REDAKCJA: Irena Kloskowska

SKŁAD: Anna Płotko

PROJEKT OKŁADKI: Anna Płotko

TŁUMACZENIE: Piotr Lewiński

KONSULTACJA MERYTORYCZNA: Michał Herba

Wydanie I

BIAŁYSTOK 2017

ISBN 978-83-8168-274-9

Original title: Unerklärliche Beschwerden? Chronische Schmerzen und andere Leiden

körpertherapeutisch verstehen und behandeln

Copyright © 2010 Knaur Verlag. An imprint of Verlagsgruppe Droemer Knaur GmbH & Co. KG, München

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Vital, Białystok 2016

All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana

ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych,

kopiujących, nagrywających i innych bez pisemnej zgody posiadaczy praw autorskich.

Ważna informacja:

Niniejsza książka nie zastąpi lekarskiej diagnozy ani terapii. Niejasne dolegliwości powinny zostać najpierw koniecznie wyjaśnione metodami medycyny akademickiej. Treść książki dotyczy tylko takich dolegliwości, w których przypadku gruntowne badania medyczne nie pozwoliły stwierdzić żadnych istotnych zmian chorobowych (poza nadmiernym napięciem mięśniowym). Opublikowane w książce rady zostały przez autorkę i wydawnictwo z największą starannością przygotowane i sprawdzone. Nie gwarantują oni jednak sukcesu ani nie biorą odpowiedzialności za skutki ich stosowania.

15-762 Białystok

ul. Antoniuk Fabr. 55/24

85 662 92 67 – redakcja

85 654 78 06 – sekretariat

85 653 13 03 – dział handlowy – hurt

85 654 78 35 – www.vitalni24.pl – detal

strona wydawnictwa: www.wydawnictwovital.pl

sklep firmowy: Białystok, ul. Antoniuk Fabr. 55/20

Więcej informacji znajdziesz na portalu www.odzywianie24.pl

Spis treści

O książce

Część I. Jak lepiej zrozumieć własny organizm i swoje dolegliwości

1. Jak to wszystko się zaczęło i co z tego wynikło

Historia moich cierpień i sukcesów

2. Wszystko to sprawa psychosomatyczna?

Jak można cierpieć mimo postawienia wielu diagnoz – a zarazem nie otrzymać żadnej

3. Pojąć ciało zmysłami

Odkrycia na nieznanym lądzie

4. Odczuwać i poruszać

Psychosomatyka człowieka zdrowego

5. Jak powstają choroby wywołane przez nadmierne napięcie

Długotrwałe skurcze powodują chroniczne przykre odczucia

6. Co można zrobić

Wiele dróg prowadzi do szczęścia – przede wszystkim te, na które wkroczy się w końcu samemu

Część II. Poszczególne dolegliwości od głowy do stóp

7. Głowa i kark

Nie zwieszaj głowy – ale tym bardziej nie odchylaj jej do tyłu!

Ćwiczenia głowy i karku

8. Twarz i szyja

Nie wykrzywiaj twarzy, jakbyś miał kamień u szyi

9. Klatka piersiowa i brzuch

Główne siedlisko duszy – to znaczy oddechu, postawy i uczuć

10. Rejon moczowo-płciowy

Wstydliwie przemilczane, lecz szeroko rozpowszechnione: dolegliwości „tam na dole“

11. Plecy i pośladki

Odwrócić się plecami do bólu i wypiąć na niego

12. Barki, ręce i dłonie

Nie wszystko masz w ręku – wiele zależy też od barków i ciała

13. Biodra, nogi i stopy

Co ma się w głowie, trzeba też mieć w nogach

A jak może dalej iść?

Literatura

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Z wyrazami wdzięczności niniejszą książkę poświęcam moim pacjentom, od których dane mi było tak wiele się nauczyć.

O książce

Drogi czytelniku!

Możliwe, że wziąłeś do ręki tę książkę, ponieważ ty sam lub ktoś z twoich bliskich od dawna doświadcza jakiegoś cierpienia: nieznośnych bólów pleców, karku, głowy czy jakiejś innej części ciała, dokuczliwych trudności w połykaniu, oddychaniu, a może dolegliwości ze strony serca, żołądka, jelit czy pęcherza, chronicznych zawrotów głowy albo szumów w uszach, dręczących lęków, depresji, wypalenia zawodowego czy wyczerpania, osobliwych przykrych odczuć, których nikt nie potrafi wyjaśnić. Może twoje dolegliwości są też aż tak indywidualne, że nie ma dla nich nawet nazwy. W każdym razie dałeś się gruntownie przebadać lekarzom (jeśli nie, powinieneś to jak najprędzej nadrobić!), ale nawet najlepsza aparatura medyczna nie pozwoliła podać żadnej organicznej przyczyny twojego cierpienia. Może powiedziano ci, że to sprawa czysto psychosomatyczna, czyli istniejąca tylko w twojej głowie albo psychice, w co nie możesz uwierzyć, gdyż dolegliwości odczuwasz w ciele całkiem wyraźnie. Orzeczenie, że wszystko to jest tylko uwarunkowane stresem, tak naprawdę wcale ci nie pomogło. Albo też sprowadzono twoje dolegliwości do takich nieodwracalnych przyczyn jak wiek, zużycie organizmu czy też ugruntowana w twoim mózgu pamięć bólu, co z góry skazuje na niepowodzenie wszelkie próby wyleczenia. A może wreszcie powiedziano ci: „No cóż, musi pani/pan z tym żyć!”.

Musi ci się to wydawać dziwne wobec dzisiejszych możliwości nauki i terapii. Może wciąż uważasz się za przypadek wyjątkowy, ale gdy już raz zaczniesz opowiadać historię swoich cierpień innym, to stwierdzisz, że istnieje mnóstwo podobnych tobie ludzi. Nikt zapewne nie ma dokładnie takiego samego zestawu dolegliwości jak ty, ale w dzisiejszych czasach prawie każdy cierpi na coś, co wymyka się standardowym kategoriom diagnostyki i terapii. Twoje dolegliwości to coś, na co my, ludzie krajów rozwiniętych, w mniejszym lub większym stopniu cierpimy prawie wszyscy.

Mimo kiepskich perspektyw wypróbowałeś zapewne wszystkie dostępne środki lecznicze, musiałeś jednak sam doświadczyć, że przeciw twoim dolegliwościom nie pomoże chyba tak naprawdę ani medycyna, ani psychologia, ani ezoteryka. A wówczas z biegiem czasu albo kompletnie dałeś za wygraną, albo, jak wielu innych, w ostatnim przebłysku nadziei wyruszyłeś na poszukiwania: wyjaśnienia i zrozumienia, wyleczenia i uwolnienia od udręki.

Niniejsza książka ma na nowo podsycić twoją nadzieję. Przede wszystkim ma pomóc ci zrozumieć, dlaczego cierpisz, co ci dolega i jak funkcjonuje twoje ciało, a także wyrwać cię z dręczącego kręgu myśli i uwolnić od panicznego przekonania, że dręczy cię jakaś nieznana dotąd, okropna choroba. Ta wiedza przywróci twojemu myśleniu i działaniu jakąś intencję, kierunek w świecie i może stanowić pierwszy krok na drodze wyjścia z nieszczęścia. Ponadto dowiesz się, że twoje odczucia wcale cię nie zwodzą: twoje dolegliwości są rzeczywiście związane z zauważalnymi reakcjami somatycznymi (cielesnymi) i to nawet wtedy, gdy w pierwszym rzędzie reagujesz na obciążenia psychiczne. Te zmiany fizyczne nie są jednak przejawem żadnej choroby organicznej, lecz tylko stanów nadmiernego napięcia, czyli nieuświadomionych, zakorzenionych nawyków. A te można zmienić. Dowiesz się, w jaki sposób.

Z lektury tej książki odniesiesz największe korzyści, jeśli nie tylko przyswoisz sobie jej treść na poziomie języka i intelektu, posługując się przodomózgowiem, ale bezpośrednio cieleśnie dzięki własnemu postrzeganiu i działaniu za pośrednictwem tych obszarów mózgu, dzięki którym świadomie odczuwasz i poruszasz się. Z tego powodu w tekst główny wplotłam sugestie, abyś wykonał na sobie samym pewne obserwacje i próby. Z ich pomocą nauczysz się rozumieć siebie w nowy sposób bezpośrednio jako jedność ciała i duszy. Dodatkowo na końcu większości rozdziałów zachęcam cię do wykonywania ćwiczeń ruchowych i ćwiczeń odczuwania. Tekst główny został wprawdzie napisany w taki sposób, abyś mógł go zrozumieć także z pominięciem części praktycznej, ale dopiero gdy rzeczywiście wykonasz te ćwiczenia, pojmiesz ciałem i duszą, o co tu właściwie chodzi. A wówczas nie tylko będziesz rozumieć ciało w nowy sposób, ale też zaczniesz całkiem konkretnie odczuwać we własnym ciele źródło swoich dolegliwości. Znaczy to, że przypuszczalnie dojdziesz do przekonania, iż dolegliwości te nie są czymś, co masz (płaszczyzna medyczna) ani też wyrazem tego, czym jesteś (płaszczyzna duchowa), ale czymś, co bezwiednie robisz, i to całkiem konkretnie w życiu codziennym: prawdopodobnie utrzymujesz – nie chcąc sobie tego uświadomić – pewne partie swoich mięśni w stanie ciągłego napięcia. Jest to płaszczyzna psychofizyczna, czyli płaszczyzna twojego obdarzonego duszą ciała.

Stwierdzisz może, że nie jesteś w stanie wykonać niektórych ruchów z rozdziału, który cię akurat zainteresował, więc uznasz je za niemożliwe. Tak jednak nie jest. Prawdopodobnie twój mózg tylko przejściowo zapomniał, jak może odczuwać określone mięśnie i jak nimi poruszać. W ramach „pierwszej pomocy” spróbuj przyjrzeć się, jak taki ruch wykonują inni, najlepiej małe dzieci. Chodzi tu o całkiem normalne codzienne ruchy i postawy jak oddychanie, chodzenie, stanie, siedzenie, chwytanie czy rozglądanie się, czyli o to wszystko, co stale robimy, nie zauważając tego ani o tym nie myśląc. A jednak właśnie stąd bierze się wiele naszych dolegliwości. Stwierdzisz może, że w porównaniu do naturalnych i swobodnych ruchów i postaw dzieci są w twoim ciele miejsca, które nieświadomie napinasz, nie mając takiego zamiaru. Wówczas możesz się nauczyć, jak w życiu codziennym mniej cierpieć, poruszając się odtąd z dziecinną swobodą.

Aby zrozumieć swoje poszczególne dolegliwości, nie musisz czytać całej książki od deski do deski. Równie dobrze możesz zacząć od rozdziału omawiającego tę część ciała, która ci szczególnie dokucza. Potem jednak dla zrozumienia całości dobrze byłoby, abyś zapoznał się z częścią ogólną, to znaczy pierwszymi sześcioma rozdziałami. Wówczas twoje zainteresowanie twoim obdarzonym duszą ciałem zostanie tak rozbudzone, że z chęcią poświęcisz uwagę rozdziałom omawiającym pozostałe obszary ciała.

Gdy przeczytasz uważnie niniejszą książkę, dowiesz się wielu rzeczy, które w głębi duszy zawsze wiedziałeś. To żaden problem. Chodzi tu o ukrytą wiedzę cielesną o sobie i własnych nawykach, której przypuszczalnie nie poddałeś dotąd świadomej refleksji. Dlatego dla twojej świadomości będzie to czymś zupełnie nowym. Wydobyłam dla ciebie tę wiedzę na światło dzienne. Gdy przyswoisz ją sobie w sposób świadomy, zaczniesz kierować uwagę na swoje doznania zmysłowe i ruchy fizyczne, co pozwoli ci inaczej postrzegać i odczuwać zarówno świat, jak i samego siebie.

Tego życzę sobie i tobie.

Helga Pohl

Część I

Jak lepiej zrozumieć własny organizm i swoje dolegliwości

1. Jak to wszystko się zaczęło i co z tego wynikło

Historia moich cierpień i sukcesów

Jak to wszystko się zaczęło

Wiele lat temu jechałam samochodem do mieszkających w Dolnej Bawarii przyjaciół. Po drodze zaskoczyła mnie gwałtowna burza. Przebiłam się przez nią, a kiedy wysiadłam z auta, pierwszy raz w życiu poczułam, że bolą mnie plecy. Rozciągałam się i przeciągałam, sądząc, że szybko mi przejdzie. Ale w nocy zbudziły mnie nasilające się bóle. Odtąd ból już mnie nie opuszczał: tępo świdrujący, wszechobecny. Pierwszy raz w życiu zgłosiłam się do ortopedy i dostałam zastrzyk. No i po kłopocie, pomyślałam.

Ale był to dopiero początek: przez następne miesiące dostałam jeszcze wiele zastrzyków o nieznanej mi zawartości. Jednak to albo wcale nie łagodziło bólów, albo pomagało tylko na chwilę. Zbierałam informacje, zmieniałam ortopedów i pozwalałam leczyć się każdą metodą, jaka tylko była dostępna: kolejnymi zastrzykami, lekarstwami, błotem leczniczym fango, masażami, gimnastyką leczniczą, łóżkiem rehabilitacyjnym, zabiegami kręgarskimi, nastawianiem od wewnątrz kości guzicznej, podwieszaniem, rozciąganiem, wkładkami ortopedycznymi i podwyższaniem obcasów. Na koniec otrzymałam nawet wykonany na miarę gorset. Odwiedzałam miejscowych koryfeuszy medycyny, a dodatkowo stosowałam się do uzyskanych poufnie wskazówek. Nikt i nic nie pomagało. Bóle nasilały się, zamiast słabnąć. Wieczorami często już tylko płakałam.

Stopniowo ból zawładnął mną całkowicie. Opanował wszystkie moje myśli i działania. Oglądając film, na którym ktoś wskakuje na konia, wzdragałam się bezwiednie, gdyż myślałam, ba!, nawet czułam: jak można robić coś takiego swoim plecom! Rano po przebudzeniu czułam się, jakby przytłaczał mnie ciężki kaptur. Nic mnie już nie bawiło, nikt i nic już mnie naprawdę nie interesowało. Codzienne sprawy załatwiałam jak automat. Jednym słowem: miałam depresję.

Taką diagnozę mogłam postawić sama, bowiem byłam psychoanalityczką. Jako osoba prywatna byłam przekonana, że moje dolegliwości muszą mieć charakter czysto fizyczny, więc dalej chodziłam po lekarzach. Jako przedstawicielka swojej profesji zaczęłam niebawem podejrzewać, że moje bóle pleców mają w rzeczywistości charakter psychosomatyczny. Było to dla mnie niezmiernie przykre. Na Boga, po siedmiu latach zgłębiania siebie w ramach psychoanalizy szkoleniowej powinnam być psychicznie zdrowa. Jako profesjonalistka dzielnie próbowałam rozeznać się w swojej psychice, uświadomić sobie rzeczy, które mogły się za tym kryć. Ale ilekroć pytałam moje plecy, co właściwie chcą mi powiedzieć, jedyna odpowiedź brzmiała: „Ból!”. Nie mogłam też odkryć żadnej zmiany w mojej sytuacji życiowej, na którą mogłabym reagować w ten sposób duchowo–cieleśnie. Aluzje moich kolegów dały mi jednak do zrozumienia, że stopniowo przesuwają mnie na „szynę psychiczną” – co nie wydawało mi się sprawiedliwe. Czułam się gruntownie niezrozumiana.

Mimo to poddałam się terapii u wrażliwego kolegi, by celowo poszukać zagrzebanych uczuć, które mogły kryć się za bólem pleców i depresją. Niestety także to zakończyło się fiaskiem. Niekiedy sądziłam wprawdzie, że coś znalazłam, ale nie miało to wpływu na moje bóle.

W owym czasie na skutek jakiegoś nieostrożnego ruchu musiałam dodatkowo nabawić się przepukliny jądra miażdżystego (zwanej potocznie wypadnięciem dysku). Niczym prąd w przewodzie ból biegł teraz w dół nogi aż do palców stóp. Niebawem doszło do tego, że nie byłam już w stanie siedzieć. Wsiadanie do samochodu stało się zupełnie niemożliwe. Zaokrąglenie pleców, by założyć buty, wydawało się czymś całkowicie nieosiągalnym.

To wszystko było straszne: dzięki wypadnięciu dysku miałam teraz przynajmniej oficjalne orzeczenie lekarskie; uznano, że cierpię na chorobę organiczną, ustały podejrzenia choroby na tle psychicznym.

Zauważyłam, że zwykłe chodzenie nieco łagodzi ból. Za to długie leżenie czyniło go nieznośnym, rano nie mogłam wstać z łóżka. Dlatego co noc nastawiałam budzik na trzecią rano i przez godzinę czytałam, chodząc tam i z powrotem. Także w dzień chodziłam, ile mogłam. Nawet swój zawód wykonywałam, stojąc i chodząc – to właściwie niemożliwe dla psychoanalityka. Błyskawiczne traciłam na wadze. To nie mogło tak dłużej trwać.

Odwiedziłam neurochirurga. Doktor postawiła gruntowną diagnozę i usilnie doradzała niezwłoczną operację uszkodzonego krążka międzykręgowego L5/S1. W przeciwnym razie miałam liczyć się z najgorszymi następstwami, łącznie z nieodwracalnym porażeniem nogi i pęcherza moczowego. To mnie przeraziło. Nie wyobrażałam sobie, że może być aż tak źle. Tuż potem miałam wizytę u ortopedy (chyba szóstego z kolei). Usilnie odradzał operację i przestrzegał przed możliwymi następstwami, łącznie z porażeniem poprzecznym. Napędziło mi to jeszcze większego stracha aniżeli groźby neurochirurga. Dlatego wolałam, żeby ortopeda zrobił mi zastrzyk w kanał kręgowy (co nie uchodzi za ogromnie niebezpieczne). Przez pewien czas noga była jak sparaliżowana, poza tym nic to nie dało.

Jako środek ostateczny zalecono mi kurację na wyspie Ischia. Podczas lotu samolotem w tamtą stronę z trudem udało mi się przekonać stewardesy, by pozwoliły mi odbyć podróż na stojąco. W trakcie kuracji dałam się leczyć wszystkim, co proponowano: zastrzykami kortyzonu, masażami, naturalnym błotem fango, zasypywaniem w gorącym piasku, pływaniem w ciepłych źródłach termalnych, elektrostymulacją, gimnastyką leczniczą, naturalną sauną z gorącą parą ze źródeł. Podczas każdej przerwy w programie trzymałam się mojej prywatnej terapii chodzeniem. Po czterech tygodniach rzeczywiście poczułam się lepiej: lot powrotny mogłam już odbyć na siedząco. Próbowałam możliwie wiele elementów odbytej kuracji wprowadzić do codziennego życia, spełzło to jednak na niczym z powodu miejscowej pogody (nadszedł już październik) oraz tego, że miałam co innego do roboty poza dbaniem o własne plecy. Po trzech tygodniach wszystko wróciło do stanu poprzedniego: nie byłam w stanie siedzieć.

Teraz jednak pozwoliłam sobie operować uszkodzony dysk – mimo iż był to już inny neurochirurg, który mnie raczej uspokajał. Operacja przyniosła poprawę: nie odczuwałam już bólów i mogłam znów siedzieć. Jednakże noga pozostała nieco zdrętwiała i jakoś dziwnie się z nią czułam. Plecy także były raczej sztywne. Dowiedziałam się, że już nigdy nie będę mogła nisko się pochylić. Ale w porównaniu ze stanem poprzednim były to drobne bolączki, z którymi dało się żyć. Byłam bardzo wdzięczna chirurgowi.

Dziewięć miesięcy później nadeszło wielkie rozczarowanie. Po długim okresie siedzenia na przyjęciu u kolegi poczułam, jak w moich plecach zagnieżdża się znany tępy świder, a ból niespiesznie, lecz pewnie znów bierze mnie w posiadanie. Teraz sytuacja wydawała się jeszcze bardziej beznadziejna niż poprzednio, bo nie pozostała mi już żadna opcja leczenia.

Popadłam w skrajne zwątpienie, mimo to nie opuszczała mnie wizja, że gdzieś na tym świecie musi istnieć rozwiązanie mego problemu. Rozpoczęłam poszukiwania terapii alternatywnych. Początkowo trafiłam tam na niedorzeczności, aż natknęłam się na metodę Feldenkraisa. Chodzi w niej o świadome odczuwanie ruchu i raczej zabawowe badanie własnego ciała. Wydało mi się to interesujące. Pochłonęłam książki Feldenkraisa, wykonywałam zalecane w nich ćwiczenia, chodziłam na indywidualne sesje lecznicze. Nagle nabrałam nadziei, że dzięki zrozumieniu własnego ciała znajdę drogę wyjścia z labiryntu cierpienia. W gruncie rzeczy nie zrozumiałam nic z tego wszystkiego, co lekarze opowiadali mi o mojej „lumbalgii” (o ile w ogóle coś opowiadali). Dzisiaj wiem też, że trudno to było zrozumieć.

Zaczęłam wówczas studiować samą siebie. Jako że mam w sobie żyłkę badacza, podejście to bardzo mi odpowiadało. Potem odkryłam książki i artykuły amerykańskiego terapeuty stosującego pracę z ciałem, Thomasa Hanny, i poznałam go osobiście. Hannę rozumiałam nawet lepiej niż Feldenkraisa. Od niego dowiedziałam się, że rodzaj dolegliwości, na jakie cierpiałam, jest wynikiem bezwiednego napięcia mięśni, co często daje się zauważyć od zewnątrz jako nieprawidłowa postawa ciała. Nieustanne podtrzymywanie napięcia mięśni pochodzi z dolnych (starszych ewolucyjnie), niedostępnych dla świadomości „pięter” mózgu.

W części mózgu, dzięki której możemy się świadomie poruszać i odczuwać, czyli w korze sensomotorycznej, występuje „amnezja sensomotoryczna”. Znaczy to, że świadoma część mózgu „zapomniała”, jak odczuwać dotknięte mięśnie i jak nimi poruszać. Na skutek tego człowiek przestaje zauważać bezwiedne nadmierne napięcia i nie może ich tak po prostu rozluźnić. Istnieją jednak możliwości, by przejrzeć samego siebie i ponownie uwolnić te napięcia dzięki tzw. pandykulacjom (ruchom wykonywanym wspólnie z terapeutą; patrz: rozdział 6) oraz specjalnym ćwiczeniom.

Nareszcie wszystko stało się jasne. W owym czasie bóle w dolnej części pleców mniej mi dokuczały, za to gdy podawałam komuś prawą rękę, bolała mnie od przedramienia aż do barku. Nie mogłam już też całkowicie wyprostować prawego łokcia. A na dodatek coraz częściej cierpiałam na tak zwany ostry zespół kręgosłupa szyjnego. Oznacza to, iż często chwytał mnie nagle taki ból szyi, że praktycznie nie byłam w stanie poruszać głową. Pewien specjalista medycyny niekonwencjonalnej ratował mnie co prawda zabiegami kręgarskimi i stawianiem baniek, ale takie ostre ataki przytrafiały mi się coraz częściej. W końcu musiałam go odwiedzać raz na dwa tygodnie. Wówczas poszłam też siódmego z kolei do ortopedy. Prześwietlił rentgenem, pomierzył wszystkie stawy prawej ręki i oznajmił, że mam początki choroby zwyrodnieniowej. Miał to być objaw zużycia, które z biegiem czasu będzie coraz bardziej postępować. W takim przypadku nie da się zrobić niczego poza łykaniem środków przeciwbólowych. Lekarz co najwyżej mógł mi zalecić wieszanie ciężarków na prawej ręce, żeby ją znowu trochę naprostować. Zaprzeczył, jakoby historia z szyją miała cokolwiek wspólnego z ręką. „Ostry zespół kręgosłupa szyjnego” miał być zupełnie niezależny od zwyrodnienia ręki i barku. Kompletnie zdeprymowana, powlekłam się z gabinetu lekarskiego do domu. Zwyrodnienie stawów koło czterdziestki! Jak to będzie wyglądać za dziesięć lat? A za dwadzieścia? Za trzydzieści?

W pewnym momencie do głosu znów doszedł mój odurzony chwilowo rozum. Zaczęłam się zastanawiać: Jakim cudem, pracując jako psychoterapeutka, mogłam zużyć prawą rękę? I czy mogłam coś zrobić, by jej dalej nie zużywać? Wieszać na niej ciężarki, żeby ją naprostować? Mieszkaliśmy podówczas na czwartym piętrze starej kamienicy bez windy. Jak wie każda kobieta, trudno się w tej sytuacji narzekać na brak obciążenia ręki. Coś tu nie pasowało w całej tej historii.

Położyłam się na kanapie i poruszyłam najpierw lewą ręką, a potem prawą. Lewą mogłam bez wysiłku ruszać i prostować. Prawa była jakaś niezdarna i oporna. Niespiesznie, wczuwając się, spróbowałam wykonać wszelkie ruchy ręką. Wreszcie to odkryłam: Gdy poruszyłam kilkakrotnie prawym barkiem do przodu i do tyłu, prawa ręka bardziej się wyprostowała! I trochę łatwiej było nią poruszać! Osłupiałam. Ale to nie wszystko. Zauważyłam, że gdy poruszam prawym barkiem, porusza się też moja miednica! Do tego obraca się ona w lewo w stronę podłoża. Jednocześnie poruszała się też moja lewa noga, tak że czubek stopy nie był już skierowany prostopadle do góry, tylko jak u lewej na zewnątrz! To było niewiarygodne! Nagle mi zaświtało: może wcale nie jest tak, że mam krzywo ustawioną miednicę (co stwierdzali u mnie zawsze ortopedzi), a tylko trzymam ją krzywo!!!

Podniecona podbiegłam do lustra: rzeczywiście mogłam wpływać na ustawienie miednicy! A to odbijało się na całym moim ciele! Trzymałam się krzywo. Miednica była z lewej strony wysunięta do przodu, za to górna część ciała wraz z barkiem była bardziej wysunięta do przodu z prawej strony. A to miało coś wspólnego z moją prawą ręką! Kiedy poruszałam miednicą do przodu i do tyłu, czułam to też całkiem wyraźnie w dolnej części pleców! Co z kolei wiązało się jakoś z moim karkiem! Miejsce, które tak często mnie bolało (z prawej strony na samym dole), było tym samym, gdzie tułów obracał się w jedną stronę, a głowa w drugą, tak że mimo skręcenia wciąż patrzyłam przed siebie.

Już nieraz zauważałam w lustrze, że zrobiłam się jakaś krzywa, nie mogłam jednak bezwarunkowo stwierdzić, o co dokładnie chodzi. Listwa guzikowa bluzki zawsze układała się nierówno. Ale dlaczego? Jedna nogawka spodni była zawsze dłuższa niż druga. Ale dlaczego? Pasek z jednej strony wydawał się położony wyżej niż z drugiej. Ale dlaczego? Teraz wreszcie zrozumiałam: byłam skręcona i wykrzywiona. Utrzymywałam – wcale tego nie chcąc – część moich mięśni w stanie ciągłego napięcia. Przez to miałam skrzywioną miednicę i wygięty kręgosłup. Im dłużej i częściej spoglądałam w lustro, tym bardziej oczywisty stawał się ten wzorzec: górna część tułowia i barki były zawsze skręcone do przodu z prawej strony, natomiast miednica wysunięta do przodu z lewej. A na dodatek była ona z lewej strony podciągnięta do góry, więc stałam bardziej na lewej nodze. Lewa stopa była skierowana do przodu, za to prawa na zewnątrz. O to więc chodziło! Wszystkie moje defekty wynikały z nieprawidłowej postawy. Cała moja choroba nie była czymś, co miałam, ale czymś, co robiłam! Kiedy to zrozumiałam, przez trzy dni pozostawałam w stanie euforii. Zaświtało mi: skoro jest to coś, co – choćby bezwiednie – robię, to mogłam to też kiedyś zmienić. Dawało mi to nadzieję!

Zapamiętale i z wielką uwagą obserwowałam siebie i odkrywałam coraz więcej nieświadomie napiętych miejsc i osobliwych codziennych nawyków. Kiedy na przykład ręką zamykałam za sobą drzwi, to z lewej strony bark uczestniczył w tym ruchu, ale z prawej nie. Podczas pracy siedziałam skręcona. Stopniowo zaczynałam też odczuwać, że postawa ciała wpływa z kolei na moje samopoczucie psychiczne. I na odwrót, w chwilach psychicznego obciążenia mocniej napinałam niektóre mięśnie. Przez wiele miesięcy wczuwałam się w moje nadmiernie napięte mięśnie i poruszałam nimi (Thomas Hanna był hen, daleko w Ameryce). Wtedy poczułam się zarówno fizycznie, jak i psychicznie lepiej niż kiedykolwiek.

Co z tego wynikło

Od ponad dwudziestu lat nie cierpię na żadne bóle pleców. Moja ręka prostuje się znów bez zarzutu. Nogę odczuwam normalnie. Ponownie mogę wykonać pełny skłon w przód. Nigdy więcej nie miałam „ostrego zespołu kręgosłupa szyjnego”. Znów jestem prosta. (Jeśli chcesz się dowiedzieć, dlaczego stałam się taka krzywa, przeczytaj o tym na stronie 192). Jestem teraz wprawdzie znacznie starsza, ale czuję się młodsza, sprawniejsza ruchowo i bardziej witalna niż przed moją chorobą. I chociaż zabrzmi to może osobliwie, cieszę się, że kiedyś dostałam tych okropnych bólów. Dzięki nim zdobyłam wiedzę, która odmieniła moje myślenie i działanie, całe moje życie. Bez owego bolesnego doświadczenia nigdy nie zajęłabym się zawodowo tym, czym się obecnie zajmuję i co najwyraźniej stanowi moje powołanie.

Wówczas ogarnęło mnie detektywistyczne uniesienie: co w takim razie robią inni, że odczuwają dolegliwości? Gdzie się usztywniają? W których miejscach nie poruszają się? Jak mogę ich uwolnić z więzienia ich ciał? Odbyłam szereg szkoleń w dziedzinie terapii pracy z ciałem – przede wszystkim kurs somatyki według Thomasa Hanny.

Spojrzałam na moich pacjentów nowymi oczyma. Przecież oni wszyscy byli jacyś przygięci, pokrzywieni, powykręcani, sztywni i ograniczeni w ruchach – każdy na swój sposób. A ja mogłam zaobserwować oznaki takich zmian fizycznych także u ludzi na ulicy. Tyle że wcześniej nie rzucało mi się to w oczy, dokładnie tak jak u mnie samej. Jak to się dzieje w przypadku wielu psychoanalityków, realne ciało z jego odczuciami i czynnościami stało mi się raczej obojętne. Interesował mnie co najwyżej tworzony przez każdego obraz własnego ciała. Jeśli przedtem w ogóle zauważałam u moich pacjentów zmiany w ciele lub głosie, stanowiły dla mnie jedynie wyraz ich wewnętrznego samopoczucia, które dla mnie było właściwie czymś najistotniejszym. Teraz natomiast zaczęłam myśleć: może wewnętrzne samopoczucie pacjentów dlatego jest tak zmienione, że są wypaczeni i zesztywnieli cieleśnie?

Zaczęłam więc badać ich i leczyć także na płaszczyźnie somatycznej. Na początku musiałam się przemóc, by dotykać pacjentów. W psychoanalizie uchodziło to za błąd w sztuce, a każdy kontakt fizyczny łatwo mógł nabrać posmaku napaści seksualnej. W gabinecie jednak bardzo szybko zauważyłam, że tabu związane z takim kontaktem istnieje tylko w mojej głowie. Pacjenci nie widzieli w tym żadnego naruszenia zasad metody leczenia. To, że ich dotykałam, traktowali jako rzecz zupełnie normalną.

Początkowo w mojej pracy największy nacisk kładłam jeszcze na analityczne zrozumienie i interpretację, ale z biegiem lat coraz istotniejsza stawała się terapia przez ciało, a coraz mniej ważne podejście werbalne. Zjawiało się bowiem coraz więcej pacjentów cierpiących na poważne dolegliwości fizyczne, nawet jeśli z punktu widzenia medycyny akademickiej uchodzili za zdrowych. Nie byli skłonni wnikać w swoje odczuwane cieleśnie problemy w sposób wyłącznie intelektualno-werbalny, czy wręcz doszukiwać się ich początków we wczesnym dzieciństwie. Podejście psychoterapii przez ciało okazało się tutaj dobrodziejstwem. Zmieniło też mój sposób patrzenia na psychosomatykę.

Wcześniej uważałam, że dolegliwości fizyczne są zawsze tylko objawem leżących u ich podłoża poważnych zaburzeń psychicznych spowodowanych przez złe doświadczenia psychiczne okresu dzieciństwa. Dzięki „somatyzacji” miały się one tylko zamanifestować, to znaczy ból cielesny pojawił się zamiast jeszcze trudniejszego do zniesienia bólu psychicznego, który w trakcie wieloletniego, uciążliwego procesu należało odkryć i przepracować. Z trudem przychodziło mi wyrwanie się z tych kolein myślowych, ale potem zdałam sobie sprawę, że w przypadku wielu pacjentów wcale nie muszę brnąć przez długi padół łez. Przeważnie wystarczyło uwolnić ich tu i teraz od bólu i napięcia, bez względu na to, kiedy i w jaki sposób się one pojawiły. Nie dochodziło do żadnego „przesunięcia objawów”, to znaczy nie pojawiały się nowe dolegliwości, czego można by oczekiwać w myśl teorii psychoanalitycznych. Wręcz przeciwnie: zdarzało się często, że kiedy usuwałam problem somatyczny, to jakby ktoś rozwiązał węzły sieci. Także pod względem psychicznym pacjenci czuli się potem znacznie lepiej. Nawet przeniesienia lęków z dzieciństwa na osoby z teraźniejszości rozpuszczały się, kiedy pozbawiało się je podstawy fizycznej. Krok po kroku żegnałam się z większością moich dawnych poglądów na temat psychosomatyki. Coraz częściej brałam po prostu dosłownie wszystko, co mi pacjenci opowiadali o swoim cierpieniu. W przypadku zaburzeń oddechowych nie zadawałam już sobie pytania, jakie może być ich znaczenie symboliczne (nieuświadomiony krzyk za matką?), ale co pacjent aktualnie przy tym odczuwa, które mięśnie bezwiednie utrzymuje w stanie stałego napięcia, co mu utrudnia oddychanie i niekorzystnie wpływa na jego nastrój. Ponieważ wychodziłam pacjentom na spotkanie tam, gdzie się ze swoimi przeżyciami znajdowali, to znaczy na płaszczyznę somatyczną, czuli się rozumiani lepiej niż dotychczas. A ja mogłam im pomóc znacznie skuteczniej. Często opuszczali mój gabinet rozpromienieni, a nie jak dawniej zadumani. Czasem po godzinie terapii ktoś rzucał mi się na szyję albo długo ściskał z wdzięcznością rękę. Robiło mi się od tego ciepło na sercu. Tymczasem także w kręgach psychoanalizy odchodzono stopniowo od symbolicznego postrzegania dolegliwości psychosomatycznych. Stawało się bowiem coraz bardziej jasne, że związki między ciałem, uczuciami i mózgiem zarówno u osób zdrowych, jak i chorych są znacznie bardziej bezpośrednie.

Wówczas – uskrzydlona moimi doświadczeniami – poszerzałam psychoterapię przez ciało na coraz bardziej zróżnicowane obrazy kliniczne. Także w przypadkach zaburzeń, które na początku uważałam jeszcze za czysto psychiczne, na przykład depresji, mogłam wyczuć, zobaczyć i leczyć zmiany cielesne. Nawet u pewnej pacjentki z anoreksją uzyskałam dzięki metodom pracy z ciałem ogromny sukces. W przypadku niektórych dolegliwości początkowo wahałam się. Leczyć lęk, zajmując się ciałem? Wydawało mi się to bardzo spekulatywne. Czy w oczach moich kolegów nie stanę się ostatecznie niepoważna? I czy moi pacjenci nie uznają mnie za pomyloną, kiedy przy ewidentnie psychicznych dolegliwościach zaproponuję im postępowanie kładące nacisk na ciało? Ale i tu nie doceniłam pacjentów. Okazali się znacznie bardziej ode mnie otwarci na nowe podejścia. Pewna kobieta zapytała mnie, czy mogę też coś zrobić z jej zaburzeniami koncentracji. Kiedy pojawiały się, odnosiła ona zawsze wrażenie, jakby jej głowa była całkiem „zatkana”, a kark nadmiernie napięty. Z wahaniem zgodziłam się zająć jej szyją i głową oraz ich nieprawidłowym ustawieniem, a potem sama byłam zaskoczona uzyskanym sukcesem. Zaburzenia koncentracji faktycznie zniknęły. Mógł to być naturalnie efekt placebo, ponieważ pacjentka tak bardzo na to liczyła. A może tak jej się tylko wydawało? Niemniej uznałam to za rzecz niezwykłą.

Niedługo potem zgłosiła się do mnie przyjaciółka tamtej kobiety i opowiedziała o swoim przytępionym słuchu. Jako czterdziestoparolatka była jeszcze na to o wiele za młoda. Wyraźnie odnosiła wrażenie, że jest za bardzo napięta. Ponadto zauważyła, że jej zaburzenia słuchu nie zawsze są jednakowo nasilone. Kiedy czuła się bardzo napięta, słyszała zdecydowanie gorzej. W takich chwilach była też subiektywnie wyczerpana i w złym humorze. Nie chciałam stać się cudowną uzdrowicielką, więc powiedziałam jej bardzo niepewnie, że mogę tylko spróbować. Właściwie w to nie wierzyłam, ale pomyślałam, że jeśli ona pozbędzie się swoich napięć, to też już będzie jakaś korzyść. Po jakimś czasie niedosłuch wprawdzie nie minął, ale wyraźnie się zmniejszył, co zostało też potwierdzone badaniem u laryngologa. Pacjentka znów mogła słyszeć gwizdanie czajnika, a w większym towarzystwie rozumiała poszczególne głosy. Jednocześnie zauważalnie poprawił jej się nastrój, czuła się teraz, jakby mogła przenosić góry. Byłam niezmiernie zdziwiona, lecz nauczyło mnie to, by coraz bardziej polegać na wypowiedziach pacjentów. Wprawdzie do dziś nie czuję się kompetentna, by zajmować się większością postaci niedosłyszenia, ale ten przypadek natchnął mnie odwagą, by brać pod uwagę nadmierne napięcia mięśni i zabiegi psychoterapii przez ciało także w dolegliwościach, przy których jeszcze nikt dotąd o tym nie pomyślał. Moje sukcesy w przypadkach wszelkich możliwych cierpień nabierały rozgłosu: coraz więcej pacjentów zgłaszało się specjalnie z uwagi na psychoterapię przez ciało. Najczęściej zjawiali się cierpiący na chroniczne bóle.

Naturalnie zgłębiałam też ortopedię. Początkowo sądziłam, że występują dwa rodzaje zaburzeń: czynnościowe (funkcjonalne), którymi powinni się zająć specjaliści od terapii pracy z ciałem, oraz czysto organiczne, pozostające domeną lekarzy medycyny (jak moje wypadnięcie dysku). Z czasem zauważyłam, że przynajmniej w początkowej fazie wszelkie zaburzenia mają charakter czynnościowy. W końcowym stadium zwyrodnienia stawów, kiedy na skutek ustawicznego nadmiernego napięcia mięśni również kości ulegają zużyciu, może pomóc tylko medycyna akademicka poprzez wszczepienie endoprotezy. Ale terapeuta stosujący pracę z ciałem może nie dopuścić do tego, by ten proces w ogóle zaszedł tak daleko. Medycyna akademicka jest częścią naszego uwarunkowanego kulturowo sposobu myślenia, a on jest – przynajmniej w odniesieniu do ciała – redukcjonistyczny (w przeciwieństwie do całościowego) i statyczny. Kiedy występuje chroniczny ból kolana, uważamy, że jest ono zepsute i można je w prosty sposób naprawić niczym jakąś część naszego samochodu. A że kolano ma coś wspólnego z tym, co wyprawiamy ciągle sami ze sobą, to już nam do głowy nie przyjdzie. Specjaliście również nie. W ogóle nie zwraca on uwagi na to, jak się ktoś porusza i jaką utrzymuje postawę w polu siły ciężkości. Czynnościami układu nerwowo-mięśniowego interesuje się medycyna tylko w przypadku poważnych zaburzeń i niedomagań, jak udary mózgu i inne choroby neurologiczne. Są wprawdzie lekarze sportowi, ale nie ma specjalistów od codziennego poruszania się, a większość ortopedów martwi się w pierwszym rzędzie o kości. Uważają oni przeważnie, że na podstawie nieruchomego zdjęcia rentgenowskiego mogą orzekać o „aparacie ruchu” pacjenta.

Ale człowiek nie ma żadnego „aparatu ruchu”. Ruch nie prowadzi do zużycia się organizmu, ale utrzymuje go w zdrowiu. Nie chodzi o to, że poszczególni ortopedzi nie mają racji, to leżący u podstaw akademickiej ortopedii sposób widzenia wymaga moim zdaniem uzupełnienia, przynajmniej w przypadku chorób przewlekłych. Statyczne, redukcjonistyczne myślenie przenika całą naszą kulturę, jest częścią zaburzenia, które w mniejszym lub większym stopniu dotyka nas wszystkich. Sama myślałam w ten sposób i bardzo prawdopodobne, że przyczyniło się to do mojej choroby. Dziś uważam, że w rzeczywistości człowiek stanowi żywą jedność funkcjonalną, w której wszystkie części ze sobą współdziałają. I również jako całość nie jest on izolowany: pozostaje zawsze w interakcji zarówno ze środowiskiem fizycznym, jak i społecznym. A przede wszystkim: jest układem samoorganizującym się. Może sam siebie postrzegać, poruszać sobą, kontrolować się, rozumieć i zmieniać.

Przyjąwszy taką perspektywę, wkroczyłam na nieznane terytorium, niepodzielone na ciało i duszę, względnie: medycynę i psychologię. Jest to terytorium sensomotoryki, doznań zmysłowych i ruchu, przeżywanego i ożywionego ciała. Nie jest to skostniałe ciało medycyny akademickiej, wobec którego można się zdystansować jak wobec przedmiotu, by go „bezstronnie” i „obiektywnie” obejrzeć, zmierzyć i ostatecznie wpływać nań środkami chemicznymi albo oddać do naprawy u chirurga. Nie jest to też ciało psychologii, które jako pewien konstrukt, symbol czy przedstawienie wiedzie nędzną, bezczynną i bezkrwistą egzystencję w umyśle lub mózgu, zamiast odczuwać i działać w realnym życiu. Nie jest to też ciało sportu, z którego można uczynić supersprawną maszynę, hartować je, poddawać dopingowi i bez opamiętania męczyć. Nie jest to blade i przezroczyste ciało astralne ezoteryki, podporządkowane monstrualnemu duchowi obdarzonemu nieograniczoną mocą rozkazywania, ani abstrakcyjnym świętym naczyniem nadprzyrodzonej mocy.

Jest to natomiast powszechne ciało dnia i nocy, dni powszednich i świąt, pracy i czasu wolnego, ciało podległe sile przyciągania ziemskiego, mające swoją część górną i dolną, przednią i tylną, prawą i lewą. Jest to ciało ożywione, odczuwane, poruszane, obdarzone umysłem, dręczone i zażywające rozkoszy, zdrowe i poszkodowane, cierpiące i wybawione od cierpienia, marznące i pocące się, smutne i radosne, wpadające w gniew i kochające. To jest „moje” ciało. To ciało jest doskonale znane nam wszystkim z codziennego doświadczenia, mimo to prawie nic o nim nie wiemy, ponieważ go nie obserwujemy. Thomas Hanna nazwał je „somą”, ciałem doświadczanym od wewnątrz. Ten ożywiony organizm wzbudzał odtąd moje zainteresowanie. Pełna zaciekawienia zaczęłam go badać u siebie i u innych. Nie mogłam przy tym sięgnąć po żaden podręcznik. Musiałam się za to nauczyć wykorzystywać własne zmysły: intensywnie i dokładnie obserwować, przysłuchiwać się i odczuwać dotykiem – stawać się bez reszty okiem, uchem, wczuwającą się dłonią.

Tymczasem od wielu lat prowadzę gabinet psychoterapii przez ciało. W oparciu o inne procedury opracowałam własną metodę: sensomotoryczną terapię pracy z ciałem według dr Pohl (niem. Sensomotorische Körpertherapie nach Dr. Pohl)), w której szkolę też innych.

Z biegiem lat bardzo wiele dowiedziałam się o obdarzonym duchem ciele ludzkim i mogących go dotykać zaburzeniach: trochę z książek i czasopism fachowych, więcej podczas praktycznych szkoleń, jeszcze więcej na podstawie osobistych doświadczeń, najwięcej jednak od własnych pacjentów. Zdobytą w ten sposób wiedzą chciałabym podzielić się z czytelnikiem.

2. Wszystko to sprawa psychosomatyczna?

Jak można cierpieć mimo postawienia wielu diagnoz – a zarazem nie otrzymać żadnej

Przeczytałam niedawno w gazecie, że doszło do tego, iż „schorzenie psychosomatyczne” to w Niemczech najczęściej stawiana diagnoza lekarska. „Pięknie” – powie na to światły obywatel – „a zatem teraz medycyna zaczyna wreszcie brać pod uwagę rolę, jaką w powstawaniu chorób ciała odgrywają czynniki psychiczne”. „Wcale nie tak pięknie” – uważają natomiast ci, którym postawiono taką diagnozę. Bowiem podobnie jak niegdyś ja samak, każdy z nich odczuwa swoje dolegliwości jako całkiem realnie fizyczne. To plecy bolą, nie dusza, czują to całkiem dokładnie. Kiedy ktoś skręca się od bólu brzucha, słysząc, że to wszystko kwestia psychiki, ma wrażenie, jakby z niego kpiono. Inny, cierpiący na takie zawroty głowy, że ledwie trzyma się na nogach, ma sobie to wszystko „tylko wyobrażać”? Nie może tak być, te dolegliwości muszą mieć jakieś przyczyny somatyczne. Dokładnie tak przyjmuje to kobieta cierpiąca na zatrzymanie moczu i mężczyzna z nadmiernym parciem na mocz, kobieta z gałką histeryczną w gardle i mężczyzna z kłuciem w okolicy serca, kobieta z bólem głowy i mężczyzna z zaburzeniami oddychania. Musi się za tym kryć jakaś fizyczna choroba – i to przypuszczalnie całkiem poważna, w przeciwnym razie nie mieliby oni tak intensywnych dolegliwości. Dany lekarz po prostu jeszcze jej nie odkrył, idzie się więc do następnego. Tak rozpoczyna się „latanie po doktorach”, trwająca przeważnie latami odyseja lekarzy i szpitali.

Zewnętrzny punkt widzenia

Problem ten znałam od dawna z literatury fachowej: chorzy z niejasnymi dolegliwościami często całymi latami są niewłaściwie leczeni, aż wreszcie ktoś stawia diagnozę: „psychosomatyczne”. Jednak właśnie pacjenci z ciężkimi zaburzeniami nie akceptują tego orzeczenia i dalej ciągają się od lekarza do lekarza. Pacjenci bez rozpoznania organicznego uchodzą skutkiem tego za osoby „częściej korzystające z usług służby zdrowia”. Według niemieckiego badania Hessla i współpracowników z 2004 roku pacjenci mający tak zwane dolegliwości somatoformiczne (choroba bez podstaw organicznych) w okresie dwóch lat przeciętnie osiemnaście razy odwiedzają lekarza i przez dwadzieścia dni są na chorobowym. Koszty medyczne, jakie generują, przewyższają czternastokrotnie (według pewnego amerykańskiego badania) przeciętne wydatki medyczne na osobę (Smith, 1994). Nie uwzględniono tu jeszcze ekonomicznych kosztów nieobecności w pracy i dalszych następstw choroby. A zatem akurat ci, którym oficjalnie „nic nie jest”, najczęściej angażują służbę zdrowia i najbardziej obciążają budżet. Jest to problem nie tylko poważny, ale też kosztowny. Z punktu widzenia lekarzy wygląda to tak: żeby nie przeoczyć jakichś kwestii medycznych, badają oni pacjentów szczególnie drobiazgowo, podejmują próby leczenia wszelkimi znanymi im metodami, kierują ich do specjalistów. Gdy to wszystko zawodzi, wbrew najlepszym chęciom nie mogą już stwierdzić żadnej podstawy organicznej, która pozwoliłaby wyjaśnić obraz kliniczny choroby. Toteż oznajmiają pacjentowi: „Nic panu nie jest. Z punktu widzenia medycyny jest pan zdrowy. To tylko sprawa psychosomatyczna”. I oczekują, że tą wiadomością ucieszą chorego. Bynajmniej! Pacjenci reagują raczej oburzeniem: „Nie jestem przecież pomylony!” – odpowiada większość. Lekarze są rozczarowani. Z ich punktu widzenia zrobili wszystko, co mogli. To nie ich wina, że terapia nie dała efektu. Maksymalne dolegliwości pacjentów rzeczywiście nie pasują do ich minimalnego orzeczenia dotyczącego wykrytych zmian chorobowych. Często zmieniające się objawy w chaotycznych zestawieniach mimo najlepszych chęci nie dadzą się zaklasyfikować jako żadna konkretna choroba. A więc najwyraźniej choroba istnieje tylko w głowie pacjenta. Jeśli pacjenci nadal zgłaszają się do lekarzy, ci stopniowo przestają traktować ich całkiem poważnie. Niekiedy uważają wręcz, że rozmyślnie wodzą ich za nos, symulują, uchylając się od pracy albo chcąc uzyskać rentę. Z uwagi na brak czasu i reglamentację świadczeń częste wizyty tych pacjentów stają się dla lekarzy coraz bardziej uciążliwe.

Ponieważ diagnoza „psychosomatyczne” zyskała sobie w międzyczasie w kręgach lekarskich sporą popularność, często jest stawiana także na początku „medycznej kariery” pacjenta, kiedy rutynowe badania nie pozwoliły niczego stwierdzić. Jako że „psyche” nie była w ogóle badana, jest to raczej diagnoza świadcząca o zakłopotaniu. Można ją tłumaczyć jako: „Ja też nie wiem, co panu dolega”. Badania potwierdzają, że w przypadku bardzo wielu pacjentów z gabinetów lekarskich i szpitali nie da się stwierdzić żadnej konkretnej choroby. Aplikuje im się zwykle słowa pokrzepiania oraz środki uspokajające lub naturalne. Jednak tylko pacjenci z lżejszymi dolegliwościami dają się tym zadowolić (i nawet oni nie na długo).

Jeśli zostaną odesłani do specjalisty od psychiki, tylko niewielu tam idzie, jak to wykazano w opublikowanym w 2007 roku badaniu Sammeta i współpracowników z kliniki uniwersyteckiej w Getyndze. Spośród 126 hospitalizowanych (i zapewne ciężko cierpiących) pacjentów, którym na oddziale psychoterapii postawiono diagnozę „schorzenie o podłożu psychosomatycznym” i zaproponowano psychoterapię, po dwóch czy trzech latach tylko około 50% odesłało wypełnione kwestionariusze. Wśród nich tylko mniej więcej 40% skorzystało z propozycji psychoterapii. Często jest ich jeszcze mniej.

Ta reakcja na diagnozę „psychosomatyczne” jest tak typowa, że w międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD 10 została już wymieniona jako kryterium diagnostyczne zaburzeń „somatoformicznych”, jak się dziś oficjalnie nazywa choroby psychosomatyczne bez podstaw organicznych. Czytamy tam: „Główną cechą zaburzeń tej kategorii jest powtarzające się występowanie objawów somatycznych z uporczywym domaganiem się badań lekarskich pomimo negatywnych wyników takich badań i zapewnień lekarzy, że dolegliwości nie mają podstaw somatycznych”. Już styl tego tekstu wyraźnie pokazuje, że zachowanie pacjenta uważa się ostatecznie za niestosowne i aroganckie. W podpunkcie Zaburzenia somatyzacyjne pod nagłówkiem Wytyczne diagnostyczne już jako punkt drugi mamy kryterium: „uporczywa odmowa akceptowania porad i zapewnień lekarzy w sprawie nieobecności schorzeń somatycznych warunkujących objawy”. Innymi słowy: kiedy osoby dotknięte jakąś przypadłością obstają przy somatycznym charakterze swojego cierpienia, uchodzi to za dowód na to, że mają one zaburzenia psychiczne. Pacjenci, którzy się temu przeciwstawiają, uchodzą za użalających się nad sobą, wymagających i upartych. Naturalnie można by też dojść do wniosku, że w teoriach fachowców coś się chyba nie zgadza, skoro znajdują one tak małe potwierdzenie u osób chorych. Niestety także najbardziej empatyczni, prowadzący prywatną praktykę psychoterapeuci muszą swoje wnioski do kasy chorych formułować zgodnie z kryteriami ICD 10, na skutek czego oni sami zostają coraz bardziej wtłoczeni w ten schemat myślenia.

Autorzy zorientowani psychologicznie wciąż piszą, że pacjenci mają „fiksację organiczną” i mówią tylko o aspekcie fizycznym. Ma to być psychiczny proces obronny utrudniający dostęp do nich. Tak pisze Schors (2003): „Zachowanie preferowane przez pacjentów to rozmowa o bólu. Tylko z trudem, jeśli w ogóle, dają się skłonić do tego, aby podejmować inne tematy… Reakcje przeciwprzeniesienia (reakcje emocjonalne – przyp. aut.) psychoterapeuty na to mogą obejmować zniecierpliwienie i znudzenie, uczucie działania na jałowym biegu i wyczerpania lub bezsensowności, ponieważ jego zainteresowanie kieruje się przecież na relacje i konflikty, a nie na monotonię samego objawu”.

Stąd też ciężko cierpiący „psychosomatycy”, zwłaszcza pacjenci z chronicznym bólem nie są szczególnie lubiani przez psychoterapeutów. Uchodzą za osoby w wysokim stopniu zaburzone i słabo poddające się terapii. Ukuto nawet wyrażenie „syndrom pogromcy koryfeuszy”. Ma to znaczyć, iż choroba pacjentów polega na tym, że wyszukują sobie wielkich koryfeuszy psychoterapii, by ich potem skazać na przegraną. Odpowiednio słabo w takich przypadkach wypadają statystyki sukcesu psychoterapii. W wyżej wspomnianym badaniu Sammeta 90% pacjentów w dwa do trzech lat po postawieniu diagnozy nadal cierpiało na swoje dolegliwości. Większość z tych, którzy uczęszczali do psychoterapeuty, miała podczas badania kontrolnego nie mniejsze dolegliwości niż ci, którzy nie skorzystali z zalecenia. Potrafili je tylko lepiej znosić. U tych, którzy chodzili do psychiatry, dolegliwości nawet się nasiliły. Nie stwierdzono, niestety, ilu pacjentów szybko przerwało terapię i z tego powodu nie mogło odnieść z niej korzyści. Musiała to być większość. W wielu przypadkach dochodzi do załamania się dialogu terapeutycznego i kończy na wzajemnych oskarżeniach i rozgoryczeniu.

Dlatego wypowiedzi fachowców na temat tego rodzaju pacjentów mają charakter raczej teoretyczny. Prawie nikt nie zna ich bliżej. Nie pojawiali się w moim gabinecie, gdy byłam „czystym” psychoanalitykiem.

Koncepcja psychosomatyki cieszy się dziś wielką popularnością w szerokich kręgach społeczeństwa – wprawdzie nie w mocno skomercjalizowanej wersji fachowców, ale w tej popularnej, którą przyswoiło sobie wielu laików i psychologów amatorów. W takich książkach jak Krankheit als Symbol („Choroba jako symbol” – dostępna jedynie w języku niemieckim) Rüdigera Dahlke można dla prawie każdej choroby przeczytać, jakie ma mieć znaczenie symboliczne. Wiele osób uważa dzisiaj, że znajomość tej symboliki i zrozumienie postulowanych zależności wewnątrzpsychicznych może istotnie przyczynić się do wyzdrowienia. Dlatego wierzy się, że znaleziono w końcu drogę wyjścia z jednostronności medycyny akademickiej i zaradzono konieczności wyjaśnienia problemu.

Ale także w tym przypadku osoby cierpiące pozostają osobliwie „uparte”. Sam Dahlke stwierdza, że szeroka aprobata jego pracy dotyczyła zawsze tylko obrazów klinicznych choroby innych osób, a nie własnej. Uważa się, że są one słuszne przede wszystkim w przypadku „trudnych” członków rodziny, w żadnym razie we własnym. Wynika to moim zdaniem nie tyle z występowania „plamki ślepej” w naszej psychice, ile z tego, że także w wersji popularnej chodzi o psychosomatykę postrzeganą od zewnątrz. Można się wprawdzie cieszyć, że dzięki symbolicznym interpretacjom chorób uda się lepiej rozumieć innych, ale w przypadku silnych własnych dolegliwości czytanie takich książek pomogło równie mało co komentarze fachowców, o czym świadczą bolesne doświadczenia moich pacjentów. Gdyby symbolicznymi interpretacjami posługiwali się ich bliscy, zareagowaliby raczej alergicznie. Nawet podejmowane w dobrej wierze próby tego rodzaju pomocy odrzucali nierzadko jako ignoranckie mędrkowanie („Nie masz pojęcia, jak ja się czuję!”). Dziś uważam, że chodzi o to, iż te dolegliwości nie mają żadnego symbolicznego znaczenia, a w przypadku własnych doświadczeń odpowiednie interpretacje okazują się chybione.

Wewnętrzny punkt widzenia

Dzięki własnej chorobie, a jeszcze bardziej dzięki zmianie profilu mojej praktyki na psychoterapię przez ciało, miałam możność spojrzeć na sprawę z drugiej strony. Teraz bowiem zjawiali się u mnie tłumnie właśnie ci, których nikt już nie chciał i którzy sami nigdzie już nie chcieli chodzić. Teraz poznawałam ludzi, o których istnieniu wiedziałam wcześniej tylko z literatury fachowej i podobnie jak moi koledzy uważałam, że rokowanie w ich przypadku jest bardzo niepomyślne. Przychodzili tacy, którzy spróbowali już wszystkiego, tacy, którzy z punktu widzenia medycyny akademickiej uchodzili za niepoddających się terapii, oraz tacy, którzy mieli już za sobą bezskuteczną psychoterapię. Ich maraton po lekarzach, jak się dowiedziałam, wynikał z czystej konieczności.

Rekordzistą wśród moich pacjentów był 42-letni samodzielny technik dentystyczny. W ciągu dwóch lat odwiedził bez rezultatu czterdziestu lekarzy (i dodatkowo niezliczonych specjalistów medycyny niekonwencjonalnej, fizjoterapeutów i masażystów). Głównym motywem w jego przypadku była obawa, że nieznośne problemy z barkiem, ręką i karkiem pozbawią go możliwości zarobkowania. (Jego historię znajdziesz na stronie 481).

Najgorsze, jak mówiła większość pacjentów, było nie wiedzieć, co im jest. Orzeczenie „Wszystko z panem/panią w porządku!” wszyscy odbierali jako druzgocące, bowiem czuli całkiem dokładnie, że to nie odpowiada prawdzie. Im częściej niczego się nie stwierdza, tym bardziej pacjenci wpadają w panikę. Rodzi się w nich jakaś absurdalna tęsknota za diagnozą choroby organicznej. Często są wręcz zachwyceni możliwością operacji, ba!, nawet ponaglają lekarzy do tego, by dzięki poważnej interwencji chirurgicznej pozbyć się poważnych dolegliwości. „Często żałowałem nawet, że nie mam raka” – opowiadał mi zrozpaczony młody człowiek – „bo wtedy przynajmniej wiedziałbym, co można zrobić. Nawet gdy szanse nie są zbyt duże. Ale zawsze byłoby to lepsze niż mój przypadek, gdzie nie było widać końca cierpienia, a ja nawet nie wiedziałem, co mi jest”.

Dowiedziałam się, jak sam chory przeżywa swoją „karierę” w systemie opieki zdrowotnej jako – ogrom cierpień oraz spiralę lęku, gniewu i zwątpienia. Naturalnie w moim gabinecie mam do czynienia ze specjalnie odsianymi pacjentami. Ci skutecznie wyleczeni nie mają powodu, by się do mnie zgłaszać. Ale przebieg leczenia wydaje się jednak typowy.

Przebieg leczenia z punktu widzenia pacjentki

„Od dwunastu lat boli mnie cały brzuch od pępka do kości łonowej, prócz tego jeszcze przednia część dna miednicy. Zupełnie tak, jakby ktoś mnie dźgał nożem. Kiedy jest bardzo źle, dostaję od tego depresji.

Także jelito jest chore. Bardzo często dostaję biegunki. Toleruję tylko to, co niezdrowe, jeszcze najlepiej ryż i chleb, ale żadnych warzyw i owoców. Od tego czasu przytyłam dwadzieścia kilo. Nie mogę daleko chodzić ani uprawiać żadnych sportów z powodu tych bólów, są jak więzienie. Również pęcherz jest chory. Muszę wciąż biegać do toalety, w nocy prawie co godzinę. Zaczęło się to jak zapalenie pęcherza. Niczego nie stwierdzono. Wziernikowanie brzucha wykazało endometriozę (choroba, w której fragmenty błony śluzowej macicy występują poza macicą). Dałam to sobie zoperować, ale sytuacja się nie poprawiła.

Najpierw odwiedziłam wszystkich lekarzy: lekarza domowego i urologa, ginekologa, internistę, neurologa, endokrynologa, gastroenterologa, wszystkie specjalności. Potem wypróbowałam wiele terapii alternatywnych: homeopatię, diety, oczyszczanie jelita, biorezonans, leki roślinne, kręgarstwo, infuzje laserowe. Nic nie pomogło, także żadne środki przeciwbólowe. Od roku dostaję plaster z morfiną. Dzięki temu przez pół roku sytuacja była do zniesienia, ale od Bożego Narodzenia znowu jest bardzo źle. Biorę też leki psychotropowe, ale one tylko otępiają.

Przez siedem lat przechodziłam psychoterapię, spędziłam też kilka miesięcy na oddziale psychosomatycznym. Osobiście wiele mi to dało, ale jeśli chodzi o ból i depresje to niestety nic a nic. Jedyne, co trochę pomaga, to reiki.

Jestem nauczycielką i kocham mój zawód. Mam teraz czterdzieści trzy lata i boję się wcześniejszej emerytury. Nie chcę siedzieć w domu. Ale coraz częściej muszę. Wtedy nie mogę już spać, tylko beczę.

Ostatnio byłam na oddziale leczenia bólu, ale tamtejsza psycholog wciąż chciała mi tylko wmówić, że muszę żyć z tym bólem. Łatwo powiedzieć. Nie mogę już z tym dłużej żyć!”. (Wcale nie musiała. Mogliśmy jej pomóc, ponieważ miała rozległe obszary nadmiernego napięcia w obrębie podbrzusza).

Ponieważ zaczęłam zagłębiać się w fizyczną stronę dolegliwości pacjentów, pojawiali się także ci, którzy zdecydowanie wzbraniali się przed psychoterapią werbalną. Poza samymi dolegliwościami dokuczało im też odrzucenie, jakie ich dotąd spotykało. Nawet jeśli nie akceptowali diagnozy „psychosomatyczne”, czuli wewnętrzną niepewność i dręczyło ich zwątpienie w siebie. Dla niektórych określenie „psychosomatyczne” oznaczało, że są teraz ruiną nie tylko pod względem fizycznym, ale też psychicznym. Większość czuła się poniżona i kompletnie niezrozumiana. „Słowo »psychosomatyczne« to dla mnie określenie pogardliwe – powiedział jeden z moich pacjentów. – „To znaczy, że człowiekowi nie powinno nic być, choć prawie kona z bólu”. Jak większość ludzi wierzą oni dzisiaj, że stres zawodowy czy prywatny może czasem odbić się na żołądku albo wywołać bóle pleców. Ale wyraźnie czują, że w ich przypadku kryje się za tym coś więcej. Podzielają przekonanie lekarzy, że: psychosomatyczne = nie takie dokuczliwe. Jednak podczas gdy lekarze uważają, że cierpienia tych pacjentów nie mogą być tak dokuczliwe, ponieważ są „tylko” psychosomatyczne, zdaniem samych pacjentów ich choroba w żadnym razie nie może być „tylko” psychosomatyczna, bo przecież wiedzą, jak jest dokuczliwa.

Lekarz i psychoterapeuci, którzy sami zaczynają cierpieć na dolegliwości nieujęte w oficjalnym katalogu diagnostycznym medycyny, czują się dokładnie tak samo niezrozumiani przez swoich kolegów po fachu jak inni pacjenci.

Lekarka jako pacjentka

Pracująca w szpitalu lekarka po operacji jelita zaczęła cierpieć na bóle dna miednicy i trudności w oddawaniu stolca. Bóle były tak silne, że tylko z trudem mogła na pół etatu wykonywać swoje obowiązki zawodowe. Naturalnie dawno za sobą miała wszelkie badania i terapie medyczne. Próbowała ukrywać dolegliwości przed kolegami. Zbyt dobrze pamiętała ich uwagi o „gównianej neurozie” pacjentów mających podobne jak ona problemy.

Cielesność swoich dolegliwości ci pacjenci przeżywają jako bezpośrednie, obezwładniające doświadczenie zmysłowe, którego nikt nie jest w stanie im wyperswadować. Jeden z nich ujął to tak: „Kiedy odczuwa się tak silne bóle, a ktoś tłumaczy, że nic nam nie jest i że wszystko to tylko psychika, to tak, jakby ktoś nam powiedział: »Drzew, które tam widzisz, wcale tam nie ma«. Nie sposób w to uwierzyć. Człowiek myśli sobie: co on tam wie, i idzie gdzie indziej”. To straszne doznanie zmysłowe potrafi w takim stopniu zawładnąć psychiką, że wszystko inne przestaje być ważne. Człowiek ma wrażenie, jakby znajdował się w stanie alarmowym, który bezwarunkowo powinien zostać natychmiast zakończony, nieważne w jaki sposób. Świetnie to opisuje wiersz Wilhelma Buscha o bólu zęba.

Ból zęba

(dosłowny przekład niepoetycki)

Ból zęba, patrząc subiektywnie.

Jest bez wątpienia niemile widziany;

Ma jednak tę dobrą stronę,

Że przy tym siła życiowa,

Którą często trwoni się na zewnątrz,

Kieruje się do punktu wewnątrz

I tu się energicznie skupia.

Ledwie doświadczy się pierwszego ukłucia,

Ledwie poczuje się znane świdrowanie,

Poruszenie, szarpnięcie i poszumy,

Wylatuje z głowy historia powszechna,

Zapomina się o sprawozdaniach giełdowych,

Podatkach i tabliczce mnożenia,

Słowem, wszelkie formy zwykłego istnienia,

W innej sytuacji tak realne i ważne,

Stają się raptem błahe i bez znaczenia.

Owszem, nawet stara miłość rdzewieje,

I nie wie się, w jakiej masło jest cenie,

Bo dusza mieści się już

W ciasnej dziurze zęba trzonowego,

I wśród szumu i świstu

Dojrzewa decyzja: Precz z nim!

To jest właśnie „fiksacja somatyczna” postrzegana od wewnątrz. Każdy, kto miał kiedykolwiek tak silne dolegliwości, zna to zjawisko, towarzyszy ono bowiem każdemu intensywnemu cierpieniu. Zna je przypuszczalnie również większość wykonujących badania lekarzy i psychologów. Uważają oni jednak, że stojący przed nimi pacjent nie należy do tej kategorii, ponieważ po przebadaniu go stwierdzili, iż pod względem somatycznym nic albo prawie nic mu nie jest. Z punktu widzenia pacjentów ich zachowanie wynika z czystej konieczności.

Lekarz powinien przecież w końcu zrozumieć, że cierpią oni fizycznie, i powinien coś zrobić. Nie, zdecydowanie ich dolegliwości nie można przypisać kryzysowi w małżeństwie. Jeśli już w ogóle, to właśnie z powodu tych dolegliwości małżeństwo pacjenta przechodzi kryzys.

Orzeczenie organicznej przyczyny dolegliwości byłoby dla pacjentów wybawieniem także na płaszczyźnie społecznej: nareszcie jakaś nazwa choroby, którą można wypowiedzieć bez zażenowania, gdy ktoś zapyta. Zapewniłoby to zrozumienie ze strony bliźnich. A jeśli już nie ma żadnej diagnozy, to lekarz powinien przynajmniej powiedzieć, że nie potrafi sobie wytłumaczyć ich choroby, co byłoby znacznie lepsze niż etykietka „psychosomatyczne”.

Pójście do specjalisty od psyche oznaczałoby przyznanie, że cierpienie pacjentów nie ma charakteru fizycznego. Najłatwiej jeszcze akceptują oni psychologiczne rady i sztuczki terapeutów behawioralnych uczące, jak lepiej żyć z własną chorobą i znaleźć drogę wyjścia z myślenia „katastrofizującego”. Ci terapeuci radzą im, by wyszli ze społecznej izolacji, rozerwali się, poświęcili pięknym stronom życia. Jednak osoba chora szybko uczy się rozróżniać, czy te zalecenia wynikają z doświadczenia, czy zostały wymyślone za biurkiem.

Profesjonalny brak empatii

Cierpiąca na silne bóle w prawym podbrzuszu 39-letnia referentka, wcześniej gorliwie grająca w tenisa, usłyszała od psycholog z poradni leczenia bólu radę, by częściej chodziła do klubu tenisowego, czerpiąc radość z tego, jak inni pięknie grają. Pacjentka poczuła się nie tylko niezrozumiana, ale wręcz wyszydzona. Każdy, kto kiedykolwiek cierpiał na silne bóle lub podobne dolegliwości, wie, że takie zalecenie to tylko sypanie soli na ranę. Znany neurolog Oliver Sacks opisuje w książce Stanąć na nogi, jaki gniew on sam, będąc pacjentem z bólem, odczuł wobec zdrowych, niefrasobliwie poruszających się ludzi. Przeraził go ten przypływ uczuć, dowiedział się jednak od innych pacjentów, że z nimi jest tak samo.

Wielu pacjentów uznaje za niedopuszczalne twierdzenie, że muszą po prostu żyć ze swoją chorobą. Raczej źle poszły próby terapeutów behawioralnych, mające na celu powstrzymywanie osób bliskich przed zagłębianiem się w dolegliwości cierpiących (a przez to wspieranie choroby, jak uważali terapeuci). Cierpienie tych pacjentów można tylko wyczuć, a nie zobaczyć. Nie mają oni nic do pokazania, żadnej nogi w gipsie, żadnego zdjęcia rentgenowskiego, nic z tych rzeczy. Dlatego niektórzy krewni sądzą że, to tylko wyobrażenie cierpiącego, że stawia się on tylko dzięki temu w centrum uwagi, uchyla od pracy albo odczuwa chęć tyranizowania bliźnich. Kiedy teraz także specjaliści wsparli ich w tym sposobie myślenia, uważając, że oni, pacjenci, mają paskudny charakter, cierpiący czuli się, jakby stanęli wobec morza niewiary. Także sugestie laików, żeby wzięli się w garść (czy nie dość często już tego próbowali?), przydają im się równie mało jak próby postawienia ich na nogi interpretacjami w stylu Dahlkego. Wielu przestaje o tym mówić i zamyka się psychicznie również przed najbliższymi. Ich cierpienie pogłębia się. Niektórzy snują fantazje na temat zemsty nad wszystkimi lekarzami oraz zawodowymi i amatorskimi psychologami: „Oby mieli równie nędzne życie jak ja!”. Nie wiedzą oni natomiast, iż wielu lekarzy i psychoterapeutów cierpi, ponieważ nie są w stanie bardziej pomóc takim ludziom jak oni.

Jako lekarz albo terapeuta, przyjaciel lub krewny osoby dotkniętej takimi przypadłościami nie powinieneś nigdy, nawet w najskrytszych zakamarkach umysłu podtrzymywać myśli w rodzaju: „No, teraz to on przesadza”, „To przecież wszystko to tylko psychika”, „On nieświadomie chce, żeby było z nim źle”, „Za tym niechybnie kryją się jakieś dawne zaburzenia”, „Ucieka w chorobę”, „To są nieświadome skłonności do karania samego siebie”, „Na co mu potrzebna ta choroba?”, „Ona chce tylko wzbudzić zainteresowanie”, „Jakie problemy psychologiczne mają reprezentować te dolegliwości fizyczne?”, „On na pewno chce się wymigać od odpowiedzialności” i tak dalej. Cały ten arsenał pokazuje tylko, że kompletnie nie rozumiesz bliskiej osoby i działa to na nią irytująco. Po prostu zaufaj jej. I tobie nie podobałoby się, gdyby ktoś snuł spekulacje na temat twojego życia wewnętrznego.

Niektórzy pacjenci wybrali drogę medycyny alternatywnej, ale niestety i tu uzyskali raczej nikłą pomoc. Gdy bowiem naturoterapeuci i inni specjaliści medycyny niekonwencjonalnej, którym pacjenci zaufali, nie rozpoznali, że chodzi o problem związany z mięśniami, stosowali środki naturalne jak oczyszczanie jelit czy homeopatia, które nie mogą pomóc przeciw nadmiernym napięciom i wadom postawy ciała. Nawet akupunktura zwykle słabo tu działa.

Niektórzy, zafascynowani ezoteryką, coraz bardziej się w nią zagłębiali. Wiedzieli już wszystko o czakrach, znali wiele szamańskich metod uzdrawiania, mieli za sobą seanse cofania się do wcześniejszego życia. Wciąż pełni nadziei, otwierali się na coraz to nowe punkty widzenia i próbowali wciąż nowych metod. Niestety także to w kontekście ich cierpienia okazywało się przeważnie bezskuteczne. Podobnie jak niektórzy pacjenci poddawani psychoanalizie, uważali oni wprawdzie, że znają przyczynę swoich dolegliwości, ale nie mogą się od nich uwolnić.

Ostatecznie niektórzy odbywali pielgrzymkę do Lourdes, zajmowali czas duchowych uzdrowicieli, a z czasem zwracali się ku coraz bardziej podejrzanym metodom uzdrawiania. Tonący brzytwy się chwyta. Pod wpływem bezdennego zwątpienia i resztek nadziei łatwo można paść ofiarą pozbawionego skrupułów hochsztaplera. Większość pacjentów, zanim wylądowała u nas, spróbowała po trochu wszystkiego i nic im tak naprawdę nie pomogło. Czasem byli już u kresu sił.

Chory bez zmian chorobowych? Błąd profesjonalistów

Oszczędziliby oni sobie marnowania sił na niewłaściwych torach, gdyby już na początku inaczej ustawiono zwrotnice. Cały dramat bowiem wynika z fałszywego założenia, że pacjentom, którym nie postawiono konkretnej diagnozy lekarskiej, fizycznie nic nie jest. Dla uniknięcia nieporozumień: oczywiście ważne i zasadne jest, by wyjaśnić w świetle medycyny akademickiej niejasne dolegliwości, więc w przypadku moich pacjentów pedantycznie zwracam uwagę na to, by przeszli gruntowne badania pod kątem chorób organicznych. Ale poważnym błędem jest uważać, że dzisiejsza aparatura medyczna pozwala wychwycić wszystkie zmiany w ciele.

Jak się w międzyczasie dowiedziałam, wszyscy ci pacjenci mieli rację: występowały u nich zmiany somatyczne. Tyle że nie wewnątrz ciała, gdzie ich szukali specjaliści (w narządach wewnętrznych, w głowie, w stawach, we krwi itd.), ale na zewnątrz: w mięśniach i tkance łącznej. Lekarze i psychoterapeuci, którzy zjawiali się u mnie jako pacjenci, mówili, że nie mieli dotąd pojęcia, jak wielki wpływ mogą wywierać mięśnie i tkanka łączna. W całym procesie kształcenia niczego się o tym nie dowiedzieli. Nie mogli też sobie wyobrazić, jak bardzo cierpi osoba dotknięta takimi dolegliwościami.

Nie udało im się wcześniej stwierdzić żadnych zmian organicznych, ponieważ nie traktowali swoich pacjentów jako żywej, pozostającej w ruchu całości, a już na pewno ich nie dotykali.

Dotykać!

Psychoterapeuci długo tego nie robili, a lekarze pozostawiali to masażystom i fizjoterapeutom. Większości psychologów i psychoterapeutów, jak również zorientowanym psychologicznie specjalistom medycyny alternatywnej oraz laikom na „szynie psychicznej” niepotrzebne wydaje się dotykanie pacjentów i dalsze szukanie w ten sposób fizycznej przyczyny choroby. Skoro choruje dusza, dotykanie umacnia tylko u pacjenta ukierunkowanie na cielesność. Wielu lekarzy uważa dziś badanie palpacyjne za nienaukowe i staroświeckie. Mając do dyspozycji tyle wyników pomiarów, które można szybko uzyskać i mechanicznie udokumentować, uważają, iż te „obiektywne” dane dostarczają tak wyczerpujących informacji, że wynik badania dotykiem przestaje być ważny. Nie zawsze tak było.

Prekursorzy terapii pracy z ciałem

Mam książkę Lehrbuch der Massage („Podręcznik masażu”, dostępny jedynie w języku niemieckim) z 1926 roku autorstwa radcy zdrowia, dr. Müllera, w którym lekarz ten szczegółowo przedstawia spostrzeżenia dotyczące „twardego napięcia mięśni” z własnej praktyki masażysty. Leczył on chroniczne bóle (na przykład głowy), czynnościowe zaburzenia narządowe (jak problemy z pęcherzem) i problemy psychiczne (jak przypadki fobii szkolnej) silnym masażem od zewnątrz.

Już w 1930 roku Max Lange, ówczesny szef szpitala ortopedycznego w Monachium, w swojej książce Die Muskelhärten oder Myogelosen („Stwardnienia mięśni albo miogelozy”, dostępne jedynie w języku niemieckim) opisał je jako przyczynę chronicznych bólów oraz „neuroz zawodowych” jak kurcz pisarski czy kurcz pianistów. Leczy je on bolesnym, punktowym masażem mięśni.

W latach dwudziestych ubiegłego wieku podobne koncepcje musiały wisieć w powietrzu: Georg Groddeck, który jako autor Buch von Es („Księga Tego”, dostępne jedynie w języku niemieckim) uważany jest za twórcę psychosomatyki psychoanalitycznej, leczył swoich pacjentów poza interpretacjami przede wszystkim masażem mięśni i tkanki łącznej – i to najwyraźniej bardzo skutecznie. Wilhelm Reich, inny pionier psychoanalizy odkrył wówczas, że „pancerz charakteru” u jego pacjentów jest pancerzem mięśniowym i opracował fizyczne metody przeciw temu. Amerykański naukowiec Edmund Jacobson tłumaczył „nerwowe” dolegliwości somatyczne nadmiernym napięciem mięśni i leczył swoją, jeszcze dziś stosowaną metodą „progresywnego relaksu mięśni”.

Ci wcześni teoretycy i praktycy mogli dojść do swoich wniosków tylko dlatego, że dotykali pacjentów i nie wytyczali ostrej linii podziału między ciałem a duszą. Wraz z błyskawicznym rozwojem metod diagnostyki obrazowej i laboratoryjnej, nowoczesnych leków i abstrakcyjnych teorii psychologicznych dotykanie stało się w medycynie nienowoczesne, a w kręgach psychoanalityków zostało wręcz zakazane. Wskutek tego zniknęły też koncepcje i odkrycia owych pionierów. Teoria psychosomatyczna rozwinęła się w oderwaniu od realnego ciała i popadła w intelektualizm. Także w ortopedii dawne spostrzeżenia poszły w zapomnienie. Mimo całego gołosłownego odwoływania się do psychosomatyki przepaść między medycyną a psychologią jeszcze się pogłębiła.

Dopiero gdy niedawno specjaliści od neurobiologii mózgu i psychoneuroendokrynologii zajęli się badaniem biochemii procesów psychicznych i związanych z przeżyciami, zaczęto ponownie postrzegać duszę i realne ciało jako całość. Ponadto nie ma dziś już ani jednej tradycyjnej szkoły psychoterapii werbalnej, w której przynajmniej część przedstawicieli w taki czy inny sposób nie uwzględniałaby też ciała.

Jednak to, czego dotąd w dużej mierze brakuje, to psychoterapia przez ciało rozumiana jako proces psychofizycznej komunikacji między obu zaangażowanymi stronami. Brak też badania przeżywania ciała i kierowania ciałem przez pacjenta i terapeutę, obie strony zaangażowane w dialog somatyczny.

W tym celu jednak muszą nawiązać kontakt fizyczny, więc znowu należałoby dotykać pacjentów „psychosomatycznych”. Ponownie podjęłam ten dawny wątek. No i proszę: kiedy obserwuje się ich gołym okiem bez pomocy urządzeń, ich dolegliwości okazują się w każdym przypadku całkiem realne. Można je wyczuć dotykiem, zobaczyć, czasem nawet usłyszeć. I można je też fizycznie leczyć. Jakie poczyniłam przy tym odkrycia, dowiesz się z kolejnego rozdziału.

3. Pojąć ciało zmysłami

Odkrycia na nieznanym lądzie

Inni pacjenci w innej perspektywie

To nowe skupienie uwagi na aspekcie fizycznym nie oznacza, że przestałam okazywać moim pacjentom empatię. Wręcz przeciwnie: doświadczenie własnej choroby umożliwiło mi bezpośredni z nimi kontakt. Naturalnie prowadzę też z nimi rozmowę, jednak na początku niemal wyłącznie o ich dolegliwościach. Inne podejście w przypadku silniejszych cierpień nie byłoby też możliwe. Pozostałe problemy poruszam w rozmowie później tylko wtedy, gdy pacjenci sami tego zechcą. Pozostaję jednak z nimi w ciągłym dialogu słownym i dotykowym na temat ich odczuć. To, czego inni nie chcą słyszeć, interesuje mnie najbardziej. Im dokładniej bowiem dowiaduję się, jak i gdzie ktoś odczuwa od wewnątrz swoje dolegliwości, tym lepiej mogę sobie wyobrazić, jak i gdzie mogę je leczyć. Także gdy ktoś mówi: „To jest takie odczucie, jakby gąsienica przegryzała się przez tkankę” albo „Kolana swędzą mnie wewnątrz, to jest paskudne. Na zewnątrz mógłbym się przynajmniej podrapać”, albo „Chociaż nic tam nie ma, mam wrażenie, jakby w prawym uchu był nabrzmiały czyrak. Boli tak, że rano ledwie mogę unieść głowę”, uznaję to za bardzo interesujące i z ciekawością dopytuję się dalej. Jestem przekonana, że wypowiedzi pacjentów to najlepszy możliwy opis problemu. Jak coś jest odczuwane we własnym ciele, może wiedzieć tylko sam chory. On jako jedyny może stwierdzić, jak i gdzie odczuwa ból, mdłości lub lęk, czy i gdzie dokucza mu mrowienie, drętwienie lub swędzenie. Tylko on może zauważyć, co mu pogarsza samopoczucie, a co poprawia. Dlatego każdego uważam za specjalistę od jego dolegliwości – i to jedynego na świecie.

Wszystkich moich specjalistów proszę w pierwszej kolejności, aby możliwie dokładnie i wyczerpująco opisali mi swoje dolegliwości. Dzięki temu znika jak kamfora cały problem komunikacji. Pacjenci czują zdumienie i ulgę: „Więc jednak ktoś się mną interesuje!”. Zaczynają się dokładniej wczuwać, uważniej siebie obserwować, zastanawiać się. Ochoczo udzielają wszelkich informacji i często z własnej inicjatywy opowiadają, że ich cierpienie ma komponent psychiczny. Odbija się ono na psychice albo też nasila w sytuacjach psychicznego stresu.

Jeśli sam miewasz bóle albo wrażenie napięcia w barkach lub karku, to czy zauważyłeś już, jak nasilają się one nie tylko po długim okresie siedzenia w określonej pozycji albo pod wpływem zimna lub przeciągu, ale również gdy odczuwasz wewnętrzną presję albo czeka cię coś nieprzyjemnego? Innymi słowy czy zauważyłeś, że twoje dolegliwości barków i karku mają również charakter psychosomatyczny?

Pacjenci uważani za „ciężkich” okazują się ludźmi nadzwyczaj sympatycznymi, otwartymi, skłonnymi do współpracy i wdzięcznymi, takimi, z którymi wspaniale można razem pracować. Wespół z nimi mogłam dokonać wielu nowych odkryć.

Każdy przypadek jest odmienny

W miarę prowadzenia dokładnego wywiadu, otwiera się cały świat najrozmaitszych dolegliwości, których dotąd nie znałam. Kiedy na przykład pytam kogoś z diagnozą „ból głowy”, jak i gdzie dokładnie odczuwa ów ból, jeden powie: „To jest jak obręcz uciskająca głowę”. Kogoś innego dręczy ustawiczny kłujący ból z lewej strony czoła. Trzeci informuje o pulsującym bólu w skroniach. Czwarty opisuje, jak ból promieniuje od barków przez kark ku potylicy, przypomina to wtedy umieszczoną na głowie siatkę. U piątego jest to raczej hełm albo imadło. Szósty odczuwa to znów całkiem inaczej. U jednego ból głowy idzie w parze z nudnościami, u innego towarzyszy mu niewyraźne widzenie. Jeszcze inny zawsze nosi czapkę, ponieważ wrażenie zimna na potylicy wyzwala od razu ból głowy. Dla następnego zupełnie nie stanowi to problemu, za to szkodzi mu każdy dzień spędzony przed komputerem. Żaden ból głowy nie przypomina innego.

Skoro nawet pojedyncze cierpienie u każdego pacjenta ma indywidualny charakter, tym bardziej dotyczy to kombinacji różnych dolegliwości. U większości chorych lista jest długa. Nie spotkałam jeszcze dwóch osób z dokładnie takim samym obrazem klinicznym.

Żaden przypadek nie przypomina innego

Kobieta dobiegająca sześćdziesiątki już od dziesięcioleci skarży się na ogólne bóle kończyn, bolesność i sztywność karku, bóle stóp, bóle z boku prawej pachwiny, poranną sztywność palców, zaburzenia snu, zawroty głowy z wrażeniem wirowania otoczenia, częste parcie na mocz, bóle w dolnej części pleców. Czuje się wyczerpana i bez życia.

Mężczyzna między czterdziestką a pięćdziesiątką skarży się na natręctwa myślowe i nerwicę lękową (na przykład chce rzucić się na kogoś z nożem). Na dodatek czuje się przygnębiony, wyczerpany, lękliwie pobudliwy, zdekoncentrowany, ma skłonność do zapominania. Cierpi na szumy w uszach, bóle w lewym ramieniu, dokuczliwe swędzenie prawej stopy, kurcze w przedniej części ud.

Kobieta dobiegająca pięćdziesiątki od wielu lat uskarża się na problemy z zębami i żuchwą. Ma silne bóle w rejonie głowy, karku i prawego barku, wrażenie ucisku w klatce piersiowej, odczucia napięcia, kurcze w obrębie brzucha, częste ostre bóle pleców. Czuje się wyczerpana, skonana, wymęczona, zdeprymowana.

Każdy przypadek okazuje się fascynująco odmienny. Dlatego rezygnuję ze stawiania sumarycznej diagnozy, odnotowuję po prostu wszystkie dolegliwości i rozważam współzależności konkretnego przypadku.

Każdy może dokładnie wskazać, gdzie odczuwa dolegliwości

Jeśli dolegliwości mają być poddane leczeniu od zewnątrz, powinny dać się zlokalizować w ciele. Wynika z tego, że najważniejsze pytanie – na które mogą odpowiedzieć tylko pacjenci – brzmi: „Gdzie?”, to znaczy „Gdzie pan/pani to czuje?”. Na początku sądziłam, że wystarczy po prostu pozwolić choremu nazwać odpowiednie miejsce. Ale często okazywało się, że jest to nieprecyzyjne i prowadzi od nieporozumień. Każdy jednak może dokładnie wskazać, gdzie odczuwa dolegliwości. Nawet gdy ktoś mówi niepewnie: „Nie wiem dokładnie, gdzieś tutaj”, pokazuje przy tym całkiem ściśle miejsce, w którym później mogę od zewnątrz wyczuć dotykiem nadmierne napięcia. Palcami rozpoznam je znacznie lepiej niż słowami. Wskazywanie jest tak zdumiewająco precyzyjne, ponieważ nie jest kierowane przez abstrakcyjnie myślące przodomózgowie, lecz bezpośrednio przez sensomotoryczną część mózgu, która jest też siedliskiem uczuć. Zawsze bacznie obserwuję, gdy ktoś umyślnie wskazuje miejsce swoich dolegliwości albo bezwiednie dotyka się tam, gdzie odczuwa coś nieprzyjemnego. Które to są dokładnie punkty na plecach? Którędy konkretnie przebiega ta odczuwana na głowie obręcz? Gdzie dokładnie leży ten kamień na piersi? Wszystko to chorzy mogą bez trudu wskazać. Tyle że nikt ich o to nie pytał.

Pytanie „gdzie” obowiązuje dla wszelkich dolegliwości. Jednak w naszym kręgu kulturowym przywykliśmy pytać o miejsce tylko w przypadku bólu. „No więc gdzie to boli?”– to standardowe pytanie. Natomiast do sformułowania „Gdzie odczuwa pan lęk?” trzeba się przyzwyczaić. Niektórzy pacjenci źle mnie początkowo rozumieją i odpowiadają: „W samochodzie” albo „W zamkniętych pomieszczeniach”. Kiedy się jednak dopytuję, gdzie na ciele odczuwają lęk, potrafią ten obszar lęku wskazać.

Także pytanie: „Gdzie jest pan zmęczony?” wydaje się zrazu osobliwe. „Gdzie dokładnie odczuwa pan swoje zmęczenie?” brzmi już trochę lepiej. Kiedy pada odpowiedź: „Nie potrafię powiedzieć”, pomagam czasem: „Przecież musi pan coś gdzieś odczuwać, żeby móc powiedzieć: »Jestem zawsze zmęczony«”. Albo podaję przykłady: „Niektórzy czują zmęczenie głównie w oczach, inni w głowie, na plecach albo to przede wszystkim nogi są zmęczone”. W końcu pacjent kojarzy, o co mi chodzi, i wskazuje miejsce swego zmęczenia. Wtedy mogę prowadzić indywidualną terapię: oczu, głowy i karku czy pleców.

Gdzie to odczuwasz, kiedy jesteś zmęczony? A gdzie, gdy jesteś głodny? Gdzie odczuwasz parcie na mocz? Gdzie czujesz, gdy połykasz? Gdzie czujesz ucisk, kiedy jesteś przygnębiony? A gdzie odczuwasz przenikające cię uczucie szczęścia?

Musiałam też pozbyć się własnych wyobrażeń. Uważałam, że kiedy pacjenci skarżą się, na przykład, na dolegliwości sercowe, to muszę leczyć obszar, w obrębie którego znajduje się anatomiczne serce. Na pytanie: „Gdzie”? odpowiadają, jakby to było równie oczywiste: „No tam, gdzie jest serce”. Kiedy jednak każę im wskazać od zewnątrz miejsce występowania dolegliwości, wielu wskazuje miejsce położone wyżej, bardziej z boku, niżej, ba!, niektórzy dotykają nawet miejsca po prawej stronie tułowia albo na brzuchu. Nie znaczy to, że pacjenci ci mają serce w niewłaściwym miejscu, ale że nieprzyjemne wrażenia czuciowe związane z sercem mogą pojawiać się w najróżniejszych punktach tułowia. Dla leczenia ważne jest tylko to, gdzie są one odczuwane, a nie gdzie znajduje się odpowiadające subiektywnym odczuciom miejsce anatomiczne.

Przez długi czas sądziłam, że chroniczne nudności każdy odczuwa w nadbrzuszu, bo sama tam to czułam, gdy mnie mdliło. Byłam bardzo zaskoczona, kiedy pierwsza pacjentka wskazała jako miejsce odczuwania nudności szyję. Nauczyło mnie to, aby nigdy, przenigdy nie pomijać pytania „gdzie” i zawsze kazać sobie wskazać odpowiednie miejsce.

Dotyczy to szczególnie dolegliwości, których nie znam z własnego doświadczenia. Na przykład wiele osób ma wrażenie „guli w gardle”. Naturalnie w żadnym podręczniku anatomii nie przeczytamy, gdzie można znaleźć gulę w gardle. No ale gdzie mam jej szukać i leczyć? Pacjenci to wiedzą. Potrafią wskazać od zewnątrz, w którym dokładnie miejscu to odczuwają. Jak się dowiedziałam, wszyscy czują gulę w przedniej części szyi, ale jedni niżej, inni wyżej, niektórzy pośrodku, czasem gulę czuje się tylko z jednej strony.

Konkluzja: W sensomotorycznej terapii pracy z ciałem podstawową sprawą jest trzymać się tego, co pacjent mówi o odczuwanych przez siebie dolegliwościach i – to bardzo ważne! – także je wskazuje, nawet jeśli nie mieści się to w ramach żadnych gotowych kategorii medycznych czy psychologicznych.

W rejonie występowania dolegliwości zawsze można wyczuć dotykiem twarde, nadmiernie napięte miejsca

Następnie staram się od zewnątrz dotknąć miejsce na ciele pacjentów, które mi opisali i wskazali. No i proszę: bez względu na to, czy dolegliwości odczuwane są w szyi, małym palcu u nogi, szczęce czy miednicy, we wskazanym miejscu zawsze występuje stwardnienie. To jest właśnie zmiana somatyczna, która uszła uwagi innych! Może tu chodzić o pojedyncze punkty albo o mniej lub bardziej rozległy obszar. Wyczuwa się twarde mięśnie lub pasma mięśniowe, węźlaste i punktowe zgrubienia albo stwardnienia na skórze i w tkance podskórnej. Są to miejscowe ośrodki nadmiernego napięcia. Te wyczuwalne zgrubienia to „miogelozy” Langego. W nowszej literaturze od czasu publikacji fundamentalnych prac Travella i Simonsa (1983 i 1992) nazywa się je punktami spustowymi.

Te chore miejsca są często chłodniejsze w dotyku niż reszta ciała. Pacjenci informują, że partner, z którym sypiają w jednym łóżku, zwrócił już wcześniej uwagę na ich zimną pupę, zimne stopy czy zimny brzuch. Jeśli te miejsca występują na nogach i stopach, są też czasem bardziej wilgotne. Zawsze są twardsze niż ciało naokoło i bolesne na ucisk, to znaczy kiedy nieco mocniej uciśnie się je punktowo, sprawiają ból. Podobny ucisk ledwie kilka milimetrów obok nie jest bolesny.

Często mówię pacjentom, by sami ucisnęli swoje stwardnienia i miękkie miejsca obok nich, dzięki czemu zauważą różnicę. Każdy może stać się ekspertem dotykowym, wszyscy mamy po temu zdolności.

Jeśli miałeś już kiedyś bóle lub odczucia napięcia w górnej części barków, uciśnij jednym palcem lewej dłoni prawy bark od góry (pośrodku między szyją i jego bocznym brzegiem). Przesuwaj też palcem w tej okolicy. Co czujesz? Czy ten obszar jest miękki czy twardy? Czy występują zróżnicowane miejsca? Czy dają się wyczuć jakby sztywniejsze węzły lub guzki? Uciśnij mocniej te miejsca. Czy sprawia to ból? Porównaj to z barkami innych osób. Jakie odczucia daje ich dotykanie? Jakie są podobieństwa? Jakie występują różnice? Przypuszczalnie u większości innych ludzi także znajdziesz twarde miejsca, choć nieco inaczej rozmieszczone niż u ciebie.

Stwardnienia w miejscu występowania dolegliwości można stwierdzić nie tylko w przypadku bólu, ale też wielu innych dotkliwie przykrych odczuć, takich jak lęk, przygnębienie, częste parcie na mocz czy chroniczne mdłości. I to dokładnie w miejscach, gdzie także u osoby zdrowej występuje reakcja w postaci przejściowego zwiększenia napięcia i odczuwany jest lęk, przygnębienie, parcie na mocz czy mdłości. Żaden zdrowy i żaden chory nie odczuwał nigdy lęku czy mdłości w dużym palcu u nogi, każdy odczuwa to z przodu tułowia. Dlatego także u pacjentów z chronicznym lękiem i mdłościami miejsca nadmiernego napięcia można znaleźć z przodu ciała. Konkretne miejsce występuje jednak u każdego gdzie indziej.

Także u pacjentów z orzeczeniami „ortopedycznymi” mogłam stwierdzić stwardnienia, gdy uciskałam od zewnątrz bolesne miejsca. W wielu przypadkach ból powstaje nie w miejscu dających się stwierdzić na zdjęciu rentgenowskim zmian w kościach i stawach (zwyrodnienia stawów, skrzywienie kręgosłupa, zmiany w krążku międzykręgowym, uszkodzenia łękotki i tak dalej), ale w mięśniach. To, co widać na rentgenie, może być następstwem nadmiernego napięcia. Gdy uda mi się je złagodzić, dolegliwości znikają. Znikają też linie podziału między tym, co „psychiczne”, psychosomatyczne”, „czynnościowe” i „ortopedyczne”.

Przy bliższym badaniu odkryłam subtelniejsze zmiany. Dziś już czasem udaje mi się nie tylko wyczuć dotykiem dolegliwości z zewnątrz, ale nawet je zobaczyć. Klatka piersiowa pełna lęku robi wrażenie zwężonej; na nadmiernie napiętej twarzy oczy, nos i usta mogą wydawać się skurczone; bolące stopy i palce u nóg bywają widocznie zdeformowane.

Także te wyniki mogę pokazać pacjentom. Kamień spada im z serca, gdy wspólnie udaje nam się znaleźć źródło ich dolegliwości. Rozumieją oni wówczas, że nie mają żadnej strasznej, nierozpoznanej choroby ani nieodwracalnych uszkodzeń ciała. Nareszcie wiedzą, co im dolega! Nareszcie ktoś im wierzy! Nareszcie nie muszą wątpić we własny rozum! To nie urojenie! To są nadmierne napięcia. Dają się wyczuć od zewnątrz. W końcu pacjenci mają uzasadnioną nadzieję, że można jakoś przeciwdziałać ich cierpieniu.

Niektórzy jednak początkowo reagują rozczarowaniem i niedowierzaniem. Całymi latami znosili niewypowiedziane katusze, wierząc, że mają jakąś tajemniczą, okropną chorobę, odwiedzali koryfeuszy medycyny – a teraz okazuje się, że przyczyną ma być coś tak prostego? Albo też przez długi czas zajmowali się blokadami energetycznymi, doświadczeniami duchowymi, problemami z wcześniejszego życia i tym podobnymi przyczynami, więc te nadmierne napięcia wydają im się początkowo czymś bardzo banalnym.

Później jednak, gdy odczuwają poprawę i sami odzyskują zdolność doświadczania własnego ciała, godzą się z tą pozornie trywialną przyczyną. Sami zaczynają prowadzić mnie w terapii. „Proszę przejść trochę bardziej w lewo, tam musi coś jeszcze być”. Trudno o bardziej komfortową sytuację, gdy się kogoś leczy.

Odczuwalne wewnątrz zaburzenia często mają swoje źródło na zewnątrz

Podczas uciskania wskazanych miejsc pacjenci często rozpoznają swoje dolegliwości. „Tak” – mówią – „to jest to! Zupełnie tak, jakby pani tu dźgała nożem”. „To jest dokładnie mój ból menstruacyjny”, „Tak, dokładnie tu bolą mnie plecy”, „Zgadza się, stąd się biorą moje mdłości”. A na dodatek są też początkowo zdumieni, bo podobnie jak wszyscy badający ich dotąd lekarze i psychologowie sądzili, że ich dolegliwości wychodzą z wnętrza ciała.

Najwyraźniej postrzeganie własnego ciała jest wprawdzie dokładne w zakresie prawy/lewy oraz górny/dolny, ale w zakresie wewnętrzny/zewnętrzny już nie. Wszyscy często odczuwamy dolegliwości wychodzące z obrzeży ciała jako wewnętrzne. Przy bólu głowy uważamy na przykład, że rozsadza nam od środka czaszkę. „W głowie siedzi mi ktoś, kto strasznie głośno bębni” – stwierdził synek mego kolegi, gdy jako czterolatek po raz pierwszy poczuł ból głowy. Inni odczuwają ból głęboko wewnątrz stawu, w kolanie, w łokciu, w stawie ramiennym. Kiedy się jednak uciśnie przyczepy mięśni na potylicy, na kolanie, na łokciu, na stawie ramiennym, mówią: „Tak, dokładnie, to jest ten ból!”. Podobnie jest przy guli w gardle: doznanie wychodzi z zewnątrz. Nawet w przypadku tego, co jest odczuwane jako ból żołądka albo ucisk na żołądek, można dokładnie we wskazanym rejonie zlokalizować od zewnątrz stwardniałe miejsca. Kiedy się rozluźnią, znikają dolegliwości żołądka. To, co ktoś przez długi czas odczuwał jako bóle nerek, okazuje się nadmiernym napięciem muskulatury pleców albo tkanki łącznej okolicy nerek. To samo dotyczy dolegliwości pęcherza, jelit, macicy, płuc i serca, kiedy medycznie nie da się w danym narządzie niczego stwierdzić. Ponieważ odczucie wewnętrzne ma dla pacjenta jakość bezpośredniego doznania zmysłowego, mogę go tylko prosić: „Niech mi pan wskaże od zewnątrz, gdzie pan to wewnątrz odczuwa”. Czasem dopiero gdy dolegliwości „wewnętrzne” znikają po zewnętrznym postępowaniu leczniczym, także oni dają się przekonać, że wychodziły one z zewnątrz.

Nie jest dla mnie dotąd jasne, jakie jest znaczenie biologiczne tej rozbieżności percepcji własnego ciała. W każdym razie być może dzięki temu nie odczuwamy siebie jako pustych wewnątrz, także w miejscach, gdzie znajdują się narządy, których nie możemy poczuć, jak mózg czy wątroba, ponieważ nie ma w nich komórek czuciowych. Jeśli mimo to występują bóle wątroby, to dlatego że bolesne miejsca znajdują się w okolicy wątroby na zewnątrz. Możliwe też, że ucisk od zewnątrz przenosi się aż do narządów wewnętrznych.

Także postrzeganie zewnętrznego jako wewnętrzne można przypuszczalnie przypisać wielu naszym, nie zawsze adekwatnym strukturom myślowym dotyczącym własnego organizmu. Możliwe, że to przesunięcie postrzegania ciała do wewnątrz doprowadziło do fiksacji medycyny akademickiej (nie wyłączając psychosomatycznej) na narządach wewnętrznych. Jeśli ktoś ma zaburzenia oddychania, to zarówno on sam, jak i specjaliści myślą natychmiast wyłącznie o płucach. Istnieją rzecz jasna zaburzenia oddychania na podłożu zmian organicznych w płucach, ale w większości przypadków przyczyna leży na zewnątrz, w postaci nadmiernie napiętych mięśni oddechowych. Ponieważ najwyraźniej mało kto o tym wie albo uważa to za istotne, pacjenci po wykonaniu badania płuc słyszą często: „Fizycznie nic panu nie jest” i nie są już dalej badani.

Także nasze wyobrażenia duszy są przypuszczalnie ukształtowane przez odczuwanie zewnętrznego jako wewnętrzne. Wprawdzie uważamy duszę za coś czysto niematerialnego i niemającego siedliska, jeśli już jednak przyznajemy jej jakieś miejsce w ciele, to we wnętrzu. Mówimy na przykład: „Nikogo nie obchodzi, co czuję w środku”. Albo „ktoś się wywnętrza”, gdy wyjawia swoje najskrytsze uczucia. Swoje uczucia odczuwamy wewnątrz. A teraz mają być sprowadzone do wrażeń z mięśni szkieletowych i skóry? Wydaje się to nazbyt prozaiczne, wręcz bluźniercze. Przeczy to całemu naszemu zachodniemu sposobowi myślenia. A jednak: lęk i przygnębienie można skutecznie leczyć od zewnątrz. Wraz ze zmianami fizycznymi znikają „wewnętrzne” odczucia.

Zaburzenia dotykają zawsze zarówno sfery sensorycznej, jak i motorycznej

Ponieważ człowiek stanowi jedność i porusza się w polu siły ciężkości, nadmierne napięcia nie są ograniczone do miejsca występowania dolegliwości, ale rozciągają się na całe ciało. Chodzi tu o różne wady postawy, które wcześnie zwróciły moją uwagę i które z biegiem czasu coraz dokładniej zauważałam. Dzisiaj stawiam pacjentów przed ścianą, na której wyrysowano kratkę z linii poziomych i pionowych, dzięki czemu jeszcze wyraźniej widzę nieprawidłowości ich postawy. Oni sami są równie niewrażliwi z przyzwyczajenia jak ja dawniej i zauważają własne wady postawy dopiero, gdy dokładnie im się pokaże poszczególne ich aspekty. W skrajnych przypadkach nawet wtedy tego nie dostrzegają.

Krzywe drzwi

U pewnej pacjentki całe ciało było – od czasu nieudanych operacji biodra w dzieciństwie – mocno pochylone w lewo. Ponieważ nosiła ona długi sweter w szerokie poprzeczne pasy, było to aż nadto widoczne: wszystkie paski biegły ukośnie w lewo ku dołowi. Kiedy pokazałam jej to w lustrze, wcale tego nie widziała. Uważała, że stoi prosto. Wreszcie wpadłam na zbawienny – jak sądziłam – pomysł: wskazałam jej futrynę drzwi, którą mogła zobaczyć w lustrze ponad swoją głową, i poprosiłam, aby porównała z nią paski swetra. Ku memu wielkiemu zdumieniu odparła: „No tak, ta futryna jest krzywa!”. Aż tak egocentryczne bywa ludzkie postrzeganie. Sami jesteśmy miarą wszech rzeczy i kształtujemy własne nawyki wzrokowe. (Ta pacjentka była w stanie zauważyć własne skrzywienie, kiedy dzięki zabiegom leczniczym stała się trochę mniej krzywa. Dzięki temu także futryna znów się dla niej wyprostowała).

Kiedy już nauczyłam się dostrzegać statyczne zmiany towarzyszące nieprawidłowej postawie, zauważałam coraz częściej i coraz wyraźniej także zmiany dynamiczne, czyli występujące w ruchu. Stwierdziłam przy tym, że w miejscu występowania dolegliwości ruchy są zawsze ograniczone. Obolałe kolano prawie się nie zgina podczas chodzenia. Bolesne podbrzusze niemal się nie porusza w trakcie oddychania. Tam, gdzie wskazano żelazną obręcz wokół klatki piersiowej albo kłucie w sercu, żebra pozostają usztywnione. Bolące miejsca na plecach nie poruszają się w czasie chodzenia i oddychania, podczas skręcania się i pochylania do przodu. Najwyraźniej u każdego, komu dokucza ból, lęk czy inne nieprzyjemne doznania, występują też zaburzenia ruchu. Zaburzona jest zawsze zarówno sfera sensoryczna, jak i motoryczna. Wszyscy mają zaburzenia sensomotoryczne.

Zrozumiałam także, że zaburzenie ruchowe rozciąga się na resztę ciała. Każda wada postawy jest jednocześnie zaburzeniem ruchu. Nauczyć się dostrzegać ruch oraz jego brak nie jest takie proste, ponieważ w naszej kulturze przeważa myślenie statyczne i zwracamy uwagę raczej na formę niż na ruch. Na przykład garb zauważamy dopiero wtedy, gdy skrzywienie jest dostatecznie wyraźne. To, że wszystkie garby są sztywne, nie zwróciło dotąd uwagi większości ludzi, choć każdy mógł to wszędzie zaobserwować.

Wyjdź na ulicę i wypatruj ludzi mających garb w górnej części pleców. Nigdy nie zobaczysz garbu, który poruszałby się podczas chodzenia, obracania czy prostowania. Dla porównania poobserwuj dzieci albo ruchliwych, zdrowych dorosłych. Zobacz jak miejsce, gdzie inni mają garb, porusza się podczas chodzenia. Może sądzisz teraz, że ludzie garbaci są po prostu sztywni, że to wynika z wieku. Nie jest tak. Przyjrzyj się młodym ludziom o przygarbionej postawie: w miejscu skrzywienia kręgosłupa nie występuje żaden ruch.

Nie inaczej jest z wklęsłymi plecami (na odcinku lędźwiowym). Widzi się raczej skrzywioną formę niż brak ruchomości dolnej części pleców.

Nasze postrzeganie jest zawsze wybiórcze. Nasz mózg zostałby przeciążony, gdybyśmy stale rejestrowali wszystkie aspekty bieżącej chwili. To, jakiego dokonamy wyboru, zależy od naszego nastawienia i tego, na czym skupiamy uwagę.

Selektywne postrzeganie

Simons i Chabris kazali badanym dokładnie obserwować i liczyć na filmie podania i celne rzuty drużyny baseballowej. Większość uczestników eksperymentu była tak zaprzątnięta tym zadaniem, że nie zauważyła, jak przez boisko przebiegła dodatkowa osoba w przebraniu goryla!

Szczegóły codziennych ruchów normalnie interesują nas mało albo wręcz wcale, dlatego ich nie widzimy. Z lekarzami i psychologami jest nie inaczej niż z laikami. Ale wszyscy możemy się nauczyć patrzeć.

Na ulicy przyjrzyj się od tyłu przechodniom. Czy porusza się u nich miednica, plecy w talii? Czy poruszają się ręce, barki, górna część tułowia? Czy kolana są na przemian zginane i prostowane, czy też pozostają zasadniczo zawsze takie same? A patrząc z boku: Jak daleko przesuwają się nogi ku przodowi, a jak daleko do tyłu? Czy stopy przetaczają się podczas ruchu? Na początku taka obserwacja zapewne nie będzie dla ciebie łatwa. Gdy będziesz to robić częściej, zaczniesz zauważać coraz więcej.

Gdy człowiek nauczy się w końcu zwracać uwagę zarówno na postawę, jak i ruch, zauważy pewną zależność: wszystko, co jest skrzywione, zostaje bezwiednie usztywnione i nie daje się poruszać. Obserwacja nieporuszania się stała się jedną z moich głównych metod badania. Tak jak „Gdzie pan/pani to czuje?” stało się kluczowym pytaniem zadawanym pacjentowi, tak „Gdzie to się nie porusza?” stało się centralnym pytaniem, które zadaję sama sobie. Studiuję moich pacjentów podczas wykonywania przez nich codziennych ruchów: każę im chodzić, obracać się, chwytać coś, podnosić, podawać mi rękę, zamykać drzwi. Jeśli ich problem występuje głównie podczas zajęć domowych, wciskam im do ręki marchewkę i nóż albo szczotkę czy żelazko i każę kroić warzywa, zamiatać czy prasować. Jeśli problem stanowi praca w ogrodzie, każę im posługiwać się narzędziami ogrodowymi. Przyglądam się, jak siedzą w samochodzie, a jak odgarniają szuflą śnieg. Każę im przynieść kij do golfa albo rakietę tenisową i obserwuję, jak nimi poruszają. Każę sobie zagrać na skrzypcach, wiolonczeli albo flecie. Sadzam ich przy biurku i wciskam w dłoń mysz komputerową. Każę im śpiewać, kiedy ich problem pojawia się właśnie podczas śpiewu. Gdy danej czynności nie da się obserwować bezpośrednio, każę im ją udawać. Zawsze obserwuję bardzo dokładnie: Jakie miejsce na ciele tego pacjenta się nie porusza? Gdzie ruch nie przepływa przez ciało? Gdzie pacjent bezwiednie się usztywnia? Czy kolana poruszają się podczas prasowania? Wszystkie kręgi kręgosłupa podczas gry w tenisa? Czy bark się rusza podczas przesuwania myszy? A brzuch podczas śpiewu? Czy podczas oddychania w trakcie leżenia na brzuchu poruszają się pośladki? Dokładnie tam, gdzie ktoś bezwiednie się usztywnia, leży źródło jego problemu.*

Amnezja sensomotoryczna

Początkowo pacjenci zauważają tylko dolegliwości. Nie odczuwają swojego napięcia ani nieprawidłowej postawy, a gdy sam ruch nie sprawia im bólu, nie zauważają nawet znacznych jego ograniczeń. Wydaje się, że utracili zdolność normalnego odczuwania ciała. Najpierw myślałam: Ależ to jest takie oczywiste, przecież muszą to zauważać. Ale z jednej strony alarmujące przykre doznania związane z dolegliwościami najwyraźniej zagłuszają wszelkie subtelniejsze formy odczuwania ciała, z drugiej zaś ciągle jednakowy stan (nadmiernego) napięcia uniemożliwia postrzeganie różnic. Wszystkimi narządami zmysłów postrzegamy przede wszystkim różnice i zmiany.

O widzeniu różnic

Zdarzyło się to na długo przed pojawieniem się moich dolegliwości. Podczas podróży po Birmie pochłonęła mnie obserwacja kilku idących przede mną starszych kobiet. Ich smukłe ciała, z wielkimi koszami na głowach, poruszały się z wdziękiem i lekkością. Patrząc od tyłu, ich wiek można było poznać tylko po kolorze włosów. Wówczas ze stojącego obok nas autobusu wylała się grupka starszych niemieckich turystów. Przestraszyła mnie nie tylko ich tusza, ale też to, jak bardzo zdeformowani, niezgrabni, ociężali i niezręczni wydawali się moi rodacy. W Niemczech, gdzie nie miałam możliwości bezpośredniego porównania, nigdy tak mi się to nie rzuciło w oczy. Niemniej nie wiedziałam jeszcze wtedy, że wynika to z ich ograniczonych przez nadmierne napięcie ruchów, a tym bardziej, że ja sama zaczynam się już do nich upodabniać.

Przestajemy w pewnym momencie rejestrować to, co pozostaje niezmienne. Jeśli przez długi czas przebywamy w niewietrzonym pomieszczeniu, przestajemy odczuwać przykry zapach. Gdy powąchamy świeże powietrze na zewnątrz, po powrocie od razu go zauważymy. Większość różnic wynika z ruchu. Dlatego nawet podczas obserwacji nieruchomych obiektów oko wciąż się porusza. Objeżdża charakterystyczne punkty i kontury.

Wystaw przed siebie kciuk i wpatruj się przez długi czas w jego paznokieć. Zauważysz, że stopniowo widzisz go coraz mniej wyraźnie. Zmieni się to natychmiast, kiedy poruszysz oczyma.

W przypadku doznań zmysłowych związanych z ciałem oznacza to, że jeśli pewne jego części pozostają wciąż jednakowo napięte, przestajemy je odczuwać. Brakuje bowiem zmiennych informacji zwrotnych, jakie daje ruch. Pętla sensomotoryczna zostaje przerwana. To zjawisko Thomas Hanna nazywa amnezją sensomotoryczną. Nie jest to książkowy wymysł. Jego rzeczywiste istnienie nieustannie zadziwia.

Nie móc czuć

U ludzi o przygarbionej postawie (patrz: rozdział 9) na skutek chronicznego napięcia mięśni piersiowych barki są stale wysunięte do przodu. Dlatego kiedy leżą oni na plecach, barki nie dotykają podłoża. Osoby bez takiej wady postawy czują, kiedy podczas leżenia na plecach świadomie trzymają barki podciągnięte do przodu. „Nie leżę płasko, z przodu w rejonie mięśni piersiowych występuje lekkie uczucie napięcia”. Nie czuje tego ktoś, kto ma barki chronicznie ściągnięte do przodu. Usłyszawszy o tym, nie rozumie, o co chodzi. Gdy mu się rozluźni z jednej strony mięśnie piersiowe, mówi: „O, ten bark odczuwam teraz jako znacznie szerszy, większy, bardziej swobodny, rozluźniony. Leży bardziej płasko, znów jest bardziej mój i lepiej mi się nim porusza. Mój drugi bark jest po prostu napięty, jakby ciasny i obcy. Nie leży płasko na podłożu”. Pacjent może to poczuć, ponieważ pojawiła się teraz różnica.

Bez sygnałów zwrotnych wynikających z ruchu na mapie ciała w korze sensomotorycznej powstaje biała plama. Odczucia i wyobrażenia dotyczące nieruchomego miejsca stają się niewyraźne, rozmyte. Jest to powodem słabego odczuwania ciała przez pacjentów „psychosomatycznych”, które znane mi było znacznie wcześniej. Amnezja sensomotoryczna dosięga nas wszystkich, gdy tylko zesztywniejemy cieleśnie. Już wówczas nie zauważamy, co robimy albo czego nie robimy. Inni zwracają nam uwagę, że kuśtykamy, inni słyszą nasz ciężki oddech, ściśnięty głos, nieregularny chód. My sami tego nie spostrzegamy.

Dlatego pacjenci często nie wiedzą, że nie mogą się już poruszać jak kiedyś, a jeśli nawet, to uważają to za objaw starości. Już od dawna nie są w stanie mocno obrócić głowy, złożyć dłoni nad głową, poruszać miednicą, przetaczać stóp podczas chodzenia, ściągnąć krtani do dołu. Często nawet nie wierzą, że wszystkie te ruchy są w ogóle możliwe. „Co takiego, mam ściągnąć do dołu krtań? To przecież niemożliwe”. Czasem pytają mnie: „A pani to potrafi?” i przyglądają się zdumieni, gdy im to pokazuję.

Nie móc poruszać

W przypadku wysuniętych do przodu barków widać, że pacjenci nie wykonują współruchu mięśniami piersiowymi, kiedy na przykład sięgają po coś ręką (normalnie wykonuje się przy tym automatycznie taki współruch). Podczas chodzenia barki nie kołyszą się do tyłu z powodu napiętych mięśni piersiowych i brzusznych. Nie mogą też oni świadomie rozluźnić mięśni piersiowych, jak bardzo by się nie starali tego zrobić. Tę motoryczną niemożność czuje się najwyraźniej, kiedy prosi się pacjenta, by wykonał mięśniami piersiowymi „przeciwnacisk” przeciw dłoni terapeuty (robimy to podczas terapeutycznych pandykulacji, patrz: rozdział 6). Wtedy najpierw przez długi czas czynią oni różne próby, napinając wszystkie inne możliwe mięśnie. Nacisk, jaki w końcu wykonują mięśniami piersiowymi, jest zrazu słaby, chwiejny i nieprecyzyjny. Zdumiewa to zwłaszcza wytrenowanych pacjentów. Często mają oni wrażenie, że są głupi, bo nie potrafią właściwie wykonać tak prostego ćwiczenia. Bynajmniej tak nie jest. Amnezja sensomotoryczna jest przy odpowiednim postępowaniu leczniczym całkowicie odwracalna i to często nawet w ciągu paru minut.

Zesztywnienie, a nie słabość jest źródłem wielu bolączek

Kiedy pacjenci słyszą, że ich problemy mają coś wspólnego z mięśniami, niektórzy reagują poczuciem winy. Sądzą, że za mało się wysilali, dlatego ich mięśnie są za słabe. Dziś na każdym kroku zachwala się programy wzmacniania i utwardzania muskulatury. Inni pacjenci z dumą prezentują wyćwiczone, twarde mięśnie: brzuch, którego nie sposób wcisnąć, pośladki o konsystencji ebonitu, pasma mięśniowe jak postronki na plecach, twarde uda. Nawet nie przeczuwają, że właśnie to wszystko jest przyczyną ich dolegliwości. Popełniają tragiczny błąd, myląc twardość z siłą. Jedno z drugim nie ma nic wspólnego.

Twardy i silny to dwie różne rzeczy

Zdrowy mięsień jest twardy w dotyku, kiedy akurat wykonuje pracę, na przykład podczas dźwigania czegoś ciężkiego. Potem powinien – niezależnie od tego, jak bardzo jest silny – znów się odprężyć i zmięknąć. Naturalnie mięśnie stają się tym grubsze i silniejsze, im częściej i mocniej używamy ich podczas ciężkiej pracy. Ale nawet jeśli masz mięśnie niczym Arnold Schwarzenegger w swoich najlepszych czasach, w stanie spoczynku powinny one być miękkie. W przeciwnym razie są nadmiernie napięte, a wówczas nawet silne plecy mogą boleć.

Zdarzyło mi się już dotykać mięśni setek ludzi i poruszać nimi. Nigdy jeszcze – naprawdę nigdy – nie można było przypisać ich dolegliwości zbytniej słabości muskulatury. Wprawdzie często znajdowałam u pacjentów mięśnie słabe i wiotkie, ale nie było to nigdy przyczyną ich bolączek.

Weźmy na przykład K., pacjenta z bólami kolana. Ma on lewą nogę cienką, a prawą grubą. Kiedy staje lewą nogą na jednej wadze, a prawą na drugiej, prawa pokazuje 35 kilo więcej niż lewa. Bez wag ciężar ciała opiera on prawie w całości na prawej nodze, podczas stania i chodzenia jest przechylony na prawo. Na skutek ciągłego obciążenia prawa noga stała się wyraźnie bardziej muskularna, za to mięśnie lewej są raczej zwiotczałe.

Większość czytelników pomyśli teraz, że to lewa noga jest chora, więc trzeba jej przywrócić sprawność dzięki ćwiczeniom siłowym. Ale K. przez rok ćwiczył lewą nogę na siłowni: daremnie. A teraz zgłasza się z powodu bólów w prawym kolanie! Jak należy to rozumieć? Kiedy dotyka się mięśni jego prawej nogi, nawet podczas leżenia robią wrażenie twardych jak beton. Także muskulatura z boku prawego biodra jest stale twarda, podobnie jak z prawej strony talii. Innymi słowy K. na co dzień utrzymuje w stanie napięcia prawą nogę i prawą połowę ciała. Gdy przyjrzeć mu się dokładniej, można to zobaczyć: jego prawe kolano jest podczas stania ciągle wyprostowane, z tego powodu prawa strona miednicy znajduje się wyżej niż lewa. Jak słyszymy, jest on architektem i pracuje przeważnie na stojąco, bo uważa, że tak jest zdrowiej. Nawet jeśli przez godzinę w tygodniu ćwiczy lewą nogę, to nie gra to prawie żadnej roli w porównaniu z całodziennym obciążeniem prawej. Trening nie zmienił jego szkodliwego codziennego nawyku, cały czas utrzymuje on ciężar ciała na prawej nodze.

Naśladuj K.: stojąc, połóż prawą dłoń na prawym udzie i przenieś ciężar ciała na prawą nogę, przesuwając tułów w prawo. Poczuj, jak prawe kolano prostuje się, a mięśnie pod twoją dłonią twardnieją. W lustrze możesz zobaczyć, jak miednica z prawej strony przesuwa się ku górze, a z lewej ku dołowi. Kiedy położysz sobie czubki palców obu dłoni na kręgosłupie i powtórzysz akcję przenoszenia ciężaru ciała, wyczujesz, jak przy tym przesuwają się także kręgi. Kiedy zaczniesz przechadzać się w tej pozycji, być może poczujesz i zobaczysz, że cały twój tułów jest bardziej skrzywiony i usztywniony niż dotąd. Gdyby miało tak pozostać na stałe, miałbyś nierówno ustawioną miednicę i skoliozę (boczne skrzywienie kręgosłupa), co byłyby też widoczne na zdjęciu rentgenowskim. Twoja prawa noga stałaby się wyraźnie grubsza niż lewa.

Podstawowy błąd, który w przypadku K. należało naprawić, nie wiązał się z żadną nogą, ale z jego nieprawidłową postawą. Kluczową rolę odgrywało tu skrócenie i usztywnienie muskulatury prawej strony talii. Kiedy dzięki postępowaniu leczniczemu wszystkie te mięśnie stały się znów dłuższe i odzyskały dawną ruchomość, górna część tułowia przesunęła się na środek, a ciężar ciała podzielił się dzięki temu równo na obie strony. W następstwie po jakimś czasie jego nogi bez dalszego treningu stały się ponownie jednakowo grube i silne.

Aby więc uleczyć dolegliwości, wcale nie trzeba wzmacniać mięśni. Potrzebują one ruchu. Jeśli (!) trening siłowy w ogóle pomaga, to dlatego, że człowiek się przy tym rusza. Ludziom z dolegliwościami brakuje ruchu. Nie chcę przez to powiedzieć, że mają oni opanować szpagat i inne figury gimnastyczne, ale że w codziennym życiu powinni się możliwie wielostronnie poruszać, nie usztywniając się w żadnym miejscu.

Nadmiernie napięci antagoniści utrudniają ruch

Nauczyłam się na podstawie rodzaju ograniczenia zakresu ruchu wnioskować o miejscu nadmiernego napięcia mięśni. Wcześniej, podobnie jak większość ludzi, nie wiedziałam, że ruch wymaga nie tylko napięcia mięśni, ale też ich odprężenia.

Jak ruch dochodzi do skutku

Ruch zachodzi dzięki zmianom napięcia mięśni. Mięśnie poruszają naszymi kośćmi w stawach, przy czym co najmniej jeden mięsień – działający, czyli agonista – skraca się, a co najmniej jeden inny – przeciwdziałający, czyli antagonista – odpręża się i wydłuża. Następnie zamieniają się rolami. Na przykład: kiedy mięsień dwugłowy (biceps) z przodu ramienia napina się i skraca, ręka zgina się w łokciu. Ale dzieje się tak tylko wtedy, kiedy jednocześnie jego antagonista mięsień trójgłowy (triceps) wydłuża się. Kiedy następnie ramię się prostuje, triceps staje się agonistą, który napina się i skraca, a biceps antagonistą – odpręża się i wydłuża. Bez poddania się mięśni antagonistycznych niemożliwy jest żaden ruch. Podczas normalnego ruchu występuje na przemian napięcie i rozluźnienie, a mięśnie na przemian przyjmują rolę agonistów i antagonistów.

Już z powodu koncepcji wzmacniania mięśni większość ludzi myśli wyłącznie o skurczu agonistów. Problem stanowią jednak prawie zawsze nieustępujące mięśnie antagonistyczne. Jeśli pozostają one napięte i skrócone, utrudniają ruch i w końcu zaczynają wywoływać dolegliwości. Kiedy nie mogłam już wyprostować ręki, nie wynikało to z tego, że mój triceps był za słaby, ale (między innymi) z tego, że biceps był nadmiernie napięty i nie ustępował.

Wszystkie czynnościowe ograniczenia zakresu ruchu odbywają na tej samej zasadzie. Jeśli ktoś nie może pochylić się do przodu, to dlatego, że jego nadmiernie napięte, skrócone mięśnie grzbietu nie są dość długie. Jeśli zaś nie może odwieść ręki z boku tułowia, to nadmiernie napięte są mięśnie przywodzące rękę do ciała. Jeśli ktoś nie może całkowicie zgiąć kolana, to skrócone i nadmiernie napięte są mięśnie prostowniki stawu kolanowego. Jeśli zaś nie może do końca wyprostować nogi, to trwale skrócone są mięśnie zginacze lub okrywająca je tkanka łączna.

Naśladowanie to najlepsza diagnostyka

Aby wszystko jeszcze lepiej zrozumieć, zaczęłam naśladować moich pacjentów. Kiedy na początku nie czują oni, które mięśnie utrzymują w stanie stałego usztywnienia, mogę to zrobić za nich. Mogę podciągnąć krtań, trzymać barki wysunięte do przodu albo przenieść ciężar ciała na jedną nogę i poczuć, które mięśnie muszę przy tym utrzymywać w stanie napięcia.

W młodości grywałam w teatrze amatorskim. W związku z tym wczuwałam się często w sytuację innych ludzi, naśladując ich ruchy i postawę. Niestety podczas moich studiów i późniejszego kształcenia psychoanalitycznego nikt nie chciał dowiedzieć się niczego o tej genialnej metodzie. Uczono się tylko z książek, wszystko inne uchodziło za subiektywne i nienaukowe. Dzisiaj znów jestem w swoim żywiole: naśladuję każdą wadę postawy moich pacjentów – w sposób niepohamowanie subiektywny! Dowiaduję się przy tym, co moi pacjenci bezwiednie robią. Mogę ich zrozumieć niejako od wewnątrz. Na przykład naśladując, studiuję szczególny sposób kuśtykania. Co dokładnie robi chory, kiedy kuleje? Które mięśnie muszę utrzymywać w napięciu, by wyglądało to tak samo? Jak to wpływa na moje pozostałe ruchy? Gdzie w ogóle odczuwam napięcie? Jak się przy tym czuję?

Naśladowanie to trochę inna forma diagnostyki. Nie powinno się go lekceważyć. W przypadku żywego człowieka jest to zwykle bardziej adekwatne aniżeli zdjęcie rentgenowskie.

Można też użyć tej metody, aby generalnie dowiedzieć się czegoś o czynności określonych mięśni. Kiedy na przykład zaczęłam zajmować się nadmiernymi napięciami dna miednicy, sama częściej chodziłam z napiętym dnem miednicy i obserwowałam, jakie są tego następstwa. Stwierdziłam ze zdumieniem, że gorzej mi się wtedy uprawia jogging i gorzej oddycha, jestem też mniej przedsiębiorcza. A więc mięśnie dna miednicy uczestniczą w ruchach oddechowych i w chodzeniu!

Sam tego spróbuj: pochodź trochę na zmianę z napiętym i rozluźnionym dnem miednicy (jeśli nie wiesz dokładnie, co to właściwie jest, przeczytaj rozdział 10). Czy czujesz, jak na skutek napięcia dna miednicy usztywniasz jednocześnie podbrzusze i nie możesz już tak dobrze oddychać? A twoje kroki stają się krótsze?

Takich rzeczy można się dowiedzieć tylko dzięki samodzielnym próbom. W kwestii naśladownictwa nauka stopniowo mnie dogania. W 1995 roku Rizzolatti i współpracownicy dokonali odkrycia, że określone neurony w mózgu małpy są aktywne nie tylko podczas jej własnych ruchów, ale również gdy obserwuje ona, jak te same ruchy wykonują inne małpy, a nawet ludzie. Określone komórki w mózgu małpy „odpalają” więc nie tylko wtedy, gdy ona sama sięga po banana, lecz także wtedy, gdy przygląda się, jak robi to człowiek. Komórki te nazwano neuronami lustrzanymi. Odkrycie to zostało później potwierdzone przez wielu naukowców i to także u ludzi. Więcej informacji o tym znajdziesz w pracach Rizzolatti i Sinigaglia (2008) oraz Bauer (2005). Neurony lustrzane uznano za materialne podłoże dla empatii, czyli zdolności wczuwania się w uczucia i motywacje innych ludzi oraz rozumienia ich działań.

„Odpalenie” neuronów ruchowych w mózgu może też odpowiadać za to, że znacznie łatwiej nauczyć kogoś ruchów dzięki demonstracji niż za pomocą ustnego lub pisemnego opisu.