stoczniowcy zabici w grudniu 1970 roku, ale społeczna pamięć z owym symbolicznym miejscem związała się wiele lat po samych wydarzeniach.

To dopiero w końcu lat siedemdziesiątych, po uformowaniu się, a nawet okrzepnięciu organizacji opozycyjnych, podjęto próby upamiętnienia rocznicy wydarzeń grudniowych, ale obchody te zawsze mniej lub bardziej bezwzględnie były rozpędzane przez Milicję Obywatelską.

Nawet zaangażowanie Lecha Wałęsy (jednego z uczestników nielegalnych obchodów) w przedsierpniowy opozycyjny ruch związkowy nie wydaje się bezpośrednim skutkiem jego doświadczeń z grudnia 1970 roku. Raczej ich odtworzeniem w świetle kształtującej się społecznie w końcu epoki gierkowskiej nowej świadomości.

Polemika z tezami Goodwyna i Laby przeciwstawiała im na ogół koncepcję „świadomości obywatelskiej” jako podstawy działań NSZZ „Solidarność”. Koncepcja ta zakładała pojawienie się świadomości obywatelskiej już u początków formowania się przyszłego ruchu związkowego. Strajkujący w lecie 1980 roku stoczniowcy i wszyscy ci, którzy dołączyli się do wielkiego strajku Stoczni, nie dążyli do tego, aby „załatwić” swoje bieżące czy długofalowe interesy grupowe, jak to bywało wcześniej, a w czasie rządów Gierka stało się swoistą instytucją regulującą sytuację ekonomiczno-bytową ludzi.

W sierpniu 1980 roku robotnicy nie strajkowali jednak po to, aby uzyskać wpływ na władze PRL- u dla siebie – dla konkretnych grup robotniczych czy też „branż”, chociaż przecież w oficjalnym języku realnego socjalizmu to robotnicy mieli stanowić klasę panującą, a PZPR, tak jak i sowiecki KPZR, sprawowała rządy rzekomo w jej imieniu. Rozpoczęty w Stoczni Gdańskiej (wówczas jeszcze imienia Lenina) strajk szybko przerodził się w protest ogólniejszy, wręcz ogólnospołeczny. Nie przypadkiem w Stocz ni Gdańskiej powołano komitet strajkowy, skupiający przedstawicieli zakładów pracy najpierw z Gdańska, a potem – z całego Trójmiasta. Fakt ten tylko potwierdza tezę, że stoczniowcy nie występowali z partykularnymi żądaniami, lecz stali się wyrazicielami wspólnych wielu załogom pracowniczym postulatów i szczególnej postawy, której nie sposób określić inaczej jak tylko postawą obywatelską. Jej obecność potwierdzało zresztą żądanie zwolnienia kilkunastu zatrzymanych działaczy opozycyjnych jako warunku zakończenia strajku i ostatecznego podpisania porozumień ze stroną rządową, jak to się wówczas mówiło. Zarazem to wyraźny dowód owego żywego powiązania działań i żądań robotników oraz prodemokratycznej inteligencji. Zostały przełamane antyinteligenckie nastawienia i postawy w imię wspólnoty obywatelskiej.

Czy jednak nastawienie robotników było istotnie tak prodemokratyczne i zakładało indywidualne prawa obywatelskie jako podstawę nowego, sprawiedliwego ładu? Zwłaszcza istotne jest tu pytanie o element narodowy i myślenie w kategoriach narodowych, „naszych” interesów, przeciwstawianych interesom partyjno-państwowej władzy PRL-u, „onym”, wówczas już całkowicie uznawanym za reprezentanta interesów sowieckich, jeśli nie wręcz rosyjskich. Wśród działaczy Solidarności problem ten wracał i w publicznych, i w prywatnych, codziennych dyskusjach pod kryptonimem „geopolityki” – w fantazjach wielu ludzi Polska, przeniesiona cudem w inne miejsce na kuli ziemskiej, natychmiast mogłaby się stać innym krajem...

Myśl o Polsce narodowej, w której prawa do reprezentowania społeczeństwa i sprawowania rządów mają tylko „swoi”, a wszyscy „obcy” są podejrzani i nie powinny im przysługiwać prawa obywatelskie na równi z Polakami, pojawiała się wszakże wśród rzesz „solidarnościowych”, przybierając różne formy. Pod koniec legalnego działania NSZZ „Solidarność” powstał ruch tak zwanych prawdziwych Polaków, który usiłował zdobyć wpływy wśród delegatów Regionu Mazowsze w Warszawie, acz bez większego sukcesu. Nie poparli go ani działacze, ani większość członków związku.

Niechęć do obcych i nie swoich ujawniała się też niekiedy w formie antysemickich haseł bądź antysemicko zabarwionych koncepcji narodowych. Ale treści te nie były zbyt aktywne i często przejawiały się one w osobliwy sposób: antyżydowskie stereotypy starano się jakby skonfrontować z rzeczywistością, co nie było wcale takie łatwe. Trudno bowiem było znaleźć przedstawicieli społeczności żydowskiej albo ich rzeczników. A jednocześnie właśnie opozycyjna inteligencja i całe pokolenie marcowe dzieliło się niejako swym doświadczeniem z antysemickiej kampanii wobec swych profesorów i kolegów w 1968 roku. Dyskusje między robotnikami i inteligentami z pokolenia marcowego przybierały czasem osobliwą postać, robotnicy bowiem chcieli dociec, w jakim stopniu wiarygodna czy uzasadniona jest treść znanych im stereotypów antysemickich, tworzących ich „naturalną” wiedzę społeczną. A ponieważ również inne dotychczasowe zręby tej społecznej wiedzy codziennej trzeba było poddać rewizji, z poznawczym dystansem podchodzono również do stereotypów antysemickich, co opisał dość wnikliwie Michel Wieviorka w swej książce, nigdy nieprzetłumaczonej i niewydanej w Polsce[16]. A szkoda, bo wydaje się, że hasła głoszone w środowisku „prawdziwych” Polaków z 1981 roku powróciły ostatnio w znacznie bardziej otwartej i agresywnej formie, również jako głos działaczy reaktywowanego NSZZ „Solidarność”.

Wątek narodowy pojawił się w analizach Alaina Touraine’a jako jeden z istotnych wymiarów ideowych ruchu. Jednakże myślenie w kategoriach interesów narodowych nie było tu w najmniejszym stopniu przeciwstawione uniwersalnym zasadom demokratycznej równości praw wszystkich obywateli, bez względu na ich szczególne, indywidualne i grupowe, charakterystyki. Wydaje się, że „prawdziwi” Polacy byli wówczas raczej wyjątkiem, a ogólny klimat ideowy nie sprzyjał nacjonalistycznemu nastawieniu. Ówczesna pozycja Kościoła, który zdawał się aktywnym zwolennikiem praw człowieka i obywatela jako podstawy sprawiedliwego ładu społecznego, bardzo sprzyjała temu demokratyzmowi w myśleniu narodowym Solidarności.

Problem myślenia w kategoriach narodowych i ochrony narodowych interesów najmniej był chyba dyskutowany w literaturze poświęconej interpretacji Solidarności, przynajmniej tej nowszej. A jest to wątek istotny, nad którym dyskusja mogłaby, w dodatku, wyklarować jakiś nowy sens i nowe symbole, pozwalające w rzeczowy sposób ująć kwestie tradycji i interesów narodowych, zbyt łatwo traktowanych przez postępowo-liberalną inteligencję jako wyraz uprzedzeń i słynnego w polskich dyskusjach politycznych „ciemnogrodu”. Taka moralnie poniżająca kwalifikacja czasami bardzo rzetelnego namysłu nad sprawami Polski i Polaków przyniosła już w minionych latach wielkie szkody nam wszystkim.

* * *

Starałem się w powyższych rozważaniach wskazać najważniejsze wątki pojawiające się w dyskusji dotyczącej zjawiska Solidarności w ciągu ostatnich lat. Z konieczności pominąłem wcześniejsze prace, wskazałem tylko sprawy najważniejsze, które nie zostały w Polsce przedyskutowane w należyty sposób. Zarówno niezwykły wręcz co do tempa i zakresu, spontaniczny proces tworzenia przez miliony ludzi organizacji związkowych Solidarności, jak i, być może jeszcze bardziej tajemnicze, zjawisko zapomnienia przez miliony Polaków o fenomenie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” i własnym w nim uczestnictwie skłoniły mnie do opublikowania tych kilku esejów, które towarzyszyły niejako zbiorowemu działaniu i myśleniu.

Tym bardziej że w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych, w kilka lat po uzyskaniu demokratycznej niezawisłości, odrodził się ruch polityczny nawiązujący do Solidarności i oparty na Niezależnym Samorządnym Związku Zawodowym. A przecież jest to zupełnie inna Solidarność: jej polityczne ideały niezupełnie przypominają tamte sprzed lat kilkunastu. Książka, którą Czytelnikowi przedkładam, może się stać swoistym zwierciadłem i ukazać przedziwne meandry historii, losów ludzkich i idei ludzkich. Być może przyczyni się do odrodzenia społecznej pamięci o wydarzeniach, które poruszyły cały świat.

Warszawa, kwiecień 1997

[5] W Polsce z podejrzeniem o solidaryzm zdawał się niekiedy spoglądać na Solidarność Marcin Król.

[6] S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968, s. 163.

[7] Słownik języka polskiego, pod red. W. Doroszewskiego, t. 8, PWN, Warszawa 1966, s. 490.

[8] Tamże, s. 491.

[9] Próbę zinterpretowania sensu, jakiego nabrało słowo „solidarność”, podjął ksiądz Józef Tischner w swojej książce Etyka solidarności (Znak, Kraków 1981). Zamierzenie to jest mi dość bliskie, ale zarazem sądzę, że w interpretacji tej bardziej dominuje filozofia księdza profesora nad socjologiczną rekonstrukcją znaczenia solidarności w Solidarności.

[10] Por. D. Ost, Solidarity and the Politics of Anti-politics: Opposition and Reform in Poland Since 1968, Temple University Press, Philadelphia 1990 (nakładem ECS-u w 2013 roku ukaże się tłumaczenie tej książki).

[11] Por. M. H. Bernhard, The Origins of Democratization in Poland. Workers, Intellectuals and Oppositional Politics, 1976–1980, Columbia University Press, New York 1993.

[12] Por. J. Kubik, The Power of Symbols and Symbols of Power. The Rise of Solidarity and the Fall of State Socialism in Poland, Pennsylvania State University Press, University Park 1994.

[13] Por. P. Kuczyński i in., W poszukiwaniu ruchu społecznego. Wokół socjologii Alaina Touraine’a, Oficyna Naukowa, Warszawa 1994.

[14] Por. L. Goodwyn, Breaking the Barrier: The Rise of Solidarity in Poland, Oxford University Press, Oxford 1991; R. Laba, The Roots of Solidarity: A Political Sociology of Poland’s Working-Class Democratization, Princeton University Press, Princeton 1991.

[15] Por. M. Bernhard, Nowe spojrzenie na Solidarność, „Krytyka” 1992, nr 38. Publikując po raz drugi ten tekst, muszę wspomnieć o ważnej krytyce koncepcji Laby i Goodwyna, dokonanej przez wspomnianego Jana Kubika (por. J. Kubik, Who Done It? Workers or Intellectuals. A Controversy over Solidarity’s Origins and Social Composition, „Theory and Society” 23 (1994), s. 41–66).

[16] Por. M. Wieviorka, Les Juifs, la Pologne et Solidarnosc, Denoël, Paris 1984.

CZĘŚĆ PIERWSZA

JAK BYŁO? SOLIDARNOŚĆ W SOCJOLOGICZNEJ EMPIRII

Pierwszą część tej książki wypełnia opracowanie wyników socjologicznego badania – przeprowadzonego jesienią 1980 roku (ostatnie wywiady zebraliśmy na początku stycznia 1981) – nad powstawaniem Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” w Warszawie. Pomysł badania narodził się w październiku 1980 roku przy udziale profesora Stefana Nowaka. W zakładzie Metodologii Badań Socjologicznych instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego powstały dwa projekty badawcze pod wspólnym tytułem Polacy – jesień ’80. Jeden z zespołów kierowany był przez Mirosławę Marody, drugi – przeze mnie.

W grudniu 1981 roku nakładem instytutu Socjologii opublikowano raport zespołu Mirosławy Marody Polacy ’80 (jego współautorami byli: Jan Kolbowski, Cecylia Łabanowska, Krzysztof Nowak, Anna Tyszkiewicz). Raport drugiego zespołu, pod tytułem Polacy – jesień ’80. Proces powstawania niezależnych organizacji związkowych, opublikowano na Uniwersytecie dopiero w 1983 roku. Do zespołu, którego praca złożyła się na powstanie opracowania końcowego, należały następujące osoby: Grzegorz Bakuniak, Iwona Jakubowska, Anna Kruczkowska, Ireneusz Krzemiński, Jan Poleszczuk oraz Henryk Banaszak, który przygotował specjalnie dla nas analizę prasy „gorącego lata” 1980. Oba raporty wydano w stu egzemplarzach, poza cenzurą.

Jeden z kluczowych rozdziałów książki z 1983 roku stanowi zasadniczą treść części pierwszej niniejszej pracy. Ale ważne wydało mi się opublikowanie również „Wstępu” do opracowania z roku 1983 jako wprowadzenia do pewnego sposobu pojmowania socjologii, dzięki któremu mogło być zrealizowane całe przedsięwzięcie badawcze.

W 1989 roku podziemne czy też niezależne wydawnictwo WOLA opublikowało pod tytułem Solidarność 1980 podobny fragment opracowania wyników naszego badania. To wydanie, ukazujące się w momencie powrotu NSZZ „Solidarność” do jawnego, legalnego życia, również poprzedziłem specjalnym wstępem. Gdy się go dziś czyta, wydaje się, że u zarania odrodzonej Solidarności i odrodzonej po komunizmie Polski widać było zagrożenia społeczne, ideowe i duchowe, które teraz często tak bardzo doskwierają.

W 1997 roku nakładem Oficyny Naukowej ukazała się książka Solidarność – projekt polskiej demokracji zawierająca oprócz wspomnianej części pierwszej, także część drugą, czyli wybór moich esejów z lat dziewięćdziesiątych.

Książka, która teraz trafia do rąk Czytelnika, została uzupełniona o część trzecią, a więc o eseje, można tak powiedzieć, powstałe współcześnie.

Na zakończenie trzeba dodać, że pełne wydanie wspomnianego raportu z badania ukazało się – dzięki inicjatywie Antoniego Sułka – w serii „Socjologia Niezapomniana” w roku 2005[17].

[17] I. Krzemiński wraz z zespołem, Polacy – jesień ’80, seria: „Socjologia Niezapomniana”, t. 3, Wydział Filozofii i Socjologii UW, Warszawa 2005, s. 420.

SOLIDARNOŚĆ – WCZORAJ, DZIŚ I JUTRO

Praca, którą przedstawiam Czytelnikowi, jest częścią znacznie większej książki, powstałej w roku 1983. Był to zbiór artykułów kilku autorów, którzy wspólnie podjęli socjologiczną analizę procesu tworzenia przez mieszkańców Warszawy niezależnych związków zawodowych.

Gdy kończyliśmy zbierać wywiady z twórcami niezależnych związków w styczniu 1981 roku, było oczywiste, że potężny wybuch aktywności organizacyjnej ludzi w całej Polsce uformował mniej lub bardziej zwarty, ale stanowiący niewątpliwą całość ruch społeczny, który znalazł swój organizacyjny wyraz głównie w Niezależnym Samorządnym Związku Zawodowym „Solidarność”. Ta organizacja stała się więc głównym bohaterem książki, która nie miała jednak szczęścia do następnych wydań.

Dziś jestem niezmiernie rad, że przynajmniej część tamtej pracy może się ukazać w znacznie szerszym nakładzie. Pierwotnym pomysłem naszego zespołu badawczego było dostarczenie ludziom możliwie żywego obrazu ich własnego działania i ich własnego dzieła. Była to gorąca socjologia i chodziło o to, żeby socjologiczna analiza mogła stanowić pomoc dla aktorów społecznych; aby pomagała im uświadomić sobie własne cele, sposoby działania, kierunki myślenia, tym samym czyniąc ich działania społeczne bardziej skutecznymi, pewniejszymi i mądrzejszymi. W chwili obecnej, po tylu ciężkich latach marazmu i spętania wszelkiego swobodnego działania społecznego, ta praca opisująca, jak tworzyliśmy Solidarność, może się okazać znowu pożyteczna i pozwoli tym, którzy po nią sięgną, odnaleźć wzorce dla działania społecznego tu i teraz.

Kiedy sięga się pamięcią do tych już odległych, a tak wydawałoby się bliskich lat 1980–1981, trudno sobie wyobrazić większy kontrast pomiędzy atmosferą panującą wówczas a tą towarzyszącą ponownej rejestracji związku NSZZ „Solidarność”. Wydawałoby się, że przywrócenie do życia instytucji społecznej zwanej Solidarnością powinno wywołać nie tylko ożywienie, ale i prawdziwą radość. Tak jednak nie było. Warto zadać sobie pytanie, jaka jest różnica między Solidarnością roku 1989 i 1980.

Po pierwsze, Solidarność roku 1980 była naprawdę wspólnym dziełem ożywionego i poderwanego do działania społeczeństwa. Reaktywowanie Solidarności nastąpiło zaś w efekcie gry politycznej, swoistego przetargu między władzami partii-państwa (jak nazywał PRL Jan Strzelecki) i elitą społecznej opozycji, wywodzącą się z ruchu społecznego Solidarność. Solidarność powstała jako wyraz idei, pewnej postawy, a nawet swoistej perspektywy duchowej, utworzona przez ludzi jako manifestacja i wyraz tego, co ich przepełniało. Natomiast związek NSZZ „Solidarność” został reaktywowany poniekąd ponad głowami ludzi, został im niejako dany.

Solidarność, która powstała w 1980 roku, była naprawdę wspólnym dziełem – tworzonym przez każdego chętnego, indywidualnie i osobiście, choć we współpracy z innymi. Osobista decyzja i poczucie osobistej odpowiedzialności wiązały się ściśle ze wspólnym dobrem. Solidarność reaktywowana w 1989 roku nie miała już tego charakteru.

Po drugie, powstanie Solidarności przyniosło bardzo istotną przemianę znaczenia polityki. Jądrem postawy, która ożywiła wówczas większość ludzi, było przekonanie, że mają prawo być obywatelami, to znaczy – we wspólnocie zabierać głos na temat swego losu i losu społeczeństwa oraz podejmować działania zbiorowe i indywidualne, które życiu nadawałyby pożądany przez nich kształt. Oznaczało to potraktowanie państwa jako, z jednej strony, wyraziciela dążeń, interesów i pragnień społeczeństwa, z drugiej – stróża „naturalnych” praw człowieka, które gwarantują trwałość i „zwyczajność” obywatelskiego zaangażowania i obywatelskich postaw. Gra polityczna – owa gra sił – stawała się w tej perspektywie może koniecznym, ale na pewno nie najważniejszym elementem polityki rozumianej jako samorządzenie się społeczności, świadome kierowanie swym losem przez społeczeństwo. Oznaczało to uczestnictwo, aktywną obecność większości ludzi w polityce, bo polityka stała się warunkiem poczucia, że poszczególne jednostki i cała zbiorowość odpowiadają za swoje życie i że mogą nadać mu moralnie pożądany kształt.

Reaktywowaniu Solidarności towarzyszyła polityka jako rozgrywka elit i mniej lub bardziej uczciwe zabiegi o pozyskanie przychylności zasadniczo biernej opinii publicznej. Polityka zabiegająca o rzeczywiste poparcie opinii publicznej – to i tak dużo w porównaniu z opartym na przemocy dyktatem mniejszości. Okazało się, iż polityka jako dominacja i przemoc nie może być niczym więcej jak „okupacją społeczeństwa”. A jednak jest to stan rzeczy odległy od ideału polityki, który niósł ze sobą ruch społeczny Solidarność, wielki ruch na rzecz demokracji.

Po trzecie, demokratyczny impuls Solidarności w 1980 roku wypływał z głębokiej inspiracji, którą ośmielę się nazwać etyczno-metafizyczną. Demokracja jako cel i kierunek dążeń, jako sposób organizacji wspólnego życia jawiła się ludziom jako realizacja etycznego ideału. impulsem obywatelskim i demokratycznym było dążenie do życia godnego, do ustalenia i utrwalenia takich ram społecznych, które chroniłyby godność człowieka, każdego członka społeczności ludzkiej. Skoro jestem sobą, mam prawo wziąć odpowiedzialność za swoje życie, nadać mu kształt zgodny z głębokim impulsem moralnym, jaki odczuwam, aby moje życie było dobre. Lecz takie samo prawo muszę zagwarantować innemu, choćby jego poglądy i sposób postępowania wydawały mi się najgorsze, muszę tego prawa przestrzegać. Oto podstawa pluralizmu, ale i wspólnoty. Bo jeżeli życie związane jest z dążeniem do dobra, musi zaistnieć wielka społeczna dyskusja nad tym, co dobre, a co złe; dyskusja, w której muszą uczestniczyć wszyscy, również ci źli; o ile będą chcieli i będą przestrzegać pierwotnego, wspólnego zobowiązania. Dyskusja społeczna, dyskusja polityczna zawsze wyrasta z namysłu nad tym, co dobre i złe, co słuszne i niesłuszne, co prawdziwe i co skłamane, chociaż, rzecz jasna, do tego aspektu nie może się ograniczyć.

Taki punkt widzenia w sposób zadowalający i trwały może być chroniony nie inaczej jak religijnie; konieczne są bowiem trwałe, uniwersalne i ponadczasowe kryteria społecznych hierarchii wartości dane człowiekowi i naturalnie mu przysługujące: dane człowiekowi osobowe prawa. Religia, tak jak i moralność, jest tu wierną sojuszniczką dążenia człowieka do życia godnego, do życia wolnego, do życia dobrego.

Solidarność roku 1989 została reaktywowana w odmiennej atmosferze, a ci, którzy podjęli ten trud, skłonni są wyrażone przeze mnie poglądy uznać za niesprawdzone iluzje i mrzonki na temat przeszłości. Również sens religii i moralności uległ przemianie, stając się raczej zbiorowym gorsetem i nakazem tłumiącym indywidualną niepodległość dla dobra narodu (pardon – Narodu) niż treścią wolności (również narodowej).

Powyższe uwagi dobrze oddają tezy niniejszej pracy. Mam nadzieję, że tezy te oraz interpretujące Solidarność oceny są łatwo czytelne i nie zastępują ani opisu, ani analizy. Jeżeli wyrastają niekiedy ponad zebrany materiał, ponad socjologiczne dowody, to jednak odwołują się do innych, również badawczych doświadczeń autora z 1981 roku. Gdy walcząc z lękiem, rozpaczą i rezygnacją, przygotowywaliśmy końcowe opracowanie naszych badań, mieliśmy za sobą również inne doświadczenia badawcze. Chodzi mi przede wszystkim o przedsięwzięcie profesora Alaina Touraine’a z Paryża, który specjalną metodę badania ruchów społecznych zastosował – wraz z polskimi współpracownikami – do badania Solidarności[18].

W ciągu minionych lat pojawiło się wiele interpretacji ruchu związkowego i reform społecznych Solidarności. Na gruncie polskim uderza raczej ich niedostatek niż nadmiar. Wśród tych interpretacji przeważają – jak mi się zdaje – takie, które formułują krytyczne osądy ruchu. Działacze solidarnościowej opozycji wydają się również niezbyt sprawiedliwie oceniać przeszłość. Nawet Lech Wałęsa zdaje się skłaniać do takiej opinii, twierdząc, że Solidarność w 1981 roku działała zbyt emocjonalnie.

Sądzę, że mamy do czynienia z pewnym nieporozumieniem, gdyż zbytnią emocjonalnością nazywa się zaangażowanie ludzi w życie zbiorowości, i to zaangażowanie mające charakter moralny. Materiał badawczy, jaki zgromadziliśmy na przełomie lat 1980–1981, zmuszał do zwrócenia szczególnej uwagi na moralny aspekt rozwijanej wówczas przez ludzi aktywności. Zarazem jednak warto podkreślić i zwrócić uwagę na to, co stanowi jeden z bardzo ważnych elementów opisywanych tu działań: ich rzeczowość, praktyczne zaangażowanie, rozsądek i racjonalne myślenie, które mu towarzyszyło. Ruch reform moralnych był zarazem najbardziej praktycznym ruchem racjonalnych reform całokształtu życia instytucjonalnego (włączając w to gospodarkę i sposoby zarządzania nią). Wszystkie niemal dane przemawiają za tym, że to właśnie obywatelski, demokratyczny i godnościowy ideał etyczny czynił z fali aktywności, rozwijanej w całej Polsce przez różnych ludzi i różne środowiska, jednolity „ruch społeczny”. Ten ruch, mimo wielowątkowości dążeń i działań oraz rozbieżności polityczno-ideologicznych, wspólnie działał i myślał, tworząc życzliwą, a nie wrogą człowiekowi atmosferę. Tym działaniem i myśleniem dążył do nowego rozumienia podstawowych problemów Polski. Aspekt wolności we wspólnocie chciałbym szczególnie podkreślić, bo stanowił on – według mnie – istotę owego ideału etycznego i sprzyjał racjonalnemu myśleniu.

Moralny aspekt Solidarności bywał jednakże inaczej interpretowany. Mam tu na myśli przede wszystkim koncepcję Jadwigi Staniszkis konsekwentnie dostrzegającą w Solidarności postawę, którą nazwała fundamentalistyczną i która budzi niezmiennie jej niechęć. Jakie obawy rodzi postawa fundamentalistyczna?

Jak sądzę, obawy te wiązały się z traktowaniem postulatów etycznych i formułowaniem określonego modelu moralnego jako równoznacznego z obowiązującymi celami działań zbiorowych i regułami oceny zachowań ludzi.

Inaczej mówiąc, były to obawy, że formułowane ideały moralne zostaną przemienione na obowiązujący pod groźbą sankcji społecznych wzór zachowania, również wzorzec kryteriów oceny i reguł działania politycznego. Mogłyby więc stać się wówczas formą nowej ideologii. Sądzę, że ta interpretacja i jej podobne nie rozróżniały dostatecznie jasno dwóch spraw: tendencji, by model życia zbiorowego i zasad rządzących stosunkami społecznymi tak konstruować, aby wyrażały transcendentalne wartości, i tendencji, by poddać życie społeczne, publiczne i prywatne kontroli opartej na przyjętym przez tak zwaną większość wzorcu moralnym. Słowo „moralność” występuje w jednym i drugim wypadku, oznacza jednak coś innego; czym innym jest bowiem świat społeczny zbudowany na zasadach moralnych, a czym innym świat, w którym ktoś, kto nie zachował się zgodnie z normą moralną, idzie do więzienia lub jest społecznie potępiony, a współżycie ludzi jest wzajemnym śledzeniem, czy aby są „w porządku”.

Ale wszakże to przeciw zorganizowanemu wedle takich pomysłów światu zaprotestowaliśmy prawie wszyscy w 1980 roku! Moralny konsensus, jaki wypracowała Solidarność, umożliwiał przystąpienie do współpracy i do wspólnego myślenia społecznego nawet dotychczasowym przeciwnikom, odgrywającym istotną rolę w partii-państwie, jak to się na przykład stało z licznymi grupami pracowników Milicji Obywatelskiej. Etyczna „podstawa” ruchu społecznego pozwalała na takie sformułowanie jego dalekosiężnych celów i takie ustalenie tożsamości uczestników, że rozbieżności, zróżnicowania, odmienności poglądów, orientacji ideologicznych i praktycznych interesów raczej ożywiałyby ruch, wzbogacały go, niż dzieliły i rozbijały.

W pewnym sensie mamy teraz do czynienia z sytuacją przeciwną: właśnie etyczny wymiar życia społecznego jest pomijany, pomniejszany, odsuwany poza politykę i poza działanie społeczne. W efekcie tego różnice poglądów, różnice koncepcji prowadzą do antagonizmów, do oddzielania się ludzi od siebie, do tworzenia koteryjnych grup i grupek wrogo do siebie nastawionych i dążących do uzyskania dominacji nad innymi. Ten stan rzeczy wywołany jest brakiem moralnego porozumienia, wspólnie uzgodnionego ideału etycznego.

Obawy związane z fundamentalistycznymi interpretacjami Solidarności wydają mi się nieuzasadnione w stosunku do ruchu z lat 1980–1981. Zarazem jednak nie chciałbym ich całkiem pomniejszać, bo okazują się one dobrze pasować do bieżących wydarzeń. Również i mnie wydaje się nieprzyjemna i niebezpieczna – także z moralnego punktu widzenia – „zbitka” moralności i polityki, myślenia moralizatorskiego i myślenia społecznego. Moralność staje się tożsama z ideologią – staje się bezpośrednią przesłanką działania i oceniania politycznego ludzi i sytuacji. Groźny fundamentalizm jest zbliżony do ideologicznego pojmowania wartości etycznych i do zaniku przestrzeni między refleksją a działaniem, między oceną aksjologiczną a oceną polityczną. Wydaje mi się, że niebezpieczeństwo takie zagraża nam znacznie bardziej teraz niż kiedykolwiek wcześniej w ruchu społecznych reform Solidarności.

Mamy więc do czynienia z dwoma niebezpieczeństwami. Jedno to niebezpieczeństwo polityki (i działania społecznego) jako gry sił, mniej lub bardziej cynicznej manipulacji, wykorzystywania nastrojów i stanów społecznych do osiągnięcia sukcesu przez polityków i ich partie. Drugie to niebezpieczeństwo polityki, która działanie społeczne utożsamia z kontrolą zachowania poszczególnych osób w imię wspólnych wartości moralnych sankcjonowanych religijnie.

Gdzieś między tymi dwiema albo może gdzieś poza tymi dwiema niebezpiecznymi koncepcjami jest miejsce na trzecią: taką, w której polityka i działanie społeczne wyrastają z ładu etycznego świata, ale polityka nie jest tożsama z moralnością, a dyskurs społeczny nie jest dyskursem moralistyczny. Wedle tej koncepcji wspólny wysiłek skierowany jest na to, aby życie jak największej liczby indywidualnych obywateli było życiem godnym i dobrym.

Sądzę, że to stwierdzenie dobrze oddaje treść ideowej spuścizny Solidarności, do której zawsze będzie się można odwołać, bez względu na bieżące wypadki. Myślę, że tak rozumiana przeszłość stanie się naszą wspólną, solidarnościową przyszłością[19].

kwiecień 1989

[18] Zob. np. P. Kuczyński i in., W poszukiwaniu ruchu społecznego. Wokół socjologii Alaina Touraine’a, Oficyna Naukowa, Warszawa 1994.

[19] W tym miejscu chciałbym podziękować moim przyjaciołom i kolegom, dzięki którym część pierwsza niniejszej książki została opublikowana w 1989 roku. Dziękuję wydawnictwu WOLA, a zwłaszcza Maćkowi Zalewskiemu za życzliwe zainteresowanie. To, że ta praca się wówczas ukazała, wiele też zawdzięcza Pawłowi Bujalskiemu. Serdecznie dziękuję również Piotrowi Sławińskiemu, który niezwykle inteligentnie i pracowicie zredagował wtedy „przyprószony” latami tekst.

„GORĄCA SOCJOLOGIA”. ZAŁOŻENIA I PRZEBIEG BADANIA

Pomysł badania narodził się w październiku 1980 roku. Nasz zespół postawił sobie za główny cel badawczy prześledzenie procesu powstawania związków zawodowych, tworzonych od września 1980 roku na terenie Warszawy i okolic. Jak pisaliśmy w projekcie badania: „Sytuacja ta jest dla społeczeństwa nowa, buduje ona nowe doświadczenie społeczne, a zatem stwarza szansę wzbogacenia wiedzy socjologicznej o społeczeństwie polskim w szczególności, ale również teoretycznej wiedzy o mechanizmach społecznych”. Dalej w tym tekście formułowaliśmy znacznie dla nas ważniejszy wówczas cel: „Badanie, o jakie nam chodzi, nie ma jednakże tylko na celu wzbogacenia akademickiej wiedzy społecznej, lecz jego wyniki powinny dawać podstawę dla decyzji co do przebiegu bieżących i przewidywanych działań społecznych. Zatem wiedza, jaką ma dostarczyć nasze badanie, ma być wiedzą gorącą, będąc sama elementem dalszego przebiegu badanego procesu społecznego”. Z góry zatem zakładaliśmy niemal równoczesne z przebiegiem badania przekazywanie wyników ośrodkom dyspozycyjnym oraz szerokiej opinii publicznej. Przyświecała nam więc wizja socjologii naukowej, odbiegająca od modelu socjologii empirystycznej. Niestety, obietnic nie dotrzymaliśmy. Raport omawiający zebrany przez nas materiał został ukończony wiosną 1983 roku, w sytuacji społecznej całkiem odmiennej niż otwierająca wielką perspektywę jesień 1980 roku.

SPOŁECZNOŚCI ZAKŁADOWE – KRYTERIA DOBORU

Badanie zakładało prześledzenie procesu tworzenia się instytucji związkowych na terenie zakładów pracy. Wytypowaliśmy jedenaście zakładów, stosując krzyżujące się kryteria doboru. Po pierwsze, były to duże przedsiębiorstwa przemysłowe o szczególnym znaczeniu gospodarczym, a zatem również społecznym i politycznym, zwłaszcza te, których załogi odegrały istotną rolę w całym regionie, oraz – dla kontrastu – zakłady małe, włączające się w proces tworzenia związku stosunkowo późno. Po drugie – duże zakłady stolicy i porównywalne z nimi co do wielkości przedsiębiorstwa z okolic podwarszawskich. Po trzecie – instytucje zatrudniające głównie mężczyzn lub przede wszystkim kobiety. Po czwarte – zakłady przemysłowe, w których większość załogi stanowią robotnicy, i takie, w których przeważają pracownicy z wyższym wykształceniem. Po piąte wreszcie – zakłady, w których praca ma charakter wytwórczy i zakłady będące elementem infrastruktury życiowej stolicy (takie jak elektrociepłownie czy MZK).

WIELOPERSPEKTYWICZNOŚĆ

Na terenie zakładu interesowali nas wszyscy zorganizowani aktorzy toczącego się procesu społecznego. Oznacza to, że zajmowały nas działania i poglądy: 1) dyrektorów; 2) sekretarzy zakładowych organizacji PZPR-u; 3) przewodniczących Rad Zakładowych starych związków (związków branżowych); 4) przewodniczących organizacji młodzieżowych (ZSMP); 5) przewodniczących Komisji Zakładowych NSZZ „Solidarność” i innych jego przedstawicieli; 6) przewodniczących innych, nowo utworzonych związków zawodowych, o ile takie powstały na terenie zakładu (związki te nasi rozmówcy nagminnie nazywali dyrektorskimi, a już w czasie badania utarło się określenie związki autonomiczne). Chcieliśmy spojrzeć zarówno na sytuację poprzedzającą Sierpień ’80 roku, jak i na rozwijający się od tamtego czasu proces społeczny oczami wszystkich zaangażowanych w nim aktorów społecznych.

Zależało nam, aby ankieterzy dotarli do twórców Komitetów Założycielskich NSZZ „Solidarność”, a zatem do inspiratorów działań społecznych (to samo zresztą dotyczyło wszystkich innych nowo utworzonych organizacji związkowych).

Jesień 1980 roku była jednocześnie okresem przystosowywania się starych struktur do nowej sytuacji. W szczególności ulegała przekształceniom formuła starych, CRZZ-owskich związków zawodowych. Ankieterzy więc wszędzie tam, gdzie zmiana nastąpiła, przeprowadzali wywiady zarówno z nowymi przewodniczącymi Rad Zakładowych, jak i ich poprzednikami pełniącymi funkcje w sierpniu 1980 roku.

Ponadto zaplanowaliśmy (7) zbiorowe wywiady z przedstawicielami załóg, tak aby mieć przynajmniej cząstkowy wgląd w poglądy reprezentowane przez „przeciętnych” pracowników.

Ankieterzy napotkali trudności w rozmowach z dyrektorami. W dwóch wypadkach dyrektorzy nie tylko odmówili wywiadu, ale również nie zgodzili się na zbieranie materiałów badawczych na terenie ich zakładów.

Pierwsi sekretarze PZPR- u często odmawiali udziału w rozmowie, delegując na ogół inne osoby. W trzech zakładach sekretarze odmówili jednak zdecydowanie. Dysponujemy też dwiema wypowiedziami przedstawicieli ZSMP.

Materiał obejmuje również (8) wywiady z przedstawicielami demokratycznej opozycji z okresu po 1976 roku.

Osobną grupę wywiadów (9) stanowią rozmowy z twórcami i aktywnymi działaczami NSZZ Pracowników Nauki, Techniki i Oświaty – związku środowiska intelektualnego Warszawy, utworzonego równocześnie z NSZZ Mazowsze. Popularny w stolicy NSZZ PNTiO przestał istnieć na mocy decyzji II Walnego Zjazdu, a jego ogniwa organizacyjne weszły w strukturę Regionu Mazowsze. Wywiady dotyczące działania PNTiO zbieraliśmy nieco później niż pozostałe.

KOMPETENTNI INFORMATORZY I GŁÓWNE PYTANIA BADAWCZE

Nasi rozmówcy wystąpili w roli kompetentnych informatorów. Zakładaliśmy, że zbiór wywiadów powinien pozwolić na: 1) odtworzenie procesu powstawania nowej instytucji społecznej i wyodrębnienie czynników sprzyjających tworzeniu niezależnych związków zawodowych lub je utrudniających; 2) wskazanie wcześniejszych doświadczeń społecznych i działań podejmowanych w przeszłości, które stanowiły podstawę aktualnej aktywności; 3) opis sposobu reagowania „starych struktur” na tworzenie nowej instytucji związkowej.

Każdy rozmówca występował zatem w roli badacza, miał on opisać działanie swoje i swoich partnerów, a także scharakteryzować postępowanie przeciwników oraz sposób myślenia osób tworzących społeczność zakładową.

Przyjęty schemat badawczy (wieloperspektywiczność) pozwalał na sporządzenie opisu działania każdego aktora społecznego dzięki porównaniu tego, co o sobie i swym postępowali mówili różni uczestnicy wydarzeń. Na podobnej zasadzie można było stworzyć charakterystykę danego zakładu. Mimo niekompletności i niereprezentatywności tego materiału w sensie statystycznym pozwalał on sprawdzić rzetelność naszych kompetentnych informatorów, gdy idzie o globalną charakterystykę poglądów ludzi.

Tak oto staraliśmy się zniwelować wpływ zjawiska, nazwanego przez Hansa Speiera perspektywizmem społecznym[20], którego wystąpienia mogliśmy się spodziewać podczas rozmów z „formalnymi” lub „duchowymi” przywódcami społeczności zakładowych.

METODA – ZAŁOŻENIA EPISTEMOLOGICZNE

Ale – prawdę powiedziawszy – to właśnie niepowtarzalne perspektywy społeczne, z jakich oglądali sytuację poszczególni aktorzy procesu społecznego, interesowały nas najbardziej. Zewnętrzne kryteria dawały nam możliwość częściowej choćby kontroli obrazu, jaki tworzyliśmy na podstawie sprawozdań naszych rozmówców, nie służyły zaś do zastępowania ich kompetencji, opartej na uczestnictwie, naszą „bezstronną” kompetencją „naukową”.

Zakładaliśmy, że rola, jaką odgrywali w życiu społecznym nasi kompetentni informatorzy, spontanicznie skłania ich do przyjmowania postawy naturalnego badacza społecznego. Aktywność naszych kompetentnych informatorów spontanicznie skłaniała ich do przyjmowania postawy obiektywnego obserwatora własnych poczynań. To obiektywizujące i racjonalizujące spojrzenie było warunkiem zarówno utrzymania osobistej pozycji w systemie zbiorowych działań, jak i skuteczności działania całej społeczności.

Obiektywne spojrzenie na to, co się dzieje i w czym uczestniczę, nabiera sensu dopiero wtedy, gdy jest odniesione do tej perspektywy, w której ja-jestem-tym-który-działa lub my-jesteśmy tymi-którzy-działają. Poznanie tej szczególnej perspektywy jest czymś bezwzględnie koniecznym dla obserwatora, który chce objąć swym spojrzeniem całość toczącego się procesu społecznego. Wydaje się, że jest to warunek obiektywnej wiedzy socjologicznej.

Ale takie poznanie naukowe zakłada, że konsekwencje perspektywizmu społecznego nie są dla socjologa jedynie źródłem „błędów poznawczych”, lecz że kształtujące się w toku życia społecznego perspektywy są podstawowym przedmiotem badania socjologicznego.

Socjologowie zazwyczaj opisują zjawiska społeczne jako coś, co ma charakter rzeczowy i wytwarzane jest przez rzeczowy splot jakichś czynników[21]. Działanie ludzi jest tożsame z zachowaniem się, czyli behawiorystyczną reakcją na oddziałujące bodźce (w badaniach socjologicznych nazywane uwarunkowaniami lub korelatami). Działanie jest uwarunkowane zewnętrznymi wobec ludzi prawidłowościami środowiska i samo podlega niezależnym od woli ludzkiej prawidłowościom, na przykład systemowym. Poznać je może tylko zewnętrzny wobec procesu badacz.

Planując nasze badanie, uznaliśmy, że ten punkt widzenia nie pozwala ani na efektywny opis, ani na zadowalające wyjaśnienie rzeczywistości społecznej. Zwłaszcza takiej, z jaką mieliśmy do czynienia w Polsce jesienią 1980 roku. Był to stan, który możemy nazwać sytuacją problematyczną – dla całego społeczeństwa.

PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA TEORETYCZNE: SYMBOLE I DZIAŁANIA

Teoretycznie za podstawę naszego badania można uznać koncepcje symbolicznego interakcjonizmu, co nie oznacza, że nie można interpretować zebranych materiałów, odwołując się do innych teorii.

Najprościej tak można przedstawić oryginalne założenia teoretyczne. świat społeczny jawi się ludziom na ogół jako coś równie trwałego jak przedmioty materialne. Przestrzeń społeczna niewiele się różni od przestrzeni fizycznej. Co jakiś czas ta stabilna postać świata społecznego na oczach wszystkich rozsypuje się bądź też ludzie sami postanawiają ją zmienić. Stabilna postać zjawisk społecznych staje się nagle problematyczna, a odsłaniają się ukryte dotychczas zręby stabilnych struktur. Sami uczestnicy wydarzeń dostrzegają, że łatwa, zwyczajna dostępność przyrodniczych i społecznych obiektów, koniecznych do życia lub życie ułatwiających, jest możliwa dzięki skomplikowanej sieci kooperacji, a jej zasady wcale nie są oczywiste ani „naturalne”[22]. Problematyczna staje się wówczas sama obiektywna socjologia.

Sytuacja problematyczna pokazuje to, czego na co dzień nie dostrzegamy: że stabilny świat społeczny jest nieustannie toczącym się procesem, w którym dostosowujemy swoje czyny do czynów innych ludzi.

Sytuacja problematyczna pokazuje również, że rzeczywistość społeczna jest rzeczywistością symboliczną. Trwałość pewnej formy duchowej i sposobu myślenia, odwołującego się do takich, a nie innych symboli, stanowi niezbędny warunek ciągłości zachowań i stabilności świata społecznego.

Nie potrafimy poradzić sobie z gwałtownie „problematyzującą się” rzeczywistością, dopóki nie ujmiemy w nowe symbole celów naszego działania tak, aby pozwalały opisać sytuację jako formę, a więc jako coś, co ma pewien porządek (dlatego jest „sytuacją”). Symbole uruchamiają proces społeczny, bo skłaniają do określenia na nowo znaczenia sytuacji oraz znaczenia nas samych we własnych oczach i w oczach innych. Pozwala nam to uchwycić związek nowej sytuacji z naszym postępowaniem – z celami, z których zrezygnować nie możemy. Ta refleksja jest pierwszym krokiem nowego procesu społecznego.

Świat ma dla ludzi znaczenie, które jest ujęte w znaczące symbole, jak mówi George Herbert Mead[23]. Zależymy od symboli dwojako: jako od środków, narzędzi, jednostek wymiany w procesie porozumiewania się oraz jako od obiektów i przedmiotów myślowych, które prezentują nam realne znaczenie świata. Możemy przyjąć wobec nich różne postawy i za ich pomocą przewidzieć w myślach realne skutki zachowań, by dzięki temu wybrać reakcję najlepszą dla nas. Aby pojęcia dobrze reprezentowały w naszej przestrzeni umysłowej obiektywne znaczenia, uczestnicy zdarzeń muszą podzielać te same znaczące symbole. Podzielać to znaczy przyjmować wobec sytuacji podobny repertuar postaw, wybierać następny krok postępowania na podstawie tych samych symboli, które posłużyły „innym”. Racjonalność działania związana jest więc z zakresem i intensywnością procesu porozumiewania się ludzi. Nasze działanie zależy od symboli, którymi nasza refleksja się posługuje, ale tym samym – od więzi z innymi opartej na tym, że rozmawiamy ze sobą.

Współdziałanie jest spontanicznym procesem wzajemnego dostosowywania indywidualnych zachowań. Zależy wprost od wzajemnej komunikacji, od swobodnej, nieustającej dyskusji. Wspólne działanie to jednocześnie wspólne myślenie.

Bieg procesu społecznego zależy od rozumnych decyzji określonych ludzi-podmiotów. Nie ma zatem takich zjawisk społecznych, w tym masowych, które nie są efektem systemu wspólnych działań, zainicjowanych i kontrolowanych przez konkretnych aktorów społecznych. Ci „aktorzy społeczni” to właśnie zorganizowana wspólnota[24].

METODA – SPOJRZENIE OD WEWNĄTRZ

Cały ten wywód miał pokazać, że w refleksji potocznej, przynajmniej w sytuacjach problematycznych, dokonuje się wysiłek poznawczy, który jest racjonalnym namysłem nad własnym działaniem w świecie. Refleksja socjologiczna – tak jak i refleksja naukowa w ogóle – to niejako „przedłużenie” i „uabstrakcyjnienie” społecznego procesu poznania, potocznego procesu refleksji. Obie są zasadniczo do siebie podobne, bo są formą ludzkiej samoświadomości, która musi uwzględniać świadomość innych jako element świata. Badacz-socjolog, porządkując doświadczenie społeczne, koniecznie musi się odwołać do doświadczeń badanych ludzi, aby ująć proces społeczny z punktu widzenia aktorów działań. Musi zatem spoglądać od wewnątrz, by ująć całość doświadczenia ludzkiego jako pewien „przedmiot”, na który reagowali sami uczestnicy i który jest też czymś zewnętrznym dla tych, co będą to doświadczenie dalej rozwijać. Samo poznanie socjologiczne jest więc – jak i cała nauka – ogniwem w społecznym procesie życia ludzi. Tutaj też tkwią głębsze korzenie myślenia o rezultatach naszego badania jako wiedzy gorącej.

Spojrzenie od wewnątrz jest więc warunkiem rzetelnego, socjologicznego poznania. „Bezstronny osąd” nie jest efektem postawy „zewnętrznego obserwatora”, ale wynika z dążenia do zrozumienia wszystkich aktorów zaangażowanych w proces społeczny. Nie może to wszakże oznaczać bezwolnego zdania się badacza na opinie uczestników interesujących nas działań społecznych. Nie mamy podstaw, by im nie ufać, ale też i naiwnie wierzyć. Podstawą wniosków badawczych jest właśnie porównanie ze sobą treści formułowanych przez informatorów patrzących na te same wydarzenia z różnych perspektyw.

Nasi rozmówcy występowali bowiem nie tylko jako reprezentanci instytucji. W trakcie wywiadów przyjmowali różne punkty widzenia na interesujące nas sprawy w zależności od pozycji, jaką zajmowali lub zajmować mogli w sieci interakcji rozwijających się w centralnym nurcie działania społecznego. Raz mówili jako pełniący określoną funkcję w tym zbiorowym przedsięwzięciu, wyrażając wspólne interesy i wartości; to znów wspólne przedsięwzięcie było ujmowane przez osobisty pryzmat – jako spojrzenie określonej osoby, z jej cechami psychicznymi, i uwarunkowane konkretną biografią; jeszcze inaczej prezentowali oni wspólne działanie wtedy, gdy występowali w roli spadkobierców tradycji narodowej. Takich ról – takich perspektyw – można by było oczywiście wyliczyć więcej. Konfrontacja różnych spojrzeń prezentowanych przez jednego rozmówcę, poparta w dodatku porównaniem z wypowiedziami innych, pozwala na oddzielenie tego, co było refleksją, samoświadomie ujmującą w ogólnym języku dopiero minione doświadczenie, od warstwy porządkującej interpretacji, angażującej ogólniejsze symbole, „stereotypy” wiedzy potocznej, zawsze spóźnione wobec doświadczenia społecznego.

Oto przykład. Pochodzi on z naszych wywiadów z twórcami NSZZ Pracowników Nauki Techniki i Oświaty, choć sprawa dotyczy całego ruchu tworzenia niezależnych związków zawodowych.

Jeden z rozmówców na pytanie, kim byli ludzie, którzy przystąpili do zakładania niezależnego związku, odpowiada: „Generalnie to się da uogólnić [...] Pracownicy naukowi to z reguły byli młodzi ludzie. Znaczy byli to ludzie w moim wieku, dwadzieścia parę do trzydziestu paru lat. Najwyżej. Grupa pracowników oświatowych były to starsze przeważnie osoby [...] z Muzeum Narodowego i Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, były to panie, powiedzmy, w średnim wieku” (NTiO, E, s. 7–8)[25]. W naszych wywiadach z reguły powtarza się twierdzenie, że Solidarność to ruch młodych. Cytowany rozmówca zaczyna swą wypowiedź od podobnej opinii. Dalszy ciąg wypowiedzi zdaje się temu zaprzeczać, choć kończy się ona stwierdzeniem, że większość to byli ludzie młodzi. Nasz respondent należał do rzadszej wśród inicjatorów niezależnego związku grupy, która skupiała przedstawicieli wielu pokoleń (na ogół byli to ludzie należący do jednego pokolenia). Z reguły na pytanie o charakterystykę inicjatorów działalności społecznej respondenci odpowiadają: to byli młodzi. Opinia ta zwykle jest uzasadniona „cechami ogólnymi” młodości. Młodzi są odważniejsi, lepiej wykształceni, lepiej wiedzą, nie mają rodzin, niewiele mogą stracić, są romantyczni i nie przeżyli tyle, co my, starsi; są zbuntowani i wierzą, że zmienią świat. Tym „pozytywnym” uzasadnieniom towarzyszą, jak nieodłączny cień, określenia negatywne: młodzi są nieodpowiedzialni, nierozsądni, zbyt krótkowzroczni itp. Przeciwnicy Solidarności wykorzystują głównie negatywne znaczenie terminu „młodzi inicjatorzy”.

Ale tego stereotypowego poglądu: młodzi zakładali Solidarność, w żaden sposób nie da się utrzymać. Niemal w każdym wypadku grupa inicjatorów składała się z ludzi w dość szerokim przedziale wieku, który szacujemy na 25–40 czy nawet 25–50 lat (cały czas chodzi o pierwszych aktywnych). Materiał, którym dysponujemy, nie pozwala na dokładniejsze pomiary. Niemniej nie ulega wątpliwości, że z całą pewnością występował górny pułap wieku, stanowiący barierę aktywności społecznej. (Umownie „okolice” 55 roku życia. To granica tak wyraźna, że ludzie starsi niemal w ogóle nie występują jako aktorzy działań społecznych – przynajmniej na terenie Warszawy). Najmłodsze zaś pokolenie aktywnych zawodowo osób, zarówno wśród robotników, jak i inteligencji, z całą pewnością nie inicjowało działań związkowych[26]. A więc młodzież, którą potoczna świadomość kreowała na głównego bohatera społecznego działania, podejmowała je równie rzadko, jak ludzie, którzy zbliżali się do emerytury, przynajmniej w pierwszej fazie procesu. Co ciekawe, określenie inicjatorów niezależnych związków jako młodych zbuntowanych czy młodych odważnych jest – właściwie – w całym naszym materiale jedyną przypisaną im społeczną charakterystyką. „Proszę pana, ja tych ludzi widziałem po raz pierwszy w życiu. i jedyna rzecz, po której ich odróżniałem, to kolor swetrów. Trudno się było nawet zorientować, z jakiej są organizacji [w sensie zakładu pracy – I. K.], kto przemawiał, jakkolwiek oni niby mieli obowiązek przedstawiania się, a ten obowiązek nie był przestrzegany, a jeżeli był przestrzegany, to nikło w tym ogólnym chaosie, w tym krzyku, prawda” (NTiO, C, s. 5). Tak mówi współtowarzysz poprzednio cytowanego przedstawiciela NTiO, „człowiek w starszym wieku”, charakteryzując tych, którzy występowali na jednym z pierwszych zebrań organizacyjnych i stanowili niewątpliwie grupę inicjatorów całego ruchu. Zaraz potem porządkuje on to doświadczenie, prezentując znaną nam już interpretację, tworzącą z tej bezładnej „zbieraniny osób” grupę młodzieży.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

OGRANICZENIA PRZYJĘTEJ PERSPEKTYWY BADAWCZEJ

Dostępne w wersji pełnej

OZNACZENIA CYTATÓW

Dostępne w wersji pełnej

[20] Zagadnienia psychologii społecznej, wybór i oprac. A. Malewski, PWN, Warszawa 1962.

[21] Durkheimowski postulat badania zjawisk społecznych jak rzeczy wydaje się nienaruszoną podstawą socjologii empirycznej.

[22] „Społeczeństwa rozwijają się tak, jak rozwijają się formy zwierzęce, poprzez przystosowanie się do problemów, przed którymi stają – jak pisze G. H. Mead. – Formy życiowe stają wobec sytuacji problematycznych: kończy się żywność, zmienia się klimat, pojawiają się nowi wrogowie. Metoda, jaką rozwija natura, jeśli możemy tak antropomorficznie powiedzieć, polega na wyprodukowaniu tylu wariantów, aż w końcu pojawi się wśród nich taka życiowa forma, która przetrwa. To, co czyni nauka, polega na tym, iż czyni tę metodę prób i błędów – metodą świadomą” (G. H. Mead, The Problem of Society – How We Become Selves, w: tegoż, On Social Psychology, ed. by A. Strauss, The University of Chicago Press, Chicago 1972, s. 24 i 25, tłumaczenie moje – I. K.).

[23] Na temat znaczących symboli zob. G. H. Mead, Mind, Self and Society, ed. by Ch. W. Morris, The University of Chicago Press, Chicago 1972, s. 69, 71–72 i 73 oraz przyp. 7, s. 181 (w Polsce książka ta ukazała się pod tytułem Umysł, osobowość i społeczeństwo w przekładzie Zofii Wolińskiej (Warszawa 1975), jednakże wolę pozostać wierny oryginałowi).

[24] Rozumiemy tu więc pojęcie aktora społecznego podobnie do tego, jak rozumie zgeneralizowanego innego G. H. Mead. Ale oba pojęcia wyraźnie nie są tożsame (zob. G. H. Mead, Mind, Self and Society, dz. cyt., s. 153–156, 161–164).

[25] Zob. objaśnienie zapisu cytatów na s. 65–66.

[26] Oczywiście przedstawiciele inteligencji, zaliczeni do tej kategorii na podstawie „mechanicznego” kryterium wykształcenia, osiągają samodzielność i pełną społeczną dorosłość odpowiednio później niż młodzi robotnicy. To wiekowe przesunięcie uwzględniamy we wszystkich prezentowanych tutaj uwagach.

PROCES FORMOWANIA SIĘ NSZZ „SOLIDARNOŚĆ”

ŚWIĘTO POROZUMIENIA

Dostępne w wersji pełnej

WYBUCH ORGANIZATORSKIEJ AKTYWNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

PROCES FORMOWANIA SIĘ RUCHU SPOŁECZNEGO

Lato buntu i protestu

Dostępne w wersji pełnej

Warszawskie strajki w lecie 1980 roku

Dostępne w wersji pełnej

Czynniki warunkujące zbiorowe działania protestacyjne

Dostępne w wersji pełnej

Niezadowoleni-niepokorni

Dostępne w wersji pełnej

My – kręgi wspólnoty

Dostępne w wersji pełnej

KSZTAŁTOWANIE SIĘ WSPÓLNEJ DEFINICJI SYTUACJI

Intelektualiści i robotnicy wielkoprzemysłowi. Grupy pokoleniowe

Dostępne w wersji pełnej

KOR i opozycja demokratyczna

Dostępne w wersji pełnej

Wizyta papieża i Kościół

Dostępne w wersji pełnej

REALIZACJA IDEAŁÓW – TWORZENIE NIEZALEŻNEJ ORGANIZACJI ZWIĄZKOWEJ

Jesień 1980 – definicje sytuacji społecznej
Dłużej tak być nie może

Dostępne w wersji pełnej

Społeczeństwo musi zrozumieć

Dostępne w wersji pełnej

„Ktoś musi kierować całością”

Dostępne w wersji pełnej

„Trzy dusze” dyrektorów

Dostępne w wersji pełnej

PROCES TWORZENIA NIEZALEŻNYCH ORGANIZACJI ZWIĄZKOWYCH

Momenty przełomowe

Dostępne w wersji pełnej

Modele tworzenia organizacji związkowych

Dostępne w wersji pełnej

Inicjatorzy działań organizatorskich

Dostępne w wersji pełnej

Przeciwdziałanie tworzeniu organizacji związkowej

Dostępne w wersji pełnej

Działania praktyczne

Dostępne w wersji pełnej

Działania symboliczne

Dostępne w wersji pełnej

Dylematy organizacji związku

Dostępne w wersji pełnej

Brak wzorów postępowania

Dostępne w wersji pełnej

Brak komunikacji

Dostępne w wersji pełnej

Nacisk oczekiwań społecznych

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ DRUGA

CZYM BYŁA SOLIDARNOŚĆ? INTERPRETACJE RUCHU ZWIĄZKOWEGO SOLIDARNOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

ŚWIAT ZAKORZENIONY

SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE – PROCES DOJRZEWANIA IDEI

Dostępne w wersji pełnej

DEFINICJA SYTUACJI SPOŁECZNEJ I POTRZEBA ZAKORZENIENIA

Dostępne w wersji pełnej

KULTUROWY I DUCHOWY SENS DEMOKRACJI

Dostępne w wersji pełnej

IDEA DEMOKRACJI A RELIGIA

Dostępne w wersji pełnej

ZAKORZENIENIE W WARTOŚCIACH I ZRÓŻNICOWANIE MYŚLENIA SPOŁECZNEGO

Dostępne w wersji pełnej

SOCJOLOGIA A PROCESY SPOŁECZNE

Dostępne w wersji pełnej

ROLA GRUP POKOLENIOWYCH W RUCHU SPOŁECZNYM

Dostępne w wersji pełnej

SOCJOLOGIA, SPOŁECZEŃSTWO I ZAKORZENIENIE

Dostępne w wersji pełnej

POLSKA PO SOLIDARNOŚCI? ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA I POSTAWY LUDZI

ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA

Dostępne w wersji pełnej

WSZECHOBECNA POLITYKA

Dostępne w wersji pełnej

FAZA PIERWSZA: MORALNE ZWYCIĘSTWO I SPOŁECZEŃSTWO PODZIEMNE

Dostępne w wersji pełnej

PRZEŁOM: ROZKŁAD SPOŁECZEŃSTWA – „ONI” GÓRĄ

Dostępne w wersji pełnej

KOŚCIÓŁ – SUBSTYTUT SPOŁECZEŃSTWA; DIABEŁ W HISTORII

Dostępne w wersji pełnej

NEGATYWNA DEFINICJA SYTUACJI: „NIE LICZY SIĘ CZŁOWIEK, TYLKO SIŁA”

Wariant pierwszy: harmonijno-konformistyczny

Dostępne w wersji pełnej

Wariant drugi: dramatyczno-manichejski z elementami mesjanistycznymi

Dostępne w wersji pełnej

Wariant trzeci: egoistyczno-eskapistyczny

Dostępne w wersji pełnej

Wariant czwarty: kontestacyjno-rozpaczliwy

Dostępne w wersji pełnej

POLSKIE SPOSOBY „UCIECZKI OD WOLNOŚCI”

Wariant harmonijno-konformistyczny

Dostępne w wersji pełnej

Wariant dramatyczny, doczesno-eschatologiczny

Dostępne w wersji pełnej

Wariant egotyczno-eskapistyczny

Dostępne w wersji pełnej

Wariant kontestacyjno-rozpaczliwy

Dostępne w wersji pełnej

„UWEWNĘTRZNIENIE PRZEMOCY” I PRYWATYZACJA ŚWIATA

Dostępne w wersji pełnej

„ODGRYWANIE” DEKLAROWANYCH WARTOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

PRAWO „DORABIANIA SIĘ”

Dostępne w wersji pełnej

UKRYTY NEGATYWNY ŚWIATOPOGLĄD POZYTYWNYCH PRZEKSZTAŁCEŃ

Dostępne w wersji pełnej

DEMOKRATYCZNA PRZEMIANA POLSKI – PROBLEMY I ZAGROŻENIA Z PUNKTU WIDZENIA PSYCHOLOGII SPOŁECZNEJ

KAPITALIZMU MODEL LIRYCZNY

Dostępne w wersji pełnej

OSOBOWOŚĆ DEMOKRATYCZNA

Dostępne w wersji pełnej

POLSKI NEGATYWIZM

Dostępne w wersji pełnej

DZIAŁANIE SPOŁECZNE JAKO WOJNA

Dostępne w wersji pełnej

ZŁY INDYWIDUALIZM I ZŁA TOŻSAMOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

POSTAWA MĘSKA

Dostępne w wersji pełnej

KRÓTKA TEORIA „BABSTWA”

Dostępne w wersji pełnej

RESENTYMENT, CZYLI POLAKOWI SIĘ NALEŻY

Dostępne w wersji pełnej

UTRACONA PODMIOTOWOŚĆ I AUTORYTARYZM

Dostępne w wersji pełnej

PIENIĄDZE, PIENIĄDZE, PIENIĄDZE...

Dostępne w wersji pełnej

PRACA ZAPOMNIANA I DEWALUACJA WYKSZTAŁCENIA

Dostępne w wersji pełnej

ZŁE DZIEDZICTWO: ZŁY KAPITALISTA

Dostępne w wersji pełnej

LĘK I NIEWIARA W PRZYSZŁOŚĆ I LIBERALIZM

Dostępne w wersji pełnej

SOLIDARNOŚĆ – MIT I ROZCZAROWANIE

PAMIĘĆ NIEUTRWALONA

Dostępne w wersji pełnej

SOLIDARNOŚĆ JAKO AFIRMACJA JEDNOSTKI I WSPÓLNOTY

Dostępne w wersji pełnej

SOLIDARNOŚĆ NIEODRODZONA

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ TRZECIA

WSTĘP

Dostępne w wersji pełnej

SOLIDARNOŚĆ – ORGANIZACJA POLSKICH NADZIEI

PROCES PRZEMIAN: PRZYGOTOWANIE DO WSPÓLNEGO DZIAŁANIA

Dostępne w wersji pełnej

ORGANIZACJA PROTESTU, NARODZINY ŚWIADOMOŚCI OBYWATELSKIEJ I REFORMATORSKIE POSTULATY

Dostępne w wersji pełnej

WSPÓLNOTA: OBYWATELSKI OBRAZ SPOŁECZEŃSTWA I NARODU ORAZ OBRAZ OSOBY

Dostępne w wersji pełnej

KRÓTKA DYGRESJA KRYTYCZNA NA TEMAT ROZUMU WIĘKSZOŚCI I NOWEJ MENTALNOŚCI OBYWATELSKIEJ

Dostępne w wersji pełnej

NIEZALEŻNY ZWIĄZEK JAKO POLIGON ZASAD DEMOKRATYCZNEGO PAŃSTWA

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE: KILKA AKTUALNYCH WNIOSKÓW

Dostępne w wersji pełnej

REWOLUCJA, SOLIDARNOŚĆ, SŁOWO

1.

Dostępne w wersji pełnej

2.

Dostępne w wersji pełnej

3.

Dostępne w wersji pełnej

SOLIDARNOŚĆ – DZIEJOWE ZWYCIĘSTWO I CODZIENNE NIESPEŁNIENIE

IDEOWY POTENCJAŁ

Dostępne w wersji pełnej

PROJEKT LEPSZEGO ŚWIATA

Dostępne w wersji pełnej

POTENCJAŁ DLA PRZYSZŁOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

W SZPONACH ZŁEJ POLITYKI

PROBLEM SPOŁECZNY – PROBLEMEM POLITYCZNYM

Dostępne w wersji pełnej

SOLIDARNOŚĆ I IDEALIZUJĄCA WIZJA POLITYKI

Dostępne w wersji pełnej

PRL, STAN WOJENNY I CYNICZNA WIZJA POLITYKI

Dostępne w wersji pełnej

WIELKA PRZEMIANA I GRZECHY PIERWORODNE ODRODZONEJ RZECZYPOSPOLITEJ

Dostępne w wersji pełnej

SMUTNA KONKLUZJA

Dostępne w wersji pełnej

REPUBLIKA ZAWISTNIKÓW

ZMIANA JĘZYKA PUBLICZNEJ DEBATY

Dostępne w wersji pełnej

PODZIAŁ POLITYCZNY – PODZIAŁ SPOŁECZNY

Dostępne w wersji pełnej

KATOLICKO-NARODOWA JEDNOŚĆ SPOŁECZNO-POLITYCZNA

Dostępne w wersji pełnej

MENTALNOŚĆ RELIGIJNEJ REPRESJI

Dostępne w wersji pełnej

ANTYDEMOKRATYCZNY AUTORYTARYZM I ZAWIŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

Czynnik 3 – religijnej poprawności politycznej (2002)

Dostępne w wersji pełnej

ŻAŁOBA DZIELĄCA

Dostępne w wersji pełnej

TŁUM, SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE I KOŚCIÓŁ NARODOWY. POLSKI SPÓR WOKÓŁ SYMBOLI I TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ W ROKU 2010

SPONTANICZNE CZY PROGRAMOWANE?

Dostępne w wersji pełnej

MEDIA, PAŃSTWO, KOŚCIÓŁ

Dostępne w wersji pełnej

KOŚCIÓŁ, POLSKI KATOLICYZM I CIVIL RELIGION

Dostępne w wersji pełnej

GDAŃSK I PAMIĘĆ O SOLIDARNOŚCI

PROJEKT ORAZ ZAŁOŻENIA I HIPOTEZY BADANIA

Dostępne w wersji pełnej

ROBOTNICZE I INTELIGENCKIE TRÓJMIASTO

Dostępne w wersji pełnej

ROLA I ZNACZENIE SOLIDARNOŚCI W POLSCE I W TRÓJMIEŚCIE

Dostępne w wersji pełnej

PAMIĘĆ O SOLIDARNOŚCI I TROSKA O NIĄ

Dostępne w wersji pełnej

JAK PROPAGOWAĆ PAMIĘĆ O SOLIDARNOŚCI?

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

SOLIDARNOŚĆ – DOŚWIADCZENIE I PAMIĘĆ. WSPOMNIENIA DZIAŁACZY REGIONU GDAŃSKIEGO

PROWINCJA A WIELKIE MIASTO

Dostępne w wersji pełnej

MOTYWY I SENS SPOŁECZNEGO DZIAŁANIA – RUCH SOLIDARNOŚCI BAZĄ ZWIĄZKU

Dostępne w wersji pełnej

ROLA WCZEŚNIEJSZYCH DOŚWIADCZEŃ I PROTESTÓW NA WYBRZEŻU

Dostępne w wersji pełnej

PODZIAŁY I KONFLIKTY – DAWNE I OBECNE

Dostępne w wersji pełnej

POKÓJ JAKO METODA SPOŁECZNEGO DZIAŁANIA. DROGA POLSKIEJ SOLIDARNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

ZAKOŃCZENIE
SOLIDARNOŚĆ I ZŁA PAMIĘĆ

Dostępne w wersji pełnej

NOTA BIBLIOGRAFICZNA

Dostępne w wersji pełnej

SOLIDARNOŚĆ. NIESPEŁNIONY PROJEKT POLSKIEJ DEMOKRACJI

Spis treści

Karta tytułowa

W serii

SOLIDARNOŚĆ PO LATACH

ZAPOMNIANA PRZESZŁOŚĆ

CZĘŚĆ PIERWSZA

JAK BYŁO? SOLIDARNOŚĆ W SOCJOLOGICZNEJ EMPIRII

SOLIDARNOŚĆ – WCZORAJ, DZIŚ I JUTRO

„GORĄCA SOCJOLOGIA”. ZAŁOŻENIA I PRZEBIEG BADANIA

SPOŁECZNOŚCI ZAKŁADOWE – KRYTERIA DOBORU

WIELOPERSPEKTYWICZNOŚĆ

KOMPETENTNI INFORMATORZY I GŁÓWNE PYTANIA BADAWCZE

METODA – ZAŁOŻENIA EPISTEMOLOGICZNE

PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA TEORETYCZNE: SYMBOLE I DZIAŁANIA

METODA – SPOJRZENIE OD WEWNĄTRZ

OGRANICZENIA PRZYJĘTEJ PERSPEKTYWY BADAWCZEJ

OZNACZENIA CYTATÓW

PROCES FORMOWANIA SIĘ NSZZ „SOLIDARNOŚĆ”

ŚWIĘTO POROZUMIENIA

WYBUCH ORGANIZATORSKIEJ AKTYWNOŚCI

PROCES FORMOWANIA SIĘ RUCHU SPOŁECZNEGO

Lato buntu i protestu

Warszawskie strajki w lecie 1980 roku

Czynniki warunkujące zbiorowe działania protestacyjne

Niezadowoleni-niepokorni

My – kręgi wspólnoty

KSZTAŁTOWANIE SIĘ WSPÓLNEJ DEFINICJI SYTUACJI

Intelektualiści i robotnicy wielkoprzemysłowi. Grupy pokoleniowe

KOR i opozycja demokratyczna

Wizyta papieża i Kościół

REALIZACJA IDEAŁÓW – TWORZENIE NIEZALEŻNEJ ORGANIZACJI ZWIĄZKOWEJ

Jesień 1980 – definicje sytuacji społecznej Dłużej tak być nie może

Społeczeństwo musi zrozumieć

„Ktoś musi kierować całością”

„Trzy dusze” dyrektorów

PROCES TWORZENIA NIEZALEŻNYCH ORGANIZACJI ZWIĄZKOWYCH

Momenty przełomowe

Modele tworzenia organizacji związkowych

Inicjatorzy działań organizatorskich

Przeciwdziałanie tworzeniu organizacji związkowej

Działania praktyczne

Działania symboliczne

Dylematy organizacji związku

Brak wzorów postępowania

Brak komunikacji

Nacisk oczekiwań społecznych

CZĘŚĆ DRUGA

CZYM BYŁA SOLIDARNOŚĆ? INTERPRETACJE RUCHU ZWIĄZKOWEGO SOLIDARNOŚĆ

ŚWIAT ZAKORZENIONY

SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE – PROCES DOJRZEWANIA IDEI

DEFINICJA SYTUACJI SPOŁECZNEJ I POTRZEBA ZAKORZENIENIA

KULTUROWY I DUCHOWY SENS DEMOKRACJI

IDEA DEMOKRACJI A RELIGIA

ZAKORZENIENIE W WARTOŚCIACH I ZRÓŻNICOWANIE MYŚLENIA SPOŁECZNEGO

SOCJOLOGIA A PROCESY SPOŁECZNE

ROLA GRUP POKOLENIOWYCH W RUCHU SPOŁECZNYM

SOCJOLOGIA, SPOŁECZEŃSTWO I ZAKORZENIENIE

POLSKA PO SOLIDARNOŚCI? ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA I POSTAWY LUDZI

ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA

WSZECHOBECNA POLITYKA

FAZA PIERWSZA: MORALNE ZWYCIĘSTWO I SPOŁECZEŃSTWO PODZIEMNE

PRZEŁOM: ROZKŁAD SPOŁECZEŃSTWA – „ONI” GÓRĄ

KOŚCIÓŁ – SUBSTYTUT SPOŁECZEŃSTWA; DIABEŁ W HISTORII

NEGATYWNA DEFINICJA SYTUACJI: „NIE LICZY SIĘ CZŁOWIEK, TYLKO SIŁA”

Wariant pierwszy: harmonijno-konformistyczny

Wariant drugi: dramatyczno-manichejski z elementami mesjanistycznymi

Wariant trzeci: egoistyczno-eskapistyczny

Wariant czwarty: kontestacyjno-rozpaczliwy

POLSKIE SPOSOBY „UCIECZKI OD WOLNOŚCI”

Wariant harmonijno-konformistyczny

Wariant dramatyczny, doczesno-eschatologiczny

Wariant egotyczno-eskapistyczny

Wariant kontestacyjno-rozpaczliwy

„UWEWNĘTRZNIENIE PRZEMOCY” I PRYWATYZACJA ŚWIATA

„ODGRYWANIE” DEKLAROWANYCH WARTOŚCI

PRAWO „DORABIANIA SIĘ”

UKRYTY NEGATYWNY ŚWIATOPOGLĄD POZYTYWNYCH PRZEKSZTAŁCEŃ

DEMOKRATYCZNA PRZEMIANA POLSKI – PROBLEMY I ZAGROŻENIA Z PUNKTU WIDZENIA PSYCHOLOGII SPOŁECZNEJ

KAPITALIZMU MODEL LIRYCZNY

OSOBOWOŚĆ DEMOKRATYCZNA

POLSKI NEGATYWIZM

DZIAŁANIE SPOŁECZNE JAKO WOJNA

ZŁY INDYWIDUALIZM I ZŁA TOŻSAMOŚĆ

POSTAWA MĘSKA

KRÓTKA TEORIA „BABSTWA”

RESENTYMENT, CZYLI POLAKOWI SIĘ NALEŻY

UTRACONA PODMIOTOWOŚĆ I AUTORYTARYZM

PIENIĄDZE, PIENIĄDZE, PIENIĄDZE...

PRACA ZAPOMNIANA I DEWALUACJA WYKSZTAŁCENIA

ZŁE DZIEDZICTWO: ZŁY KAPITALISTA

LĘK I NIEWIARA W PRZYSZŁOŚĆ I LIBERALIZM

SOLIDARNOŚĆ – MIT I ROZCZAROWANIE

PAMIĘĆ NIEUTRWALONA

SOLIDARNOŚĆ JAKO AFIRMACJA JEDNOSTKI I WSPÓLNOTY

SOLIDARNOŚĆ NIEODRODZONA

CZĘŚĆ TRZECIA

WSTĘP

SOLIDARNOŚĆ – ORGANIZACJA POLSKICH NADZIEI

PROCES PRZEMIAN: PRZYGOTOWANIE DO WSPÓLNEGO DZIAŁANIA

ORGANIZACJA PROTESTU, NARODZINY ŚWIADOMOŚCI OBYWATELSKIEJ I REFORMATORSKIE POSTULATY

WSPÓLNOTA: OBYWATELSKI OBRAZ SPOŁECZEŃSTWA I NARODU ORAZ OBRAZ OSOBY

KRÓTKA DYGRESJA KRYTYCZNA NA TEMAT ROZUMU WIĘKSZOŚCI I NOWEJ MENTALNOŚCI OBYWATELSKIEJ

NIEZALEŻNY ZWIĄZEK JAKO POLIGON ZASAD DEMOKRATYCZNEGO PAŃSTWA

PODSUMOWANIE: KILKA AKTUALNYCH WNIOSKÓW

REWOLUCJA, SOLIDARNOŚĆ, SŁOWO

1.

2.

3.

SOLIDARNOŚĆ – DZIEJOWE ZWYCIĘSTWO I CODZIENNE NIESPEŁNIENIE

IDEOWY POTENCJAŁ

PROJEKT LEPSZEGO ŚWIATA

POTENCJAŁ DLA PRZYSZŁOŚCI

W SZPONACH ZŁEJ POLITYKI

PROBLEM SPOŁECZNY – PROBLEMEM POLITYCZNYM

SOLIDARNOŚĆ I IDEALIZUJĄCA WIZJA POLITYKI

PRL, STAN WOJENNY I CYNICZNA WIZJA POLITYKI

WIELKA PRZEMIANA I GRZECHY PIERWORODNE ODRODZONEJ RZECZYPOSPOLITEJ

SMUTNA KONKLUZJA

REPUBLIKA ZAWISTNIKÓW

ZMIANA JĘZYKA PUBLICZNEJ DEBATY

PODZIAŁ POLITYCZNY – PODZIAŁ SPOŁECZNY

KATOLICKO-NARODOWA JEDNOŚĆ SPOŁECZNO-POLITYCZNA

MENTALNOŚĆ RELIGIJNEJ REPRESJI

ANTYDEMOKRATYCZNY AUTORYTARYZM I ZAWIŚĆ

Czynnik 3 – religijnej poprawności politycznej (2002)

ŻAŁOBA DZIELĄCA

TŁUM, SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE I KOŚCIÓŁ NARODOWY. POLSKI SPÓR WOKÓŁ SYMBOLI I TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ W ROKU 2010

SPONTANICZNE CZY PROGRAMOWANE?

MEDIA, PAŃSTWO, KOŚCIÓŁ

KOŚCIÓŁ, POLSKI KATOLICYZM I CIVIL RELIGION

GDAŃSK I PAMIĘĆ O SOLIDARNOŚCI

PROJEKT ORAZ ZAŁOŻENIA I HIPOTEZY BADANIA

ROBOTNICZE I INTELIGENCKIE TRÓJMIASTO

ROLA I ZNACZENIE SOLIDARNOŚCI W POLSCE I W TRÓJMIEŚCIE

PAMIĘĆ O SOLIDARNOŚCI I TROSKA O NIĄ

JAK PROPAGOWAĆ PAMIĘĆ O SOLIDARNOŚCI?

PODSUMOWANIE

SOLIDARNOŚĆ – DOŚWIADCZENIE I PAMIĘĆ. WSPOMNIENIA DZIAŁACZY REGIONU GDAŃSKIEGO

PROWINCJA A WIELKIE MIASTO

MOTYWY I SENS SPOŁECZNEGO DZIAŁANIA – RUCH SOLIDARNOŚCI BAZĄ ZWIĄZKU

ROLA WCZEŚNIEJSZYCH DOŚWIADCZEŃ I PROTESTÓW NA WYBRZEŻU

PODZIAŁY I KONFLIKTY – DAWNE I OBECNE

POKÓJ JAKO METODA SPOŁECZNEGO DZIAŁANIA. DROGA POLSKIEJ SOLIDARNOŚCI

ZAKOŃCZENIE SOLIDARNOŚĆ I ZŁA PAMIĘĆ

NOTA BIBLIOGRAFICZNA

Karta redakcyjna

Projekt graficzny i typograficzny: Eurydyka Kata, Rafał Szczawiński | Pracownia

Okładka: Maciej Goldfarth, na podstawie projektu Janusza Górskiego

Zdjęcie na okładce: Michał Szlaga

Koordynacja wydania: Artur Rogoś

Redakcja i korekta: Maria Szoska

Copyright:

© Ireneusz Krzemiński

© Europejskie Centrum Solidarności, Gdańsk 2013

Wydawca:

Europejskie Centrum Solidarności

ul. Doki 1, 80-958 Gdańsk

tel. (058) 767 79 71, fax (058) 767 79 78

e-mail: ecs@ecs.gda.pl

www.ecs.gda.pl

ISBN 978-83-62853-16-8

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl