Tytuł oryginału: The Hidden Lives of Owls

Przekład: Michał Radziszewski

Projekt okładki: &visual/www.andvisual.pl

Redaktor prowadzący: Bożena Zasieczna

Redakcja techniczna: Sylwia Rogowska-Kusz

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

Korekta: Bogusława Jędrasik (correct)

Źródła ilustracji wykorzystanych na okładce i wyklejkach:

Ornithological miscellany V. 1, London: Trübner and Co., Bernard Quaritch, R.H. Porter, 1876–1878;

Curtis’s botanical magazine, London; New York [etc.]: Academic Press [etc.];

Histoire naturelle des oiseaux d’Afrique. A Paris: Chez J.J. Fuchs, libraire..., 7, 1799–1808.

Copyright © 2016 by Leigh Calvez

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 2018

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część niniejszej publikacji nie może być reprodukowana, przechowywana jako źródło danych i przekazywana w jakiejkolwiek formie zapisu bez pisemnej zgody posiadacza praw.

ISBN 978-83-287-0860-0

MUZA SA

Wydanie I

Warszawa 2018

FRAGMENT

Dla mamy i taty

Porównanie sów
pod względem wielkości

a. Puszczyk mszarny:
długość 57–67 cm; rozpiętość skrzydeł 137–153 cm

b. Sowa śnieżna:
długość 52–71 cm; rozpiętość skrzydeł 126–145 cm

c. Puchacz wirginijski:
długość 46–63 cm; rozpiętość skrzydeł 101–145 cm

d. Puszczyk kreskowany:
długość 43–50 cm; rozpiętość skrzydeł 99–110 cm

e. Puszczyk plamisty:
długość 47–48 cm; rozpiętość skrzydeł 101 cm

f. Uszatka (zwyczajna):
długość 35–40 cm; rozpiętość skrzydeł 90–100 cm

g. Uszatka błotna:
długość 34–43 cm; rozpiętość skrzydeł 85–103 cm

h. Pójdźka ziemna:
długość 19–25 cm; rozpiętość skrzydeł 55 cm

i. Włochatka mała:
długość 18–21 cm; rozpiętość skrzydeł 42–48 cm

j. Sóweczka dwuplamista:
długość 16–18 cm; rozpiętość skrzydeł 38 cm

k. Sosnolub:
długość 15–17 cm; rozpiętość skrzydeł 41 cm

Wstęp

Wychodzisz z lasu w niknącym świetle zapadającego wieczoru. Zaskakuje cię nagły ruch, gdy obok bezszelestnie przelatuje duży ptak. Serce wali ci w piersi, nie ze strachu, lecz z emocji, że widzisz dziką sowę. Idziesz, stąpając ostrożnie, mając nadzieję ujrzeć mądrego ptaka tuż przed sobą na gałęzi wystającej nad ścieżkę. Ku twojemu zaskoczeniu sowa siedzi spokojnie, cicho, patrząc z zaciekawieniem. Najpierw zauważasz jej okrągłą twarz i zakrzywiony, sowi dziób, skrzydła złożone wzdłuż tułowia i długie czarne szpony obejmujące gałąź, na której siedzi. Patrzy na ciebie z góry wielkimi żółtymi oczami. Czując się trochę nieswojo z powodu jej głębokiego, przenikliwego spojrzenia, zastanawiasz się, co wie. Siadasz na kamieniu pokrytym zielonym mchem i igłami z rosnącej obok jodły, żeby patrzeć i czekać, jakby na lekcję. Tak zaczyna się fascynacja sowami.

„Nasze związki z sowami sięgają tysięcy lat wstecz”, powiedział mi David H. Johnson, dyrektor Global Owl Project (GLOW). Przez dwanaście lat studiował temat sów w mitach i kulturach na całym świecie i dokonał wielu ciekawych odkryć.

W północno-środkowej Australii znajduje się jedyne w swoim rodzaju skalne wypiętrzenie wychodzące w kierunku interioru. Tamtejsze plemię Wardaman wierzy, że jego stwórca, sowa Gordol, jest także pierwszym stwórcą świata. W południowo-zachodniej Australii plemię Nyungar strzeże skały o wyglądzie stojącej sowy, Boyay Gogomat, świętego i potężnego stwórcy, uzdrowiciela i niszczyciela. W Europie ludy zbieracko-łowieckie epoki kamienia wyryły uszatkę zwyczajną w jaskini Chauveta, w której znajdują się drugie na liście najstarszych malowidła naskalne we Francji, liczące około 32400 lat. Długi związek sowy z grecką boginią mądrości Ateną dał początek naukowej nazwie pójdźki ziemnej, Athene cunicularia. Lud Ajnów z północno-wschodniej Japonii przez stulecia czcił puchacza japońskiego, najcięższą sowę na świecie, ważącą aż cztery i pół kilograma, jako „Cesarza Nocy” lub jako „boga, który chroni wieś”. Majowie nosili amulety z sowami – ptaki umieszczane były do góry nogami, tak aby opiekuńczy sowi duch mógł patrzeć na osobę, którą ochraniał. W Kazachstanie istnieje pasmo górskie, dokąd udają się tylko szamanki, aby połączyć się z duchem sowy. Skandynawscy Lapończycy wierzą, że sowy są zwiastunem szczęścia. Nawahowie, będący rdzennymi Amerykanami, wierzą, że sowa i kojot są odpowiedzialne za utrzymanie równowagi pomiędzy dniem i nocą.

Wierzenia, opinie i przesądy na temat sów znacznie się różnią w zależności od kręgu kulturowego – jeszcze do dziś. W Republice Południowej Afryki sowy są kojarzone z czarną magią i pechem; nazwanie tam kogoś „sową” stanowi największą zniewagę. W jamajskiej tradycji ludowej sowa przelatująca obok domu jest zwiastunem śmierci. W Mongolii za to sowy są uważane za potężne duchy, które z dala trzymają nieszczęścia; pióra sów przywiązuje się dla ochrony do dziecięcych łóżeczek, a na popularnym festiwalu sowy, odbywającym się co roku, kobiety w sowich pióropuszach tańczą, by osiągnąć witalność, dobrobyt i bogactwo. W Turcji kelnerka powiedziała Davidowi Johnsonowi, że jeśli sowa zahuczy dwa razy w pobliżu ciężarnej kobiety, to ta urodzi chłopca, a jeśli trzy razy, to dziewczynkę, dodając, że „przecież wszyscy to wiedzą”. A kiedy David zabrał grupę czternasto- i piętnastoletnich członków plemienia Umatilla, aby zobaczyli pójdźki ziemne, które badał na składowisku broni chemicznej Umatilla Chemical Depot w północno-wschodnim Oregonie, na początku dzieci nawet nie spojrzały na ptaki. U wielu plemion amerykańskich Indian tylko plemienny szaman może mieć styczność z potężną sową. Niektórzy ludzie wierzą nawet, że istnieje jakiś związek pomiędzy sowami a istotami pozaziemskimi. Mike Clellang, pisarz i artysta, który pisze o sowach i mitologii, uważa, że istnieje synchroniczny związek pomiędzy obserwacjami sów i UFO. Co takiego w sowach czyni je dla nas tak tajemniczymi i fascynującymi?

Od ponad sześćdziesięciu siedmiu milionów lat sowy włóczą się po świecie, latając, polując i odchowując swoje potomstwo w ciemnościach. Jako jednostka taksonomiczna, rząd sów Strigiformes oddzielił się od gałęzi ewolucyjnej szponiastych i ewoluował nie tylko, by przetrwać, ale także by rozwijać się na naszej planecie niemal w każdym środowisku, od najdalszych regionów polarnych po wysoko położone prerie i od wnętrza puszcz po farmy i tereny związane z ludzką cywilizacją. Sowy dzielą się na dwie rodziny: Tytonidae, płomykówkowate, najstarsze gatunki sów o sercowatej szlarze, i Strigidae, puszczykowate, o okrągłej szlarze.

Aby zająć nocną niszę, ta charyzmatyczna megafauna ptasiego świata wykształciła kilka wyjątkowych cech wspólnych dla wszystkich sów, które pomagają wieść życie po zmroku. Te same cechy sprawiają, że sowy różnią się od innych ptaków i czynią je jednymi z najbardziej atrakcyjnych gatunków ptaków dla nas, ludzi.

W ciągu tysiącleci u sów wykształciły się cylindryczne oczy, które są nieruchome i skierowane do przodu, co spowodowało, że u tych ptaków rozwinęła się zdolność obracania głowy o 270 stopni. Sowie oczy mają więcej pręcików pozwalających na widzenie czarno-białe niż czopków umożliwiających widzenie kolorów, co sprawia, że sowy widzą w ciemności. Ich duże okrągłe żółte oczy, z ciemnymi źrenicami, wystarczająco szerokimi, aby wpuścić najmniejszą ilość światła w ciemności, są jedną z pierwszych cech, które u nich zauważamy. W świecie ludzkim duże oczy z szerokimi źrenicami stanowią pewną atrakcję zarówno u obserwującego, jak i obserwowanego. Badania pokazują, że źrenice u ludzi rozszerzają się w obecności kogoś, kto im się podoba. Oczy modelek reklamujących produkty są powiększane na zdjęciach, aby te produkty wydawały się bardziej atrakcyjne. Czyżby zatem Natura tak nas przygotowała biologicznie, dając sowom duże oczy, by sowy nas pociągały?

Twarz sowy to kolejna, dalece wyspecjalizowana cecha, która jest dla nas wyjątkowo urokliwa. Pióra na twarzy sowy układają się w miseczkę podobną do anteny satelitarnej, zdolną kierować dźwięk do sowich uszu, które są rozmieszczone po bokach głowy asymetrycznie, jedno wyżej od drugiego. To przystosowanie umożliwia sowom precyzyjną lokalizację ofiary w trzech wymiarach, pozwalając na szybki, sprawny atak. Pisklęta sów, które na uroczych filmach w Internecie często kiwają i kręcą głową, w rzeczywistości uczą się korzystać ze zmysłu słuchu. Ludzki mózg jest tak zaprogramowany, aby rozpoznawać twarze. Dopatrujemy się twarzy we wszystkim, począwszy od plamy oleju, po maskę samochodu. Być może w twarzy sowy rozpoznajemy nas samych?

Kolejna wspólna cecha sów, zygodaktyliczne szpony – dwa palce u nóg skierowane do przodu, jeden do tyłu i czwarty, który może ustawiać się w każdą stronę – umożliwiają silne chwytanie i ściskanie zdobyczy. Dzięki szponom przypominającym przeciwstawne kciuki sowy stały się sprawnymi, wytrzymałymi i skutecznymi zwierzętami – tymi cechami wzbudzają często podziw w nas, ludziach.

Ukradkowy, cichy lot, zawdzięczają sowy lotkom pierwszorzędowym, które wykształciły ząbkowane, podobne do grzebienia struktury wzdłuż zewnętrznego brzegu skrzydła i miękkiemu puszkowi wzdłuż ich górnej strony, aby rozbić głośne turbulencje powietrza. Bezszelestny lot sowy był badany zarówno przez przemysł lotniczy, jak i armię Stanów Zjednoczonych. Ta zdolność do bezszelestnego lotu jest przystosowaniem od dawna docenianym i podziwianym przez ludzi.

Wszystkie te specyficzne przystosowania powodują, że te ptaki niezwykle fascynują.

Sowy wkradły się w moje życie i nieoczekiwanie stały się mile widzianymi gośćmi. Zaczęłam zauważać je w niezwykłych miejscach. Pojawiały się wszędzie, począwszy od mojej strony na Facebooku, gdzie nigdy wcześniej nie zwróciłam uwagi na takiego ptaka, po przedmioty codziennego użytku, takie jak kubki, ręczniki kuchenne i świeczniki, a także w tekście, który pisałam o domu mojego sąsiada, zbudowanym w sposób przyjazny dla środowiska. Nauczyłam się zwracać uwagę na małe wskazówki podsuwane przez życie. Zdecydowałam się więc poznać bliżej te ptaki, o których wiedziałam bardzo niewiele. Zaczęłam uczęszczać niedaleko mojego domu na wykłady o sowach, prowadzone w Bainbridge Island Parks and Recreation Department [Departamencie Parków i Rekreacji Bainbridge Island] i dowiedziałam się o dwóch gatunkach, o których nigdy nie słyszałam: włochatce małej i sosnolubie. Rozmawiałam ze znanym ptasiarzem George’em Gerdtsem, i byłam zaskoczona, gdy dowiedziałam się, że w stanach Waszyngton i Oregon występują pójdźki ziemne. Zaczęłam czytać o sowach, zbierać informacje o ich cechach z opisów poszczególnych gatunków. Sprawy w moim przypadku zaszły jednak dużo dalej. Jako ciekawski przyrodnik i osoba pisząca o przyrodzie chciałam się dowiedzieć o sowach więcej, niż mogłam nauczyć się z drugiej ręki. Chciałam spotykać sowy w ich naturalnym środowisku, usłyszeć ich głosy i zobaczyć, jak żyją własnym, sowim życiem.

Przez ponad rok zagłębiałam się w studiowanie sów. Pracowałam z biologami, by móc obserwować i badać jedenaście z piętnastu gatunków sów występujących na Wybrzeżu Północno-Zachodnim, chodząc po lasach i polach zamieszkiwanych przez sowy i gromadząc, jako osoba wtajemniczona, wiedzę o biologii i zachowaniach sów. I obserwowałam ich zwyczaje, patrząc im w oczy, próbując poznać sowiego ducha. Co oznacza bycie sową? Co sowy wiedzą? Czego możemy się od nich nauczyć, skoro żyją na Ziemi od milionów lat? Oto opowieść o mojej podróży do sowiego świata.

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

MUZA SA

ul. Sienna 73

00-833 Warszawa

tel. +4822 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: +4822 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz