Tytuł oryginału: Como fuego en el hielo

Projekt okładki: Katarzyna Konior/bluemango.pl

Redaktor prowadzący: Aleksandra Janecka

Redakcja: Elżbieta Meissner, Agencja Wydawnicza SYNERGY

Konsultacja historyczna: dr Jan Sobiech

Redakcja techniczna: Anna Sawicka-Banaszkiewicz

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

Korekta: Maria Śleszyńska

Fotografia wykorzystana na okładce

© Lee Avison/Arcangel Images

© Luz Gabás, 2017. All rights reserved

© Ediciones Planeta Madrid, S.A., 2017

© for this edition by MUZA SA, Warszawa 2018

© for the Polish translation by Agnieszka Rurarz

ISBN 978-83-287-0973-7

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Wydanie I

Warszawa 2018

FRAGMENT

Dla wszystkich targanych wewnętrzną burzą i niepokojem.

Oraz dla Josego Española Fauquié, za dar miłości i spokoju.

Któż by zdołał tkwić sercem w samym środku piękna, gdy świat brutalnie wymierza ciosy? Im silniej uderza w nas nicość, ziejąca wokół niczym przepaść, im silniej atakują nas tysiące kwestii społecznych i ludzkie działania, prześladujące nas bezdusznie i ozięble, z tym większą namiętnością, uporem i mocą, musimy się im przeciwstawiać…

Friedrich Hölderlin, List do brata

2 listopada 1797

1

Sierpień 1843

– Jeszcze masz czas, żeby znaleźć jakieś pokojowe rozwiązanie…

Attua nie miał pojęcia, w jaki jeszcze sposób mógłby przekonać Matíasa, że to istne szaleństwo. Przez ostatnie minuty powtarzał mu to samo dziesiątki razy, starając się zyskać na czasie, licząc na to, że opary alkoholu się ulotnią i że przyjaciel podejdzie do sprawy, jak należy. Sam był zdenerwowany i oszołomiony. Zaledwie kilka godzin temu zaśmiewał się w tawernie, a teraz, w letnią noc, tuż przed świtem, był oto sekundantem w sprowokowanym pojedynku, w którym mógł stracić najbliższego przyjaciela.

– Nie zamierzam się wycofywać! – powtórzył Matías nieco łagodniejszym tonem. Choć pragnął, aby zabrzmiało to stanowczo, nie udało mu się ukryć strachu. – I nie jestem tchórzem! Co on niby sobie myślał?

– Sprawa jest poważna – tłumaczył rozwścieczony Attua. – To nie żarty. To nie to samo co obrzucanie księdza baranimi flakami napompowanymi wodą…

Matías uśmiechnął się na myśl o ulubionej, najbardziej znanej rozrywce z dzieciństwa, za którą wciąż karał go ojciec. Wydawało mu się, że słyszy suchy, tępy dźwięk pękania flaków, po którym głęboką ciszę ciemnego kościoła wypełniały krzyki i wymyślania. Potem czuł na sobie pełne wyrzutu, a zarazem rozbawione spojrzenie Attui, a w jego duszy pojawiała się skrucha. Kulił się w ławce, udając, że nie ma nic wspólnego z tym, co zaszło, i ze wzrokiem wbitym w ziemię ściskał w rękach miękki i bezkształtny woreczek. Wargi mu drżały, bo wiedział, że śmiały czyn zazwyczaj oznaczał brak rozwagi. Rozgniewany ojciec chwytał go potem za ucho i wyprowadzał z kościoła. Nie mógł znieść, że jego syn łamie wyraźny zakaz burmistrza, jasno stanowiący, że zabrania się rozrzucania wnętrzności w świątyni.

Znów ogarnęła go wściekłość.

– Ale przecież byłeś przy tym, Attua! – krzyknął oburzony. – Jak się dowiedział, że jestem z północy, wyzwał mnie od bandytów i karlistów[1][1]! Co byś zrobił, gdyby to przytrafiło się tobie?

Attua nie odpowiedział od razu. Mieli z Matíasem wspólne wspomnienia, upodobania, sekrety i marzenia, chociaż byli tak różni. Obaj byli młodzi i pełni życia, przy czym roztropny Attua zazwyczaj umiał przywołać niepokornego Matíasa do porządku, gdy tylko czuł, że przyjaciel może przekroczyć granice rozsądku. Jednakże teraz ani spokój, ani głos rozsądku nie przynosiły efektu. Uciekł się więc do ostatniego argumentu.

– Warto ginąć za chwilę uniesienia, Matías? Co jest ważniejsze: życie czy honor? Nawet honor zbrukany słowami, które rzucił ktoś pijany?

Skonsternowany Matías spojrzał na przyjaciela.

– I ty masz być wojskowym? – wybuchnął. – Obraza to obraza, czy dotyczy ojczyzny, czy ciebie samego.

Przymknął oczy i ciągnął:

– Przecież cię znam. Kłamiesz, żeby mnie przekonać, ale ci się nie uda. Będziesz stał obojętnie, gdy ktoś obrazi kobietę, na której ci zależy?

Zmieniony wyraz twarzy przyjaciela świadczył, że trafił celnie.

– To nie to samo – odparł jednak Attua, zmieszany, ale wciąż pewny swego. Nie zamierzał ugiąć się przed argumentami Matíasa, jedynej osoby, która znała jego sekret. – Ty nie jesteś ani bandytą, ani karlistą. A twoja ostra reakcja wskazuje, że poczułeś się urażony słowami, które w ogóle ciebie nie dotyczą!

Matías zacisnął zęby.

– Zapewniam cię, przyjacielu, że kiedy mam do czynienia z ludźmi takimi jak Juan de Moles, mam ochotę stanąć w obronie własnej ziemi przed fircykami ze stolicy.

– Nie gadaj głupot… – Attua wiedział, że przyjaciel jest liberałem, progresistą[2], przez co często popada w konflikty z ojcem, „umiarkowanym” w każdym aspekcie, także politycznym. Matías nigdy nie poparłby sprawy tych, których uważał za niedzisiejszych reakcjonistów.

Rozmowę przerwało im wezwanie sędziego pojedynku. Przeciwnicy i sekundanci ruszyli w jego kierunku. Attua odczuwał całą śmieszność sytuacji. Nie znał się na pojedynkach i miał wrażenie, że bierze udział w jakiejś farsie. Bolało go, że Matías tak łatwo dał się sprowokować, i wyrzucał sobie, że nie potrafił go zniechęcić do odwiedzenia mało atrakcyjnych okolic Venta del Espíritu Santo, dokąd pojechali konno i gdzie natknęli się na tę nieszczęsną dwukółkę. Obecny przeciwnik Matíasa ewidentnie szukał zaczepki, powodowany czy to próżnością, czy chełpliwością, czy też może z przyzwyczajenia, a Matías okazał się łatwym łupem. Juan de Moles obrzucił ich obraźliwymi słowami, a Matías odpowiedział na zaczepkę. W rezultacie stali teraz przy pniu topoli, na którym leżało drewniane pudło. Skąd się tu wzięło? Zapewne z powozu rywala.

Naprędce wyznaczony sędzia, chłopak o okrągłych oczach, którego wymuszona powaga nie była w stanie ukryć, że wciąż jeszcze nie wytrzeźwiał, otworzył pudło i zademonstrował sekundantom broń: dwa pistolety. Obok nich w pudle, ułożone starannie w przegródkach, znajdowały się wszystkie akcesoria niezbędne do ładowania broni, posługiwania się nią i czyszczenia. Sekundant Juana, chudy nieogolony młody chłopak, wybrał jeden z pistoletów, nałożył gwintowaną lufę na płaską zakrzywioną rękojeść, a potem wpasował spłonkę, wsunął stemplem ołowianą kulę i nasypał na panewkę prochu z prochownicy. Wszystko to zrobił tak szybko, że Attua nie miał najmniejszych wątpliwości, iż zna on doskonale ten pistolet, to zaś stanowiło dowód, że cała kompania jest bardziej niż przyzwyczajona do prowokowania pojedynków.

Widząc, że Attua nie zamierza powtórzyć czynności drugiego sekundanta, Juan, wyprostowany na ile tylko pozwalał mu kręgosłup, by w ten sposób ukryć niski wzrost, zauważył ironicznie:

– Trzeba mu przygotować broń?

Attua nie dał się sprowokować, aczkolwiek chwilowa wściekłość, jaka go ogarnęła, pozwoliła mu zrozumieć, w jaki sposób Matías dał się wplątać w gwałtowną dyskusję z tym niskim człowieczkiem o okrągłej twarzy i wyzywającym spojrzeniu. Miał ochotę, celowo w bardzo wolnym tempie, powtórzyć wszystkie czynności nieogolonego sekundanta, ale uznał, że wówczas pozostali zwątpią w jego umiejętności, i postanowił naładować broń szybko. Nigdy nie miał w rękach tego modelu – sygnowanego „Ulrich in Stuttgart” – z 1828 roku, ale w obsłudze nie różnił się on od innych pistoletów, które tak dobrze poznał w szkole.

– Do pierwszej krwi… – powiedział sędzia, starając się udawać zawodowca. – Dopóki jeden z przeciwników nie zostanie ranny w taki sposób, że nie będzie w stanie nadal stawiać czoła rywalowi. Zajmijcie pozycje.

Attua po raz ostatni stanął naprzeciwko Matíasa i nachylił się ku niemu, aby zmniejszyć różnicę wzrostu między nimi. Matías był średniego wzrostu i silnej budowy, miał jasnobrązowe włosy i zielone oczy, takie same jak jego siostra Davina. Attua zasępił się na myśl, że za chwilę w tych wyrazistych oczach może zgasnąć życie. Jak wówczas wytłumaczy całą tę absurdalną sytuację jego rodzinie? Czy on sam nie będzie współwinny, że do tego dopuścił?

– Odpuść sobie to szaleństwo – szepnął mu do ucha, równocześnie podnosząc mu nerwowym, ochronnym gestem kołnierz okrycia, żeby ukryć biel koszuli. Wiedział, że to znakomity cel dla każdego strzelca. – Zrób cokolwiek. Strzel w powietrze… Może tym dasz mu satysfakcję…

– Ależ mnie sobie wtedy popamięta! – odparł Matías ironicznie. Odetchnął głęboko i odezwał się już poważnym tonem: – Wiem, że strzelasz lepiej ode mnie, ale ja też nie najgorzej sobie radzę. Chyba zabiłem w życiu tyle samo kozic co ty. Będę sobie wyobrażał, że to jedna z nich…

Oparł lewą rękę na ramieniu Attui i spojrzał mu prosto w oczy.

– To moja decyzja i jako mój przyjaciel musisz ją uszanować. No i sam słyszałeś: to nie jest pojedynek na śmierć i życie. Wszystko się skończy przy najlżejszej ranie któregoś z nas. Na ile znam tego człowieka, uwielbia pchać się w pojedynki, ale bez trupów. Nie zamierzam strzelać mu w serce. Mam nadzieję, że on także.

– Na stanowiska – powtórzył sędzia. – Sekundanci się wycofują.

Obojętny na zagrożenie Juan de Moles zaczekał, aż Matías, zgodnie z zasadami, stanie plecy w plecy z nim.

Następnie sekundanci zaczęli odliczać dwadzieścia kroków, jak wcześniej ustalili.

Dwadzieścia kroków.

Dwadzieścia sekund, które dla Attui były istną udręką. Pragnął, by wszystko jak najszybciej się zakończyło, a zarazem by nigdy się nie zaczynało.

Jak gdyby to on sam stawał twarzą w twarz ze śmiercią, przez głowę przeleciały mu tysiące scen z własnego życia: obrazy z dzieciństwa, rodzice, siostra Belisa i przyjaciele; wspomnienia z pierwszych podróży do miasta; przytulone do niego nagie ciało Cristeli w ich sekretnej kryjówce, w tym tajemniczym źródle z gorącą wodą, skrytym głęboko w zimnym lesie w jego rodzinnych stronach, gdzie między pocałunkami i pieszczotami snuli marzenia o wspólnej przyszłości.

Ogarnęło go straszliwe uczucie przemijania i ulotności życia; przymknął oczy.

Padło pytanie:

– Gotowi?

Dwaj mężczyźni potwierdzili i myśli Attui przeszył trzask odbezpieczanego pistoletu.

Usłyszał klaśnięcie w dłonie i okrzyk:

– Baczność!

Kolejne klaśnięcie:

– Celuj!

Otworzył oczy i patrzył z podziwem, jak Matías spokojnie trzyma pistolet. Ustawił się nieco bokiem, by utrzymać się w wygodnej pozycji i nie stać się zbyt łatwym celem dla przeciwnika. Na jego twarzy nie było śladu strachu. Attua zacisnął pięści i błagał Boga, by przyjacielowi nic się nie stało.

Wtedy zabrzmiała trzecia komenda:

– Ognia!

Padł strzał i przerażony Attua domyślił się, że Juan de Moles był szybszy. Po chwili rozległ się jednak drugi wystrzał i obaj przeciwnicy upadli na ziemię. Attua podbiegł do Matíasa i dostrzegł z ulgą, że jest on jedynie ranny w lewe ramię, choć mocno krwawi. Zaczął szybko podciągać rękaw jego koszuli i uciskać mu ramię chusteczką.

– Już po wszystkim, koniec… – powtarzał zdenerwowany Matías. – Poczułem straszny ból w ramieniu i trochę się zachwiałem, ale udało mi się strzelić, prawda? Widziałeś, jak padał?

Attua przytaknął.

– Pójdę się dowiedzieć, co z nim. Dla ciebie, przy takiej ranie, pojedynek jest skończony.

Skierował kroki ku leżącemu nieruchomo Juanowi. Jego sekundant i sędzia klęczeli obok. Zaskoczony Attua skonstatował, że Juan jeszcze nie doszedł do siebie. Młodzieniec z okrągłymi oczami podniósł się i poważnym głosem oznajmił:

– Nie żyje.

Attua nie krył zaskoczenia. Podszedł bliżej, żeby samemu sprawdzić, i to, co ujrzał, dosłownie go zmroziło. Kula ugodziła Juana w oko. Śmierć była natychmiastowa. Prawdopodobnie, jak przed chwilą wyjaśnił mu Matías, otrzymawszy postrzał w ramię, jego przyjaciel zachwiał się, przez co trajektoria kuli zmieniła się i pocisk na nieszczęście trafił rywala prosto w głowę.

Attua, choć się cieszył, że Matías żyje, zaniepokoił się nie na żarty. Udział w pojedynku był przestępstwem. Jeżeli wszystko sprowadzało się do dwóch rannych, nikt o niczym nie wiedział, kiedy jednak – jak w tym wypadku – ktoś ginął, sytuacja nie mogła być gorsza.

Miał świadomość, że muszą jak najszybciej zniknąć z tego miejsca.

Wrócił do Matíasa, pomógł mu stanąć na nogi i dosiąść konia, nie wdając się w rozmowę. Jeszcze będzie czas na zastanowienie się, jak tę sprawę rozwiązać, na razie ból nie pozwala mu myśleć i musi dojść do siebie po utracie krwi.

Świtało, kiedy przejeżdżali przez miasto. Śmieciarka kończyła oczyszczać ulice: deska ciągnięta przez dwa muły zdrapywała brud minionego dnia; niebawem bruk pokryje się nowymi śmieciami. W ciszy rozpoczynającego się dnia rozlegało się pianie kogutów, gęganie i świergot, pochrząkiwanie prosiąt, szczekanie, beczenie i rżenie. Do życia budził się Madryt pełen wąskich, krętych uliczek, brudnych za dnia i grząskich w padającym deszczu, który tak bardzo przypominał Attui rodzinne strony, a zarazem był od nich tak odmienny. Przy głównych ulicach wznosiły się pyszne gmachy z marmuru, szlachetnego drewna, żelaza, szkła i stiuków, pełne eleganckich kawiarni i sklepów, które tak bardzo podobałyby się Cristeli – cukierni, księgarni, zakładów kapeluszniczych i krawieckich, sklepów z materiałami i pasmanterią, koronkami i piórami.

Tak. Cristela uwielbiałaby przejażdżki powozem po Paseo del Prado.

Niebawem miasto zaroi się od mieszkańców. Teraz jednak natknęli się tylko na dwóch młodych ludzi, którzy najwyraźniej zamierzali udać się na spoczynek po nocnej zabawie, na co wskazywały ich rozwiązane fulary i przekrzywione kapelusze. Towarzyszyły im strojne w biżuterię kobiety w miękkich pantofelkach w stylu angielskim; starały się utrzymać równowagę na wybrukowanych ostrymi kamieniami ulicach.

Attua przez całą drogę klął pod nosem.

Strach, jaki czuł na myśl o możliwej śmierci Matíasa, sprawiał, że w ogóle nie brał pod uwagę sytuacji, w jakiej się właśnie znaleźli. Jego przyjaciel stał się zabójcą. Albo się myli, albo jego najbliższe plany, by wrócić do domu, właśnie zostały zburzone.

Jedyną osobą, która może pomóc, jest stryj.

2

W kuchni domu, w którym mieszkał stryj, Attua obmył ranę Matíasa. Nic mu nie powiedział, ale obawiał się, że nie jest ona tak czysta, jak mu się wcześniej wydawało. Zabandażował mu ramię i zaprowadził go do swojej sypialni, aby chwilę odpoczął, sam zaś zastanawiał się, co robić dalej. Matías szybko zapadł w głęboki sen.

Attua oparł się o odlane z brązu nogi łóżka. Powinien wezwać lekarza, ale nie mają chwili do stracenia, nie mogą też ściągnąć na siebie niczyich podejrzeń. Lekarz czyszczący o tej porze ranę postrzałową u młodego człowieka natychmiast by się domyślił, że może mieć on coś wspólnego ze śmiercią Juana de Molesa.

Obejrzał swoje ubranie. Było poplamione krwią. Otworzył wielką szafę z orzechowego drewna i wyjął czyste spodnie, bawełnianą koszulę, kamizelkę i fular. Przebrał się i przyczesał ręką zmierzwione ciemne włosy przed lustrem skromnej toaletki, w którym odbijała się jego twarz, niespokojna i zmęczona.

Z powodu braku snu i napięcia bolały go wszystkie mięśnie. A teraz jeszcze czekało go nieprzyjemne zadanie zrelacjonowania wszystkiego stryjowi.

Ktoś delikatnie zastukał w drzwi i kobiecy głos zapytał:

– Dobrze się pan czuje?

Attua uchylił drzwi i ujrzał zaspaną jeszcze twarz drobnej siwej gospodyni.

– Tak, dziękuję, Bruno.

– Zobaczyłam ślady krwi w kuchni i uprzedziłam pana. Czeka w gabinecie. Mam nadzieję, że dobrze zrobiłam, zdenerwowałam się.

– W porządku, Bruno. Powiedz panu, że zaraz przyjdę.

Attua z wyrzutem popatrzył na Matíasa. Gdybyż go tylko posłuchał i nie zwracał uwagi na prowokację syna hrabiego! Odpoczywaliby teraz obaj spokojnie po nocnej zabawie, a on nie musiałby przechodzić przez ciężkie doświadczenie, jakie go czekało.

Wyszedł na korytarz. Gdy przechodził przez kolejne pomieszczenia wiodące z sypialni do gabinetu stryja, udało mu się jakoś zawiązać fular na szyi. Mieszkał w tym domu dwa tygodnie, ale nadal nie zdołał przywyknąć do pełnych mebli i ozdób pokoi w amfiladzie. W niezbyt przestronnym mieszkaniu nie było skrawka ściany, kąta czy kawałka podłogi bez jakiegoś obrazu, mahoniowego krzesła czy dywanu.

Surowy zegar wybił gdzieś w pobliżu godzinę siódmą.

Przed drzwiami gabinetu stryja Attua wziął głęboki oddech i zapukał. Niemal natychmiast usłyszał, że ma wejść.

Ricardo stał z rękami splecionymi na plecach pośrodku surowego ciemnego salonu; wyglądał, jakby od pewnego czasu przechadzał się po nim w zamyśleniu albo jakby spieszył się do wyjścia. Po raz kolejny ciężkie meble o krzywych nóżkach i wyrafinowanych kształtach, gęste aksamitne kotary i przygaszone obrazy ze scenami wojennymi wywarły na Attui ten sam onieśmielający efekt co obecność człowieka średniego wzrostu i średniej tuszy, który pewnym krokiem skierował się ku niemu. Stryj, ranny ptaszek, mimo wczesnej pory ubrany był bez zarzutu. Attua podszedł spiesznie i z szacunkiem, pragnąc, by jego wzrost i budowa mogły choć trochę zrównoważyć znakomity wygląd wojskowego w pełnym rynsztunku. Stryj miał na sobie mundur z szerokimi, szamerowanymi złotem klapami dobranymi do mankietów, na piersi złoto-czerwoną wstęgę, która częściowo przesłaniała liczne odznaczenia i złote guziki, oraz wąską bordową szarfę i szablę u pasa. „Albo się wybiera na jakieś ważne spotkanie”, pomyślał Attua, „albo ma tego dnia pozować do portretu w generalskim mundurze, jaki sobie obstalował”. Jak zawsze powitali się krótkim, lecz serdecznym uściskiem dłoni, choć Attua zauważył na twarzy stryja wyraz zatroskania; palce jego lewej ręki poruszały się nieustannie, nieświadomie mnąc nieskazitelnie białe rękawiczki.

– Słyszałem, jak przyszedłeś. Przypuszczam, że zabawa była znakomita, skoro trwała aż do rana.

Ton Ricarda znamionował człowieka przywykłego do wydawania rozkazów.

– Nie budziłbym cię, gdyby Bruna nie zaalarmowała mnie informacją o śladach krwi w kuchni… – Ricardo otaksował wzrokiem Attuę, jakby szukał rany. – Wszystko w porządku?

Attua skinął głową.

– Właściwie to mnie nie obudziła.

Ricardo wskazał mu jedno ze stojących przed biurkiem lekkich mahoniowych krzeseł, wyściełanych adamaszkiem w kolorze czerwonego wina. Siadając, Attua zauważył obraz umieszczony na stojących przy oknie sztalugach, tym razem niezasłonięty tkaniną. Stwierdził w duchu, że musi to być dzieło naprawdę świetnego malarza. Wyjaśnił ze szczegółami, co się wydarzyło, odnosząc wrażenie, że namalowany portret przysłuchuje się jego relacji tak samo uważnie jak model: pragmatyczny, zahartowany w setkach bitew, przechadzający się w milczeniu po gabinecie. Kiedy bratanek skończył, Ricardo stanął tuż przed nim i zapytał:

– Co o was wiedzą?

Attua nie zauważył cienia dezaprobaty, za co był stryjowi wdzięczny.

– Tylko tyle, że jesteśmy studentami z północy, jak sądzę… Nie jestem pewien. W oberży rozmawialiśmy dużo i o wszystkim.

Ricardo w zamyśleniu gładził długie i szerokie bokobrody biegnące od skroni do żuchwy.

– Jako że nie przestrzegaliście żadnego kodeksu honorowego, który reguluje zasady pojedynku, i nie istnieje żaden jego zapis, nie jest nigdzie powiedziane, że byłeś sekundantem, i nie mogą przyjść po ciebie. Jednakże w przypadku Matíasa sytuacja jest inna. Jeśli go aresztują, grozi mu ciężkie więzienie, ale, znając hrabiego, wątpię, by go to usatysfakcjonowało jako kara za zabicie syna. Wydostanie go choćby spod ziemi i zabije.

Attua się zasępił. Wbił wzrok w intarsję zdobiącą dziurki na klucze mahoniowego mebla. Nie wiedział, co powiedzieć. Nieodpowiedzialne zachowanie przyniosło przyjacielowi konsekwencje nie do naprawienia i mogło zrujnować także jego własne życie.

– Gdyby nie płynęła w tobie moja krew, chłopcze… – ciągnął Ricardo – a Matías nie byłby synem przyjaciela, bądź pewny, że nie poświęciłbym ani sekundy mego czasu i nie zaryzykowałbym własnej reputacji, czyniąc to, co właśnie czynię.

Odsunął szablę na bok, usiadł, po czym otworzył jedną z szuflad biurka i wyciągnął kopertę, niewielki pistolet, skórzaną sakiewkę oraz papier, na którym przez chwilę coś pisał. Potem złożył go we czworo i wręczył Attui wraz z pozostałymi przedmiotami.

– Moja rada to powrót na północ. Tu masz listy uwierzytelniające, pozwolą wam przekroczyć granicę. Powiedz Matíasowi, żeby się nie spieszył z powrotem. Czym się będzie zajmował za granicą, to już jego sprawa. Pistolet to prezent ode mnie za ukończenie studiów. Mam nadzieję, że nie będziesz musiał go używać. W sakiewce są naboje. – Rzucił okiem na stojący na biurku zegar. – Dobrze by było, żebyście wyruszyli jeszcze dzisiaj… W kopercie są pieniądze na dyliżans. Podróż innym środkiem, jakim zwykle jeździcie wy, studenci, zajęłaby zbyt wiele czasu, a Matías nie da rady jechać konno. Zakładam, że odwieziesz go przynajmniej do Saragossy. I tak zapewne już myślałeś o powrocie do domu, prawda?

– Tak, stryju. Bardzo dziękuję – odparł Attua, pełen uznania dla determinacji generała. Zrozumiał w lot ich problem i pośpiech, więc zaoferował im pomoc. – Nie zostawię go, dopóki nie będę pewny, że nic mu nie grozi.

Ricardo lekko uniósł brew.

– Nie wiem, czy to najwłaściwsze. W końcu sam sobie narobił kłopotów.

– Ale to mój najlepszy przyjaciel, stryju – odparł stanowczo Attua. – I jest ranny.

– Jak uważasz. Jesteś już dorosły i możesz podejmować własne decyzje. Ale miej świadomość, że w obecnej sytuacji nie będę mógł ponownie używać swojej pozycji, żeby pomagać. Ani tobie, ani nikomu innemu. Te przeklęte czasy wykończą wszystkich.

Attuę zdziwiło pobrzmiewające w głosie stryja zniechęcenie. W jego stronach nikt nigdy nie doszedł tak wysoko w hiszpańskiej hierarchii społecznej i nikt w rodzinie nie wiódł tak intensywnego życia jak Ricardo. Brat ojca w wieku lat piętnastu jako kadet wstąpił do Pułku Kawalerii Królewskich Dragonów. Walczył w wojnie o niepodległość przeciwko Francuzom, dostał się do niewoli i z niej uciekł. Odznaczono go Krzyżem Świętego Ferdynanda z Wawrzynem za udział w bitwie pod Arequipą, gdzie starł się z kawalerią walczącą o niepodległość Peru. Jako pułkownik dragonów został oddelegowany na Filipiny. Dosłużył się stopnia generała lejtnanta, pełnił w życiu urząd deputowanego, senatora, generalnego inspektora broni Kawalerii, ministra obrony, a przez pewien czas nawet Przewodniczącego Rady Ministrów, przed wygnaniem królowej Marii Krystyny[3]. Attua wątpił, żeby osoba z takim życiorysem jak Ricardo mogła kiedykolwiek w życiu mieć kłopoty.

Dla niego stryj był wzorem.

Pewnego dnia sam będzie szanowanym i posażnym człowiekiem; pewnego dnia sam będzie miał dom, taki jak ten.

– Proszę mi wybaczyć śmiałość, stryju – odezwał się. – Dawniej czasy były przecież trudniejsze, a stryj zawsze okazywał odwagę.

Ricardo już miał parsknąć, ale opanował się i popatrzył na bratanka z powagą. Jak mu wytłumaczyć młodzieńcowi w kwiecie wieku przytłaczające go poczucie końca? Całe życie poświęcił własnemu krajowi, z powodów, które uznawał za szlachetny obowiązek. Mając zaledwie pięćdziesiąt lat, czuł się staro; jego ciało nie reagowało już z tą samą szybkością, a duszę niepokoił strach, którego nie odczuwał nawet podczas najkrwawszej z bitew. Ale gorsza niż lęk przed śmiercią była dla niego obawa przed zestarzeniem się, którą zidentyfikował, gdy tylko zaczął z nostalgią wspominać czasy młodości. To mogło zwiastować jedynie, że nie jest już gotowy, by przyjmować wszelkie nowości, jakie niesie życie. Tęsknił intensywnie do czasów wojny o niepodległość przeciwko Francji, kiedy to świadomość walki z najeźdźcą zjednoczyła wszystkie głosy we wspólny krzyk. Od czasów klęski Napoleona i powrotu pokonanego wcześniej monarchy Ferdynanda VII kraj, któremu poświęcił życie, stał się istną wylęgarnią rewolucji i kontrrewolucji, ze zmianami konstytucji, naprzemiennymi rządami różnych opcji politycznych, rządami tymczasowymi i, co najgorsze, nieustannymi wojnami, w które została uwikłana Hiszpania wewnątrz swoich granic i poza nimi. Był już zmęczony walkami pomiędzy karlistami – zwolennikami objęcia tronu przez Don Carlosa, brata Ferdynanda, a zwolennikami wstąpienia na tron Izabeli[4], córki Ferdynanda i Marii Krystyny. Był także zmęczony niekończącymi się od dziesięcioleci utarczkami i dyskusjami między absolutystami (nieprzejednanymi i umiarkowanymi) a liberałami (konserwatystami lub umiarkowanymi) oraz radykałami lub progresistami. Pomysł okresowego pokojowego sprawowania władzy na przemian przez umiarkowanych i progresistów okazał się złudzeniem. A on sam, który uważał się raczej za umiarkowanego, który przedkładał poczucie obowiązku nad polityczne spory, teraz czuł się bardziej zaniepokojony sytuacją niż kiedykolwiek przedtem. Wątpił, by poważanie, o jakim mówił bratanek, na wiele mu się zdało w nowych okolicznościach. Nie wiedział nawet, jak zdołał aż do tej chwili odsuwać od siebie wszystkie burze. W jednym Attua miał rację: udało mu się zrobić karierę. Jednakże kosztem strasznych wyrzeczeń.

– Chłopcze, parę tygodni później już nie zdołałbym wam pomóc. Czasy się zmieniają. Tym, którzy wcześniej popierali Espartera[6], człowieka zaprawionego w bojach z Francuzami i w wojnie o niepodległość Peru, podziwianego za zakończenie wojny karlistowskiej[5], teraz udało się go zesłać na wygnanie. Jeszcze niedawno był przywódcą progresistów, liderem tych, którzy buntowali się przeciwko tyranii regentki Krystyny i jej zwolenników; teraz, w oczach progresistów czystej krwi, a nawet demokratów-republikanów i samych umiarkowanych, to on jest tyranem. A ci, którzy jeszcze wczoraj byli buntownikami, teraz twierdzą, że bronią praworządności. Kto jest w stanie to zrozumieć? Świat się wywraca do góry nogami…

Attua milczał, marszcząc brwi. Znał te nowiny, bo w całym mieście o niczym innym nie mówiono. W owym czasie nie dało się trwać na marginesie wydarzeń politycznych. Ale dotychczas nie postało mu w głowie, że przyjaźń, jaka łączyła stryja z Esparterem, mogła mieć wpływ na niego samego. Stryj twierdził przecież, że gdyby regent Espartero upadł, jego własna kariera ległaby w gruzach. I choć wciąż powtarzał, że jego zasłużone awanse są konsekwencją ścisłego wypełniania obowiązków, to z całą pewnością w ostatnich latach cieszył się licznymi przywilejami dzięki temu, że należał do kręgu bliskich przyjaciół Espartera.

Attua spojrzał na zegar.

Czas płynął.

Powinien odjechać jak najszybciej, ale coś mu mówiło, że sprawa Matíasa nie jest już jego jedynym problemem.

– Mogę zapytać, jak to wszystko odbije się na stryju? – zaczął ostrożnie.

– Złożyłem dymisję z urzędu generalnego inspektora broni Kawalerii i Milicji Narodowej Królestwa – odparł Ricardo bez ogródek. – Od tej pory wycofuję się z aktywności politycznej i zostaję w sztabie, czekając na nowe rozkazy. Mocno się obawiam, że będą próbowali zmieść wszystkich ayacuchos… – wymówił z pogardą słowo, jakim wielu określało członków wojskowej kamaryli Espartera podczas wojen o niepodległość w Ameryce Południowej. – Nie uważam się ani za liberała, ani za progresistę, ani za umiarkowanego, ani za kogokolwiek; pracowałem dla kraju, ale obecnie etykietki znaczą zbyt wiele. Proszę cię, żebyś na razie nic nie mówił w domu. Nie chcę, żeby się o mnie martwili. W odpowiedniej chwili napiszę do braci i wyjaśnię im to, co uznam za stosowne.

Zawahał się chwilę, a potem dodał:

– Tak naprawdę to nie chcę, żeby złe języki wyciągały pospieszne wnioski. Pamiętaj, chłopcze, że świat pełen jest zawistnych ignorantów i niejeden ucieszyłby się z moich kłopotów.

Ricardo podniósł się i w milczeniu zrobił parę kroków, z rękami splecionymi na plecach. Attua wbił wzrok w papier, który został mu wręczony. Wiedział, że musi opuścić gabinet i obudzić Matíasa, aby zorganizować ucieczkę, lecz intuicja podpowiadała co innego. Jego niepokój narastał. W jakiej sytuacji się znajdzie, jeżeli stryj wróci do sztabu?

Ricardo, jak gdyby czytał w jego myślach, nachylił się ku niemu i oznajmił:

– Oczywiście kiedy wrócisz jesienią, będziesz mógł mieszkać w tym domu, chociaż z żalem ci powiem, że będziesz musiał liczyć się z kosztami, przynajmniej przez jakiś czas. Winni są mi sporo zaległych pieniędzy, ale w nowych okolicznościach… Wszystko jedno. Ufam, że zrozumiałeś lekcję i nie będziesz się mieszał w takie kłopoty, jak dzisiejszej nocy, które bynajmniej nie służą twojej karierze. – Urwał, a potem odchrząknął. – Będziesz wybitnym wojskowym. Mimo że moja obecna sytuacja pozostawia zbyt wiele do życzenia, bym mógł służyć radą przyszłym wojskowym, fortuna kołem się toczy i ogólnie rzecz biorąc, powiedziałbym, że środki, jakie twoi rodzice zainwestowali w twoją edukację, dobrze się zwrócą…

Nie mając własnych dzieci, Ricardo cieszył się, że jeden z bratanków pójdzie w jego ślady i że będzie to właśnie Attua: odpowiedzialny, stanowczy, uczciwy i przedsiębiorczy.

Attua przyjął pochwałę z wymuszonym uśmiechem. Gdzieś w zakątku serca zaczynał kiełkować niepokój o finanse. Pamiętał doskonale radość rodziców, kiedy w wieku szesnastu lat zdał egzamin wstępny na Hiszpańską Akademię Inżynierską w Guadalajarze, i dumę, jaką odczuwali na wieść o sukcesach syna w mieście. Jego ojciec Custodio pragnął, by syn poszedł w ślady generała lejtnanta, może po to, żeby pokazać, iż jego zawarte z miłości małżeństwo z Celsą, nigdy niezaakceptowane przez pozostałych braci, jako że pochodziła z uboższej rodziny, przyniosło owoc godny szacunku i podziwu. Ricardo, człowiek niechętny osądzaniu decyzji bliźnich, był jedynym bratem, który wspierał małżeństwo Custodia i Celsy. Do tego dochodziła jeszcze jedna kwestia, dla której Attua czuł wobec stryja ogromną wdzięczność. Wydatki ponoszone przez rodziców na jego edukację bez pomocy Ricarda byłyby niewystarczające. Teraz, gdy ukończył czteroletnie studia i zdał egzamin końcowy, możliwość zamieszkiwania u stryja pozwalała mu na dalszą naukę.

Latem postanowił opóźnić powrót do domu o kilka tygodni, aby nacieszyć się Madrytem wraz z kolegami ze studiów, których miał nie zobaczyć przez dłuższy czas, a może nawet już nigdy. Po czterech latach zamieszkiwania w koszarach w Guadalajarze w trakcie roku szkolnego i odbywania kolejnych podróży na północ na letni wypoczynek u rodziny, na koniec studiów przyznał sobie tę niewielką nagrodę. We wrześniu miał rozpocząć dalszą naukę w nowym madryckim Kolegium Ogólnoobronnym, aby uzupełnić studia z zakresu inżynierii w ramach swojej kariery wojskowej. Przy odrobinie szczęścia, o ile na przeszkodzie jego planom nie stanie niestabilna sytuacja polityczna, spodziewał się, że zdoła również odbyć Wyższy Kurs Praktyczny, polegający na wizytacji wielkich obiektów cywilnych i wojskowych, który uzupełni jego wykształcenie. Interesowało go wszystko, co wiązało się z obiektami, topografią, planami i budownictwem. De facto przedmioty, w których był najlepszy, to obróbka kamienia i jego zastosowanie oraz skrawanie i obróbka drewna.

Takie były jego marzenia: pójść w ślady stryja i znaleźć dobrą pracę, pozwalającą na utrzymanie domu takiego jak ten oraz założenie rodziny z Cristelą, za którą potwornie tęsknił.

Na samą myśl o niej ogarnęła go fala gorąca. Wyobraził sobie przez moment dołeczki, jakie pojawiały się na jej policzkach, gdy się uśmiechała, długie niesforne brązowe włosy, ramiona, na których lubił opierać głowę, kiedy trzymał Cristelę w objęciach; jej wyraziste oczy w kolorze migdałów, z których emanowały zaraźliwa energia i zdecydowanie…

Tkwiła w jego pamięci i sercu, dodając mu z milczącej oddali sił, aby czynił postępy dla siebie, dla niej, dla obojga.

Aż do tej chwili wszystko układało się zgodnie z planem. Jednakże fakt, że zmuszony byłby prosić rodziców o więcej pieniędzy, żeby pokryć koszty mieszkania, wzbudzał w nim pewien niepokój. Miał pewność, że byliby gotowi utrzymywać go jeszcze przez kilka lat studiów, zdawał sobie jednak sprawę, że dla rodziny stanowiłoby to nie lada obciążenie. Uznał, że najrozsądniej będzie poszukać po powrocie do Madrytu jakiejś pracy, która nie zajmie mu wiele czasu przeznaczonego na naukę. Każdy wysiłek, żeby tylko udało mu się zrealizować plany, ma sens.

Zauważył, że Ricardo kieruje się w stronę drzwi, co oznaczało, że rozmowa dobiegła końca. Ruszył w jego ślady.

– Będziesz tak uprzejmy i przekażesz to mojemu bratu Damianowi? – spytał Ricardo, wręczając mu drugą kopertę. – Wiem, że zbiory w tym roku były jeszcze gorsze niż w ubiegłym i że musiał sprzedać część owiec, bo przynoszą jedynie straty. Przyda mu się jakaś pomoc, a nie wiem, kiedy znowu będę mógł go wesprzeć.

Attua wziął kopertę i schował ją do wewnętrznej kieszeni kamizelki.

– Stryj jest niezwykle szczodry.

Ricardo wzruszył ramionami.

– Po prostu spełniam coś, co uważam za swój obowiązek. Gdybym miał dzieci, inaczej by to wyglądało.

Ilekroć Attua jechał na wieś na wakacje, Ricardo korzystał z okazji, by przekazać przez niego pieniądze starszemu bratu, który odziedziczył rodzinne gospodarstwo. Młody człowiek doceniał ten gest, choć był nim też zdziwiony. Mimo swojego stanowiska, znajomości połowy świata i uczestnictwa w dziesiątkach bitew Ricardo czuł się w obowiązku współuczestniczyć w utrzymaniu rodzinnego domu, choć nie miał do niego żadnych praw. Attua był pewny, że za tym wsparciem finansowym w rzeczywistości kryła się przemożna potrzeba podtrzymania przez tego niezależnego, twardego i samotnego człowieka związków z jedyną rodziną, jaką posiadał, i przywiązanie do własnych korzeni. „Jak gdyby całkowite oderwanie się od przeszłości w ogóle było możliwe”, myślał Attua, którego w życiu najbardziej motywowało właśnie pragnienie oddalenia się na zawsze od tego dalekiego i zimnego miejsca noszącego nazwę Albort, miejsca, do którego chciał pojechać latem tylko dlatego, że lato oznaczało Cristelę, rodziców, siostrę i niewiele więcej.

Rzucił ostatnie spojrzenie na obraz. Zastanawiał się, jakie wrażenie odniosą ci, którzy w przyszłości będą oglądali ten doskonały portret, czy w ogóle będą w stanie wyczuć, jaki naprawdę był sportretowany człowiek, tutaj tak poważny i formalny.

– Dobrej drogi, chłopcze – rzekł Ricardo. – Uważaj na siebie… I pozdrów ode mnie rodzinę.

Pożegnali się serdecznym uściskiem dłoni i Attua miał przeczucie, że kiedy znowu się zobaczą, nic już nie będzie takie samo. Albo może tak sobie tłumaczył dreszcz, który, nie wiadomo czemu, przebiegł mu po plecach.

3

Attua poprosił Brunę, by skończyła pakować jego bagaż i naszykowała im nieco jedzenia. Posłał służącego najpierw na stancję, gdzie mieszkał przyjaciel, aby najdyskretniej jak się da zabrał jego rzeczy i opłacił rachunki, a potem do biura Towarzystwa Królewskich Dyliżansów, które utrzymywało regularną komunikację między Madrytem a Saragossą, aby zamówił dwa miejsca na najbliższy możliwy kurs. Modlił się, aby wszystko się udało i mogli wyruszyć jeszcze tego samego ranka. Sam poszedł obudzić Matíasa i pomóc mu się przebrać w czystą odzież. Jego ubranie było na Matíasa trochę za duże, ale nie chciał tracić czasu, czekając, aż służący wróci ze wszystkimi bagażami.

– Dokąd jedziemy? – zapytał Matías słabym głosem.

– Musimy jak najszybciej wyjechać z Madrytu. Znalazłeś się w niezłych tarapatach.

– Jestem bardzo zmęczony. – Matías ledwie mógł otworzyć oczy. – Wszystko mnie boli. Nie zajadę daleko.

Attua podtrzymał go ostrożnie i pomógł mu włożyć kamizelkę, a następnie żakiet, wsuwając w rękaw najpierw zdrową rękę.

– Zabiłeś człowieka, Matías. Zdobądź się na wysiłek. Odpoczniesz w dyliżansie.

Matías chwycił Attuę za ramię. Na jego twarzy pojawiło się przerażenie, jak gdyby nagle dotarło do niego, co się stało przed paroma godzinami.

– Jak to zabiłem? Widziałem, że upadł, ale myślałem, że został ranny.

– Strzeliłeś mu prosto w głowę.

– Ja… – Matías zaczął się jąkać – nie chciałem… – Pokręcił głową z niedowierzaniem. – Boże! Zabiłem… człowieka!

Przez chwilę siedział bez ruchu, a potem zwrócił wzrok na przyjaciela.

– Przecież mnie znasz, Attua. Nie miałem takiego zamiaru. Chciałem mu tylko dać nauczkę.

Attua zorientował się nagle, że Matías pobladł, więc podbiegł do miednicy, zamoczył ręcznik i otarł nim twarz przyjaciela.

– Spokojnie. Nie załamuj się teraz. Musimy wyjechać – powiedział.

– Wyjechać? Muszę stawić czoła sytuacji. Są świadkowie. Mogę to wszystko wyjaśnić. To przecież on zaczął.

Attua uśmiechnął się lekko. Matías był równie impulsywny, co naiwny.

– Pojedynki bynajmniej nie zdarzają się rzadko, Matías, ale tak czy inaczej, są nielegalne. Na dodatek to był syn hrabiego. Według mojego stryja twoje życie jest teraz w niebezpieczeństwie.

– Więc co? – odparł zrezygnowany Matías.

– Musisz wyjechać z Hiszpanii. Mam dla ciebie dokumenty. Nie zgub ich. – Attua włożył papiery do wewnętrznej kieszeni kamizelki przyjaciela.

– Za granicę… – Matías na chwilę zamknął oczy, jak gdyby pragnął wrócić do świata marzeń, aby uciec od rzeczywistości, lecz po chwili je otworzył. – Nie mogę jechać przez Albort, Attua. Moi rodzice, siostra. Jaki to wstyd dla nich.

Attua rozważał możliwość, by Matías przekroczył granicę Hiszpanii przez Albort, położone w sercu Pirenejów rodzinne miasteczko ich obu, lecz szybko odrzucił tę myśl. Podróż tamtędy wydłużyłaby się nadmiernie, a Matías, w stanie, w jakim się znajdował, nie podołałby jej trudom.

– Najpierw wyjedźmy z Madrytu – odrzekł, starając się, by jego głos brzmiał stanowczo, choć sam miał wątpliwości co do ostatecznego celu podróży. – A potem się zobaczy.

Rozległo się pukanie i Attua podszedł do drzwi.

– Panie – odezwał się służący – dyliżans ma kłopot z kołami i odjedzie za pół godziny. Zamówiłem dwa miejsca, ale trzeba się pospieszyć, bo nie zdążycie.

Attua odetchnął z ulgą, mimo że nie mieli chwili do stracenia. Polecił, by zapakowano bagaże do powozu stryja, okrył przyjaciela peleryną, aby zamaskować zabandażowaną rękę, mimo jego protestów, że będzie mu za gorąco, i pożegnał się w myślach z domem, który opuszczał na parę tygodni.

Dzięki umiejętnościom służącego konie dosłownie uniosły powóz po brukowanych madryckich ulicach, budząc postrach wśród służących, domokrążców, nosiwodów, dzieci i zwierzaków. Pół godziny po rozmowie Attui z Ricardem młodzi mężczyźni usłyszeli polecenie woźnicy:

– Proszę wsiadać do wozu!

Zajęli miejsca w dyliżansie. Na razie nikt nie usiadł obok nich. Pozostali pasażerowie siedzieli bądź na miejscach niższej kategorii, na tyle pojazdu lub na jego dachu, bądź na najdroższych, w berlince, nikogo natomiast, co dziwne, nie było w środku pojazdu.

– Może się boją, że tu będzie za gorąco – odezwał się woskowo blady Matías. – Tym lepiej dla nas. Możemy się rozsiąść. – Co powiedziawszy, tak też uczynił. – Dzięki za wszystko, Attua. Nigdy ci tego nie zapomnę – dodał.

– Daj spokój – odparł Attua pozornie beztroskim tonem, z trudem ukrywając ogarniający go niepokój. – Nie zrobiłbyś tego samego dla mnie?

– Pewnie, ale teraz przeze mnie opóźnisz o wiele dni przyjazd do domu. A jak wreszcie przyjedziesz, to zaraz będziesz musiał wracać do Madrytu.

– Nie przejmuj się. Czeka nas długa podróż. Lepiej prześpijmy się trochę. Nie przestawaj uciskać rany.

Attua był tak zmęczony, że pragnął jedynie, by dochodzący z zewnątrz hałas wreszcie ustał. Przez cały czas się obawiał, że ktoś nagle otworzy drzwiczki dyliżansu i wymierzy w nich lufę pistoletu. Czy te przeklęte koła nigdy nie ruszą? Głowa bolała go tak mocno, że bał się, iż za chwilę pęknie. Ciekawskie dzieciaki, które zebrały się, żeby oglądać odjazd dyliżansu, piszczały z podniecenia. Załadunek bagaży na dach pojazdu odbywał się przy akompaniamencie nieznośnych huków, trzasków i skrzypień. Panował straszny upał i brzęk dzwoneczków, które miały na szyi muły, stawał się jeszcze bardziej irytujący. Do tego wszystkiego Attua przez cały czas nasłuchiwał, czy w oddali nie rozlegnie się tętent końskich kopyt. Co będzie, jeżeli ludzie hrabiego czegoś się jednak o nich dowiedzieli? Wychylił się przez drzwiczki i obserwował woźnicę. Był to krępy człowiek o dziobatych policzkach, spocony i krzykliwy; z pomocą parobka i pocztyliona, raz po raz rzucającego przekleństwami, których Attua w życiu nie słyszał, kończył zaprzęgać w pary silne muły w eleganckiej uprzęży.

„Jedźmy nareszcie”, niecierpliwił się Attua.

Powinni opuścić miasto jak najprędzej.

Wreszcie woźnica wspiął się na kozioł, pocztylion dosiadł muła na przedzie, a parobek trzasnął z bata, by zwierzęta ruszyły.

Attua usiadł wygodniej. W innych okolicznościach byłby zachwycony wyjazdem i uszczęśliwiony, że udało im się podróżować bez współpasażerów. Jazda dyliżansem była czymś wyjątkowym, bo podróż kosztowała przerażającą sumę dwustu pięćdziesięciu siedmiu reali. Studenci tacy jak on jeździli zazwyczaj zwykłym wozem z płóciennym dachem, o wiele tańszym, ale też o wiele wolniejszym. Tę samą odległość trzystu kilometrów, którą oni mieli pokonać w trzydzieści sześć godzin, wóz pokonywał w tydzień. I mimo że te trzy dni miały się dłużyć w nieskończoność, zważywszy na okoliczności, Attua czuł ogromną wdzięczność dla stryja za jego hojność. Na myśl o Ricardzie poczuł to samo wzburzenie co rano. Nie umiał go wyrazić słowami, ale miał złe przeczucia. Dlaczego miałby więcej nie zobaczyć stryja? Zmęczenie budziło w nim negatywne myśli.

Zamknął oczy w oczekiwaniu na kołysanie pojazdu. Potrzebował snu. Zaraz jednak je otworzył. Nie mógł pozwolić sobie na sen, póki nie poczuje, że są mniej więcej bezpieczni. Dyliżans ruszył ciężko z miejsca, przejechał kilka metrów, po czym zatrzymał się tak gwałtownie, że Attua i Matías polecieli do przodu. Attui wyrwało się przekleństwo, Matías jęknął. Nie spodziewał się, że pojazd stanie, i uderzył ranną ręką o ścianę.

Attua zebrał się w sobie i instynktownie sięgnął do kieszeni, w której trzymał pistolet od stryja, szybko jednak uświadomił sobie, że na nic mu się on nie zda, jeśli przybyli po nich ludzie hrabiego. Wychylił się, ale nie zauważył nic, co by go zaniepokoiło. Otworzył drzwiczki, stanął na stopniu i nieco wysunął się z kabiny, żeby sprawdzić, co się dzieje na przodzie, bo w tym kierunku wymachiwał woźnica. Rozejrzał się wokół, szukając możliwej drogi ucieczki, ale szybko uzmysłowił sobie, że przecież Matías, ze względu na swój stan, nigdzie nie ucieknie.

Skierował więc wzrok na przód pojazdu i ujrzał coś niebywałego.

Tuż przed mułami, niespokojnymi z powodu tego nagłego zatrzymania, stała wysoka dystyngowana kobieta, odpowiadająca na krzyki woźnicy w sposób zdecydowany, mieszając słowa francuskie i hiszpańskie. Zaprzęg mułów był tak długi, że Attua nie zdołał dojrzeć twarzy kobiety, ale jej strojna suknia w czerwono-zielono-kremową kratę rzucała się w oczy. Pojął od razu, co się stało, i oznajmił Matíasowi, że to jakaś cudzoziemka śmiała zatrzymać dyliżans w tak szczególny sposób.

– Obawiam się, że nie będziemy podróżowali tak wygodnie, jak pragnęliśmy – dodał niezadowolony. – Pamiętaj: ani słowa, które mogłoby zdradzić, że uciekamy.

Jak gdyby będąc całkowicie przekonana, że dyliżans bez niej nie odjedzie, kobieta nie ruszyła się z miejsca, dopóki parobek nie zszedł z kozła i nie załadował dwóch potężnych kufrów ze skóry, korzystając z pomocy służących, którym pasażerka odpłaciła drobniakami. Uśmiechnęła się zadowolona i podeszła do kabiny dyliżansu.

– Bonjour, messieurs![2] – Gdy tylko zajęła miejsce, rozwiązała tasiemki zwisającego u nadgarstka rydykiula[3], ułożyła go na podołku i wyciągnęła rękę najpierw do Attui, a potem do Matíasa, którzy z trudem mogli ukryć zdziwienie i jej wyglądem, i faktem, że podróżuje samotnie. – Nazywam się Aurore – dodała miłym, łagodnym głosem, akcentując z francuska ostatnie sylaby; jej hiszpański był poprawny. – Czeka nas wspólna podróż do Saragossy, chyba że panowie wysiadają wcześniej…

Attua ukłonił się, nie wymienił jednak ani imion, ani celu podróży. Ostrożność nie zawadzi.

– Zrobiła pani rzecz niebezpieczną – odezwał się Matías z niejakim podziwem. – Mogła pani wpaść pod koła dyliżansu.

Aurore lekceważąco wzruszyła ramionami i nic nie powiedziała.

Attua musiał zapomnieć o drzemce. W jego mniemaniu byłoby to oznaką braku ogłady, a poza tym wiedział, że odpoczynek należy się raczej Matíasowi. Dosłownie zamykały mu się oczy.

– Spadłem z konia i złamałem rękę – skłamał Matías, by wyjaśnić swój stan. Po chwili zasnął, oparłszy zdrową rękę na piersi, żeby mieć pewność, że dokument gwarantujący mu wolność spoczywa bezpiecznie w wewnętrznej kieszeni kamizelki.

Attua nie mógł oderwać wzroku od Aurore. Obawiał się, że wyjdzie na gbura, ale nigdy w życiu nie widział takiej kobiety. Sądząc po miękkich krągłościach sylwetki, siwych pasemkach w upiętych na karku ciemnych włosach, plamkach na wydatnym dekolcie i drobnych zmarszczkach wokół oczu zbliżała się do czterdziestki, aczkolwiek jej zaróżowiona, niemal przezroczysta cera i szeroki uśmiech odsłaniający doskonałe zęby sprawiały, że wyglądała na młodszą. Aurore wypełniała duszne i ciasne wnętrze dyliżansu świeżym zapachem i intensywnością kolorów sukni o szerokich rękawach, zapiętych starannie na obciągnięte materiałem guziczki, ozdobionej zielonymi i czerwonymi pomponikami, naszyciami, wstawkami, frędzlami i kwiatami.

Attua sam nie wiedział, co o tym wszystkim myśleć: czy przypadek działa na ich korzyść, czy na niekorzyść. Z jednej strony, przy tej współpasażerce nie dało się jechać niezauważonym. Z drugiej – nikomu nie wpadnie do głowy podejrzewać, że cudzoziemka podróżuje ze zbiegami. Gdyby wiedziała, jak się sprawy mają, zapewne byłaby ostrożniejsza.

I zadawał sobie pytanie, kim jest owa Aurore i dokąd się udaje, samotna, na traktach wysuszonych przez słońce, które zaczynało już niemiłosiernie przygrzewać.

Aurore szybko doszła do wniosku, że z jej towarzyszami podróży coś jest nie tak. Jedną z jej zalet był zmysł obserwacji. Miała dość doświadczenia, by wiedzieć, że złamana kość nie wywoduje bladości ani osłabienia u człowieka młodego i silnego, jak ten drzemiący niemal jasnowłosy chłopak o twarzy wykrzywionej bólem. Nie wymienili ani swoich imion, ani celu podroży. Jadą dyliżansem, tymczasem ich ubrania, wprawdzie przyzwoite, ale tanie, świadczą, że im się nie przelewa. Już samo to wskazuje, że im się spieszy. Co więcej, ten drugi, bardziej elegancki chłopak odpowiada półsłówkami na wszelkie próby nawiązania niewinnej rozmowy. Owszem, jego głęboki męski głos idealnie współgra z dobrymi manierami. Wykorzystała chwilę, kiedy wyglądał przez okno, żeby uważniej mu się przyjrzeć.

Mimo malującego się na jego twarzy napięcia musiała przyznać, że jest bardzo przystojny. Miał gęste czarne kręcone włosy i ciemnoszare, niebieskawe oczy, a intensywność jego spojrzenia kontrastowała z dobrymi manierami i ogładą towarzyską. Szybko pojęła, czemu z taką przyjemnością mu się przygląda. Przypominał jej męża z czasów, kiedy się poznali. On także był wysoki, muskularny, emanujący energią, młodzieńczością, męskością. Przez chwilę wydawało jej się, że sama jest młoda, ale potem westchnęła tylko z nostalgią za czasem, do którego nie było powrotu.

Urodziła się Boulogne-sur-Mer, pod Calais, w majętnej rodzinie: ojciec, inżynier górnictwa, był poza wszystkim parem Francji. Ze względu na rozliczne miejsca pracy ojca mieszkała w Niemczech i we Włoszech. Miała brata, który poszedł w ślady ojca, a sama otrzymała edukację należną panience z jej klasy społecznej, cieszącej się pewnym prestiżem. Wyszła za mąż jako zakochana młoda dziewczyna, niewinna i bez doświadczenia, za bogatego markiza, który zmarł, zostawiwszy ją jako bogatą bezdzietną trzydziestoletnią wdowę. Po jego śmierci postanowiła spełnić swoje marzenie, by nieustannie podróżować, przez pamięć o szczęśliwych latach dzieciństwa, gdy przenosiła się wraz z rodziną z miejsca na miejsce. Jej lista pragnień, częściowo już spełnionych, obejmowała Egipt, Turcję, Persję, Afrykę i Chiny. Tego roku przyszła kolej na Hiszpanię. Brat uprzedził ją o niebezpieczeństwach związanych z podróżowaniem po kraju niestabilnym politycznie; część spośród licznych przyjaciół zanudzała ją, starając się wyperswadować jej tę podróż, ze względu na związane z nią trudy, niewygody, konieczność zabierania większego bagażu, niepewną porę i ryzyko spotkania złych ludzi. Tylko ją irytowali. Od dziesięciu lat była wdową, a oni nadal prawili jej kazania. Z pewnością gdyby była mężczyzną, nie upieraliby się tak bardzo przy swoim.

Aurore nie wyobrażała sobie uregulowanego trybu życia. W jej opinii jedynym złem, które należało wyplenić, była nuda. Zimy w Paryżu zdawały się trwać całe wieki. Ciągle te same konwersacje z tymi samymi ludźmi. Wciąż to samo jedzenie na tej samej eleganckiej zastawie. Te same tematy: moda, polityka i ploteczki. Życie trwa zbyt krótko, by wpuścić je w tryby rutyny. Kochała rodzinę i przyjaciół, ale potrzebowała czegoś więcej. Spełniła z nawiązką to, czego oczekiwali od niej rodzice, teraz już nieżyjący: odebrała przyzwoitą edukację i dobrze wyszła za mąż. Nieszczęśliwym zrządzeniem losu mąż zmarł zbyt wcześnie. Ubolewała nad tym, ale ta tragedia uodporniła ją emocjonalnie i wzmocniła finansowo. Mogła sama decydować o własnym życiu, a jej wybór wykluczał obserwowanie, jak życie przecieka przez palce wśród wygód paryskiej posiadłości. Wybrała coś przeciwnego: zmaganie się z wyzwaniami. Każda nowa przygoda oznaczała kolejny krok w kierunku stworzenia nowej Aurore. Fakt, że podczas podróży po świecie nie doświadczyła żadnych traumatycznych przejść, z pewnością przyczynił się do umocnienia w niej poczucia, że jest odważna i stać ją na coraz śmielsze wyprawy, takie jak ta do Hiszpanii. Ale w pragnieniu poznawania nowych miejsc było też coś bardziej osobistego. Nieustannie się uczyła; na wspomnienie własnego dzieciństwa i lat młodości uśmiechała się nie melancholijnie, lecz zwycięsko. Nie była już nieśmiałą dziewczynką, pełną obaw i niezdecydowaną, lecz kobietą podejmującą własne decyzje, z umysłem otwartym na wszystko, co przyniesie życie. Na wysuszonych i zakurzonych traktach pozbyła się strachu przed samotnością; w niewygodnych, lecz malowniczych zajazdach odkryła u siebie poczucie humoru; nawet na najbardziej jałowych i bezludnych równinach, takich jak ta, przez którą obecnie jechali, czuła, że odżywa, że w jej umyśle kiełkuje świeża zieleń.

Woźnica zatrzymał dyliżans, aby pasażerowie mogli rozprostować kości i zjeść szybki posiłek na stojąco lub przysiadłszy na rozlicznych przydrożnych kamieniach. Wyjechali z opóźnieniem i należało nadrobić stracony czas. Aurore usiadła na kamieniu o kilka kroków od Attui i Matíasa.

– Qu’est-ce que c’est?[4] – zapytała, wskazując na okolony górą kamieni krzyż, pod którym siedzieli obaj mężczyźni.

– To się nazywa cudzik – odpowiedział woźnica, czyniąc znak krzyża. – Nie wygląda na to, żeby ten krzyż tkwił tu od dawna, więc pewnie oznacza albo czyjąś śmierć, albo niedawne zabójstwo. Jest w zwyczaju, że każdy, kto tędy przejeżdża, odmawia modlitwę za duszę zmarłego.

Co powiedziawszy, złożył dłonie i zaczął mamrotać słowa modlitwy.

Aurore skinęła głową i wyciągnęła notesik, w którym szybko naszkicowała cudzik i zapisała objaśnienia. Nie uszło jednak jej uwadze znaczące spojrzenie, jakie Matías rzucił na Attuę, jak gdyby pragnął mniej fatalistycznego miejsca na odpoczynek.

„Tak”, pomyślała, „ci dwaj ewidentnie znajdują się w opałach”.

Ruszyli w dalszą podróż z niebezpieczną prędkością, traktem, który mógł być użytkowany jedynie przez pocztę i katalońskie towarzystwo mające monopol na dyliżanse. Nikogo nie minęli po drodze, choć z prawa i z lewa królewskiej drogi słychać było krzyki mulników, błądzących po kiepskich szlakach. Kiedy po przejechaniu dwudziestu czterech leguas[5] dotarli wreszcie, o czasie, do zajazdu w Sauca, między Guadalajarą a Calatayud, trójka pasażerów z kabiny dyliżansu czuła się, jak gdyby przejechał po nich walec. Rozmowa o różnych aspektach życia w Hiszpanii z upływem czasu przygasła, zaciekawione z początku spojrzenia stały się nieobecne, a dobre maniery ustąpiły miejsca drzemkom i nagłym przebudzeniem.

Attua był zaniepokojony nadmierną bladością Matíasa. Kiedy dyliżans się zatrzymał, zaproponował:

– Lepiej tu zostań, póki gospodarz nie przydzieli nam izby.

Podobnie jak wszystkie zajazdy, które znał, ten, przed którym się zatrzymali, był kwadratową budowlą krytą strzechą, okoloną kamiennym murem; miał prosty okap i balkony na piętrze. Na dziedzińcu stały rozprzęgnięte wozy, woły i muły, leżały psy, a ludzie siedzieli na ziemi na derkach. Rozejrzał się wokół i stwierdził z ulgą, że ludzie nie zwracają na niego uwagi; ich spojrzenia kierowały się raczej ku Aurore i innym kobietom, które wychodziły z kabin dyliżansu.

Szedł właśnie ku stajni, przez którą wchodziło się do kuchni, kiedy usłyszał ogłuszający tętent końskich kopyt. Odwrócił się i serce podeszło mu do gardła.

Pół tuzina koni wpadło galopem na dziedziniec. Nie miałoby to większego znaczenia, gdyby nie wygląd jeźdźców, wskazujący, że to bandyci. Ostentacyjnie demonstrowali broń i wrzeszczeli. Co więcej, wyglądali, jakby czegoś lub kogoś szukali.

Attua zaklął pod nosem.

Było wprawdzie mało prawdopodobne, że to ludzie najęci przez hrabiego, ale nie należało tego wykluczać. Zorientował się, że krzyki cichną i przechodzą w szepty i że nawet obdarte, brudne dzieciaki, kręcące się wokół przybyszów w nadziei na jałmużnę, pouciekały.

Woźnica dyliżansu ruszył ku przybyszom.

– Nie chcę kłopotów. Tu jest dola dla was – zwrócił się do herszta, wręczając mu sakiewkę.

Herszt, człowiek o szerokiej twarzy i długich gładkich czarnych włosach, związanych rzemieniem z tej samej skóry co jego kamizelka, przeliczył pieniądze. Podniósł wzrok i przyjrzał się podróżnym, którzy z przerażeniem obserwowali jego oddział. Uniósł dłoń i policzył ich na palcach.

– Płacisz mi za jednego więcej – zauważył. Mówił z silnym akcentem, który Attua rozpoznał jako kataloński z rejonów górskich. – A wiesz już, że mam swój honor.

Jego towarzysze zarechotali.

Attua pobladł. Powinien coś zrobić, żeby nie odkryli obecności Matíasa, ale nic nie przychodziło mu do głowy. Napotkał wzrok Aurore. Musiała dostrzec troskę na jego twarzy, bo podeszła do woźnicy i coś mu szepnęła. Skinął głową.

– Ta pani zapłaciła za dwa miejsca, żeby zapewnić sobie wygodniejszą podróż – rzekł, zwracając się do herszta.

Bandyta otaksował kobietę wzrokiem; wytrzymała to spojrzenie bez mrugnięcia okiem. W tej samej chwili pojawił się gospodarz zajazdu, wycierając sobie ręce o brudny fartuch.

– Nie wiem, czy będę miał posiłek dla wszystkich – odezwał się zdenerwowany.

– Czy oprócz tych tutaj jest jeszcze ktoś w środku? – zapytał herszt.

– Moja żona, córka i kilku mulników, których zdążyłeś już poznać wcześniej.

– A ktoś ranny?

Gospodarz wskazał ręką na obecnych i wzruszył ramionami.

– O ile wiem, nie.

Bandyta ściągnął lejce i spiął konia ostrogami.

– No to w drogę.

Attua powoli odetchnął, a potem podszedł do Aurore.

– Dziękuję. Za pani rozsądek. Za pani pomoc. Nie musiała pani tego robić… Nie zna nas pani przecież. Nie zapomnę o tym.

– Nie zawsze się ucieka z powodu niewłaściwego czynu – odparła Aurore z wyrozumiałym uśmiechem. – A czy teraz mogę przynajmniej poznać wasze imiona?

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Przypisy końcowe

[1] Karliści – zwolennicy infanta Carlosa Maríi Isidro (zwanego Don Carlosem), brata króla Ferdynanda VII, który uznawszy, że król nie miał prawa znieść prawa salickiego i przyznać prawa sukcesji córce, ogłosił się królem Hiszpanii jako Karol V. Dawni rojaliści, występujący przeciwko jakimkolwiek liberalnym reformom społecznym i prawnym. Uznawali się za żarliwych katolików i opowiadali za jak najszerszym wpływem Kościoła na sprawy publiczne. Sprzeciwiali się liberalizacji produkcji, wszelkim formom wywłaszczenia, wolnemu handlowi, sekularyzacji życia, zasadzie równości wszystkich wobec prawa. Głosili alternatywny program oparty na tradycyjnym modelu społeczeństwa rolniczego i zhierarchizowanego. Po stronie karlistów walczyło niewielu zawodowych żołnierzy, a ci nieliczni pochodzili z szeregów „ochotników królewskich” lub rekrutowali się z ludzi odsuniętych od służby wojskowej w poprzednich latach. Nie mogli liczyć na poparcie wysokich dygnitarzy kościelnych. Otwarcie poparł ich tylko kler z północy Hiszpanii (Nawarra, Katalonia, prowincje baskijskie) oraz zakonnicy. Do obozu karlistowskiego napływali ochotnicy ze środowisk wiejskich, silnie przywiązanych do struktur starego porządku.
Wynikiem konfliktu była pierwsza wojna karlistowska (1837–1839) pomiędzy karlistami, zwolennikami Don Carlosa, a krystynistami – zwolennikami regentki Marii Krystyny i małoletniej królowej Izabeli II.
Tu: ktoś o wstecznych, reakcyjnych poglądach.

[2] Liberałowie progresistas (postępowi, radykalni, progresiści) i moderados (umiarkowani). Umiarkowani nie tworzyli konkretnego ugrupowania politycznego, wywodzili się z różnych klas społecznych, w większości z klas średnich. Ich ideologia zasadzała się na swobodnie traktowanych hasłach francuskich doktrynerów i na zasadzie „zachowania porządku”, czyli struktur własności i dobrych warunków do robienia interesów. Starali się też utrzymywać przyjazne stosunki z Kościołem. Partia progresistów była nie mniej heterogeniczna (należeli do niej głównie przedstawiciele klas średnich i rzemieślniczych miast), lecz w kwestiach zasadniczych stanowiła jedność. Wspólnym wyróżnikiem obu ugrupowań było dążenie do reform i bezwzględne przywiązanie do zasady suwerenności narodu; progresiści dążyli także do wzmocnienia i demokratyzacji władzy lokalnej. Jedni i drudzy liberałowie różnili się w kwestiach zasad ustrojowych państwa oraz m.in. wyprzedaży dóbr kościelnych – patrz przyp. 14, tzw. dezamortyzacji (rządy umiarkowanych ją wstrzymywały, progresistów zaś przywracały). Posługując się współczesną terminologią, można określić umiarkowanych terminem prawicy, a progresistów – lewicy.

[3] María Cristina Fernanda de Borbón-Dos Sicilias y Borbón – Maria Krystyna Ferdynanda Burbon-Sycylijska (27.04.1806–
–22.08.1878) – księżniczka Obojga Sycylii.
W 1829 r. poślubiła swojego wuja króla Hiszpanii Ferdynanda VII (jako jego czwarta żona). Owocem małżeństwa były dwie córki: Izabela (późniejsza królowa Izabela II) i María Luisa Fernanda.
Po śmierci Ferdynanda (29.09.1833) Maria Krystyna została regentką (1833–1840) w imieniu starszej córki. Regencję uznały jedynie Francja i Anglia. Prawa do tronu małoletniej Izabeli zakwestionował młodszy brat Ferdynanda – infant Carlos María Isidro (przyp. 1).
28.12.1833 r. Maria Krystyna w sekrecie poślubiła byłego sierżanta straży królewskiej Augustyna Ferdynanda Muñoza, mianowanego księciem Riansares (1808–1873).
Gdy drugie małżeństwo królowej z niskim rangą żołnierzem wyszło na jaw, Maria Krystyna stała się niepopularna. Okres jej regencji to nieustanne konfrontacje pomiędzy karlistami a popierającymi królową liberałami. W 1840 r. w wyniku buntu liberałów z frakcji progresistów pod dowództwem generała Baldomero Espartero została zmuszona do rezygnacji i emigracji do Francji. Powróciła do Hiszpanii w 1843 r., po upadku rządów Espartera, i przez następną dekadę, jako królowa matka, wywierała duży wpływ na córkę, uznaną za pełnoletnią w wieku lat 13, włącznie z wyborem jej męża. Rewolucja liberalna rozpoczęta w 1854 r. skazała ją na definitywne wygnanie.

[4] Isabel II – Izabela II (10.10.1830–9.04.1904), królowa Hiszpanii w latach 1833–1868. Ze względu na jej małoletniość regencję w jej imieniu w latach 1833–1843 sprawowała jej matka Maria Krystyna. Prawo Izabeli do tronu podważył młodszy brat Ferdynanda – infant Don Carlos, hrabia Molina. Izabelę II poparli konserwatywni liberałowie, którzy w latach 1833–1839 pokonali karlistów i objęli rządy w kraju. Wojnę karlistowską zakończył traktat z Vegara, podpisany w sierpniu 1839 r. Mimo że traktat ogłosił zwycięstwo obozu królowej Izabeli II, w 1840 r. doszło do przewrotu, w wyniku którego władzę przejął generał Baldomero Espartero. W 1843 r. w wyniku zamachu stanu Espartero został obalony. 8.11.1843 trzynastoletnią Izabelę uznano za pełnoletnią i ogłoszono królową. W wieku lat 16 została wydana za mąż za Francisca de Asís de Borbón, hrabiego Kadyksu, człowieka słabego charakteru, bez ambicji mieszania się w politykę. Okres rządów Izabeli naznaczony był stopniowym zwiększaniem roli parlamentu. To także okres nieustannych pałacowych intryg, spisków i manipulacji, przez które królowa dążyła do uzyskania jak największego wpływu swojej dworskiej kamaryli na rządy i obsadę najważniejszych stanowisk w państwie. Ograniczona intelektualnie Izabela II nie była zdolna do postrzegania problemów w kraju w perspektywie szerszej niż własny doraźny interes. Nie cieszyła się poparciem żadnego ugrupowania politycznego, poza najbardziej konserwatywnymi kręgami umiarkowanych. Królewski majestat nadszarpnęła też przez swój styl życia: bigoterię w dość niecodzienny sposób łączyła z niezwykłą erotyczną aktywnością, w ciągu jej panowania przez madrycki dwór przesunął się długi rząd – na ogół publicznie znanych – faworytów. Jednocześnie za jej rządów doszło do znaczącej modernizacji i industrializacji Hiszpanii (budowa sieci dróg, mostów, kolei żelaznej i kanalizacji). W 1868 r. rewolucyjna junta proklamowała w Madrycie podstawowe wolności i ogłosiła detronizację Izabeli II, która udała się na wygnanie do Francji.

[5] Wojny karlistowskie – nazwa określająca trzy hiszpańskie konflikty wewnętrzne w XIX wieku. Konflikt o podłożu ideologicznym i sukcesyjnym nastąpił pod koniec panowania króla Ferdynanda VII pomiędzy tzw. karlistami, zwolennikami królewskiego brata infanta Don Carlosa, a liberałami, zwolennikami córki Ferdynanda VII małoletniej Izabeli II i regentki Marii Krystyny. I wojna karlistowska, mająca charakter wojny domowej, toczyła się w latach 1833–1840. II wojna karlistowska (1846–1849) była bardziej powstaniem wywołanym w okresie „dziesięciolecia umiarkowanych”. Karliści, zmierzając do odtworzenia mocarstwowej Hiszpanii poprzez reformy konserwatywne, prokatolickie, decentralizacyjne, antydemokratyczne i antyliberalne, stanowili opozycję wobec rządów liberałów. Skupiali wokół siebie środowiska tradycjonalistyczne, które sprzeciwiały się przekształceniu Hiszpanii w monarchię konstytucyjną, a następnie w republikę. Przyjmuje się, że początkiem II wojny karlistowskiej było niepowodzenie pomysłu wydania za mąż Izabeli II za proponowanego przez karlistów Carlosa Luisa de Borbón, tudzież niestabilność polityczna państwa i brak rozwiązań dla konfliktów w sferze politycznej, gospodarczej i społecznej.

[6] Baldomero Espartero, właśc. Joaquín Baldomero Fernández Espartero Álvarez, od 1839 r. książę de la Victoria (27.10.1793–8.01.1879). W latach 1815–1824 walczył w Ameryce Południowej przeciwko ruchom niepodległościowym, a w latach 1833–1840 w I wojnie karlistowskiej po stronie regentki Marii Krystyny i liberałów, odnosząc wiele sukcesów wojskowych. W 1837 r. bronił Madrytu przed armią Don Carlosa. W 1839 r. zawarł układ w Vergarze, który był faktyczną kapitulacją karlistów. Jako popularny polityk zaczął odgrywać coraz większą rolę polityczną; w latach 1841–1843 był regentem w imieniu królowej Izabeli II. Realizując program postępowych liberałów (progresistów), wznowił wyprzedaż majątków kościelnych (dezamortyzacja – patrz przyp. 14) oraz ograniczył przywileje i odrębności prawnej prowincji. Rządził autorytarnie, co nie przysporzyło mu sympatii nawet wśród dawnych zwolenników. Nieustanny konflikt w łonie samych progresistów został wykorzystany przez umiarkowanych. W 1841 r. doszło do buntu pod wodzą O’Donnella, a następnie do zamieszek w Barcelonie wskutek kryzysu w przemyśle tekstylnym, krwawo stłumionych przez ludzi Espartera, i do kolejnych buntów w Madrycie, Sewilli i Granadzie. W 1843 r. został zmuszony do rozwiązania Kortezów (hiszpańskiego parlamentu), a następnie, po przejęciu władzy przez umiarkowaną część progresistów, do opuszczenia kraju. W 1843 r. udał się na emigrację do Anglii, gdzie został przyjęty jak bohater. Do Hiszpanii powrócił w 1849 r. na prośbę Izabeli II, która potrzebowała człowieka o dużej popularności i wpływach. W latach 1854–1856 (tzw. postępowe dwulecie, Bienio Progresista) był premierem rządu liberałów.

[1] Spis przypisów w indeksie górnym znajduje się na końcu książki. Wszystkie pochodzą od tłumaczki.

[2] Bonjour, messieurs (fr.) – Dzień dobry panom.

[3] Rydykiul (ridicule, fr.) – dawniej ozdobna damska torebka bądź woreczek na przybory do szycia i haftowania, noszony po 1797 r.

[4] Qu’est-ce que c’est? (fr.) – Co to takiego?

[5] Legua – odpowiednik 3 mil, czyli ok. 5 km.

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

ul. Sienna 73

00-833 Warszawa

tel. +4822 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: +4822 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz