Rolf Dobielli

Sztuka jasnego myślenia

Warszawa 2014 MT Biznes

Tytuł oryginału: DIE KUNST DES KLAREN DENKENS 52 Denkfehler, die Sie besser anderen überlassen

Przekład: Agnieszka Dąbek-Malczyk

Redakcja: Anna Żółcińska

Korekta: Lilianna Mieszczańska

Projekt okładki: studio KARANDASZ

Skład: Camélia Dizajn

Copyright © 2011 Carl Hanser Verlag München

All rights reserved.

Copyright © 2014 for the Polish edition by MT Biznes Ltd.

All rights reserved. This Licensed Work published under license

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci zabronione. Wykonywanie kopii metodą elektroniczną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym, optycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Niniejsza publikacja została elektronicznie zabezpieczona przed nieautoryzowanym kopiowaniem, dystrybucją i użytkowaniem. Usuwanie, omijanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Warszawa 2014

MT Biznes sp. z o.o.

ul. Oksywska 32, 01-694 Warszawa

tel./faks (22) 632 64 20

www.mtbiznes.pl

sekretariat@mtbiznes.pl

ISBN (format e-pub) 978-83-7746-619-3

ISBN (format mobi) 978-83-7746-997-2

Konwersja do formatów mobilnych: Adam Łakomy a.lakomy@prasosfera.pl

Spis treści

WSTĘP

BŁĄD PRZEŻYWALNOŚCI. Dlaczego warto odwiedzać cmentarze

ZŁUDZENIE SYLWETKI PŁYWAKA. Czy Harvard jest dobrym, czy złym uniwersytetem? Nie wiemy tego

EFEKT NADMIERNEJ PEWNOŚCI SIEBIE. Dlaczego systematycznie przeceniamy własną wiedzę i umiejętności

SPOŁECZNY DOWÓD SŁUSZNOŚCI. Nawet kiedy miliony ludzi twierdzą głupotę, nie staje się ona dzięki temu prawdą

EFEKT UTOPIONYCH KOSZTÓW. Dlaczego lepiej zignorować przeszłość

REGUŁA WZAJEMNOŚCI. Lepiej nie pozwalaj nikomu postawić sobie drinka

EFEKT POTWIERDZENIA (CZĘŚĆ 1). Bądź czujny, kiedy słyszysz o „szczególnym przypadku”

EFEKT POTWIERDZENIA (CZĘŚĆ 2). Murder your darlings

EFEKT AUTORYTETU. Dlaczego lepiej nie szanować autorytetów

EFEKT KONTRASTU. Lepiej zostaw w domu swoje przyjaciółki-modelki

BŁĄD DOSTĘPNOŚCI. Dlaczego wolisz skorzystać z niewłaściwej mapy niż z żadnej

PUŁAPKA „BĘDZIE GORZEJ, ZANIM SIĘ POLEPSZY”. Włącz lampkę ostrzegawczą, kiedy słyszysz o „bolesnej drodze”

BŁĄD TWORZENIA OPOWIEŚCI. Dlaczego nawet prawdziwe historie kłamią

EFEKT WIEDZY PO FAKCIE. Dlaczego warto pisać dzienniki

WIEDZA SZOFERA. Dlaczego nie należy traktować poważnie prezenterów wiadomości

ZŁUDZENIE KONTROLI. Masz mniej pod kontrolą, niż sądzisz

MOTYWACJA PRZEZ ZACHĘTĘ. Nigdy nie płać prawnikowi stawki godzinowej

REGRESJA DO ŚREDNIEJ. Wątpliwe osiągnięcie lekarzy, doradców, coachów i psychoterapeutów

TRAGEDIA WSPÓLNEGO PASTWISKA. Dlaczego rozsądni ludzie nie odwołują się do rozsądku

EFEKT WYNIKU. Nigdy nie oceniaj decyzji na podstawie rezultatu

PARADOKS WYBORU. Dlaczego więcej znaczy mniej

BŁĄD „LUBIĘ CIĘ”. Działasz nierozsądnie, bo chcesz być lubiany

EFEKT POSIADANIA. Nie przywiązuj się do rzeczy

CUD. Konieczność nieprawdopodobnych wydarzeń

SYNDROM GRUPOWEGO MYŚLENIA. Dlaczego zgoda bywa niebezpieczna

IGNOROWANIE PRAWDOPODOBIEŃSTWA. Dlaczego kumulacje są coraz wyższe

EFEKT ZEROWEGO RYZYKA. Dlaczego płacisz zbyt wiele za zerowe ryzyko

ZASADA NIEDOBORU. Dlaczego smakują nam te ciastka, których jest mało

ZANIEDBYWANIE MIARODAJNOŚCI. Jeśli usłyszysz w Wyoming tętent kopyt i zobaczysz biało-czarne paski…

ZŁUDZENIE GRACZA. Dlaczego nie ma równoważącej siły losu

EFEKT ZAKOTWICZENIA. Jak koło fortuny zawraca nam w głowie

ROZUMOWANIE INDUKCYJNE. Jak pozbawić kogoś milionów

NIECHĘĆ DO STRATY. Dlaczego bardziej zwracamy uwagę na złe twarze niż na przyjemne

PRÓŻNIACTWO SPOŁECZNE. Dlaczego zespoły są leniwe

WZROST WYKŁADNICZY. Dlaczego złożony papier przerasta nasze myślenie

KLĄTWA ZWYCIĘZCY. Ile zapłacisz za jedno euro?

PODSTAWOWY BŁĄD ATRYBUCJI. Nigdy nie pytaj autora, czy jego powieść jest autobiograficzna

BŁĄD PRZYCZYNOWOŚCI. Dlaczego nie powinieneś wierzyć w bociana

EFEKT HALO. Dlaczego pięknym ludziom łatwiej jest zrobić karierę

ALTERNATYWNE ŚCIEŻKI. Gratulacje! Wygrałeś w rosyjską ruletkę

BŁĄD PROGNOZOWANIA. Jak szklana kula zniekształca twoje spojrzenie

BŁĄD KONIUNKCJI. Dlaczego przekonujące historie potrafią uwieść

FRAMING. C’est le ton qui fait la musique

ZŁUDZENIE DZIAŁANIA. Dlaczego czekanie i bezczynność są taką męką

EFEKT POMINIĘCIA. Dlaczego jesteś albo rozwiązaniem – albo problemem

TENDENCJA SAMOOBRONNA. Dlaczego nigdy ty sam nie jesteś winny

ADAPTACJA HEDONISTYCZNA. Dlaczego należy wybierać najkrótszą drogę do pracy

BŁĄD AUTOSELEKCJI. Nie bądź zdziwiony, że istniejesz

BŁĄD ASOCJACJI. Dlaczego doświadczenie czasami ogłupia

SZCZĘŚCIE NOWICJUSZA. Bądź ostrożny, jeśli na początku wszystko dobrze się toczy

DYSONANS POZNAWCZY. Jak małymi kłamstwami poprawiasz sobie samopoczucie

HIPERBOLICZNE OBNIŻENIE WARTOŚCI. Chwytaj dzień – ale tylko w niedzielę, proszę

POSŁOWIE

ZAŁĄCZNIK

Podziękowania

Literatura

Opinie o książce

Do polskiego wydania

WSTĘP

Wszystko zaczęło się pewnego wieczoru jesienią 2004 roku. Pojechałem do Monachium na zaproszenie wydawcy Huberta Burdy, żeby wziąć udział w tak zwanej luźnej wymianie poglądów między intelektualistami. Nigdy wcześniej nie postrzegałem siebie jako „intelektualisty” (studiowałem ekonomikę przedsiębiorstw i zostałem przedsiębiorcą – a więc przeciwieństwem intelektualisty), ale wydałem dwie powieści i to najwyraźniej wystarczyło.

Przy stole siedział Nassim Nicholas Taleb, wtedy jeszcze tajemniczy trader z Wall Street z inklinacją do filozofii. Zostałem mu przedstawiony jako znawca angielskiego i szkockiego oświecenia – szczególnie Davida Hume’a[1]. Najwyraźniej zostałem z kimś pomylony. Nic nie powiedziałem, uśmiechnąłem się trochę niepewnie do towarzystwa wokoło i pozwoliłem, aby powstała w ten sposób pauza zadziałała jako dowód mojej ponadprzeciętnej znajomości filozofii. Taleb natychmiast przyciągnął do siebie wolne krzesło i poklepując siedzenie, wskazał, żebym zajął miejsce. Na szczęście rozmowa po kilku zdaniach przeszła od Hume’a do Wall Street, więc mogłem przynajmniej za nią nadążać. Byliśmy rozbawieni błędami, jakie stale powtarzali różni dyrektorzy, nie wyłączając nas samych. Rozmawialiśmy o tym, że różne nieprawdopodobne wydarzenia z perspektywy czasu wydają się o wiele bardziej prawdopodobne. Śmialiśmy się, że przy kursach poniżej ceny nabycia inwestorzy wprost nie mogą się rozstać ze swoimi akcjami.

W rezultacie Taleb przesłał mi maszynopis, który skomentowałem i częściowo skrytykowałem i który później stał się światowym bestsellerem zatytułowanym The Black Swan[2]. Ta książka wywindowała Taleba do ligi światowych gwiazd intelektu. Z rosnącym głodem wiedzy zacząłem pochłaniać literaturę na temat uprzedzeń i heurystyki. Równocześnie zintensyfikowałem kontakty z wieloma osobami, które można by nazwać amerykańską inteligencją ze Wschodniego Wybrzeża. Po latach uświadomiłem sobie, że równolegle z wykonywaniem pracy pisarza i przedsiębiorcy ukończyłem istne studium psychologii społecznej i kognitywnej.

Używane tutaj przeze mnie pojęcie „błędy poznawcze” dotyczy systematycznych odstępstw od racjonalności, od optymalnego, logicznego, rozsądnego myślenia i zachowania. Słowo „systematyczny” jest istotne, ponieważ często błądzimy wciąż w tym samym kierunku. Na przykład dużo częściej przeceniamy naszą wiedzę, niż jej nie doceniamy. Albo strach przed utratą czegoś: jest naszą siłą napędową dużo częściej niż perspektywa zyskania czegoś. Matematyk powiedziałby o asymetrycznym podziale naszych błędów w myśleniu. Na szczęście, bo dzięki asymetrii można je czasami przewidzieć.

Aby nie przepuścić lekkomyślnie majątku, jaki zgromadziłem dzięki działalności pisarskiej i biznesowej, zacząłem tworzyć listę systematycznie popełnianych błędów, uzupełniając ją notatkami i osobistymi anegdotami – bez zamiaru opublikowania ich kiedykolwiek. Robiłem to wyłącznie dla samego siebie. Szybko zauważyłem, że lista ta przydaje mi się nie tylko przy podejmowaniu decyzji dotyczących inwestowania pieniędzy, ale również w życiu zawodowym i prywatnym. Wiedza na temat błędów poznawczych sprawiała, że byłem spokojniejszy i rozsądniejszy: w porę rozpoznawałem pułapki we własnym myśleniu i mogłem się z nimi rozprawić, zanim spowodowały duże szkody. I po raz pierwszy dostrzegałem, jak inni postępowali nierozsądnie, i mogłem wyjść im naprzeciw uzbrojony – a być może nawet odnieść z tego pewną korzyść. Ale najważniejsze było to, że duch irracjonalności został zdemaskowany – miałem pod ręką kategorie, pojęcia i wyjaśnienia, aby go odstraszyć. Od czasów Benjamina Franklina grzmoty i błyskawice nie pojawiają się rzadziej ani nie są słabsze czy cichsze, a mimo to napędzają mniej strachu – i to samo dotyczy mnie, jeśli chodzi o własny nierozsądek.

Wkrótce przyjaciele, którym o tym opowiadałem, zaczęli interesować się moim małym kompendium. To zainteresowanie doprowadziło do cotygodniowej kolumny na łamach „Frankfurter Allgemeine Zeitung”[3] i „Schweizer SonntagsZeitung”[4], do niezliczonych wykładów (przeważnie dla lekarzy, inwestorów, rad nadzorczych i kadr zarządzających) i w końcu do niniejszej książki. Voilà. Teraz ty trzymasz ją w rękach – może nie na szczęście, ale przynajmniej na zabezpieczenie przed wszystkimi wielkimi, osobiście zawinionymi nieszczęściami.  

Rolf Dobelli, 2011

BŁĄD PRZEŻYWALNOŚCI[5]

Dlaczego warto odwiedzać cmentarze

Reto wszędzie, gdzie tylko popatrzy, zauważa gwiazdy rocka. Są w telewizji, na okładkach kolorowych magazynów, na koncertach i na fanpage’ach w Internecie. Nie da się nie słuchać ich piosenek – są w centrach handlowych, na playlistach, na siłowni. Gwiazdy rocka po prostu są. I jest ich wiele. I odnoszą sukces. Zainspirowany karierą niezliczonych bohaterów gitary, Reto też zakłada zespół. Czy kiedykolwiek mu się powiedzie? Prawdopodobieństwo wynosi tyle powyżej zera, ile grubość włosa. Jak wielu innych, on też raczej wyląduje na cmentarzu muzyków, którym się nie powiodło. To miejsce pochówku liczy dziesięć tysięcy razy więcej muzyków, niż mogłaby pomieścić scena show-biznesu, ale żaden dziennikarz nie interesuje się nieudacznikami – z wyjątkiem gwiazd, które się stoczyły. To powoduje, że cmentarz jest niewidzialny dla tych, którzy stoją na zewnątrz.

Błąd przeżywalności polega na tym, że ponieważ w życiu codziennym osiągnięcia są bardziej widoczne niż niepowodzenia, to systematycznie przeceniasz szanse na odniesienie sukcesu. Jako osoba stojąca na zewnątrz (tak jak Reto) ulegasz złudzeniu. Nie dostrzegasz, jak znikome jest prawdopodobieństwo zwycięstwa. Za każdym pisarzem, który odniósł sukces, kryje się stu innych, których książki się nie sprzedają. A za każdym z nich jest znowu stu takich, którym nie udało się znaleźć wydawcy. A za każdym z nich znowu stu, tych z rozpoczętym rękopisem w szufladzie. My słyszymy jedynie o tych, którym się udało, i nie dostrzegamy, że odniesienie sukcesu przez pisarza jest bardzo mało prawdopodobne. To samo dotyczy fotografów, biznesmenów, artystów, sportowców, architektów, laureatów Nagrody Nobla, prezenterów telewizyjnych i królowych piękności. Dostarczanie informacji o cmentarzu nieudaczników nie leży w interesie mediów. Zresztą nie takie jest ich zadanie. To oznacza, że ty sam musisz wykonać pewną pracę umysłową, jeżeli chcesz uniknąć błędu przeżywalności.

Błąd przeżywalności dopadnie cię chociażby przy temacie pieniędzy: jakiś znajomy zakłada start-up. Ty też znalazłeś się w kręgu potencjalnych inwestorów. Wyczuwasz szansę: to może być kolejny Microsoft. Być może szczęście ci dopisze. Ale jak wygląda rzeczywistość? Najbardziej prawdopodobny scenariusz jest taki, że firma w ogóle nie ruszy z miejsca. Kolejne pod względem prawdopodobieństwa jest bankructwo firmy po trzech latach. Spośród firm, które przetrwały pierwsze trzy lata, większość kurczy się do mikro- i miniprzedsiębiorstw, zatrudniających poniżej dziesięciu osób. Wniosek: dałeś się zaślepić faktem, że w mediach są obecne te firmy, które odnoszą sukces. Czy to znaczy, że nie należy podejmować żadnego ryzyka? Nie. Ale rób to ze świadomością, że diabełek błędu przeżywalności niczym kryształ zniekształca prawdopodobieństwo.

Weźmy taki indeks Dow Jones. Składa się wyłącznie z tych, którym udało się przetrwać (ang. survivors). W ani jednym indeksie akcji nie pojawiają się firmy, które upadły i które się nie rozwijają – czyli większość. Indeks giełdowy nie jest reprezentatywny dla krajowej gospodarki. Tak jak prasa nie informuje w reprezentatywny sposób o całej populacji muzyków. Powinieneś być sceptyczny wobec niezliczonego mnóstwa książek i trenerów, którzy odnoszą sukces: nieudacznicy nie piszą książek i nie prowadzą wykładów na temat własnego nieudacznictwa.

Błąd przeżywalności staje się delikatną sprawą w momencie, kiedy ty sam dołączasz do tych, którzy „przetrwali”. Nawet jeśli twój sukces wynika z czystego przypadku, będziesz odkrywać podobieństwa z innymi, którym też się powiodło, i tłumaczyć je „współczynnikami sukcesu”. Gdybyś odwiedził cmentarz nieudaczników (osób, firm itp.), stwierdziłbyś, że te domniemane „współczynniki sukcesu” dotyczyły także ich.

Kiedy wystarczająco wielu naukowców bada jakieś zjawisko, to przez zwykły przypadek kilka takich badań przyniesie wyniki istotne statystycznie – na przykład odnośnie do związku pomiędzy spożywaniem czerwonego wina i długowiecznością. W ten sposób te (błędne) opracowania natychmiast zyskują szeroki rozgłos. Błąd przeżywalności.

Ale dość filozofii. Błąd przeżywalności oznacza, że systematycznie przeceniasz prawdopodobieństwo sukcesu. Aby temu zapobiec, odwiedzaj możliwie często miejsca pochówku niegdyś dobrze zapowiadających się projektów, inwestycji i karier. Smutny, ale zdrowy spacer.

[1] David Hume (1711–1776) – szkocki filozof, pisarz i historyk. Ceniony m.in. za przemyślenia dotyczące metodologii nauk empirycznych i rozróżnienie sądów o faktach i wartościach. (Wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

[2] Po pol. czarny łabędź. Książka ukazała się w 2007 r. Taleb mianem „czarnego łabędzia” określa nieprzewidywalne wydarzenia o olbrzymich konsekwencjach, które po fakcie wydają się nieuniknione i wytłumaczalne.

[3] Konserwatywny dziennik, ukazuje się we Frankfurcie nad Menem od 1949 r.

[4] Szwajcarski tygodnik, wydawany od 1987 r.

[5] Autor używa ang. terminu survivorship bias.