Od tłumacza

To nie jest łatwa powieść. Nie chodzi o nawet jej przesłanie, dla wielu szokujące i obrazoburcze. Chodzi o język. Autorka wprowadza bowiem czytelnika do swojego świata bez grama kokieterii, na własnych warunkach, wymaga otwarcia na wcześniej nieznaną mowę.

Już na pierwszych stronach zbić z tropu może niespodziewane przechodzenie narracji z pierwszej do trzeciej osoby, czasem nawet wewnątrz jednego akapitu. Badacze tekstu Sapienzy uważają, że to sposób na zdystansowanie się narratorki od opisywanych wydarzeń. Ale to także naśladowanie starego sycylijskiego sposobu mówienia. „Kiedyś musiałem skrzywdzić ciebie i siebie, ale Carminemu zawsze na tobie zależało”, mówi o sobie Carmine, a podobnych zdań w powieści jest wiele. Narratorką jest zawsze Modesta, lecz opowiada ona swoją historię, korzystając ze specyfiki lokalnego języka. Wyspiarską tożsamość podkreśla również szyk przestawny zdania, wplatanie pojedynczych słów dialektu katańskiego (tak częste, że tylko niektóre mogły pozostać w przekładzie), czy nawet całych zdań.

Rzuca się w oczy nieliterackość dialogów, ich całkowita zależność od słowa mówionego, w oryginale podkreślona dodatkowo nieortodoksyjną interpunkcją (nie udało się jej ocalić w przekładzie), szarpane, niedokończone zdania, powtórzenia i zawieszenia głosu, czasem językowe błędy. I cytaty zdań wypowiedzianych w przeszłości, zgodnie z prawami ludzkiej pamięci – zawsze niedokładne. Każda postać mówi tutaj własnym głosem, standardowa włoszczyzna miesza się z dialektami, język wysoki z nieporadnie kleconymi zdaniami dzieci i ludzi prostych, sposób mówienia odzwierciedla wewnętrzne przemiany bohaterów. A jednak w tym królestwie potoczności niektóre dialogi brzmią jak na scenie: wszak Sapienza była aktorką teatralną.

Więcej informacji o dziele i niezwykłej osobowości jego autorki czytelnik znajdzie w towarzyszących powieści tekstach Angela Pellegrina i Domenica Scarpy. Powszechnie wiadomo, że wstępy i posłowia nie cieszą się popularnością wśród czytelników, ale w tym przypadku zdecydowanie warto do nich zajrzeć.

Długa droga Sztuki radości

Mówią, że każda książka ma własne przeznaczenie. A skoro tak, to bez wątpienia i ja mam swoje miejsce w losie Sztuki radości od roku 1975, kiedy to poznałem Goliardę, a następnie na jej prośbę podjąłem się pracy nad redakcją powieści. Jej nagła śmierć w roku 1996 związała mnie z książką w sposób ostateczny: na mnie bowiem spoczęła odpowiedzialność za to, jaki los spotka historię o życiu Modesty, którą moja żona ukończyła w odległym 1976 roku. Odrzucona wówczas przez największych włoskich wydawców, przeleżała w szafie w mojej pracowni całe dwadzieścia lat, czekając na lepsze czasy. Te nigdy nie nadeszły. Aż do śmierci Goliardy.

Opublikowałem więc Sztukę radości własnym sumptem w nakładzie tysiąca sztuk w wydawnictwie Stampa Alternativa. Był rok 1998. Powieść otrzymało wielu krytyków i pisarzy. Przemilczeli ją. Pamiętam, że codziennie chodziłem do tej samej księgarni należącej do sieci Feltrinelli, gdzie jedyne dwa dostępne egzemplarze zostały ukryte za innymi książkami na wysokiej półce schowanej za kolumną. Mówiłem sobie za każdym razem: kto ją kupi? Pewnego dnia zauważyłem, że jednej książki brakuje. Wiele bym dał za możliwość poznania tożsamości nabywcy. Po jakimś czasie zniknął również drugi egzemplarz. To było zdumiewające.

Przez kolejne trzy lata nic już się nie wydarzyło. Następnie, dzięki pełnemu pasji zaangażowaniu Loredany Rotondo, w owym czasie ważnej postaci włoskiej telewizji publicznej, w serii Vuoti di memoria (Luki pamięci), poświęconej niedawno zmarłym a zapomnianym osobistościom włoskiego życia kulturalnego, powstał film dokumentalny zatytułowany Goliarda Sapienza, sztuka jednego życia. Dzieło melancholijne, ale sugestywne, bogate w przywołania, pełne licznych świadectw, w tym także moje. Film był emitowany, rzadki przypadek, więcej niż raz, nawet jeśli o tradycyjnie nieprzystępnej godzinie.

I nie na próżno. Dokument wzbudził zainteresowanie wszechmocnych a wrażliwych na wsparcie mediów dystrybutorów, którzy zasugerowali, by Stampa Alternativa wznowiła powieść w większym nakładzie. Ujrzał on światło dzienne w 2003 roku. Tym razem książka została przyjęta z większym zainteresowaniem, choć skierowanym bardziej na wątek obyczajowy niż walor ściśle literacki: taki już zawsze był los odbioru dzieł Goliardy przez krytykę.

Sztuka radości miała zdecydowanie więcej szczęścia poza granicami Włoch. Wraz z pierwszym wydaniem opiekę nad nią powierzyłem młodej agentce literackiej, zajmującej się rynkiem krajów niemieckojęzycznych. Na Międzynarodowych Targach Książki we Frankfurcie powieść wzbudziła zainteresowanie Waltraud Schwarze, genialnej odkrywczyni nieznanych tekstów. Dzięki niej ukazała się w Berlinie nakładem Aufbau-Verlag. Ściślej mówiąc, najpierw ukazała się pierwsza część: w Niemczech dzieło zostało podzielone na dwa osobno wydane tomy. Ale Waltraud Schwarze nie ograniczyła się do rynku niemieckiego. Zatelefonowała do Paryża do Viviane Hamy, uczennicy Roberta Laffonta[1], wydawczyni znanej z odwagi, sugerując jej przeczytanie powieści „opublikowanej we Włoszech w 1998 roku przez małe wydawnictwo, którego nikt nie zna. Tekst jest nieco osobliwy, ma sześćset stron. Tłumaczenie będzie kosztować majątek, nie ma wielkich szans, by przeczytało ją więcej osób za granicą niż w Italii, ale jest naprawdę wspaniała”.

Hamy natychmiast przesłała powieść jednej z zaprzyjaźnionych tłumaczek, a zarazem powieściopisarce, Nathalie Castagné, która pięć dni później zadzwoniła do niej podekscytowana i jednocześnie zmartwiona. Ekscytacja wynikała z lektury, zmartwienie z obawy, że albo Viviane Hamy zrezygnuje z publikacji przekładu powieści, albo nie zrezygnuje, a wówczas i ona będzie współodpowiedzialna za ewentualny upadek wydawnictwa.

Tak oto rozpoczyna się triumf Sztuki radości we Francji: od wolnej od zazdrości i lenistwa współpracy trzech niezwykłych kobiet. Resztę załatwili krytycy literaccy – i zrobili to dobrze. Po lekturze olbrzymiego zbioru opublikowanych recenzji pozostaje mi, włoskiemu pisarzowi, skonstatować ciekawe zjawisko: we Francji krytycy czytają książki, które recenzują. Być może robią to wyłącznie wtedy, kiedy te książki wydają im się dobre, ale wówczas przynajmniej czytają je w całości.

Dziś przekłady Sztuki radości publikowane są w wielu krajach świata.

Kiedy wiosną 1996 roku zabłysła na horyzoncie szansa opublikowania książki w całości, Goliarda, przygotowując się do przejrzenia Sztuki radości dwadzieścia lat po jej ukończeniu, postawiła przed sobą rodzaj tabliczki z następującym słowami: „Minęło trzydzieści lat od pierwszej notatki na temat Modesty. Uważaj, Goliardo, żeby nie wpaść w pułapkę autocenzury”. Niepokoiła się, że dwie dekady odrzucania tekstu przez wydawców oraz trzy dekady obcowania z bohaterką powieści mogłyby kazać jej osłabić siłę pierwotnego pomysłu i zgrzeszyć autocenzurą, co dla pisarki takiej jak ona stanowiłoby największy możliwy upadek. Obawiała się hańby popełnienia najgłupszej zdrady: niewierności wobec własnej historii.

Każdy na jej miejscu miałby powody do zwątpienia. Dwóch najważniejszych włoskich krytyków wyraziło miażdżące opinie na temat powieści. Pierwszy: „To jest sterta nieprawości. Dopóki żyję, nie pozwolę na publikację podobnej książki”. Drugi, duch bardziej wyrafinowany i wolny, i dość bliski Goliardzie, któregoś razu z cieniem irytacji powiedział przez telefon: „A co ja mam z tym czymś wspólnego?!”.

Sztuka radości musi być powieścią przeklętą: z jej powodu Goliarda wpadła w skrajne ubóstwo, a nawet trafiła do więzienia. Zaczęła ją pisać rok po sporządzeniu pierwszej notatki, czyli w 1967 roku. Zakończyła wówczas List otwarty (Lettera aperta), który został opublikowany w tym samym roku, oraz Nić południa (Il filo di mezzogiorno), która wyszła dwa lata później. Są to dwie pierwsze z cyklu pięciu powieści autobiograficznych, których pisanie Goliarda przerwała na całe dziewięć lat, dosłownie opętana potrzebą powołania do życia swojej bohaterki, Modesty (a więc „skromnej i obyczajnej”: jakże wiele ironii w tym imieniu!).

W tamte szczęśliwe i niespokojne lata zwykle pisała przed południem, zaczynając około wpół do dziewiątej i kończąc około pierwszej trzydzieści, czasem drugiej, czasem zaś przeciągając pracę na cały dzień, próbując się wykręcić – co nie było łatwe – od licznych zaproszeń na śniadanie w promieniach rzymskiego słońca. Zawsze mówiła, że pisanie oznacza wykradanie czasu wszystkiemu, nawet radości. Odpoczywała kanonicznie, w niedziele. Paliła dużo, tak jak wówczas niemal wszyscy. Dzień pracy często kończyła gorącą kąpielą. Późnym popołudniem w drzwiach stawała jej znacznie młodsza przyjaciółka, Pilù, rudzielec o delikatnych piegach na twarzy przesłoniętej dużymi szkłami okularów. Razem piły i paliły, ale przede wszystkim Goliarda czytała jej to, co napisała przed południem. Wydaje mi się, że regularność odwiedzin Pilù była decydująca dla postępu dzieła, które z pewnością nie było historyjką podobną do wielu tych książek, które od paru lat zaczęto u nas nazywać powieściami. Pilù słuchała z uwagą nieprofesjonalnej, ale namiętnej i wykształconej czytelniczki. Goliarda niekiedy dawała też do przeczytania fragmenty tego, co pisała, Peppinowi, kochanemu, wytwornemu i wrażliwemu portierowi kamienicy przy via Denza.

Goliarda i Pilù pracowały tak do wieczora. Później Goliarda przygotowywała szybką kolację. Była niezwykle utalentowaną kucharką. Mogła gotować z wszystkiego, ze wszystkim, a przy tym niemal od niechcenia. Bardzo jej zależało, by ten jej talent został doceniony. Mogliby sobie mówić, że jest przeciętną pisarką, byle nie złą kucharką. Wydaje się, że odziedziczyła tę zdolność po matce, Marii Giudice, która gdzieś pomiędzy udziałem w buncie chłopskim, wspieraniem strajku, obecnością na wiecu i wychowywaniem chmary dzieci z przyjemnością znajdowała czas na gotowanie obiadków, obfitych i cenionych nawet – podczas ich wspólnego wygnania do Szwajcarii – przez niejakiego Mussoliniego, wówczas jeszcze rewolucjonistę i gołodupca.

Goliarda i Pilù często dołączały do grona przyjaciół mieszkających przy pobliskiej via Paolo Frisi i tam, nie wylewając za kołnierz, kończyli wieczór po wspólnie zjedzonej kolacji na mieście. Następnego ranka, po obowiązkowej dla Sycylijczyków czarnej kawie na pusty żołądek, Goliarda szła na samą górę domu, do nieba i chmur – była tam efektowna mansarda przerobiona ze strychowej suszarni, z ogromnym oknem wychodzącym na morze rozmarzonych sosen rosnących w parku Villa Glori – siadała w niskim barokowym fotelu, umieszczała na kolanach jako podkładkę puste tekturowe etui po starej płycie 33 i 1/3 obrotów na minutę (Fantazje Bacha w wykonaniu, jak sądzę, Giesekinga) i wracała do pisania, otoczona masą karteczek z notatkami rozsianych po całej podłodze.

Zawsze pisała na zwykłych kartkach porządnego papieru maszynowego złożonych na pół, ponieważ, jak mawiała, ten zredukowany format dawał jej własną ideę miary – choć ja myślę, że to było wspomnienie czy też tęsknota do formatu starego zeszytu z dzieciństwa – i stosunkowo drobnym charakterem pisma stawiała słowo po słowie, zwiększając lewy margines z każdą nową linią, aż do zredukowania jej do jednego czy dwóch słów. Wtedy zaczynała znowu pisać od początku linii. Wychodził z tego ciekawy rysunek, rodzaj elektrokardiogramu słów. Tak, to było zdecydowanie pismo w rytmie serca.

Goliarda zawsze pisała odręcznie, mówiła, że ma potrzebę odczuwania emocji w uderzeniach tętna w nadgarstku, i używała najzwyklejszego długopisu Bic z czarnym atramentem. Zużywała tych długopisów dziesiątki, bo roznosiła je wszędzie, a potem nie mogła ich znaleźć.

W ten sposób mijały dni, miesiące i lata bez szczególnych wydarzeń, nie licząc podróży do wschodnich granic Turcji (ale Goliarda nigdy nie była wielką podróżniczką) i publikacji dwóch pierwszych powieści. Tymczasem wychodziły z jej domu malowidła, rysunki, rzeźby naprawdę dobrych artystów, za to przychodzili urzędnicy sądowi, komornicy, nakazy eksmisji. Potem przyszedłem ja. Pamiętam, że jednego z pierwszych dni po wprowadzeniu się do jej mieszkania w domu przy via Denza, wchodząc po schodach, natknąłem się na osiemnastowieczny austriacki kufer wynoszony na aukcję. Został zajęty w konsekwencji sporu z gospodynią domową, od dłuższego już czasu nieotrzymującą wynagrodzenia, jednak niezmiennie uwielbianą Argią, której Goliarda pozostała na zawsze wdzięczna za nieocenioną pomoc w domu przez te lata, kiedy pisała Sztukę radości.

Kiedy się poznaliśmy, Goliarda zaczynała właśnie pisać czwartą i ostatnią część powieści. Ukończyła ją w moim domu w Gaecie dokładnie 21 października 1976 roku. Wpisałem datę na rękopisie, a następnie wspólnie zaczęliśmy pracować nad redakcją tekstu. Po kilku miesiącach kontynuowałem ją już sam. Praca trwała do połowy 1978 roku, kiedy to wyjechaliśmy do Chin, przekazując uprzednio, za pośrednictwem znanego krytyka literackiego, tekst powieści jednemu z większych wydawców. Powróciwszy do kraju pod koniec roku, zastaliśmy pierwszą z długiej serii odpowiedzi odmownych. Później wciągnął nas wir bieżących wydarzeń i Sztuka radości została odłożona na bok: w Goliardzie dojrzewały inne dzieła. Nadszedł rok 1994, kiedy sam przygotowałem publikację pierwszej części powieści nakładem Stampa Alternativa: wydawcy, któremu nieobce były śmiałe przedsięwzięcia. Wówczas zaczęliśmy myśleć o opublikowaniu dzieła w całości. Nagła śmierć Goliardy sprawiła, że raz jeszcze na mnie spadło przygotowanie powieści do jej integralnego wydania.

Goliardzie nie było dane zobaczyć swojej Modesty w księgarni. Ale wiem, że to już nie jej ból, tylko mój. Goliardy już nie ma. Ale Modesta istnieje. Szczęściem pisarza jest, jak wiadomo, jego własna praca, patrzenie, jak strona po stronie w znakach drobnego pisma rosną bohaterowie i ich historie, jak zaczynają żyć własnym życiem, gotowi wyjść i wmieszać się między ludzi. Reszta: egzemplarz na półce w księgarni, płynąca z tego satysfakcja – a także niepokój – nie ma nic wspólnego z tym szczęściem.

Wciąż widzę Goliardę wchodzącą rano po schodach na strych z dzbankiem herbaty i nieodłącznymi papierosami i pamiętam doskonale, jak kilka godzin później schodzi, szczęśliwie wyczerpana, czasami bezgłośnie płacząca. Sprawiała takie wrażenie, jakby powoli wynurzała się z otchłannej studni, której dno gęsto zaludniały twory jej wyobraźni, bohaterowie powieści. Byli w większości nią samą, choć ich historie należały do innych. Goliarda nie utożsamiała się zbytnio z Modestą – wszak Sztuka radości nie jest powieścią autobiograficzną – zawsze z pewnym niepokojem odpowiadała, że Modesta jest lepsza od niej. Można powiedzieć, że Goliarda to Modesta – przynajmniej w tym stopniu, w jakim autor może być jednym ze swych bohaterów – ale Modesta zsumowana i zmieszana z innymi bohaterami: z Beatrice, Carlem, Laleczką, Niną, Mattią, a nawet babcią Gaią. Nie miała natomiast prawie nic z cech Joyce, Carminego, Pietra, Pranda, Stelli ani Jacopa czy Carluzzu. Ci, którzy ją dobrze znali, mogą to w jakiejś mierze potwierdzić.

Jestem pewien, że czytelnicy zobaczą w tej powieści ogrom życia. Jakby Goliarda, pisząc, chciała odpłacić losowi, który odmówił jej tak bardzo upragnionych dzieci – a pragnęła ich mieć przynajmniej tyle samo co jej własna matka, ośmioro. Nigdy nie zapomnę dedykacji, którą poeta Ignazio Buttitta wpisał na ofiarowanym jej tomiku wierszy: „Dla G., matki wszystkich, choć sama nie ma dzieci”. Tak, niezliczeni bohaterowie Sztuki radości są nią samą w wielu dzieciach, i najbardziej tyczy się to Modesty.

Z czasem bardziej wnikliwa krytyka zauważy aspekty stylistyczne i strukturalne jej powieści. Być może dojdzie do stwierdzenia, że Modesta jest najbardziej żywą postacią kobiecą naszego dwudziestego stulecia, że narodziny pomiędzy neoawangardą a minimalizmem nie mogły jej służyć, że spotkanie kina i psychoanalizy przywróciło powieści jej naturalny rytm, zamykając wiek antypowieści bez przekształcania jej w czyste kino czy telewizję. Ale Goliardę, doskonale zdającą sobie z tego sprawę, wszystko to niezbyt interesowało. Pisała tak, jak czytała, jako czytelniczka właśnie, pisała dla czytelników najczystszych i najdalszych, ze świetlistą i zarazem pełną pasji rezygnacją, jednocześnie tkliwą i zmysłową, z uwagą skierowaną bardziej na rytm serca swego dzieła niż na koncepcje i formy.

Co innego idee. Na idee była bardzo uważna – w rzeczy samej nazywała się pisarką ideologiczną, zresztą wyraźnie się tu nie doceniając – tak, serce i idee były jej jedynym literackim pożywieniem. Co do reszty, pisała rzeczywiście dla najczystszych i najodleglejszych czytelników, jedynych, których potrafiła uznać za bratnie dusze.

Angelo Pellegrino

maj 1997–styczeń 2006

CZĘŚĆ I

1.

patrzcie, to ja, cztero-, może pięcioletnia, na otwartej błotnistej przestrzeni ciągnę za sobą potężny kawał drewna. Nie ma tu drzew ani domów, jest tylko pot wylany w walce z twardą materią i dolegliwe pieczenie poranionych dłoni. Nurzam się w błocie po kostki, ale muszę ciągnąć, nie wiem dlaczego, ale muszę. Zostawmy to moje najstarsze wspomnienie takie, jakie jest: nie mam ochoty na snucie przypuszczeń ani wymyślanie. Chcę wam opowiedzieć to, co było, bez zmieniania czegokolwiek.

Tak więc ciągnęłam tamten kawał drewna. A kiedy już go schowałam i zostawiłam, przeszłam przez wielką dziurę w murze, zasłoniętą jedynie czarną tkaniną, którą obsiadły muchy. Teraz znajduję się w pomieszczeniu, gdzie się spało, jadło chleb z oliwkami albo chleb z cebulą. Gotowało się tylko przy niedzieli. Moja matka z szeroko otwartymi przez ciszę oczami szyje w kącie. Ta moja matka, ona nigdy nie mówi. Albo krzyczy, albo milczy. Włosy ciężkiej czarnej zasłony są pełne much. Moja siostra siedzi na ziemi i wpatruje się w matkę dwiema ciemnymi szczelinami schowanymi w jej  tłuszczu. Przez całe życie – dopóki się to ich życie nie skończyło – śledziła każdy jej krok i nie spuszczała z niej wzroku. A jeśli moja matka gdzieś wychodziła – co zdarzało się rzadko – trzeba było zamykać siostrę w wygódce, bo nie chciała słyszeć nawet o chwilowej rozłące. W wygódce krzyczała, rwała sobie włosy z głowy, waliła głową w ścianę, aż wreszcie matka wracała, brała ją w ramiona i tuliła w milczeniu.

Przez całe lata słyszałam jej krzyki i nie zwracałam na nie uwagi, aż do dnia, kiedy zmęczona taszczeniem tamtego drewnianego kloca padłam na ziemię i odczułam jej krzyki jako słodycz w całym ciele. Słodycz, która następnie przerodziła się w wibracje takiego upojenia, że powoli zaczęłam wyczekiwać, aż moja matka wyjdzie, by przyłożywszy ucho do wygódki, słuchać i rozkoszować się tymi krzykami.

Kiedy to następowało, zamykałam oczy i wyobrażałam sobie, że się rani, że rozrywa sobie skórę. I stało się tak, że podążając za mymi dłońmi kierowanymi przez jej wrzaski, odkryłam, że dotykając się tam, gdzie wypływa siusiu, doświadcza się rozkoszy większej niż jedzenie świeżego chleba czy owocu. Matka mówiła, że moja siostra Tina – „krzyż, który Bóg nam sprawiedliwie zesłał za niegodziwość twojego ojca” – miała dwadzieścia lat, ale była tego samego wzrostu co ja i tak gruba, że gdyby jej odjąć głowę, przypominałaby zamknięty na cztery spusty kufer mojego dziadka – „duszy jeszcze bardziej potępionej niż jego syn” – który był marynarzem. Co to był za zawód, ten marynarz, tego nie potrafiłam zrozumieć. Tuzzu mówił, że to tacy ludzie, którzy mieszkają na statkach i pływają po morzu. Ale czym było morze?

Tina wyglądała jak skrzynia dziadka i kiedy się nudziłam, zamykałam oczy i odejmowałam jej głowę. Skoro miała dwadzieścia lat i była kobietą, to znaczyło, że wszystkie kobiety w dwudziestym roku życia musiały stać się albo takie jak ona, albo jak mama. Z mężczyznami było inaczej: Tuzzu był wysoki i nie brakowało mu zębów, tak jak Tinie; były zdrowe i białe jak niebo w lecie, kiedy wstaje się wcześnie do pieczenia chleba. Jego ojciec był taki sam: krzepki, o zębach błyszczących w szerokim uśmiechu. Ojciec Tuzzu wciąż się śmiał. Nasza mama nigdy się nie śmiała i to też pewnie dlatego, że była kobietą, na pewno tak. Ale nawet jeśli nigdy się nie śmiała i brakowało jej zębów, miałam nadzieję, że stanę się taka jak ona; przynajmniej była wysoka i miała wielkie łagodne oczy i czarne włosy. Tina nawet tego nie miała: jedynie rzadkie nitki, które mama rozczesywała grzebieniem, starając się jakoś zakryć czubek tego jaja.

Krzyki ustały, na pewno mama wróciła i ucisza Tinę, głaszcząc ją po głowie. Ciekawe, czy mama też odkryła, że można doznawać tak wiele rozkoszy, pieszcząc się w tym miejscu. A Tuzzu? Ciekawe, co o tym wie Tuzzu. Pewnie zbiera teraz trzcinę.

Słońce stoi wysoko, muszę go znaleźć i zapytać o te pieszczoty. I jeszcze o morze muszę go zapytać. Będzie tam jeszcze?

2.

Światło pali mnie w oczy. Zawsze kiedy wychodzę z pokoju, pali mnie w oczy. A kiedy wchodzę, oślepia mnie ciemność. Upał zelżał i góry są na powrót czarne jak włosy mamy. Zawsze kiedy upał zelżeje, góry stają się czarne jak jej włosy, ale kiedy robi się skwar, góry są błękitne jak niedzielna sukienka, którą mama szyje dla Tiny. Zawsze dla niej te sukienki! I wstążki! Kupiła jej nawet białe buciki. A dla mnie nic: „Ty masz zdrowie, córko, moje przerobione suknie ci wystarczą. Na co komu sukienki, kiedy jest zdrowy? Dziękuj Panu Bogu, zamiast narzekać, dziękuj Panu Bogu!”. Ciągle mówi o tym Bogu, ale jak się ją pyta, odpowiada tylko: „Módl się do Niego, żeby cię chronił, i tyle! Po co ci wiedzieć? Módl się do niego i basta!”.

Upał całkiem zelżał i powietrze jest rześkie. Błoto w parę godzin wyschło, wiatr ucichł, trzcinowisko stoi nieruchomo i nie krzyczy tak jak wczoraj. Muszę się uważnie przyglądać: tam, gdzie trzciny się ruszają, tam jest Tuzzu.

– Co tu stoisz jak głupia? Muchy oglądasz?

– Szukałam cię, a głupia nie jestem! Szukałam cię. Skończyłeś już?

– Nie skończyłem. Odpoczywam. Palę sobie papierosa. Tylko głupia jesteś jak twoja siostra czy jeszcze do tego ślepa? Nie widzisz, że leżę sobie w cieniu i mam papierosa w ustach?

– Palisz? Wcześniej cię nie widziałam z papierosem.

– Pewnie że palę, od dwóch dni. Już był najwyższy czas, nie?

Teraz zamilkł i wyjął papierosa z ust. Już nic nie powie. Tuzzu taki był: jak już zamknął usta, to potem godzinami ich nie otwierał, jak to mówił jego ojciec. A skoro robił tak wcześniej, to co dopiero teraz, kiedy palił. A jaki był wielki, jak tak leżał! Urósł czy może papieros sprawił, że wydawał się większy? Mogę z nim w ogóle rozmawiać, kiedy się zrobił taki duży? Roześmieje mi się prosto w twarz i powie, że jestem głupim dziewuszyskiem, jak zawsze. Mogłam tylko usiąść obok bez ruchu, ale przynajmniej wolno mi było na niego patrzeć. Długo na niego patrzyłam i nawet teraz go widzę: spalona słońcem twarz, jakby przecięta dwiema ogromnymi i jasnymi ranami – te oczy nie wyglądały jak oczy – w których płynęła woda: niebieska, głęboka i świeża. Patrzyłam na pewne siebie ruchy, kiedy podnosił papierosa do ust, a potem go odkładał, tak samo jak jego ojciec.

Ta pewność siebie przyprawiła mnie o drżenie.

Nie, nie będzie już więcej ze mną rozmawiał, może nawet nie pozwoli mi na siebie patrzeć. Na tę myśl zrobiło mi się tak zimno, że musiałam zamknąć oczy i położyć się na ziemi, a jeszcze kręciło mi się w głowie jak tamtego razu, kiedy miałam gorączkę. Zamknęłam oczy w oczekiwaniu na wyrok potępienia. Nawet nie pozwoli mi na siebie patrzeć.

– Chi fai scimuzza, cascasti ’nt’o sonnu? Co robisz, głupiutka, usnęłaś?

– Nie, nie śpię. Myślałam.

– A, to ty nawet myślisz? Scimuzza, co myśli, coś podobnego! I o czym to myślałaś? Powiesz łaskawie?

– Myślałam, żeby cię zapytać…

– O co? No mów! Wyglądasz jak ta kura, nim jej kark skręcą. Co to takiego, gadaj!

– Nie, nic takiego. Chciałam cię zapytać, co to jest morze.

– A ty znowu z tym morzem! Aleś uparta! Sto razy ci żem tłumaczył, sto razy! Morze to połać wody głębokiej jako woda w stawie, co jest między naszą zagrodą a tą ruderą, co to w niej mieszkacie. Tylko że jest niebieskie i jak patrzysz dokoła, to nie widzisz, gdzie się kończy. Ale co ty chcesz rozumieć! Durnaś, a nawet jakbyś durna nie była, kobity, tak mówi ociec, odkąd świat światem, nic nie rozumieją.

– A właśnie że rozumiem: głęboka woda jak w stawie, tylko że niebieska.

– Brawo, winszuję! To siednij se i popatrz dokoła. Widzisz tę równinę? Jak się nazywa? Zobaczymy, czyś godna się uczyć.

– Ta równina nazywa się Wołowa Równina.

– Właśnie. Morze to taka równina pełna niebieskiej wody, ale bez gór, które widać tam, w głębi. Patrząc na równinę morza, w oddali nic nie widać, nie ma nic, co by stanęło wzrokowi na drodze, albo inaczej: widać cienką linię, co jest morzem, które miesza się z niebem. A ta linia zwie się horyzont.

– A co to jest ten horyzont?

– Jużem ci mówił, to równina pełna niebieskiej wody, która idzie do nieba, hen daleko, jak okiem sięgnąć.

– Równina wody niebieskiej jak twoje oczy, które idą spotkać się z niebem twojego czoła.

– Patrzcie, ludzie, co za myśli! Bajarka z ciebie, jak Boga kocham, bajarka! Spadłaś dziś rano z łóżka, że masz takie poetyckie myśli?

– A ty co, spadłeś z łóżka, że palisz jak dorosły? Ty palisz, a ja… Mogę popatrzeć ci w oczy? Jak w nie popatrzę, to lepiej zrozumiem, jakie jest morze.

– A proszę cię bardzo! Ktoś ci broni? Jak tak ci miło zrozumieć, jakie jest morze, to proszę bardzo. Musi ci się bardzo podobać, skoro tak się zaczerwieniłaś. Wdzięczna jesteś, chociaż durna, naprawdę wdzięczna. Ciekawe, z kim cię poczęła twoja matka.

– Na pewno z mężczyzną, do tego marynarzem, z tego, co mi mówi.

– O, jeszcze dowcipkujemy! Co się stało? Ostatnim razem byłaś jak mumia! Przebudziłaś się w środku nocy czy co?

– Tak, przebudziłam się, i nie w nocy, i o to też chcę cię zapytać…

– Że co? A co ja mogę wiedzieć o twoim przebudzeniu? Zapytaj się matki. Morze to jedna sprawa… hej, ty żeś się czego napiła z rana? Czerwona jesteś jak moczymorda! O co jeszcze chciałaś zapytać? Mów i skończ się na mnie tak gapić! Dosyć już mam tego i po prawdzie to kręci mi się w głowie od tego twojego zagapienia. Tak z bliska to masz piękne oczy, wcześniej nie zauważyłem. Podobne do miodu… ciekawe, z kim cię poczęła twoja matka. Teraz wracam do pracy, mam dość! Ej! Coś się tak uczepiła? Na umysł ci padło?

Skwar wzmógł się na nowo, ziemia dymiła, a góry się oddaliły i znów zabarwiły błękitem. Nie mogłam pozwolić mu odejść, musiałam zapytać go, dlaczego – kiedy wcześniej na niego patrzyłam i teraz, kiedy uczepiłam się jego ramienia – rosło we mnie pragnienie pieszczenia się tam, gdzie…

– A co to za pytania! I to w twoim wieku! Wszetecznica! Ojciec ma rację, naprawdę jesteś wszetecznicą! Nie wstyd ci?

– A czego mam się wstydzić? Skoro sama odkryłam coś, czego nikt mi nie powiedział, to znaczy, że wszyscy to odkrywają.

– Brawo! Żelazna logika! Uważaj, mała, puść mnie albo będziesz żałować. Krew mi uderza do głowy, uważaj!

– Dlaczego mam uważać? Nie boję się ciebie, a ty masz mi odpowiedzieć. Odpowiedz: wiedziałeś o tym?

– Pewnie że wiedziałem! Masz mnie za fujarę? Jestem mężczyzną i jak mnie nie puścisz, to ja cię wypieszczę i będzie ambaras.

– No to niech będzie ten ambaras! Ja się nie boję! To ty się boisz. Żaden z ciebie mężczyzna! Cały się trzęsiesz.

Wywinął mi się i zaczął wstawać. Jakoś dziwnie straciłam siłę w rękach, lecz gdy zobaczyłam, że wstaje i nie patrząc na mnie, schyla się po kaszkiet, przeturlałam się po ziemi i chwyciłam go za kostki. Bałam się, że wymierzy mi kopniaka, tymczasem on, wciąż trzymając kaszkiet w dłoni, najpierw zgiął się, wyciągając ręce, jak gdyby chciał się wyzwolić z mojego uścisku, potem padł na kolana, a wreszcie – na mnie. Miał zamknięte oczy. Coś sobie zrobił przy upadku? Zemdlał? Minął wiek cały. Nie śmiałam się odezwać. Bałam się, że wstanie. Poza tym, nawet gdybym chciała, nie miałam dość sił, by choć poruszyć wargami. Nie znałam tej dziwnej ociężałości, słodkiej i pełnej kołyszących wibracji. Gdzieś za moimi plecami z pewnością otwarła się przepaść, od której kręciło mi się w głowie, ale dzięki tym wibracjom zawisłam w powietrzu. Otworzyłam oczy i usłyszałam swój własny głos:

– Teraz wiem, co to jest morze.

Nie odpowiedział, tylko patrząc mi w oczy, zdjął mi spódnicę, podkasał halkę i ściągnął majtki. Nie ruszał się, ale palcami, wciąż patrząc mi w oczy, zaczął pieścić mnie tak samo, jak robiłam to ja, kiedy Tina krzyczała. W pewnym momencie gwałtownie odwrócił głowę. Odchodził?

– Nie, tu jestem, gdzie mam iść? Teraz tutaj trzeba mi zostać.

Zamknęłam oczy, uspokojona. Tina krzyczała i całe moje ciało ogarnęły znane mi wibracje. Potem pieszczoty zrobiły się tak intensywne, że… jak on to robił? Spojrzałam na niego. Szeroko rozłożył mi nogi i jego twarz zanurzyła się między moje uda: pieścił mnie językiem. Nie zrozumiałabym, gdybym nie popatrzyła: sama nie potrafiłabym tego zrobić. Ta myśl przyprawiła mnie o drżenie tak silne, że krzyki Tiny ustały, a zamiast niej ja sama zaczęłam głośno krzyczeć, głośniej nawet niż ona, kiedy mama zamykała ją w wygódce… Zemdlałam czy może spałam? Kiedy otwarłam oczy, na równinie panowała głęboka cisza.

– Tu trzeba nam się zatrzymać, dziewczynko. Zdeprawowana jesteś, ale nie chcę cię popsuć. Wkładaj majtki i zmykaj. Ciesz się, że potrafiłem pójść po rozum do głowy. Aleś mnie nakręciła! Kto by powiedział? Powabna jesteś, naprawdę powabna, ale nie chcę cię popsuć. Wstawaj i zmykaj!

3.

Wstałam, włożyłam majtki, ale nie uciekłam, choć głos miał groźny i nawet na mnie nie patrzył. Nie był już taki sam jak wcześniej. Zupełnie przestałam się go bać, tak że nawet się z nim nie pożegnałam. I poszłam do domu, powoli, bo ledwie ciągnęłam nogi ze zmęczenia i wspomnienia tych wibracji, przez które co chwila się potykałam. To było takie piękne.

W porównaniu z tym, co robił Tuzzu, moje wcześniejsze pieszczoty wydawały mi się teraz suchym chlebem. Dobrze zrobiłam, że się go zapytałam. Wszystko wiedział i choć trochę się złościł, w końcu mi odpowiadał. Także i teraz, wpatrując się w ten chwiejący się mur, który mama nazywała domem, wiedziałam, że są inne wielkie domy i ulice, i morze hen, za tymi dalekimi górami, raz znikającymi, a raz się pojawiającymi niczym duchy zmarłych.

Starucha, która przychodziła raz w miesiącu, zawsze mówiła o duchach... Pewnie przyjdzie dziś albo jutro. Wiem to stąd, że dziś rano mama napaliła w piecu i upiekła chleb. Zawsze kiedy starucha przychodzi, mama piecze chleb i razem z chlebem wkłada do pieca ciasteczka, które potem podaje z likierem.

Słyszę głosy dobiegające zza zasłony. To musi być starucha z workiem pełnym małych szmatek, które potem mama zszyje razem, jedną przy drugiej.

Odsuwam czarną zasłonę i staję w progu jak skamieniała. Przede mną, całkiem jakby na mnie czekał, za stołem siedzi wysoki i potężnie zbudowany mężczyzna, wyższy i bardziej krzepki od ojca Tuzzu. Olbrzym z bujną, rozwichrzoną czupryną opadającą mu na czoło, w niebieskiej marynarce z tkaniny, jakiej nigdy wcześniej nie widziałam, lśniącej i włochatej. Patrzył na mnie z uśmiechem oczami tak niebieskimi, jak jego marynarka. Miał białe zęby, tak samo jak Tuzzu i jego ojciec.

– No proszę, jaką dorodną córę widzę po powrocie. Bardzo się cieszę, naprawdę bardzo się cieszę! A myślałem, że z twojej matki rodzą się tylko Tiny. Z przyjemnością widzę, że jest inaczej, moja córko. To jednak duża satysfakcja widzieć ciało z twego ciała, co wyrosło na taką dorodną dziewczynę.

– Przestań! Nie mów tak i zostaw Modestę w spokoju! To nie żadna dorodna dziewczyna, to jeszcze dziecko! Idź stąd! Cały wieczór ci to powtarzam. Idź stąd albo wezwę karabinierów!

– Słuchajcie, co ona mówi! Karabinierów! A gdzie ich znajdziesz? Za drzwiami? Idź, idź! Pobiegaj sobie po równinie, dobrze ci to zrobi! Roztyłaś się jak krowa. Popatrz na mnie, jaką mam figurę, ja całe życie biegam!

To mówiąc, wstał i wyciągnął się do góry, dotykając torsu i krzepkich bioder bez grama zbędnego tłuszczu. A po tym, jak się okręcił wokół własnej osi, by wszystko było dobrze widać, roześmiał się i ruszył w moją stronę.

– I wysoka też jesteś, i pełna, i rumiana jak owoc granatu.

Oto z kim poczęła mnie moja matka! Chciałam rozmawiać i śmiać się razem z nim. Ani mama, ani Tina nigdy nie rozmawiały. Teraz będę z nim rozmawiała, zamiast wychodzić na dwór, jak do tej pory, by wygadać się do wiatru… Jego ręka podniosła mi podbródek, a ja podniosłam oczy, by lepiej widzieć ten uśmiech, kiedy moja matka z krzykiem – nigdy jeszcze nie słyszałam, żeby w taki sposób krzyczała – rzuciła się między tego mężczyznę a mnie i zaczęła ciągnąć mnie do kąta, byle dalej od niego. Te krzyki sprawiły, że zapragnęłam pocałunków Tuzzu i zamknęłam oczy. Moja matka ciągnęła mnie i krzyczała głosem Tiny, a on się śmiał. Odepchnęłam ją z całej siły. Nie chciałam się stąd ruszać. Chciałam zostać i słuchać jego głosu.

– To nic nie da, że jazgoczesz, kretynko! Nie widzisz, że dziewczynka chce być blisko swojego tatuśka? Ech, zew krwi nigdy nie kłamie, nigdy! To prawda, że chcesz pobyć blisko tatula? Powiedz matce, że chcesz pobyć z ojcem.

– Tak, chcę być z nim!

Jeszcze nie skończyłam mówić, gdy moja matka, wciąż krzycząc, rzuciła się na mnie, chwytając mnie za włosy. Ale on swoją wielką ręką oderwał ją ode mnie, mówiąc łagodnie:

– Pilnuj się, żeby nie tykać ciała z mego ciała! Weź te ręce, bo ci skręcę ten twój kark jak starej kurze.

Matka zapadła się w sobie jak pusta sukienka: wyglądała zupełnie jak sterta szmat. I tak jak stertę szmat te wielkie ręce zebrały ją i zaniosły do wygódki. Kiedy otworzył drzwi, zobaczyłam skuloną w kącie Tinę. To na pewno była jego robota. Jak łachman do łachmana mama dołączyła do Tiny. Potem spokojnie zamknął pomieszczenie na klucz i zwracając się do mnie, wykonał śmieszny gest, jakby otrzepywał sobie ręce. Krew śmiała się we mnie, dumna z jego siły.

Kiedy uniósł mnie za ramiona, moje pieszczoty i pieszczoty Tuzzu okazały się niczym w porównaniu z przyjemnością, jaką czułam pomiędzy nogami z powodu tych masywnych i lekkich rąk, gęsto porośniętych miękkimi płowymi włosami. Czekałam. Po tym, jak na mnie patrzył, wiedziałam, czego chce.

– Nie przestraszyłaś się chyba, co? Nie zrobiłem jej krzywdy. Tylko chciałem, żeby przestała mi się plątać między nogami. Strasznie jest nudna, a ja mam ochotę nacieszyć się w spokoju tą dorodną córką, o której istnieniu nawet nie wiedziałem. Prawdziwy dar losu… boisz się?

– Nie boję się. Dobrze zrobiłeś. Inaczej nauczy się zawsze na mnie krzyczeć i będzie karać za wszystko.

– Dobrze. Widzę, że mamy tę samą krew, to mi sprawia wielką przyjemność, naprawdę wielką przyjemność…

Powtarzając słowo „przyjemność”, coraz ciszej i coraz szybciej, bez wysiłku przeniósł mnie na łóżko. Był tak silny, że czułam się lekka niczym kłębek wełny, który zawsze musiałam przynosić mamie, kiedy pracowała. Teraz nie pracowała. Po chwili ciszy zaczęła krzyczeć za drzwiami razem z Tiną, a może to sama Tina krzyczała? A może jednak krzyczały obie, ale mnie to zupełnie nie obchodziło. Ja też tak płakałam wiele razy, teraz przyszła kolej na nią, mnie to nie obchodziło. W tej chwili obchodziło mnie tylko, by czuć te wielkie ręce porośnięte jasnymi włoskami, które zdejmowały ze mnie ubranie. Kiedy byłam już całkiem naga, dotknął mojej piersi i przestał szeptać, za to cicho się roześmiał:

– O, i są te piękne dwa guziczki. Boli cię, jak je dotykam?

– Nie. Może to czyraki?

– Głuptasek! To piersi, które zaczynają rosnąć. Założę się, że będziesz miała wielki i jędrny biust jak moja siostra Adelina. Kiedy była w twoim wieku, miała brodawki w takim samym kolorze, całkiem różowiutkie.

– A gdzie jest ta Adelina, której nigdy nie widziałam?

– Ciotka Adelina, powinnaś mówić, ciotka Adelina. Jeśli będziesz robić, co ci mówię, zabiorę cię do niej. Mieszka w wielkim mieście ze sklepami, teatrami, targowiskami… jest tam też wielki port.

– Skoro jest port, to znaczy, że jest też morze, prawda?

– Pewnie, że jest morze, i statki, i pałace. Z Adeliny zrobiła się wielka dama! Jeśli zrobisz, co mówię, zabiorę cię do niej i poznasz nie tylko ciotkę Adelinę, ale takie rzeczy ci pokażę, których sobie nawet nie wyobrażasz, wspaniałe rzeczy. Chcesz? Chcesz uszczęśliwić swojego tatuśka? Jeśli go uszczęśliwisz, to potem on uszczęśliwi ciebie.

4.

I zdawał się szczęśliwy, kiedy tak leżał obok mnie, zupełnie nagi. Nigdy jeszcze nie widziałam nagiego mężczyzny. Pozbawione błękitnej marynarki ramiona wydawały się białymi głazami w korycie rzeki wysychającej co roku, gdy nastawała pora zbiorów morwy, a prażące słońce nieruchomiało wysoko na niebie, jakby przyszpilone na długie dnie i miesiące. Otwierałam oczy i było tam, całkiem nieruchome. Zamykałam je, ale stało wciąż bez ruchu w tym samym miejscu za okiennymi szybami. Szpiegowało? Powinnam spać. Mimo zamkniętych oczu błyszczące ostrza słonecznych promieni przeszywały moje powieki i musiałam kulić się w sobie, by się obronić przed jego szpiegowaniem.

– Co robisz? Próbujesz się schować, że się tak kulisz? Boisz się swojego tatuśka?

Skąd wiedział? Taki nagi i biały wzbudzał przerażenie, ale nie mogłam tego okazywać. Musiałam być tak samo silna jak on. Jak się zorientuje, że czuję strach, to pomyśli, że jestem taka jak mama i nie zabierze mnie daleko stąd.

– Nie boję się. To te płaczące kretynki psują mi krew. Skoro naprawdę jesteś moim ojcem i jesteś do mnie podobny, ucisz je pięścią.

Białe głazy obok mnie poruszały się teraz powoli. Był cały gorący, aż parzył, i lekki, jasny jak pole żyta puch unosił się od jego nadgarstków aż do ramion. Żyto zajęło się ogniem. Kiedy to było? Zbierałyśmy wtedy z mamą owoce morwy, a Tina śmiała się pod drzewem figowym, kiedy kawałek tego nieruchomego i stojącego wysoko słońca spadł na ziemię i niczym ognisty wąż zaczął pełzać, spalając wszystko dokoła. Płonęły jasne włosy, płonęły maki, bielizna, którą matka rozwiesiła do wyschnięcia, spódnice Tiny, a zapach palonych włosów dusił i mnie.

– A jak ja mam, córeczko, uciszyć te gdakające kury, skoro mnie tak pieścisz? Prawdziwy pączek róży z ciebie.

Płonęło jasne żyto i wąż dymu trzymał za gardło, musiała uciekać… Musiała uciekać i wspiąć się na drzewo figowe, i krzyczeć tak, jak wtedy… Tuzzu usłyszy jej krzyki i przybiegnie, i weźmie ją, i przeniesie.

– Tuzzu, jak to było, kiedy mnie uratowałeś z ognia?

– Ty pod jedną pachą, pod drugą biedna Tina, cała osmolona jak kawałek drewna w mielerzu.

– I czemu nie zostawiłeś jej tam, żeby spłonęła? Mnie tylko miałeś uratować.

– Słuchajcie, ludzie, co za serce z kamienia ma ta przeklęta smarkula! Jeszcze raz mi to powiesz, a klnę się, ciebie zostawię na spalenie, chociaż jesteś biała i pełna jak gołąbeczka.

Musiała uciekać, ale biała skała z wolna przetoczyła się na nią i wgniotła ją w wielkie łóżko, a ogień gorzał. Tina krzyczała, ale te krzyki nie dawały jej żadnej przyjemności. Ten mężczyzna nie trzymał jej pod pachą, nie pieścił tak jak Tuzzu, ale rozłożył jej nogi i w dziurkę, z której wypływa siusiu, włożył coś twardego, coś, co rozcinało. Pewnie wziął nóż z kuchni i chciał ją poćwiartować, tak samo jak mama z pomocą Tuzzu ćwiartowała jagnię na Wielkanoc. Ostrze zagłębiało się między drżące uda jagnięcia – wielka dłoń nurzała się we krwi, by dzielić i rozrywać – a ona już zostanie tam, na łóżku, pocięta na kawałki.

Nic nie było widać. Czy może zaszło słońce? A może ona była już martwa, poćwiartowana jak jagnię? Ból od noża wciąż palił tam, na dole, promieniował w górę, przez pępek do wnętrza brzucha, rozszczepiał piersi. A jednak ręce się ruszały. Palcami poszukała noża, był tam, za jej plecami. Również klatka piersiowa była cała i brzuch nietknięty. Jedynie pod brzuchem parzyło rozcięte ciało i lało się coś gęstego, śliskiego, jakiś dziwny płyn. To nie siusiu, to krew. Nie miała potrzeby patrzeć: znała ją od zawsze.

Lepiej trwać w bezruchu z zamkniętymi oczyma i spać, ale słońce łupie mnie po głowie i muszę otworzyć powieki: ta jasność to nie słońce, ale lampa naftowa, mama wcześniej ją zapaliła, żeby przy niej pracować, dużo wcześniej, kiedy jeszcze nie było tego nagiego mężczyzny, który teraz spał obok niej, a wraz z nim krew, co sprawiała ból. Także mama, kiedy płynęła z niej krew, łapała się za brzuch i płakała, a potem w miednicy rosła sterta szmat poplamionych na czerwono.

Teraz bólu już nie było, a jej śpiący ojciec wyglądał na szczęśliwego. Wkrótce się obudzi i na pewno będzie chciał powtórzyć to, co uczyniło go tak szczęśliwym. Mama zawsze mówiła: „To nieszczęście narodzić się kobietą, zaczyna płynąć ci krew i żegnajcie, zdrowie i spokój! Ci szukają tylko swojej przyjemności, ćwiartują cię od czubka do głębi i nigdy nie mają dość”.

Wcześniej byłam dzieckiem, ale teraz stałam się kobietą i muszę być rozważna: on się już porusza. Muszę uciekać. Ale dokąd? Na zewnątrz jest ciemno.

Do wygódki? Wystarczy przekręcić klucz i ukryć się w ramionach mamy. Ale zza tamtych drzwi nie dobiega żaden głos, a poza tym mama nigdy mnie nie przytuliła, tylko Tinę przytulała. Nawet teraz, przykładając ucho do drewna, słychać było, że śpią obie, zamknięte w swoich objęciach. Słychać było ciężkie dyszenie Tiny i lekki oddech mamy, jak każdego wieczoru na dużym łóżku: ja w nogach, a one, objęte, wyżej. Nie, nie otworzy, chciała tylko wiedzieć, czy również tam, w środku leżały objęte. Gdyby wziąć lampę i poświecić przez szczeliny w drzwiach, może dałoby się coś zobaczyć. Nie, nic nie było widać… Muszę je obudzić, światłem lampy muszę je obudzić… Wystarczy postawić lampę blisko drzwi i zdjąć szybkę, która chroni płomień, a on, jak słońce, już uderza mnie w czoło, a ja się cofam, a on natychmiast biegnie prędko po wyschniętym na wiór drewnie. Od miesięcy nie padało.

Tuzzu źle zrobił, że uratował wtedy Tinę z ognia. Źle zrobił, tylko mnie miał uratować. Ale tym razem nie było go tutaj, a ja nawet za cenę śmierci ze strachu przed tymi płomieniami, przed tym dymem, który mnie prawie udusił, nie zawołam o pomoc ani nie będę krzyczeć.

5.

– Biedne stworzenie! Biedne stworzenie! Gdybym nie widziała na własne oczy i nie słyszała na własne uszy, nie uwierzyłabym! Niech pan da spokój, maresciallo[2], niech pan da już spokój. Nie widzi pan, jak się trzęsie? Co jeszcze chcecie wiedzieć? Trzeci dzień ją przepytujecie, a wszystko, niestety, jest jasne jak słońce! Takie straszne, jakby to było średniowiecze, a nie rok tysiąc dziewięćset dziewiąty. A to wszystko dlatego, że ludzie bogobojni już nic w tym kraju nie mają do powiedzenia, za to bezbożnicy…

– Proszę wybaczyć, matko, ale polityka nic tu nie ma do rzeczy. Za pozwoleniem, przez te wszystkie dni wykonywałem jedynie moje obowiązki. Niestety, mam tych rzeczy od zajebania… Och! Najmocniej przepraszam waszą wielebność, chodziło mi o to, że… ja, hmm, no więc ja już tyle tego widziałem, że przestałem liczyć. A moim obowiązkiem, także dlatego, by chronić to biedne stworzenie, jest jasne ustalenie faktów.

– O Matko Boska Święta! Niech pan już zamilknie, naprawdę! Nie widzi pan, że jak tylko słyszy pański głos, ma kolejny atak?

Ten słodki, łagodny głos – słyszycie, jak jest słodki i łagodny? – należy do matki Leonory i właśnie zasugerował mi, bym zemdlała. To było łatwe: wystarczyło mocno zacisnąć powieki i piąstki, aż oczy zaczną łzawić, a paznokcie, wbijając się w skórę dłoni, wywołają taki sam dygot jak u Tiny, kiedy mama wychodziła z domu. Od niej się tego nauczyłam i jak ona – widziałam ją, odbitą w zamkniętych na siłę powiekach – drżałam na całym ciele.

– Naprawdę nie ma pan serca, maresciallo? Niechże ją pan zostawi w spokoju! Nie słyszał pan, co powiedział doktor Milazzo? Nie wolno jej przypominać niczego, co się zdarzyło tamtej piekielnej nocy, niczego! Mała ma o wszystkim zapomnieć… Widzi pan? Tylko pana zobaczyła i już zbladła jak śmierć, a od razu jak pan wspomniał o tym strasznym wydarzeniu, znów ma atak. Co jeszcze chce pan wiedzieć? Wszystko potwierdzili Tuzzu i jego ojciec, kiedy ją tu przyprowadzili, i potem, wiele razy…

– Za pozwoleniem, matko, niezupełnie wszystko.

– A co pan mówi? To są detale.

– Wciąż nie znaleźliśmy tego mężczyzny, który podawał się za jej ojca, ani przy zwłokach matki i siostry, ani… Matko, jego przecież trzeba znaleźć!

– To akurat wasze zadanie. Znaleźliście przecież marynarkę, nie? Z błękitnego welwetu, jak mówiło to biedne, udręczone maleństwo. Na świętą Agatę, która doświadczyła męczeństwa, tak jak to biedne dziecko, niech pan jej już więcej nie dręczy! Widzi pan, jak się skręca? Niechże pan już idzie z Bogiem, który na nas patrzy! Nie macie ani odrobiny chrześcijańskiego ducha, wy, karabinierzy. Siostro Costanzo, a siostra niech już nie stoi tu jak ta mumia i pomoże mi położyć Modestę do łóżka. O, właśnie. Biedne dziecko! Czuje siostra, jaka jest bezwładna i ciężka? To atak epilepsji. A skoro przed tym nieszczęściem, jak nam powiedział Tuzzu, nie cierpiała na tę chorobę, to znaczy, że ta tragedia zniszczyła ją na zawsze.

Raz jeszcze głos matki Leonory wskazywał mi, co miałam robić: wciąż zaciskać piąstki, żeby paznokcie wbijały się jak najgłębiej w skórę dłoni. Lepszy ten ból od odpowiadania na pytania tamtego człowieka z czarnymi wąsami i oczami zimnymi jak lód, który podczas przesłuchania mógł wyciągnąć ze mnie coś, czego nie chciałam powiedzieć. Powieki bolały mnie tak bardzo, że zaczęłam głośno krzyczeć, tak naprawdę, bez udawania. Tak bardzo naprawdę, że ci dwaj mężczyźni, zakłopotani moim płaczem i łagodnymi prośbami matki Leonory, znikli wśród podekscytowanego szelestu długich sukni, które nosiły te dziwne wysokie kobiety. Dopiero kiedy zapanowała cisza i słychać było tylko lekki oddech matki Leonory, rozluźniłam palce, ale powoli, tak, by się nie zorientowała. Z wolna musiałam się uspokajać, żeby nie dało się poznać moich zamiarów. Musiałam być posłuszna zaleceniom tego łagodnego głosu. Co mówił teraz? Co miałam zrobić?

– Dobrze już, dobrze. Ten okropny czarny człowiek już sobie poszedł, a ja jestem przy tobie. Już cię nie będą niepokoić, biedna mała męczennico, udręczona na ciele i duszy jak święta Agata, nasza patronka! A teraz spokojnie, powoli, uspokój się. Nie musisz się bać, czarnego człowieka już tu nie ma.

Wiedziałam, ale wiedziałam też, że to jeszcze nie czas na otwarcie oczu. Tego jeszcze mi nie kazała zrobić.

– Już ich nie ma, nie wierzysz? Masz rację, że nikomu nie wierzysz po tym, co ci zrobili, masz rację. Ale ja ci przywrócę ufność. Mnie możesz uwierzyć. A teraz otwórz powieki i daj mi zobaczyć w twoich pięknych oczach, że mi wierzysz.

No, powiedziała. Nareszcie mogłam otworzyć oczy. Jeszcze chwila i je otworzę. Poleciła mi to nie tylko głosem, ale i białymi, gładkimi dłońmi, gładszymi niż to mięsiste i miękkie przykrycie, bielszymi niż ta pościel, która jak za czarodziejskim zaklęciem zastąpiła tamtą, czarną i szorstką, co leżała na dużym łóżku, gdzie zawsze spałam, zanim… zanim… kiedy krew jeszcze nie przyszła. Na szczęście oparłam się lękowi przed ogniem i nie pobiegłam do Tuzzu. Gdybym nie miała w sobie tej siły, Tuzzu na swoich szybkich nogach na pewno znów by je uratował.

– O, właśnie tak, spojrzyj na mnie tymi pięknymi oczami. Pięknymi i przejrzystymi. I nie myśl więcej o tym ogniu, od tego chmurnieje ci spojrzenie. Nie myśl o tym więcej i módl się do świętej Agaty, żeby sprawiła cud zapomnienia wszystkiego i uleczyła twoją umęczoną duszę i ciało.

– A kto to jest ta święta Agata?

6.

– Jezusie i Maryjo, nie wiesz tego? Co się dzieje z naszym biednym krajem?! Niczego cię nie nauczyli, niczego. Sama nędza i udręka. Jeśli obiecasz mi, że zrobisz to, co ci powiedział doktor Milazzo…

– A co on powiedział?

– Żebyś o wszystkim zapomniała, o wszystkim. Jeśli to zrobisz, nauczę cię…

Głos obiecywał ciepłą i miękką kołysankę w pachnącej pościeli i opowiadania o przygodach królowych i władczyń, oblężeniach, wojnach i trudach. W łagodnym i roztańczonym głosie matki Leonory nacierali rycerze w srebrnych i złotych zbrojach. Nieprzyjacielskie wojska i hordy dzikusów uciekały zmiażdżone jej ręką podobną gołębiemu skrzydłu, wzniesioną ku słońcu. Ludzie czarni i źli, tłumy bezbożników, których należy poddać dobremu prawu Krzyża. Mały pokój pachnący kandyzowanymi migdałami zaludnił się paladynami i świętymi, i dziewicami poświęconymi Bogu, których mimo podstępów i zadawania udręki nikt nie potrafił odwieść od wiary. Święta Agata była przepiękna. Dobrze zrobiłam, że o nią zapytałam, jej odcięte piersi na paterze[3] dawały mi większe drżenie rozkoszy niż delikatne i czułe dłonie matki Leonory, kiedy tuliła mnie, gdy miałam atak epilepsji.

Często mi się zdarzały te ataki. Przynajmniej raz na dwa, trzy dni. Więcej nie, mogłaby nabrać podejrzeń. Coś w jej gestach i głosie mówiło mi, że ona się nie pieściła i że gdyby dowiedziała się, że ja tak, to z pewnością wysłałaby mnie do piekła. Ta cała historia o piekle i niebie była strasznie nudna, ale od czasu do czasu musiałam ją znosić, zresztą opowieść nie trwała długo. I już wkrótce podniesiony palec matki Leonory przywoływał świętą Agatę. Wchodziła wysoka i biała, z jasnymi falującymi włosami, tak długimi, że miękko opadały na suknię z błękitnego brokatu ze srebrną nitką. Niewielkie, zaróżowione piersi prześwitywały pomiędzy lekkimi, przejrzystymi włosami jak złoty pył.

Oto i święta Agata wchodzi przez drzwi: a tuż obok, w ciemnym rogu pokoju, dwaj mężczyźni z piekieł, cali tak czarni, że czarniejsi być nie mogą, gorącymi obcęgami wyrywają na naszych oczach małe piersi i układają je na srebrnej tacy, jeszcze ciepłe i drżące… Zawsze w tym miejscu opowiadania matka Leonora patrzyła mi prosto w oczy i:

– Przestraszyłaś się, co? Przestraszyłaś się?

Rozumiałam, co jej spojrzenie – błękitne jak niebo i rozświetlone maleńkimi złotymi gwiazdkami – chciało mi zasugerować, i zaczynałam drżeć, ale lekko, tyle tylko, ile wystarczyło, by wzięła mnie w ramiona. Wtedy opierałam głowę na jej piersiach, czułam, jak są pełne i ciepłe pod białą tkaniną. Moje były na razie tylko dwiema małymi wypustkami, dlatego mi powiedziała: „Ależ ty jesteś chuda i niedożywiona, biedactwo! Jaki masz kościsty tors! Miejmy nadzieję, że się jeszcze rozwinie, oby się rozwinął, bo inaczej dostaniesz suchot!”.

Nie podobało mi się słowo suchoty ani te małe wypustki, drżałam na myśl, że nie rozwiną się tak, jak jej piersi. Drżałam z policzkami wtulonymi w te pachnące i ciepłe krągłości.

Kiedy rozżarzone obcęgi rozrywały białą tkaninę i wyrywały miękkie ciało jej piersi, zaczynałam czuć w sobie wibrację rozkoszy. A kiedy ona, czując, jak nadal drżę, z lęku, bym nie upadła, tuliła mnie jeszcze mocniej, to wibracja stawała się tak silna i długotrwała, że musiałam zaciskać zęby, by nie krzyczeć. Niestety, nigdy więcej już mi się to nie przydarzyło, to znaczy nie przydarzyło bez pieszczenia samej siebie, jak to aż dotąd musiałam robić.

7.

To świeże powietrze pachnące kandyzowanymi migdałami sprawiało, że latałam po zanurzonych w półmroku korytarzach, ledwie tylko rozjaśnianych przez biel licznych i zawsze zamkniętych drzwi. Za nimi na pewno były równie liczne, małe pokoiki, takie jak mój, w których to wojsko wysokich białych kobiet raz się zamykało, a raz z nich wychodziło, cicho, uważnym i szybkim krokiem, tak lekkim, że łatwiej było usłyszeć szelest sukni niż stukot butów. Te kobiety nieustannie wzdychały. Może dlatego, że w ogóle nie mówiły? A może dlatego, że się nie pieściły i nigdy nie widywały mężczyzn? A ja sama? Od jak dawna nie widziałam mężczyzny? Tak, był ogrodnik, ale zakazano nam z nim rozmawiać. Czasami przychodził jeszcze jeden mężczyzna, ale nosił tak samo długą spódnicę jak kobiety, tylko że czarną. Później się dowiedziałam, że oprócz wojska kobiet, które pracowały – tak powiedziała matka Leonora – na rzecz szerzenia słowa Bożego na ziemi, jest także wojsko mężczyzn, którzy – wciąż używając słów matki Leonory – są największym dobrem ludzkości. Potem uświadomiłam sobie, że ci mężczyźni w spódnicy to księża, o których moja matka opowiadała z miłością, zaś ojciec Tuzzu miał ich w nienawiści i często mawiał: „ta świnia ksiądz, ten pierdolony ksiądz, ten chuj ksiądz”. Jakie to brzydkie słowa! Matka Leonora miała rację, że mnie wtedy skarciła, ale wówczas dopiero co tam przyjechałam i nie wiedziałam jeszcze niczego. Co ja wtedy powiedziałam? Ach tak: pieprzony świat. Od wtedy bez żalu pożegnałam się z tymi wszystkimi brzydkimi słowami. Nie było to łatwe, kiedy próbowałam je zapomnieć, nie chciały mi wyjść z głowy, ale wymyśliłam sobie system czy też – by powiedzieć to słowami matki Leonory – dyscyplinę (swoją drogą, jakie to piękne słowo: dyscyplina). Za każdym razem, kiedy czułam, jak brzydkie słowo podchodzi mi przez gardło do ust, gryzłam się w język. Ból sprawiał, że je zapominałam. Bez żalu. Z różowych i miękkich ust matki Leonory – czasem pozwalała mi ich dotknąć – poznałam wiele nowych i pięknych słów, od których na początku, gdy słuchałam, nie chcąc uronić ani jednego, kręciło mi się w głowie i zatykało dech w piersiach. Ciekawe, ile się ich nauczę jutro rano… Muszę zasnąć, dzięki temu szybko powróci światło. A wraz ze światłem, w pokoju obstawionym kredensami wysokimi aż po sufit, z szybami tak czystymi, że prawie niewidocznymi, matka Leonora, wysoka, wyprostowana, ze wskazówką w dłoni, zacznie opowiadać. Tyle że zamiast filiżanek, talerzy i kieliszków, jak było u mamy, w kredensie matki Leonory było pełno książek. A te książki były pełne tych wszystkich słów i opowieści, których uczyła mnie matka Leonora. Ciekawe, czy przeczytała je wszystkie.

– Ileż tu książek! Przeczytała matka wszystkie?

– Co mówisz, głuptasku! Kształciłam się, nie powiem, coś tam wiem, ale nie jestem uczoną. Tylko doktorzy Kościoła posiadają całą wiedzę świata w małym palcu.

– To ja też zostanę uczoną!

– Głuptas z ciebie! I na co by ci to było, skoro jesteś kobietą? Kobieta nigdy nie dorówna w mądrości mężczyźnie.

– A święta Teresa?

– Ale święta Teresa, jak sama to mówi, była wybrana przez Boga, głuptasie! Uważaj, by nie zgrzeszyć pychą. Z przyjemnością patrzę, jak bardzo lubisz się uczyć, i muszę przyznać, że masz ponadprzeciętną pamięć i wolę. Ale uważaj, bo inteligencja może wpaść w czarne sidła grzechu. Módl się i haftuj, nauka to nie wszystko! Módl się i haftuj. Haftowanie przysposabia do pokory i posłuszeństwa, które są jedyną pewną bronią przeciwko grzechowi. A skoro już przy tym jesteśmy: siostra Angelica narzekała, że przy krosnach nie jesteś tak samo uważna jak ze mną i jak przy fortepianie. Bardzo jej było przykro z powodu twojej gnuśności. Postaraj się na przyszłość, żeby była z ciebie zadowolona. Siostra Angelica zna pokorę znacznie lepiej od nas i tylko z jej cierpliwych rąk możesz się jej nauczyć. Obawiam się twojej inteligencji… jesteś kobietą… jesteś kobietą… siostra Angelica…

Kiedy tak mówiła, jej głos robił się prawie tak samo piskliwy jak głos mamy. Ale próba sprzeciwu nic by nie dała, i tak nie rozumiała. Jak mogłam bardziej się starać przy siostrze Angelice? Była tak brzydka, że niemal przypominała mi Tinę. Przy fortepianie było inaczej. Siostra Teresa, choć nie była ani piękna, ani brzydka, mówiła rękami. Wygrywała na klawiaturze tak słodkie tony, że czułam się tak samo dobrze jak wtedy, kiedy słuchałam głosu matki Leonory…

– Modesta! Nie słuchasz mnie! Nie możesz się rozpraszać, kiedy jesteś upominana. To znak, że diabeł znalazł już sobie furtkę, by obrócić na nice nasze próby wyprostowania twoich gałązek, żebyś dążyła do światła, a nie, jak teraz, do mroku. Dziecko jest niczym delikatna roślinka, dąży do wygodnictwa i zabawy. Tylko związując je mocno sznurami dyscypliny, można sprawić, żeby rosło prosto w górę i nie wykrzywiły się jego ciało ani dusza. Ta twoja nieuważność to już jest grzech. Po lekcji idź do kaplicy i odmów dziesięć razy Zdrowaś Mario i dziesięć razy Ojcze nasz. Żebyś się nauczyła słuchać, kiedy jesteś napominana.

Zło! Zło! Kiedy tak mówiła, robiła się naprawdę nudna i nawet twarz się jej zmieniała: stawała się jakaś sucha i wykrzywiona. To dlatego Modesta odwracała wzrok, nie chciała jej takiej widzieć: tylko piękną chciała ją oglądać.

– Modesta! Na co patrzysz? Słyszałaś?

– Tak, słyszałam.

Trzeba było mieć cierpliwość także do tych brzydkich słów, jak zło, piekło, posłuszeństwo, grzech. Nie trwały długo. Wiedziała, jak skończyć te narzekania: wystarczyło spuścić oczy i się rozpłakać. Trochę to kosztowało wysiłku. Ale później głos matki Leonory, powróciwszy do swojej zwykłej słodyczy, znów zaczynał wypowiadać piękne słowa, jak nieskończoność, błękit, słodkie, niebiańskie, magnolie… Jakie piękne były nazwy kwiatów: pelargonie, hortensje, jaśmin, jak wspaniale dźwięczały! A kiedy później zapisywała słowa na papierze, czarno na białym, wiedziała, że już nigdy ich nie utraci, nigdy nie zapomni. Były jej i tylko jej. Ukradła je, ukradła z tych wszystkich książek przez usta matki Leonory.

8.

I musiała ich nakraść jeszcze więcej, zgromadzić tak wiele, jak się da, także tam, w tej ogromnej sali – nazywały ją rekreacją – która była jedynym pomieszczeniem konwentu z wielkimi oknami, pełnym złoconych mebli. Wśród tego złotego migotania głęboka czerń fortepianu skrywała nuty i bezcenne rytmy, że tylko brać pełnymi rękami. Wystarczyło słuchać głosu – nie słodkiego, jak głos matki Leonory, ale po prawdzie nawet dość ordynarnego – siostry Teresy:

– Dzisiaj po solfeżu i ćwiczeniach na fortepianie zaczniemy się uczyć pisania nut… hej, ale co się z tobą dzisiaj dzieje, dziecko? Masz tak jaśniejące oczy, że wyglądasz jak Najświętsza Panienka, kiedy aniołowie unoszą ją do wiecznej chwały. Ech, młodość, jakaż jest piękna i świetlista!

– To nie młodość, siostro Tereso, tylko matka Leonora po wielu miesiącach odkładania obietnicy powiedziała mi, że dziś pokaże mi gwiazdy.

– Cieszę się. Widzisz, że kiedy jesteś grzeczna i posłuszna, od razu czeka cię nagroda?

Prawdę mówiąc, wcale nie tak od razu. Całymi miesiącami ściubiła przy tym przeklętym krośnie pod harpiowatym spojrzeniem równie okropnej siostry Angeliki.

– Tylko dobro przynosi dobro! A dziś w nocy pójdziesz… to dziś w nocy, prawda? Pójdziesz tam, gdzie żadna z nas nie postawiła stopy. Naprawdę powinnam powiedzieć „uważaj”, bo tam trzeba bardzo uważać!

– I nawet siostra tam nie była?

– Na miłość boską! Od wchodzenia po tej spirali żelaznych schodków dostałabym zawrotów głowy i spadłabym. I to jeszcze zanim zdążyłabym wejść na szczyt tej wiotkiej wieżyczki. Jaka ona jest wiotka! Może to tylko wrażenie moje, ale kiedy wieje, to wydaje mi się, że kołysze się jak chorągiew. A poza tym to nie cierpię na bezsenność. W nocy śpię, dziękować Bogu, i nie zamieniłabym mojego snu na wszystkie gwiazdy firmamentu.

– A co ma z tym wspólnego bezsenność, jeśli mi wolno spytać?

– Ma, ma! I przy mnie daj sobie spokój z tą całą patetyczną mową. Wolno mi to, wolno mi tamto. Zostaw tę całą etykietę matce Leonorze.

– A co ma z tym wspólnego bezsenność?

– Oj ma, ma.

– Ale jak ma?

– Jeśli ci mówię, że ma, to ma! Ależ ty jesteś uparta! Wracamy do solfeżu, przestań gadać o bezsenności i czytaj nuty.

– Ale czy bezsenność to nie jest ta choroba, która atakuje w nocy i nie pozwala spać?

– No pewnie! To choroba, która żelaznymi pazurami trzyma otwarte powieki i nie daje ci ich zamknąć albo, jak to się ładnie mówi, nie pozwala, by spłynęło na ciebie błogosławieństwo snu.

– A czy to nie jest zło, które Bóg zsyła na tego, kto trwa w grzechu śmiertelnym?

– Co ty mówisz! Kto ci opowiada takie bzdury? Chyba nie rozmawiałaś z ogrodnikiem?

Oczywiście rozmawiałam z Mimmem, ale bez namysłu odpowiedziałam:

– Nie! Uchowaj Boże! Nie rozmawiam z mężczyznami!

– Słuszna odpowiedź! A więc to ta plotkara, siostra Angelica? Nie słuchaj jej. Przez to całe tkanie straciła dobro wzroku i teraz widzi tylko kolorowe sploty… Ale dajmy temu spokój. Tutaj nie tkamy ani nie haftujemy. No już, czytaj nuty, rytm na cztery: raz, dwa, trzy, cztery, raz…

– A kto cierpi na bezsenność?

– Aleś ty uparta! Prawdziwa końska mucha robi się z tej małej, kiedy chce się czegoś dowiedzieć. Po części to prawda, że bezsenność jest karą boską za grzech. Ale niekiedy – nawet jeśli rzadko – służy ona za przestrogę, dzwonek alarmowy dla osoby obdarzonej wielką inteligencją, który nakazuje jej czuwać nad sobą, by nie popadła w grzech pychy i zarozumiałości… Ale co mnie tam mówić o grzechach, zapytaj matkę Leonorę. Ja się znam tylko na nutach! Nasz klasztorny medyk mówi, że wszystkie wielkie umysły cierpią na bezsenność, a nawet że jest dziedziczna. Ale to jest heretyk i lepiej go nie słuchać, co najwyżej brać olej rycynowy i te pigułki, co je przepisuje.

– Ach! A więc to matka Leonora cierpi na bezsenność?

– Tak. A kiedy ta choroba ją dotknęła – wydaje mi się, że dwa albo trzy lata po tym, jak przyjechała tu do nas, żeby objąć urząd po zmarłej matce Giovannie… nie mówmy, jak umarła, niech jej Bóg przebaczy! – lekarz specjalista, którego przysyłają z Palermo tylko w wyjątkowych przypadkach, przebadał ją raz i drugi i pomógł jej uzyskać dyspensę od biskupa na sprowadzenie tu lunety po jej ojcu. On był wielkim astronomem. A ona umieściła ją na wieżyczce. W dyspensie napisano, że może tam spędzać tyle czasu, ile chce, i może studiować gwiazdy tak, jak jej ojciec. No i to jest choroba rodzinna. Dziedziczy się ją razem z inteligencją, bogactwem i władzą. Musisz wiedzieć, że matka Leonora pochodzi z jednej z najstarszych, najszlachetniejszych i najbogatszych rodzin na naszej wyspie. Nie mogę podać nazwiska, bo jak wiesz, po złożeniu ślubów nie mamy już krewnych ani… Dziwi cię to? To twoje zdziwienie przekonuje mnie tylko, jak wiele wewnętrznych aktów pokory matka Leonora musiała wykonać, by pozbyć się tej wyniosłości, którą musiała mieć. Raz jeden widziałam jej matkę. Co za wyniosłość! Tak samo piękna jak ona, takie same oczy, taki sam nos. No i jeszcze ty, jak myślisz, dlaczego mogłaś zostać tutaj po tamtej nocy, kiedy Tuzzu i jego ojciec cię tu przyprowadzili? Mówią, że to dlatego, że konwent był blisko, ale ja myślę, że to ze strachu przed siłami porządkowymi… To jak myślisz, jak to możliwe, że tu zostałaś?

– Nie wiem.

– Patrzcie, ludzie, nie wie! To oczywiste, że przez wpływy matki Leonory! Gdybyś wiedziała, jak później walczyła, żeby nie posłali cię do jakiegoś sierocińca pełnego pluskiew i głodu. Może i nie powinnam tego mówić, bo przecież sierocińce też prowadzą zakonnice, ale sama wiesz, jaka jestem: nie umiem nie nazywać rzeczy po imieniu. Problem w tym, że te domy prowadzą biedne zakonnice, z niskich klas społecznych. Plebejuszki pochodzące albo ze wsi, albo z tych samych sierocińców. U nas jest inaczej. Tego też nie powinnam mówić, niech mi Bóg przebaczy, ale tutaj każda jest córką co najmniej barona.

– A siostra czyją jest córką?

– Właśnie barona. Ale powinnaś powiedzieć: „była córką”, a nie „jest córką”. Powtórz pytanie.

– A siostra czyją była córką?

– Jak mówiłam, barona. Ale ubogiego i z nieszczególnie starego rodu. Dlatego nigdy nie zostanę matką przełożoną. Ale jakie to ma znaczenie? Mniej zmartwień, a więcej czasu na muzykę i uczenie jej nowicjuszek i ciebie… No to zostawmy już ten solfeż i daj mi posłuchać, jak grasz sonatinę Clementiego. To prawdziwa łaska móc uczyć, a zwłaszcza ciebie, słuchajcie no tylko, jak ona uderza w klawiaturę! Anielskie uderzenie, ale teraz już dosyć, basta. Musimy zacząć zapisywać muzykę. Chodź tutaj: widzisz tę kartkę w linie? Wyrysowała je nowicjuszka z kontynentu. A teraz ty mi je wypełnisz… Nie, nie, masz to robić tak, jakbyś rysowała półotwarte usta. Najpierw kontur: porządnie…

Nikt mi już nie odbierze konturów tych nut, które pod naciskiem palców pojawiały się na pięciolinii i pozostawały tam schwytane na zawsze. Były moje, ukradzione podobnie jak przymiotniki, rzeczowniki, czasowniki, przysłówki…

9.

I musiała ich nakraść jeszcze więcej, zgromadzić tak wiele, jak się da, na liniowanym papierze zeszytów. I jeszcze liczby, mnóstwo liczb dodanych do słów, do nut, do gwiazd! Gwiazdy! Tamtej nocy zobaczyła je z tak bliska, że niemal mogła ich dotknąć palcami. Na wieżyczce wysokiej, że aż strach – podobnej do palca wymierzonego w niebo – za pomocą lunety matka Leonora pokazała jej Wielką Niedźwiedzicę i Małą Niedźwiedzicę, czy też Wielki i Mały Wóz, i świetlistego Syriusza: najjaśniejszą gwiazdę firmamentu.

– Firmament! Jakie to piękne słowo, może najpiękniejsze… najjaśniejsze na firmamencie słów.

– Jak powiedziałaś, Modesto? To było śliczne! Jak powiedziałaś, duszko? Powtórz.

I powtórzyłam.

– Prześliczne! Jak poezja. Jesteś nadzwyczajna! Nie tylko inteligentna, sumienna i dobra, ale masz fantazję, że aż strach! Będziesz poetką: zakonnicą i poetką. I w ten sposób będziesz mogła śpiewać wielką chwałę Pana!

Poetką może i tak, ale co do bycia zakonnicą, to nie całkiem się zgadzałam. Jasne, że nieźle się tu żyło, codziennie jadło się tak, jakby zawsze była niedziela, a pokoje i pościel pachniały kandyzowanymi migdałami. Ale żeby tak przez całe życie?

– Ile lat matka już tu jest?

– Tak się nie mówi, Modesto! Powtórz pytanie jak należy.

– Ile lat temu złożyła matka śluby?

– Dobrze! Teraz było dobrze. Musisz być uważniejsza, Modesto. Czasem mówisz bardzo po świecku – ciekawe, gdzie to nabyłaś – a to nie przystoi przyszłej nowicjuszce. Minęło już wiele lat, odkąd znalazłam się w tej oazie spokoju. Ech, gdybym wstąpiła wcześniej, w twoim wieku. Czystym i jasnym, w jakim byłaś ty, kiedy do nas przyszłaś. Ja, niestety, wtedy żyłam jeszcze w płochym świecie, do którego słowo Boże prawie nie docierało. Nie powinnam mówić o sprawach świata, ale w tym wypadku wolno mi to zrobić, ponieważ pomoże ci to zrozumieć, jak bardzo cię chroniła Najświętsza Panienka, że przysłała cię tutaj, do nas, choć wskutek nieszczęścia. Wybrała cię od razu, także dlatego, że masz nędzne pochodzenie, a ona ochrania nędzarzy, tymczasem dla mnie, może z powodu grzechu herezji, który zawładnął niektórymi członkami mojego rodu, droga była długa i bolesna. Całymi latami żyłam w luksusach i beztrosce, aż ogarnęła mnie straszliwa melancholia i zaczęłam podejrzewać, że żyję w błędzie, co powtarzał mi co niedziela mój spowiednik, któremu zawdzięczam zbawienie. Walczył przeciwko całej mojej rodzinie, by zbliżyć mnie do wiary. Moi bliscy mówili, że ten smutek to choroba ciała. Anemia, mówili. Ale to była moja młoda i czysta dusza, cierpiąca z powodu tego luksusu, tych wszystkich niemoralnych i pozbawionych nadziei rozmów, w których szczególne upodobanie miał mój wuj, świeć, Panie, nad jego duszą. A ja cierpiałam, nie rozumiejąc, rozdarta między wzniosłymi, obyczajnymi słowami mojego spowiednika a uczoną płycizną pozostałych. Aż do dnia poprzedzającego bal debiutantek – co też ja mówię? – aż do nastania tego dnia nie rozumiałam. Co więcej, wszystkie te radosne przygotowania, wstążki, tkaniny, kwiaty, nawet mnie jakoś ożywiły, wyrwały na chwilę z nudy i smutku. Jednak tego wieczora, strojąc się w sukienkę z niepokalanie białej organdyny, jak przystało debiutantce, zaczęłam doświadczać niewymownej udręki i cała drżałam. Byłam już przyrzeczona młodemu oficerowi kawalerii, którego jeszcze nie poznałam. Widziałam go tylko przelotnie z balkonu, gdy przejeżdżał ze swoim szwadronem. Był wysoki, miał wąsy i oczy tak czarne jak smoła. A mnie bruneci zawsze odpychali. Mówili mi, że jest przystojny, ale mnie on przerażał, jak wszyscy bruneci. Był wysoki i muskularny, na policzkach miał ślady cięć po licznych pojedynkach, co zauważyłam, kiedy spojrzałam na niego z bliska. Zabił już trzy osoby w swoim kraju. Należał do niemieckiej arystokracji. Niech Bóg mu wybaczy! W wieku dwudziestu trzech, dwudziestu czterech lat już trzy ludzkie istnienia obciążały jego sumienie. Pomyśl, trzech ludzi zabitych z tak błahej przyczyny jak światowy honor. Już z daleka ten człowiek przyprawiał mnie o lęk, ale z bliska, kiedy tańczyliśmy kontredansa i widziałam szramy przypominające mi o jego zbrodniach, ta groza zakryta pysznym mundurem, połyskującym medalami i epoletami, złączyła się ze wspaniałością jedwabiu, kandelabrów i kobiecych diademów i objawiła mi orgię grzechu i zbrodni, którą ten luksus ukrywał.

Jedwab, kandelabry, wspaniałość diademów, szramy na policzkach… Ściśnięcie żołądka, takie jak wtedy, kiedy byłam głodna, sprawiło, że zadrżałam tym samym drżeniem, o którym mówiła matka Leonora, i pobiegłam, by schować się w jej ramionach i ukryć twarz. Trochę dlatego, że była przepiękna, kiedy tak się emocjonowała, a trochę dlatego, by ukryć pragnienie doświadczenia uścisku tego oficera, które mnie właśnie ogarnęło. Z pewnością nawet w ciemności można było je wyczytać z mojej twarzy… Tuzzu, gdzie był Tuzzu? On nie miał blizn na policzkach, ale z ran oczu wypływało mu niebieskie morze, a jego dłonie były tak silne przy pieszczotach. Dłonie Tuzzu pieściły mnie w ciemności. Zawsze kiedy szuwary ciemnieją i milkną, on tak mnie pieści. Ale nie, to nie są ręce Tuzzu, to miękkie i drżące dłonie matki Leonory, które od talii przesuwają się ku ramionom, z szelestem skrzydeł niemal niezauważalnie muskając moje piersi.

– Co się stało? Przestraszyłaś się? Przestraszyłaś się myśli o potępieniu, któremu wyszłabyś naprzeciw, pozostając w świecie? Ale Najświętsza Dziewica w czas mnie oświeciła, podobnie jak oświeci ciebie. No już, uspokój się. Niebezpieczeństwo minęło. Teraz jesteś duża i silna i nie możesz się już bać jak wtedy, kiedy byłaś dzieckiem. Czujesz, jak ci się pięknie rozwinął tors? Pamiętasz, jak się bałyśmy, że zostanie płaski i suchy jak u siostry Teresy?

Tak, piersi na szczęście mi się rozwinęły, ale te dłonie nie przyprawiały mnie już o ciarki. Były miękkie i nigdy nie posuwały się dalej. Tyle razy miałam na to nadzieję, ale ona nie pozwalała sobie na nic więcej ponad nieśmiałą pieszczotę. Najpierw sądziłam, że matka Leonora nie dotykała się, bo jest czysta i święta, jak powtarzały wszystkie siostry w klasztorze, ale teraz już wiedziałam, że ona w nocy pieści się dokładnie tak samo jak ja. Zrozumiałam to tej nocy, kiedy pod pretekstem burzy wzięła mnie na noc do swojego łóżka. A potem, przekonana, że już śpię, zaczęła się dotykać i jęczeć. Żadna święta, tylko nikczemnica! Nikczemnica: i to dlatego wciąż mówiła o karach piekielnych…

Co ja powiedziałam? Długi krzyk, a po nim trzepot białych skrzydeł odpycha mnie daleko. Co powiedziałam? Głupia! Musiałam powiedzieć coś strasznego, bo matka Leonora miota się teraz jak nietoperz oślepiony światłem dnia, coś potwornego, skoro rzuca się na kolana i zaczyna rozpaczliwie się żegnać i wołać:

– Mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa!

Jak to naprawić?

10.

O naprawę zadbała gorączka, która chwyciła mnie w jednej chwili, gdy zobaczyłam, jak matka Leonora – nieruchoma jak trup – odrzuca mnie, nie przestając się modlić. Gorączka ze strachu, jak sądzę. Jak mogłam być tak tępa, by powiedzieć matce Leonorze to, co myślałam? Drżąc i szczękając zębami, starałam się zrozumieć, co mi się przydarzyło. Trzy dni i trzy noce trwała ta straszna gorączka, która rozrywała mi czaszkę pytaniem: Dlaczego to zrobiłaś? Zrobiłam to, ponieważ jak jaka głupia – ja, która uważałam się za tak sprytną – zanadto zaufałam matce Leonorze. I tak oto rozczarowanie, wynikające z odkrycia z dnia na dzień jej nikczemności, i w konsekwencji utrata miłości do niej, popchnęło mnie do popełnienia błędu najbardziej banalnego z możliwych. Jak tylko go zrozumiałam, opuściła mnie gorączka. Ale nie przerażenie, że zostanę wygnana przez te kobiety, które – choć tępe i niecne – były mi potrzebne. Przez lata wydawały mi się tak łagodne i piękne, i wysokie! Nie były nawet wysokie. Teraz, w piętnastym roku życia, byłam już wyższa od siostry Costanzy, owszem, najbrzydszej ze wszystkich, ale też najwyższej. Jaka szkoda. Nieomal pragnęłam powrotu do czasów, gdy je podziwiałam i starałam się chodzić i mówić tak samo jak one. Uważaj, Modesto, również to pragnienie powrotu do przeszłości, która nie może ponownie zaistnieć, jest sentymentalną pułapką i wpadnięcie w nią może cię drogo kosztować. Nie! Patrzmy na rzeczywistość: co się stało, to się stało, i nie mogło być inaczej. Teraz muszę wydostać się z tej banicji, na którą skazała mnie matka Leonora. Przez ostatnie trzy dni widziałam tylko siostrę infirmierkę i lekarza, starego i łysego. Gdyby chociaż był młody! Ciekawe, gdzie był teraz Tuzzu. Może wyruszył na morze?

Morze… już wiedziałam, jak wygląda. Widziałam wiele reprodukcji słynnych obrazów, które sprawiły, że prawie zapomniałam o moim dawnym pragnieniu, by je zobaczyć.

„Jakie jest morze, Tuzzu?”

„To wielka połać wody, tak wielka, że nie widać końca i oko się w niej gubi. O, jest jak to kamienisko, które widzisz przed sobą od rana do wieczora. Tylko że zamiast głazów i błota, i nie powiem czego jeszcze, jest woda, niebieska woda. Raz spokojna jak woda w stawie, a raz wściekła jak szuwary, kiedy wieje fagoniu, zachodni wiatr”.

„Czyli jest dokładnie takie, jak obrazy w domu sióstr?”

„Co ty opowiadasz, aleś ty głupia! Te kawałki drewna, co wiszą na ścianach, są udawane, fałszywe i kłamliwe. Natury nie można ani wymalować, ani kupić. A poza tym, czego ty oczekujesz od tych zasuszonych mumii, które, jak mówi mój ojciec i jak mawiał mój świętej pamięci dziadek, potrafią nawet czytać i pisać, ale zdradziły swoją naturę i naturę w ogóle? Bezpłodne są! Postanowiły zostać bezpłodne jak piasek, zdradliwy i obłudny. Obrazy i obrazy! Chodź, przejdziemy się trochę, chodź…”

Tuzzu prowadził mnie za rękę na nieskończoną połać miękkiej, niebieskiej trawy, która tak falowała, że czułam się jak po likierze wypitym na Wielkanoc.

„Ależ głuptas z tej małej! Najpierw nie daje ci spokoju jak wściekła mucha, bo chce zobaczyć morze, a kiedy ją tam zabierasz, nawet się nie orientuje”.

Trawa otwierała się pod stopami i wciągała mnie, przerażona chwytałam się ramienia Tuzzu… Jak nas uratowałeś z ognia, Tuzzu?

„Nie bój się! Nie widzisz, że cię trzymam? Póki cię trzymam, nie musisz się bać ani wody, ani ognia”.

I tak było, nie tonęłam. I szliśmy za rękę po niebieskim morzu spojrzenia Tuzzu. Jego dłoń była gorąca i mocno ściskała.

Nie, to nie był Tuzzu. To był ten łysy człowieczek o oczach jaszczurki, który ściskał mnie za nadgarstek i krzyczał. On zawsze krzyczał. Może dlatego, że nie nosił ani białej, ani czarnej spódnicy?

– Ma atak! I jakby tego nie było dość, wróciła jej gorączka! Ona nam tu umrze! Siostro Costanzo, niech siostra idzie do matki Leonory i powie jej, że nieważne jaki grzech popełniła ta dziewczynka, lepiej, żeby przyszła od razu, bo inaczej ona umrze!

Oto jak się stąd wydostać. Ten człowieczek nie był taki brzydki, jak się wydawał. I musiał być też inteligentny. Musiałam zrobić tak, jak mówił, i przestać być cicha i potulna, jak przez trzy ostatnie dni.

Zamknęłam oczy, by wyobrazić sobie Tuzzu i to morze, które przerażało i przyprawiało o brak tchu. I z całą siłą, jaką dawały mi pożądanie i przerażenie, krzyczałam głośno, ale z jedną małą zmianą. Zamiast imienia Tuzzu wołałam:

– Matko, przebaczenia, matko!

I myślałam o dawno zapomnianym Tuzzu:

– Litości, matko, litości!

11.

Wszyscy się wzruszyli, ale matka Leonora się nie pojawiła. Kazała mi przekazać za pośrednictwem suchych i bezzębnych ust siostry Costanzy, że mi przebacza, ale czeka, aż Bóg da mi znak swojego przebaczenia, by mogła rozważyć, czy ponownie mnie zobaczy.

Po czym poznam, że Bóg mi przebaczył?

Jakby czytając w moich myślach, siostra Costanza dodała:

– Nie martw się, jeśli ten znak będzie dany, matka Leonora się o nim dowie. Nie byłyśmy głuche na twoją intencję skruchy. Ale samej intencji nie można jeszcze uznać za skruchę. Biorąc jednak pod uwagę twój stan zdrowia i dobrą wolę, przyjęłyśmy sugestię doktora Milazzego, żebyś od jutra mogła wychodzić w ciągu dnia na kilka godzin. Ale zadbaj o to, by nie zakłócać naszego spokoju łzami i westchnieniami na korytarzach i w ogrodzie. I pamiętaj, że została ci udzielona wielka łaska. I módl się także za pana doktora, który z wielkim współczuciem wstawiał się za tobą.

Oczekując na znak Bożego przebaczenia, zaczęłam kręcić się po korytarzach, krużgankach i ogrodzie. Dawniej, kiedy biegałam po nim, by nie stracić ani jednego nowego słowa, przymiotnika czy nuty, ten ogród wydawał mi się przeogromny. Teraz, jak w snach, skurczył się do rozmiarów nędznego i zatłoczonego miejsca. Wszystkie te kobiety wiedziały, ale niczym na mocy milczącego porozumienia udawały, że mnie nie widzą, nawet gdy się o nie ocierałam. Odrzucona przez ich twarde i beznamiętne twarze, czułam się przezroczysta: tylko dłonie i ramiona mi ciążyły, zmuszając do opuszczenia głowy w dół, ku ziemi. Straciłam apetyt. Tęskniłam jedynie do uśmiechu matki Leonory o poranku, tam, w pomieszczeniu pełnym bibliotecznych szaf, które kiedy byłam mała, brałam za kredensy. Ależ się śmiała matka Leonora, kiedy jej to powiedziałam.

Czy to możliwe, że ogarnia cię za kimś aż tak wielka nostalgia, choć już nie kochasz tak jak wcześniej? Nie mając nic innego do roboty, postanowiłam dowiedzieć się, co to jest ta nostalgia. Zamiast się ukorzyć, miałam studiować siebie samą i innych, tak samo jak się studiuje gramatykę czy muzykę, i przestać ulegać emocjom, ech, emocje, jakie to piękne słowo! Ale teraz nie miałam czasu na słowa, musiałam jedynie myśleć, czym jest ta cała nostalgia.

Po całych dniach spędzonych na rozważaniu, zrozumiałam. To nie utraty obecności matki Leonory żałowałam, lecz wszystkich przywilejów i względów, które te kobiety okazywały mi wyłącznie ze strachu przed matką Leonorą. Bo to ona była tu panią. Wszystkie moje płacze i wzdychania były tylko wyrazem złości, że przestałam być oczkiem w głowie pani wszystkich służących. Gdy to zrozumiałam, przestałam płakać. Bo uczucie, gdy mija, już nie wraca.

Tak samo było z Anniną, siostrą konwerską. Annina wydawała mi się taka słodka! Bardzo się zaprzyjaźniłyśmy, a potem i ona okazała się niegodziwa. Nie, uczucie nie wraca, ale względy tak, względy można było odzyskać.

By tego dokonać, musiała nieustanie badać swoje działania i zachowania innych i nie zapominać o niczym. Również zapomnienie było błędem. Matka Leonora zaleciła jej zapomnienie o przeszłości, jakby ta nie mogła już więcej powrócić. A tymczasem wystarczyło kilka niewłaściwych słów, by wtrącić ją w samotność o suchym chlebie i rzadkiej zupie, takiej samej jak ta, którą jadła w czasach, gdy będąc dzieckiem, błąkała się po moczarach w poszukiwaniu Tuzzu.

Tylko o Tuzzu pamiętała… a to dlaczego? Może naturalne było staranie, by pamiętać tylko piękne rzeczy. Ale skoro tak, to może i to było złem? Bo więcej można się nauczyć od wrogów – gdzieś to czytała – i ze złych doświadczeń niż… tak, tak właśnie musiało być. I postanowiłam, że od tego dnia zawsze będę pamiętać wszystko, co dotyczy mojej przeszłości – rzeczy dobre i rzeczy złe – by mieć ją wciąż przed oczami i zapobiec przynajmniej tym błędom, które już raz popełniłam.

– Nie smuć się, księżniczko! Na wszystko jest lekarstwo, z wyjątkiem Nieuchronnej!

Głos Mimma! Już od ponad miesiąca nikt się do mnie nie odzywał słowem, więc spojrzałam na niego przestraszona. Jak zwykle stał oparty o drzewo i z uśmiechem palił papierosa. Jego ciało odziane w ciemnobrązowy welwet z daleka przypominało drugi pień, przez kaprys natury wyrosły z korzenia tego samego dębu.

– To stary zwyczaj tych, którzy jak ja pracują wśród tych drzew, by ubierać się w barwy natury i w ten sposób zadowolić kaprysy tej wielkiej pani i uzyskać jej opiekę. Natura jest kobietą i jest kapryśna. Weź na przykład te zakonnice… Nie żeby mówić o kimś źle, ale sama widzisz, że mało tu ziemi, a one każą mi sadzić pelargonie, hortensje…

Ileż to razy wcześniej rozmawialiśmy w tym miejscu, gdzie drzewa rosły tak gęsto, że nie dało się dostrzec niczego nawet z odległości metra. Teraz jednak, z racji okoliczności, nie mogłam ryzykować. Szkoda. Nie odpowiadając, skłoniłam głowę i odwróciłam się od niego. Naprawdę szkoda. Mimmo zawsze miał mi coś pięknego do powiedzenia i sto imion, którymi mnie nazywał, kiedy beztrosko biegałam i niemal nie miałam ochoty go słuchać. Mówił do mnie: kwiatuszku, panienko, księżniczko…

– Dlaczego „księżniczko”, Mimmo? Nie jestem żadną księżniczką.

– A właśnie że tak, tak i jeszcze raz tak! Księżniczką z kaprysu natury, bo ona czasem się zabawia, dając krzywe nogi księżniczce krwi, a zgrabny i królewski krok komuś, kto ma puste ręce i kieszenie. Ech, księżniczko, płacze mi serce na myśl, że ta liliowa cera ma uschnąć w tych murach. Wczoraj wieczorem, o zachodzie, niech sczeznę, jeśli nie mówię prawdy, wyglądałaś niczym biała róża złocona słońcem. I gdybym był pszczołą, nie miałbym innego pragnienia, jak tylko usiąść na tym pączku róży, jakim są twoje usta.

Stając na palcach, z twarzą zwróconą w jego stronę, odpowiedziałam, zamykając oczy:

– To już, Mimmo, bądź tą pszczołą i usiądź na mnie.

Ale on się nawet nie poruszył. Dopiero kiedy otwarłam oczy, powiedział:

– Nie z zamkniętymi oczami, księżniczko. Z otwartymi oczami kwiat i pszczoła obdarzają się pocałunkiem.

I podchodząc bliżej, położył swoją wielką dłoń między moją szyją a ramionami z taką lekkością, o jaką nigdy dębu nie podejrzewałam.

– Poza tym moje komplementy nie są interesowne, księżniczko. A może inaczej: interesuje je jedynie, by poczuć pod palcami jedwab tej łabędziej szyi. Kiedyś byłem w Katanii, wielkim mieście daleko, bardzo daleko stąd, nad samym morzem. W tym mieście był – ciekawe, czy jeszcze tam jest, mówię o bardzo dawnych czasach – bezkresny ogród, który nazywają Villa Bellini. Ten Bellini, jak mi powiedzieli, był jakimś ważnym tamtejszym człowiekiem, jednym z tych, których rzeźby poustawiali pomiędzy drzewami. Ależ tam było tych pomników! I nie tylko pomników. Jest tam coś w rodzaju ołtarza, gdzie gra orkiestra, nie za pieniądze jak w teatrach, ale dla wszystkich gratis. A nieopodal tych pomników wśród drzew siedzą starcy i opowiadają historie o wielkich przygodach z przeszłych wieków każdemu, kto chce się przy nich zatrzymać. Ci starcy każą sobie za to płacić, ale niewiele, ledwie parę groszy. A najpiękniejsze jest tam jezioro, pełne pływających łabędzi, które jeśli masz dobre maniery, pozwolą ci się pogłaskać. I mogę cię zapewnić, księżniczko, że twoja skóra jest delikatna i gładka jak…

Niewiarygodne. To prawda, że miał dobre maniery i nie był interesowny. Nie kończąc zdania, zdjął dłoń z mojej szyi, przyłożył ją do kaszkietu i z „Ukłony, księżniczko” na ustach oddalił się. A więc nie wszyscy mężczyźni byli interesowni, jak twierdziły moja matka i zakonnice. A teraz, kiedy popadłam w niełaskę, jaki miałby mieć interes, by ze mną rozmawiać?

– Źle się czujesz, księżniczko, że tak upadłaś na ziemię jak przestraszona kurka?

Od ponad miesiąca wreszcie jakiś głos! Miałam ochotę uciec, ale on mówił dalej:

– Tu jest bardzo duża wilgoć, kurko.

– To prawda, Mimmo, dziękuję. Pójdę już.

– A niby dokąd? Z nieba do chlewa, co księżniczko? Ale niech cię to nie dręczy, wszystkim się zdarza przynajmniej raz w życiu. I żeby to tylko raz! Ale to prawda, że spadłaś z hukiem. I kto by powiedział, przecież jesteś lekka jak piórko. Spadłaś z hukiem i po całym klasztorze jeszcze odbija się echo.

– A ty myślisz, Mimmo, że spadając, można sobie wybrać, czy upadniesz z hukiem, czy lekko?

– Brawo, księżniczko, widzę, że nie straciłaś poczucia humoru. Dobry znak! Po prawdzie to trochę się martwiłem, widząc, jak chodzisz niczym lunatyczka ze zgarbionymi plecami. Myślałem sobie: Czy aby jej garb nie wyrośnie od tych wszystkich modlitw i umartwień? Nie jesteś pierwsza, którą widziałem, jak wchodzi do klasztoru piękna i wyprostowana jak świeca, a potem powoli zaczyna się garbić jak obładowany osioł, aż w końcu opuszcza to miejsce nogami do przodu – wybacz wyrażenie – nie doczekawszy nagrody długiej i pogodnej starości. Moja żona i bratowa obie mają siwe włosy, ale są pogodne, udało się im uchronić od chorób i głodu. Ale kto zrozumie te mniszki? Mówią, że żyją w czystości, ale krzywią się jakby pod brzemieniem najcięższych grzechów.

Na początku, kiedy Mimmo zaczynał tak mówić o siostrach i klasztorze, uciekałam, ale teraz jego słowa spływały mi do krwi niczym pocieszający balsam. Poczułam, że muszę się wyprostować i podnieść głowę.

– O tak, księżniczko, brawo, właśnie tak: wyprostowana jak kiedyś.

– Tylko że ciążą mi ręce i ramiona.

– No przecież! Kiedy duch życia, czy to z powodu cierpienia, upokorzenia, czy braku chleba, ucieka z ciała, ręce i ramiona ciążą ku ziemi. Ale to zły znak, bo mówi, że dusza jest zmęczona ciałem i że chce się umrzeć. Tak było ze mną, kiedy przyszła do mnie wiadomość, że mój najstarszy syn, Nunziato, zginął na wojnie w Libii. Ramiona mi ciążyły, ciągnęły mnie do niego. I żeby odzyskać siły – miałem w domu sześć stworzeń, ciało z mego ciała i kość z mojej kości, które czekały, bym je nakarmił – więc żeby odzyskać siły, musiałem odciąć sobie te ramiona. Dziś pracują, poruszają się, ale już ich nie czuję. Poszły precz razem z nim, księżniczko.

– Muszę już iść, Mimmo, zaraz tu przyjdą.

– Nie, jeszcze nie przychodzą, dąb milczy. Ale jeśli ci tu niewygodnie, idź. Ale wyprostowana, pamiętaj! Chwyć się za włosy i ciągnij ducha do góry. Bo te tutaj, choć same tego nieświadome, o niczym innym nie marzą, jak tylko o tym, by zobaczyć, jak się garbisz tak bardzo, że wreszcie trafisz parę metrów pod ziemię.

– Nie, to nie tak, Mimmo. Dlaczego ty, taki dobry człowiek, mówisz takie rzeczy?

– Bo to prawda. To co? Ktoś, kto jest dobry, nie może widzieć prawdy? Wiesz, komu powinnaś podziękować za to, że przynajmniej wolno ci wychodzić na świeże powietrze?

– Jasne że wiem: medykowi.

– Medykowi na pewno. Ale on sam nic by nie wskórał, gdyby jakieś osiem czy dziesięć lat temu nie umarła tu nowicjuszka, mniej więcej w twoim wieku i tak samo jak ty protegowana matki Leonory.

– A na co umarła?

– Zabiła się, córko. I któż by ją winił? Zamknięta w klasztornej celi przez cały miesiąc w końcu wpadła w przygnębienie i rzuciła się z okna. O, z tamtego. O świcie znalazłem ją roztrzaskaną na ziemi. Nikt nic nie słyszał. Grube mury mają te klasztory, są jak twierdze, żeby nie było w nich słychać ani płaczu, ani radości świata. Patrz, to było tamto okno.

– To przecież moje okno.

– Właśnie! Bo to cela zaraz obok celi matki Leonory. To tam trafiają jej protegowane.

– Ale jak jej się to udało? Przecież w oknie są kraty.

– Dopiero potem je wmurowali. Jak to się mówi w Katanii: święta Agata najpierw okradziona, po fakcie strzeżona... A więc, jak ci mówiłem, doktor, a musisz wiedzieć, że to człowiek zacnego serca i bystrego umysłu, i zna się nie tylko na medycynie, ale też na prawie, przypomniał to samobójstwo, o którym tu wszyscy poza mną zapomnieli, i dzięki temu mógł ci zapewnić łyk świeżego powietrza i odpoczynku. Oczywiście już go wyrzuciły. Ale on jest człowiekiem prawdziwej wiary, spokojnie sobie odszedł. Kłaniam się, księżniczko. Dąb mi mówi, że wojsko kręci się w pobliżu, i lepiej dla ciebie i dla mnie obrać inną drogę.

Dąb mi mówi… I tak było, wystarczyło mu oprzeć głowę o sękaty pień drzewa, by poznać poruszenia całego lasu. Też spróbowałam, ale mnie dąb nic nie powiedział, jednak kilka minut później biel sukni nowicjuszek zajaśniała pomiędzy niskimi krzewami. Szły w moją stronę, by potem udawać, że są zaskoczone, i rzucić się do teatralnej ucieczki przy wtórze pokrzykiwań i śmiechów. Dąb do mnie nie przemówił, ale dobrze zrobiłam, że ośmieliłam się porozmawiać z Mimmem. Chodźcie, chodźcie, śmiejcie się do woli. Teraz już wiem, jak wam zepsuć zabawę. Korzystajcie, póki farsa trwa, bo jak to mówi Mimmo: „farsa, gdy się śmieje za dużo, kończy się zawsze wielką goryczą”.

12.

By się oswobodzić, muszę umrzeć. I umrzeć dokładnie tak, jak Mimmo mi zasugerował, to jest rzucić się z okna. Ale którego? W moim na szczęście były kraty, bo znajdowało się zbyt wysoko, a na dodatek na dole nie rosły ani pelargonie, ani żadne inne, żywopłoty czy drzewa, które dałyby mi gwarancję, że nie połamię sobie wszystkich kości. Zależało mi na moim ciele, dało mi już tyle radości.

Przez trzy dni szukałam na próżno choć jednego okna, które nie miałoby tych nienawistnych krat. W końcu usiadłam zniechęcona na trawie i oparłam głowę o cembrowinę studni. Tutaj stado owiec, jak je nazywał Mimmo, nigdy nie docierało. Ciekawe dlaczego. No właśnie, dlaczego nie zbliżały się nigdy do starej studni, a kiedy która dostrzegała ją w oddali, trzykroć się żegnała i odwracała wzrok? Ich sprawa. Dla mnie to lepiej. Przynajmniej znalazłam miejsce, w którym mogłam się skoncentrować i spokojnie usiąść na słońcu. W mojej celi nie umiałam już ani myśleć, ani czytać. Jak mogłam umrzeć, skoro wszystkie okna były zakratowane? „I padłam, jako ciało martwe pada”[4]. Jak mogłam wyglądać na doskonale martwą, jak mówił poeta, bez wpadnięcia naprawdę w znienawidzone ramiona Nieuchronnej?

– Czyżby księżniczka przez przypadek mnie wzywała? Nie powinnaś, wybacz, że sobie pozwalam, nie powinnaś ulegać pokusom snu w promieniach kwietniowego słońca. Kwiecień łudzi fałszywym ciepłem. Pieści cię silnymi dłońmi, ale gotów cię porzucić na pastwę wilgoci, kiedy tylko nadchodzi cień.

– Kto ci powiedział, że cię szukałam? Dąb może?

– Jak zawsze on i jak zawsze miał rację. Nawet teraz jego spojrzenie mnie woła, księżniczko, ale nie wie, czy zaufać obcemu, czy nie. Bo choć widziałem, jak rośnie od sadzonki, wciąż jesteśmy dla siebie obcymi, czyż nie?

– A ty wiesz, dlaczego siostry nigdy nie zbliżają się do studni, a kiedy ją widzą, żegnają się, jakby zobaczyły diabła?

– Widzę, że odkąd cię posłały na kwarantannę, rozpuścił ci się język, księżniczko.

– I nie tylko język, Mimmo, inteligencja też mi się rozpuściła. Tylko że…

– Co? Studnia? Niepokoi cię ta studnia? Trzymaj się od niej daleko, dziecko.

– A czemuż to?

– Bo przyciąga udręczone dusze. Sam naliczyłem dwie, które usłuchały jej głosu.

– Czyjego głosu?

– Wody zapomnienia ze studni, księżniczko. I rzuciły się do niej. Dwie z nich własnymi rękami wyłowiłem. Mój ojciec swego czasu jeszcze jedną. Mój dziadek, pokój jego duszy, kto wie ile! Ale on był ze starej szkoły i milczał. Wtedy milczało się o wszystkim. Nawet w rodzinie, wobec własnej krwi i ciała się milczało. To były czasy niemych! Ale od dwudziestu lat coś w tych stronach zaczyna się ruszać. Po wsiach w dolinie ludzie zaczynają mówić, ostrożnie, ale jednak. A na kontynencie, jak mi mówi syn, który ciągle gdzieś jeździ, bo jest kupcem, słychać zgiełk dyskusji i nowych idei. Mówią nawet przeciwko tej wojnie, co teraz wybuchła. Wcześniej nigdy się nie mówiło przeciwko wojnie! Ten syn mój, Giovanni, mówi, że także tutaj dociera wiatr buntu i porusza ludzkie dusze, zwłaszcza w kopalniach siarki i nadmorskich salinach… Żebym to mógł zobaczyć! Wszystko pulsuje nowymi ideami, buntem.

– Buntem przeciwko komu?

– A przeciwko komu buntują się biedni? Przeciwko bogatym, baronom, Kościołowi.

– A więc doktor był jednym z nich?

– Tak. Nie od razu, ale kilka lat temu się zmienił, tak jak mój syn Giovanni.

– Ale on nie jest ubogi, jest lekarzem.

– To pewnie wyjątek. Choć mój Giovanni mówi, że na kontynencie jest wielu lekarzy i nauczycieli, i adwokatów, którzy stoją po stronie ludu.

– Ale to wszystko prawda, co twój syn mówi?

– O tak, z pewnością! I to mnie niepokoi. Wciąż o tym opowiada. Szalona głowa ten mój Giovanni! Boję się, że któregoś ranka…

– A ty co o tym myślisz?

– Ja, księżniczko, jestem rozważny z natury. I nawet jeśli krytykuję reguły tego klasztoru i wiele, naprawdę wiele innych niejasnych rzeczy w Kościele, to jednak w Boga wierzę. Tak, w Boga wierzę.

– A co, to oni nie wierzą w Boga?

– Ech, gdyby tylko nie wierzyli, córko, to bym jeszcze potrafił zrozumieć. Ale oni nienawidzą go i z nim walczą. I to właśnie każe mi być rozważnym. Bez nauk Ewangelii tylko mroczne drogi przed naszą młodzieżą stoją otworem… A tobie co się stało, że cała poczerwieniałaś? To przez myśl o tych wszystkich bezbożnikach? Ech, Mimmo, Mimmo! Rację ma moja córka. Mimmo za wiele gada!

Co miałam mu odpowiedzieć? Że od odkrycia, iż nie jestem sama w powątpiewaniu o istnieniu Boga, spąsowiały mi policzki i musiałam zagryźć usta, by nie krzyczeć z radości? Spuszczając głowę i ściskając piąstki tak mocno, że paznokcie wbiły mi się w dłonie (już wiedziałam, że to sprawi, iż poblednę), powiedziałam:

– Nie martw się, Mimmo.

– Nie czuję się spokojny, kiedy widzę, jak kręcisz się przy tej studni. Jako ci rzekłem, dwie stamtąd wyłowiłem, tymi rękami.

Jego poruszenie powiedziało mi, że trafiłam w sedno. Już nie spuści mnie z oka ani na chwilę. Z błędnym wzrokiem, coraz bledsza w miarę jak paznokcie wciskały mi się w zagłębienia dłoni, wstałam i zachwiałam się tak, że musiał mnie podtrzymać.

– Nie martw się, Mimmo, to tylko słońce i wilgoć, miałeś rację. Całe szczęście, że mnie obudziłeś. Bo inaczej… Może byłoby to dla mnie jakieś wyzwolenie, gdybym dostała zapalenia obu płuc i odeszła sobie na zawsze z Bogiem… Dzięki, Mimmo, do zobaczenia.

Nie odwracając się, ruszyłam w stronę klasztoru chwiejnym krokiem, jak to się czyta w powieściach. Za plecami czułam, jak niepokój przygwoździł go do ziemi i jak bardzo byłam dla niego bezlitosna. Pragnienie odwrócenia się, by podbiec do niego i go uspokoić, było tak wielkie, że tym razem naprawdę się zachwiałam. Ale to nie był czas współczucia. Był czas działania.

13.

działanie okazało się jednak nie tak łatwe, jak sądziłam. Od wielu dni kłęby chmur przewalały się nad klasztorem niczym wielkie skrzydła oszalałych ptaków, a ja się bałam. Chodziłam do studni, patrzyłam w głąb, ale nawet tam chmury łopotały ciemnymi skrzydłami o śliską cembrowinę, a potem ginęły, wessane przez nieruchomą wodę na dnie. Trzęsłam się z zimna. Mimmo, niczym wartownik, był zawsze w pobliżu i to upewniało mnie, że czuwał nade mną. Ale nie zbliżał się do mnie. Z pewnością troska odebrała mu smak pogawędek dla poprawienia humoru. Sam mi to kiedyś powiedział:

– Wybacz, księżniczko, że dziś nie jestem w nastroju do rozmów. To dlatego, że ogarnęły mnie takie myśli, co to odbierają apetyt i chęć rozmowy.

A ja, tchórzliwa, nie mogłam się zdecydować na ten skok, który uwolniłby jego i mnie. Ale jak mogłam to zrobić? Nie potrafiłam nawet myśleć o tych śliskich, okrągłych, cembrowanych ścianach, które biegły gdzieś w dół, ku niewidocznemu dnu. Za dnia biłam się po głowie i piersiach, oskarżając się o tchórzostwo. W nocy okrągłe oko studni nie opuszczało mnie nawet na chwilę, wpatrując się we mnie z ciemnych kątów celi, każąc mi czuwać i ściskać prześcieradła z przerażenia, że do niego wpadnę. Nigdy tego nie zrobię. Nie dam rady. Gdybym choć umiała pływać. Gdybyż Tuzzu zaprowadził mnie nad morze i nauczył mnie pływać! Mówił, że to łatwe nawet dla takiej niedorajdy jak ja:

„Najpierw trzeba się nauczyć udawać trupa: wystarczy wyciągnąć się w wodzie na plecach, tak samo jak wyciągasz się na trawie, bez lęku, i wyprostować ręce i nogi. Kiedy się nie boisz, woda cię podtrzymuje, tak samo jak teraz podtrzymuje cię ziemia”.

Czarna trawa rozstępowała się pod ciężarem mojego martwego ciała i wlokła mnie daleko, rzucając mną o klasztorny mur, a rozpłomieniona kula słońca powierzała się z uśmiechem rozżarzonej lawie ramion Nieuchronnej. Kłamliwe słońce, wiedziało, że jest nieśmiertelne…

Nie, nie dałabym rady, gdyby znak, że Bóg mi przebaczył, nie został mi oznajmiony za pośrednictwem bezzębnych ust siostry Costanzy:

– Bóg ci przebaczył. Oto walizka. Zabierz swoje rzeczy: bieliznę, suknie, pończochy, zmianę pościeli, koc i rzeczy osobiste, włącznie z różańcem ze złota i macicy perłowej, który matka Leonora ci podarowała. Naturalnie książeczki do nabożeństwa też, inne nie. Tam, gdzie pójdziesz, nie będzie ci wolno studiować, ale w zamian otrzymasz przywilej wyuczenia się zawodu. Ty zdecydujesz: krawcowa, hafciarka czy kucharka, sama wybierzesz z tych pokornych zawodów, które są jedynymi odpowiednimi dla kobiety. Studia to luksus, który psuje, jak mawiała nasza przełożona w Turynie. Ja nigdy nie otwarłam innej książki niż modlitewnik. A kiedy Bóg zechce, bym to ja przejęła przewodzenie tej wspólnocie, położy się kres temu marnotrawieniu czasu i pieniędzy. Za dwa albo trzy dni, kiedy znajdzie się jakaś kolasa, pojedziesz do sierocińca w Pietraperzia, słynnego z surowości i dyscypliny. Matka Leonora weźmie na siebie ciężar opłacania czesnego. I żebyś poznała jej wielkoduszność i brała z niej przykład, wiedz, że nie musisz się martwić o przyszłość – pod warunkiem że twoje zachowanie poprawi się z biegiem lat – kiedy już osiągniesz pełnoletność i znajdziesz się w świecie. Wzięła cię pod uwagę w swoim testamencie. Jest bardzo chora. Widzę, że nie cieszy cię ta dobra nowina, którą ci przynoszę. I to mi potwierdza – w przeciwieństwie do tego, co mówiła matka Leonora, zawsze zbyt dobra, zbyt dobra, by trzymać w cuglach cały konwent – że tych kilka miesięcy samotności nie wystarczyło, by zgiąć ci grzbiet i pomóc zrozumieć, w jak wielki grzech pychy – o innych nie wiem i wiedzieć nie chcę – popadłaś przez te wszystkie lata. Na nic się one nie przydały. My, starsze, nigdyśmy się nie pomyliły, nasza decyzja jest słuszna. Tam, gdzie pójdziesz, nauczysz się pokory i samozaparcia, jedynie one dwie prowadzą do zbawienia duszy. My, starsze, myślałyśmy wyłącznie o tym: zbawieniu twojej duszy. Tymczasem do widzenia, Modesto. Pożegnamy się jak należy, zanim opuścisz ten dom. Pozwolono ci pożegnać nas wszystkie w oficjalnej ceremonii. Primo, aby rozstanie zapadło ci głębiej w serce, a secundo, by dać przykład innym młódkom, niech wiedzą, co się traci przez noszenie głowy zbyt wysoko. Nie masz nic do powiedzenia?

– Czy będzie tam matka Leonora? Czy będę mogła…

– Nie.

I znikła za drzwiami, grzebiąc jedyną wątłą nadzieję, która świtała mi w całej tej lawinie słów. Gdybym choć mogła ją zobaczyć. Nie miała mnie w nienawiści, skoro umieściła mnie w swym testamencie. Zobaczyć ją! Musiałam umrzeć, by ją raz jeszcze zobaczyć, nie było innego wyjścia. A może mi się to przyśniło? Nie, położona na łóżku walizka była prawdziwa i ruszały się w niej małe ciemne stworzonka. Pluskwy! Już ja je dobrze znałam! Wkrótce wtargną na białe ściany i wygonią mnie stąd. Sama nie wiedząc jak, znalazłam się przy kratach w oknie. Słońce stało jeszcze wysoko. Całe szczęście.

Skoro jest słońce, musi być i Mimmo. Sparaliżowany niepokojem będzie czuwał na swoim miejscu… O, jest tam, między drzewami. Musiał mnie zobaczyć, bo szybko schował się za grubszym pniem. Biegłam, by nabrać odwagi i nie myśleć o szeroko otwartych wargach studni. Popychał mnie głos siostry Costanzy: „Tam, gdzie pojedziesz, nie będzie książek… tam, gdzie pójdziesz, nie będą ci potrzebne… wyuczysz się zawodu… pokory…”.

Spocone dłonie ślizgały się po wygładzonej powierzchni. Dwakroć upadłam na ziemię i powstałam, ale w końcu stanęłam na krawędzi. Żeby tylko Mimmo mnie widział… I może dlatego, że biegłam bez tchu, a może z powodu głosu siostry Costanzy, dudniącego mi w głowie i odbierającego równowagę, albo dlatego, że krawędź studni była gładka i lepka, ześlizgnęłam się w dół bez potrzeby zbierania się na odwagę, której tak potrzebowałam.

14.

Miałabym ochotę powiedzieć wam, co czułam, gdy spadałam w tę bezdenną ciemność, ale nie mogę, gdyż pierwszy i zarazem ostatni raz w życiu straciłam przytomność naprawdę, bez udawania. Więc ani ja, ani wy, niczego się o tym nie dowiemy. Jedyne co wiem, to że Mimmo mnie uratował. Oraz to jeszcze, że o ile ja, nie licząc paru zadraśnięć i zadrapań na twarzy i nogach, nic sobie nie zrobiłam, to on złamał sobie rękę. Było mi trochę przykro, ale skoro on mówił wszystkim, którzy się nad nim użalali: „A co tam! Nic poważnego. Ręka się zrośnie, ale kiedy dusza wyjdzie z ciała, to nie ma takiego lepiszcza, które by je na powrót skleiło”, to i dobrze. Co zaś do mnie, to leżąc w białej pościeli mojego odzyskanego łóżka, z zamkniętymi oczami – by ukryć błyszczącą w nich radość – było mi lepiej niż, jak to one mówią, u Pana Boga w raju. Słuchałam głosu matki Leonory: mówiła, ale inaczej niż dotychczas. Bardziej przygasły był ten głos, jakby zniszczony. Ale to jednak był jej głos, nareszcie. Mówiła, że wszystkie w klasztorze były bardzo poruszone – czas najwyższy! – i że choć targnięciem się na własne życie popadłam w grzech śmiertelny, nie dało się zaprzeczyć, że było to także ostrzeżenie: że tam, z nimi, w tych murach, pozostać miałam. Wspólnie pomodliłyśmy się o oczyszczenie (jakież to brzydkie słowo, pomyślałam) również i z tego grzechu. Gdyby mnie tu zatrzymała i pozwoliła się uczyć jak kiedyś, z chęcią bym się modliła. Dniami i nocami, i naprawdę bym żałowała swojej naiwności i nieroztropności. Byłam już starsza. I o ile już wcześniej ważyłam słowa i gesty, teraz cała stałam się ostrożnością: splotem żył i nerwów mocno złączonych obawą przed nierozważnym ruchem. Także teraz, choć nalegała, bym otwarła oczy, nie ośmielałam się na nią spojrzeć. Ta twarz wywoływała we mnie tyle emocji, że lęk przed ujrzeniem jej po tak długim czasie, lęk, że coś w jej rysach może wyzwolić we mnie impulsywną reakcję, mówił mi, że lepiej z tym poczekać do następnych odwiedzin.

– Do jutra, Modesto. Godzina minęła. Odpoczywaj spokojnie i módl się. Módl się tak, jak to robisz teraz. Poznałam to po tym, jak poruszasz wargami.

Dopiero kiedy szelest sukni powiedział mi, że ruszyła w stronę drzwi, lekko otwarłam oczy i ją zobaczyłam: zrobiła się maleńka jak mocno sprany gałganek. Na całe szczęście nie otwarłam oczu wcześniej, bo od piersi przez całe moje ciało przebiegł dreszcz. Nie mogłam już powstrzymać płaczu i szlochu. Ale tak naprawdę, prawdziwymi łzami, jak to mówi poeta[5].

Moje łzy ścięło lodowate zdumienie, kiedy spojrzałam na nią następnego dnia. To nie była dawna ona. Dwie twarde kreski w kącikach ust wykrzywiały jej usta w cienkim grymasie. Czy to dlatego jej głos tak metalicznie brzęczał i mówił tylko o grzechach, piekle, pokucie i śmierci? Kiedy tylko sobie poszła, poczułam, że nie chcę jej więcej oglądać. Rzecz, która wcześniej wydawałaby mi się niemożliwa. Tak więc postanowiłam natychmiast wyzdrowieć, bym nie musiała cierpieć tej godziny smakującej jak stal. Codziennie pokazywałam się ubrana, z rumieńcem na świeżych policzkach, zawdzięczanym szczypaniu i zimnej wodzie.

– Brawo, Modesto. Widzę, że postępujesz właściwie i nie pozwalasz się grzesznie rozpieszczać słodyczy rekonwalescencji. Miło patrzeć, jak wyrosłaś przez te miesiące. W łóżku wydawałaś się taka maleńka jak dawniej. Wysoka i silna się stałaś. Ale nie bądź z tego dumna. Nawet w zdrowiu ciała czyhają pokusy. Módl się! Twoje zdrowie to zasługa modlitwy i świętej Agaty, która nad tobą czuwała. Wciąż mi się śniła przez ostatnie miesiące i mówiła mi swoim spojrzeniem, żebym była spokojna, bo ona czuwa. Teraz idę. Moje odwiedziny tylko by cię rozmiękczały, skoro jesteś już na nogach. Idę już, inne udręczone dusze na mnie czekają. Od jutra będziemy się nadal widywać, ale tyko w kaplicy na modlitwie i w godzinach lekcji. Siostra Angelica z radością zobaczy cię przy krosnach, mówi, że arras nie idzie już tak sprawnie, odkąd ciebie nie ma.

Nareszcie umilkł ten obcy głos i wyszła. Teraz jej nienawidziłam. Nieoczekiwane uczucie nienawiści – one nazywały ją grzechem – przyniosło mi taki impuls radości, że musiałam zacisnąć pięści i usta, by nie zacząć biec i śpiewać. Gdy się już uspokoiłam, nieśmiało powiedziałam pod nosem: nienawidzę jej, by zobaczyć, czy efekt się powtórzy, czy też może piorun spadnie mi na głowę. Za oknem padało. Mój głos uderzył mnie niczym świeży wiatr, uwalniał mi czoło i pierś od lęku i melancholii. Jak to możliwe, że to zakazane słowo dawało mi tyle radości? Pomyślę o tym później. Teraz musiałam tylko powtarzać je głośno, by nigdy już mi nie uciekło: nienawidzę jej, nienawidzę jej, nienawidzę jej, krzyczałam, upewniwszy się wcześniej, że drzwi są dobrze zamknięte. Pancerz melancholii odrywał się kawałkami od mojego ciała, rozszerzała się pierś, wstrząśnięta energią tego uczucia. Nie mogę już oddychać, ściśnięta w fartuchu. Co jeszcze ciąży mi na piersi?

Zerwawszy fartuch i bluzkę, moje dłonie znalazły ciasno owinięte bandaże – „żeby piersi nie było widać” – które dotąd były dla mnie jak druga skóra. Miękka skóra, krępująca mnie swoją kojącą bielą. Wzięłam nożyczki i pocięłam je na strzępy. Potrzebowałam głębokiego oddechu. I nareszcie naga – od jak dawna nie czułam swojego nagiego ciała? Przecież nawet kąpiel należało brać w koszuli – odnajduję moje ciało. Uwolnione piersi wybuchają pod moimi dłońmi i dotykam się, leżąc na ziemi i rozkoszując pieszczotami, które wyzwoliło to magiczne słowo.

15.

Żaden piorun nie spadł mi na głowę, kiedy deszcz za oknem bębnił po szybach. Moje nagie ciało, rozgrzane rozkoszą, czuło na sobie jego delikatny dotyk. Słodki kwietniowy deszcz między piersiami, szeroko otwarte biodra, gotowe przyjąć jego wiosenną świeżość. Odnalazłam moje ciało. Przez te miesiące wygnania, zamknięta w pancerzu cierpienia, ani razu się nie pieściłam. Zaślepiona przerażeniem zapomniałam, że mam piersi, brzuch, nogi. A więc cierpienie, upokorzenie i bojaźń nie były, jak opowiadały, źródłem oczyszczenia i błogosławieństwa. Były oślizłymi złodziejami, którzy pod osłoną nocy, wykorzystując sen, skradają się do wezgłowia, by ukraść ci radość życia. Tamte kobiety nie wydawały żadnego dźwięku, kiedy przechodziły obok ciebie, albo wchodziły do swoich czy z nich wychodziły: nie miały ciała. Nie chciałam się stać przezroczysta jak one. A teraz, kiedy na nowo odnalazłam głębię mojej rozkoszy, nigdy więcej nie poddam się wyrzeczeniu i upokorzeniom, które tak wychwalały. Jako broń miałam tamto słowo. I jako ćwiczenie zdrowotne – tak je w duchu nazywałam – klęcząc w kaplicy i przebierając palcami paciorki różańca, powtarzałam: nienawidzę. Pochylona nad krosnami pod zgasłym wzrokiem siostry Angeliki powtarzałam: nienawidzę. Wieczorem przez zaśnięciem: nienawidzę. Taka była odtąd moja nowa modlitwa.

I modląc się, studiowałam. Szukałam w księgach znaczenia tego słowa, ale nie znalazłam niczego poza gniewem bożym i zazdrością Lucyfera. Może ci, co nienawidzą Boga, może oni mieli inne księgi? Mimmo mówił mi o nich z szacunkiem i bojaźnią: „Ja się z nimi nie zgadzam, ale muszę przyznać, że mój Giovanni, odkąd ma z nimi do czynienia, zmienił się bardzo: jest pogodny i silny…”.

A więc także oni, praktykujący cnotę nienawiści, byli szczęśliwi. Jak mogłabym ich poznać? Lekarz był jednym z nich, ale wtedy jeszcze byłam dzieckiem. Co mogłam wiedzieć? A teraz już go, niestety, nie ma. Pogodziłam się z tym, że nic nie wiem o tych ludziach. Ale jeśli będę się uczyć z nienawiścią w ciele, bardziej pożywną od chleba i dającą siłę do pracy we dnie i w nocy – wszystkie w klasztorze mnie za to podziwiały – to może zostanę nauczycielką. Mówiło się, że na kontynencie kobiety zostawały już nauczycielkami. A jako nauczycielka z pewnością ich spotkam. No i matka Leonora umieściła mnie w swym testamencie… Wystarczyło cierpliwie poczekać, skoro matka Leonora była nieuleczalnie chora. Jeszcze rok albo dwa i będę wolna. Jednak również w cierpieniu matki Leonory musiała się kryć jakaś niewyczerpana magiczna siła, bo mimo swej choroby każdego dnia okazywała się bardziej czerstwa i wyprostowana. I swobodnie oddychała! Nie sprawiała wrażenia chorej na płuca, bez przerwy mówiła. I nie były to drżące, pokorne słowa jak wcześniej, ale pełne pułapek, zdecydowane, nieodwołalne. Posłuchajcie:

– Wyrok na mnie zapadł, Modesto. Doktor dał mi najwyżej pięć albo sześć lat. Ale ja dziękuję Bogu za ten czas, którego mi jeszcze udzielił, bo wiem, że wystarczy na ukształtowanie ciebie i sprawienie, że rozkwitnie to powołanie, które czuję, że nosisz w sercu jak cenny szlachetny kamień. Zamknę oczy dopiero wtedy, gdy zobaczę cię w tym samym habicie, który noszę. Bo musisz wiedzieć, że cała moja wyprawka oblubienicy Chrystusowej po mojej śmierci przejdzie na ciebie. Cenna wyprawka, która doskonale na ciebie pasuje: to znak z niebios. Kiedy miałam twoje lata, byłam tej samej budowy ciała.

Słyszeliście? Posłuchajcie jeszcze:

– Nie bój się, Modesto. Boisz się, bo jeszcze nie znasz rajskiej słodyczy wyrzeczenia i pokory. Twoje młode ciało jest wciąż nazbyt przepełnione zwierzęcą witalnością i zdrowiem. No właśnie, rozmawiałam o tym z siostrą Costanzą, dobrze by było, gdybyś uczyniła nam tę łaskę i ograniczyła nieco pożywienie, przynajmniej przy wieczerzy. Jesteś już dorosła i zdrowa. Drobne wyrzeczenie przy stole tylko ci dopomoże w modlitwie. Od jutra będziesz dostawać na kolację chleb i mleko, tak samo jak siostry konwerski. Ale jak już ci mówiłam, nie bój się. Nie będę cię do niczego zmuszała, a na dowód pozwolę ci przeczytać kopię mojego testamentu. Oryginał dla bezpieczeństwa jest złożony u pewnego notariusza w mieście Modica… Widzisz? Jest tu napisane, że otrzymasz tę rentę nawet wtedy, gdy Bóg nie udzieli ci łaski wejścia do Jego zastępów na ziemi. Tak szczere jest moje pragnienie, by uszanować twoją wolę, że oto tu masz załącznik do testamentu, oświadczenie podpisane przez lekarza, który potwierdza, że straciłaś dziewictwo z przyczyn… ale dajmy temu spokój. Nie chcę ci przypominać wszystkich tych złych rzeczy, tych piekielnych boleści. Istotne jest, że jeśli po mojej śmierci postanowisz wrócić do świata, ten dokument ci pomoże. Bo żaden mężczyzna, musisz to wiedzieć, nie weźmie panny za żonę, jeśli nie ma pewności, że jest fizycznie i moralnie nietknięta.

I tak dalej, całymi dniami i miesiącami. Słuchajcie, nawet jeśli już wam przeszła ochota:

– Nie bój się, te dokumenty są dowodem, że nie chcę cię do niczego zmuszać i że złożysz śluby, tylko jeśli zechcesz, za mojego życia czy po śmierci. Ale wiem też, że Bóg nie wezwie mnie do siebie, zanim nie wypełnię tej misji. Może wszystkie moje cierpienia miały tylko ten jeden cel: doprowadzić cię do Niego.

Czy to przez to codzienne sączenie tego samego, czy przez wieczerze o chlebie i mleku, które sprawiały, że budziłam się zmęczona i głodna, siła nienawiści zaczynała mnie opuszczać. Lekarz dał jej przynajmniej pięć albo sześć lat. A co, jeśli to cierpienie, które trzymało ją przy życiu, okaże się tak potężne, że naprawdę podtrzyma ją aż do chwili, gdy spełni swoją misję? O nie! Wszystkie te lata to naprawdę zbyt wiele, nawet jeśli zdobyłam już siłę nienawiści i przebiegłość roztropności. To właśnie dzięki tym dwóm zdobyczom znałam już kruchość natury – mojej i wszystkich innych. Bałam się, że nie dam rady kłamać przez tak długi czas. O nie! Nawet pięć czy sześć lat to za wiele. Trzeba było albo uciekać, albo liczyć na szczęście, że jej bóg powoła ją jak najszybciej, by stanęła u jego wiecznego boku.

16.

O ucieczce nie mogło być mowy. Dokąd miała pójść? Nawet gdyby udało jej się sforsować mur z wulkanicznej skały otaczający klasztor, co nie było wcale łatwe, to Mimmo mówił, że trzeba było iść pieszo pięć czy sześć godzin, by dojść do tego miasteczka… jak ono się nazywało? Z przerażeniem uświadomiła sobie, że przez te wszystkie lata nauczyła się łaciny, a nawet francuskiego, ale nie rozmawiała z nikim poza księżmi i mniszkami. Czuła, że język, jakim się tu mówiło, był różny od tego, którym należało mówić na zewnątrz, w świecie. Rozmowy z Mimmem się nie liczyły. On, na dobre i na złe, należał do klasztoru.

Gdy myślała o tym wszystkim, nienawiść opuszczała ją, ustępując miejsca znużeniu, które rozchodziło się po klatce piersiowej, ramionach, zmuszając ją do polegiwania na gorącej od słońca ławce. Czy nienawiść ją opuszczała? A może mleko, które kazali jej pić wieczorem, rozwadniało to silne uczucie, które wcześniej trzymało ją na nogach? I nawet gdyby puścić wodze wyobraźni, jak w romansach, to gdy już dojdzie do miasteczka, czy uda się jej nie wpaść w ręce karabinierów? Czy uda się jej znaleźć posadę pokojówki – ależ pięknie by się prezentowała w fartuchu i białym haftowanym kołnierzyku – w domu, gdzie spotka zaprzyjaźnionego z rodziną oficera, albo nawet – czemu nie? – samego syna państwa domu, który oczarowany jej gracją, poprosi ją o rękę? Gdzie ona to wszystko czytała? Ach tak! To ta niedorajda, konwerska Annina, która bez przerwy dostawała pokuty za czytanie tych bajdurzeń. Ale nawet gdyby oficer poprosił ją o rękę, ona nie mogłaby wyjść za niego. Mężczyźni nie żenią się z kobietami, które utraciły dziewictwo. Byłam w rękach matki Leonory, nie było drogi ucieczki; gdybym choć miała to zaświadczenie! No i uciekając, utraciłabym spadek, który z takim wysiłkiem sobie zaskarbiłam. Może lepiej zostać. W gruncie rzeczy matka Leonora była dobra, przebaczyła mi. I może z czasem stanie się tak samo słodka jak była wcześniej… Jej twarz rozmyta w promieniach słońca jawi mi się pomiędzy liśćmi winogron na tle nieba.

– Lepiej nie daj się oszukiwać słońcu, księżniczko, ubóstwo to trucizna i czyni słabym. Brak strawy otumania umysł. W tym muszę przyznać rację Giovanniemu. On mówi, że ubodzy przedstawiają sobie bogatych jako szczodrych i dobrych, by nie odczuwać jeszcze silniej upokorzenia, że muszą chylić przed nimi kark i czapkować.

Mimmo miał rację, słońce mi szkodziło, mąciło w głowie. Jedynie świadomość, że jestem biedna, kazała mi widzieć w matce Leonorze osobę piękną i dobrą… Nie powinnam spać na słońcu. Kiedy mi się to zdarzyło poprzednim razem, skoczyłam do studni. Gwałtownie otworzyłam oczy. Jak długo spałam? Mimma nie było, a przecież słyszałam jego głos. Wyśniłam to sobie? Miałam już wstać, ławka zrobiła się lodowato zimna i długi dreszcz przebiegł mi po ciele, kiedy głos Mimma znów mnie do niej przygwoździł. Mimmo mówił, tylko że nie do mnie, i starał się właśnie swoim śpiewnym głosem przekonać kogoś stojącego po drugiej stronie żywopłotu. Coś mi powiedziało, że mam tego posłuchać. Nie widzieli mnie – dało się to poznać po tym, jak rozmawiali – a dzielący nas żywopłot był wysoki i gęsty. Przymknęłam oczy, udając, że śpię.

– Niech mi przewielebna matka wybaczy, że ośmielam się jej sprzeciwiać. Proszę choć raz posłuchać starca, który, choć nieuczony, na tych rzeczach się wyznaje. Ta balustrada, o którą w nocy się przewielebna matka opiera, zepsuta już. Trzeba ją wymienić.

– Przecież ona jest z żelaza i do tego zabytkowa. Nie pozwolę, pókim żywa, żeby dzieło sztuki wymieniono na te koszmarne tralki, które wykuł wiejski kowal.

– Ale ten kowal to dobry rzemieślnik i – za pozwoleniem – wykuł ją ze szczegółami na podobieństwo poprzedniej.

– Co ty mówisz! Przecież widać, że to imitacja, nadto brzydka.

– Zgoda, matko. I co z tego? My ją tylko zdejmujemy, a nie wyrzucamy. Zdejmujemy z troską i przenosimy w inne miejsce, gdzie może ją sobie matka oglądać do woli. Ale proszę mi uczynić tę łaskę, bo nie mogę myśleć, że chodzi matka po tej wieżyczce i wciąż się o nią opiera.

– Przecież ona jest z żelaza, Mimmo!

– Z żelaza i owszem, ale zniszczonego, przeżartego czasem i niepogodą. Są miejsca – wczoraj poszedłem to sprawdzić – są tam miejsca, gdzie zdaje się nadpiłowana. Nadpiłowana, prawdę mówię! Z całym należnym szacunkiem, ale nie chcę widzieć, jak którejś nocy matka spada z tej wieżyczki…

Głos kontynuował nalegania, ale ja już nie słuchałam. Słowa „nadpiłowana, zdaje się nadpiłowana” obudziły we mnie tę nienawiść, którą już zaczęłam tracić, topiąc ją w mleku, które wmuszały we mnie wieczorem. Poza tym mleko nigdy mi nie smakowało.

17.

Jeszcze tej samej nocy zabrałam się do dzieła. Musiałam się spieszyć, bo Mimmo miał wielką zdolność przekonywania bogatych i biednych, kobiet i mężczyzn, zwierząt i diabłów, jak mawiała siostra Teresa.

Piłę z łatwością znalazłam w narzędziowni za kuchnią. Były tam sprzęty każdego kształtu i rozmiaru. Po przełknięciu chleba z mlekiem, rozmiękłego i pozbawionego smaku, pośród wszystkich tych białych i zapadłych twarzy – jakżeby inaczej! Jaki inny kolor mogły mieć te wszystkie przyszłe oblubienice Boga? – zamiast położyć się do łóżka, czekałam, aż wszystkie cele się pozamykają, i wymykałam się na zewnątrz. Skradając się wzdłuż ścian – na pamięć znałam każdy kamień w tych korytarzach, każdy róg i każde wejście – wspinałam się w górę, ku tej ciemności rześkiej, ale jeszcze czarniejszej od czerni schodów. Na szczęście nie świecił ani księżyc, ani gwiazdy. Od wielu dni ranki były słoneczne, ale od wieczora po świt gęsta warstwa chmur zasnuwała firmament matki Leonory. A ona narzekała. To zwykle nie była chmurna pora roku, ale ja uznałam to za znak, że muszę działać – albo piłować, jeśli wolicie. Przez wiele nocy piłowałam aż do świtu, chroniona przez gęste chmury do pierwszych świateł dnia. Piłowałam w czterech miejscach, w czterech punktach, które podtrzymywały ciężar lunety. Wykonawszy pracę, wyczerpana – od wielu dni nie spałam – i zadowolona położyłam się do łóżka. Nareszcie mogłam spać. Należało już tylko czekać na powrót dobrej pogody.

Ale jakimś dziwnym trafem, może dlatego, że przyzwyczaiłam się do spania krótko lub wcale, a może przez niepokój, że balustrada zostanie jednak wymieniona, nie mogłam zmrużyć oka. Zasypiałam, ale natychmiast budziłam się z myślą, że muszę czuwać nad balustradą. Nocne niebo wciąż zasnuwały chmury. Już nawet za dnia padał deszcz.

„Co za nieszczęście, księżniczko, i to tego roku, kiedy natura obiecywała wielkie plony! Takiej niepogody najstarsi tutaj nie pamiętają. Jak tak dalej pójdzie, całe to boże dobro zboża i siana nam się zmarnuje”. Tak samo jak Mimmo modliłam się o nadejście pogody, bo inaczej także moja pszenica się zmarnuje, a siano przegnije.

Nic nie można było zrobić. W nocy, gdy chwytałam się krat w oknie, zbierało mi się na płacz z wściekłości. Nie było widać nawet jednej gwiazdy, nawet najmniejszy wietrzyk nie chciał potrząsnąć tym gęstym i ciemnym kłębowiskiem. Wycieńczona rzucałam się na łóżko. A niech zgnije wszystko, pszenica, żyto i siano! Tej nocy postanowiłam spać. Już nie mogłam dłużej. I spałam snem tak głębokim, że jeśli wierzyć temu, co mi powiedziano potem, dopiero policzki wymierzane mi przez siostrę Costanzę – nie traciła okazji – w końcu mnie obudziły. Krzyki, płacze, trzaskanie drzwiami i głuche bicie oszalałego dzwonu wyciągnęły mnie z łóżka. Przerażona pomyślałam: trzęsienie ziemi!

– Gorzej, córko! Gorzej! Chodź, chodź do kaplicy, tylko ciebie brakuje. Wszystkie jesteśmy w kaplicy na modlitwie. Matka Leonora spadła z wieżyczki! Kto by się spodziewał?

Nigdy jeszcze nie słyszałam tyle radości w żałobnie zasmuconym głosie siostry Costanzy.

– Kto by się spodziewał, że pójdzie do swojego obserwatorium! Przecież przez całą noc błyskało i grzmiało. Kto by się spodziewał? Chodź, no chodź! Mimmo poskładał ją, jak umiał, to on usłyszał krzyk. Chodź do kaplicy, popatrzeć na nią po raz ostatni i czuwać przy niej!

Czuwać? Ja? Całą noc i może jeszcze następny poranek, z moimi zaległościami w spaniu? Nie miałam najmniejszego zamiaru.

– Pospiesz się, córko, nie stój jak głupia. Rozumiem twój stan ducha, ciebie najbardziej dotknęło to nieszczęście. Tak jej byłaś oddana i tak cię kochała! Ale bądź mężna i przyjmij tę wielką próbę, jaką ci Bóg zsyła.

Skoro więc to ja byłam tą najbardziej pokrzywdzoną, mogłam spokojnie zemdleć i w ten sposób wykręcić się od próby, którą chciały mnie doświadczyć. „I padłem, jako ciało martwe pada”, mówi poeta i nauczyciel życia. I nie było sposobu, by mnie obudzić, ani tej nocy, ani następnego ranka.

18.

Obudziłam się dopiero wtedy, gdy moje wnętrzności – z twardego węzła, którym były przez pierwsze dwadzieścia cztery godziny – przemieniły się w dziesiątki rozpalonych macek, a język – wcześniej nie zdawałam sobie sprawy, że posiadam język – stał się tak spuchnięty i suchy, że siostra infirmerka z najwyższym trudem wlewała mi do ust łyżeczką pachnący i ciepły płyn.

– Biedne stworzenie! Jakże cierpi! Patrzcie ją, jak cierpi! Trzy dni bez jedzenia i picia! I jeszcze wypluwa tę odrobinę rosołu!

To nie ja go wypluwałam, bardzo mi smakował. To był on, język, który nie chciał mnie słuchać. Może połknęłam za wiele tych pigułek? Już wam tłumaczę: żeby móc spać tak długo, przez te trzy dni rano i wieczorem połykałam po klika tabletek, od których się zasypia. Poznałam je wiele lat wcześniej. Ten środek nazywał się veronal i każdego wieczora doktor dawał mi po jednej pigułce na uspokojenie. A ja, choć się bałam, nie połykałam ich, ale chowałam na później, kiedy może bardziej mi się przydadzą. I dobrze zrobiłam, bo dzięki nim uniknęłam ostatniego spotkania z matką Leonorą i – jak się okazało – także jej pogrzebu. Przydały mi się, ale strach, że wzięłam ich zbyt wiele – doktor mówił, że mogą szkodzić w nadmiarze – dręczył mnie tak bardzo, że nie mogłam nie pytać: Czy ja umieram?

– Nie, córko, nie, nie wypowiadaj więcej tego słowa. Przez całe trzy dni wciąż je powtarzałaś. Nie, doktor cię zbadał. Nic ci nie jest. To tylko cierpienie i wyczerpanie z niedożywienia, powiedział, i jeszcze mówił, że pozostaje tylko mieć nadzieję, że wróci ci chęć do życia. Teraz widzę, że właśnie ci wraca, skoro się boisz. Jedz, córko, i módl się. Pragnienie śmierci to straszliwy grzech. Matka Leonora bardzo by się tym zasmuciła. Pomyśl o niej i nabieraj sił. Jaka szkoda, że jej nie widziałaś! Ciało było całe roztrzaskane, ale twarz pozostała nienaruszona, pogodna i piękna. Twarz świętej.

Skoro lekarz – ciekawe, kim jest ten nowy lekarz – powiedział, że nic mi nie jest, mogłam być spokojna i przełykać ten smakowity płyn, który niczym płynne słońce napełniał mi żołądek.

– Brawo, Modesto, brawo! Uszczęśliwiasz matkę Leonorę, że nie chcesz umierać, jak przez te wszystkie dni! Właśnie taką chciała cię mieć. Jedz, jedz, nie zasmucaj jej teraz, kiedy jest martwa, tak jak nie zasmucałabyś jej za życia.

By nie zasmucić matki Leonory, zaczęłam jeść tyle, że w kilka dni stanęłam na nogi i potrafiłam wysłuchać krakania siostry Costanzy bez przesadnego lęku przed tą samą walizką – stała się już moją obsesją – którą wchodząc, położyła na moim łóżku.

– Spakuj swoje rzeczy, Modesto. Możesz zabrać ze sobą ten cenny różaniec, obrazek ze świętą Agatą i książki, które matka Leonora ci podarowała w swojej niezmierzonej dobroci, bieliznę osobistą i bandaże. Pamiętaj zwłaszcza o bandażach, nie przestawaj obwiązywać sobie piersi, nawet gdy będziesz wystawiona na wszystkie zasadzki świata tam, dokąd idziesz.

Nie śmiałam domagać się wyjaśnienia ani oderwać wzroku od tej walizki, gdzie parę niewielkich pluskiew, przywołanych słowami siostry Costanzy, pstrzyło już kartonowobrązową skórę.

– Nie wolno mi wypowiadać świeckich imion i nazw. My nie należymy już do tego świata. Ale możesz być spokojna, bo matka Leonora zadbała o ciebie. W swojej wielkoduszności chciała, byś sama zdecydowała, czy dołączyć do Pańskich zastępów, czy też pozostać w świecie. A żebyś podjęła tę decyzję z pełną świadomością i wolnością, postanowiła także, że najpierw musisz poznać świat. Skończyłam. Po południu przyjdą po ciebie… Widzę twój niepokój, córko, ja również się z tym nie zgadzam, skoro Pan tu właśnie cię przysłał, kiedy byłaś tylko zepsutą i przerażoną bestyjką, i tu właśnie jest twoje miejsce. Ale tak jest napisane w jej testamencie i tak uczynić trzeba. Idź w pokoju, mój duch jest spokojny: wiem, że się jeszcze zobaczymy.

Niepokoiła mnie niewiadoma, przebijająca się przez każde słowo siostry Costanzy, i nigdy niesłyszana słodycz jej głosu. Postanowiłam na nią spojrzeć i mało brakowało, a zemdlałabym naprawdę. Była nieomal piękna. Coś jakby ją wyprostowało, jej usta złożyły się w uśmiech, zaś oczy błądziły po celi. Marzyła o stołku matki Leonory, już przymierzała się do jego oparcia, i to sprawiało, że stała tak prosto. Niemal przykro mi się zrobiło na myśl, że to ja sprawiłam jej tę radość. Ale to nie był czas na odczuwanie przykrości. Musiałam się spieszyć. Dręczona niepewnością zaczęłam zbierać moje rzeczy… Pamiętaj zwłaszcza o bandażach, nie przestawaj obwiązywać sobie piersi… zasadzki… tam, dokąd idziesz… Od tego „dokąd idziesz” wszystko leciało mi z drżących rąk. Nie potrafiłam niczego znaleźć, bandaże prześlizgiwały mi się między palcami, wypadały i rozwijały się po podłodze, pod łóżkiem, i musiałam zaczynać wszystko od nowa. Walizka była zbyt mała, nie chciała się zamknąć. Pocąc się i przygniatając wieko kolanami, w końcu ją zamknęłam. I czy to z powodu wysiłku, czy rozpromienionej twarzy siostry Costanzy, która doprowadzała mnie do wściekłości, usiadłam na tej walizce, rozpłakałam się i zaczęłam przywoływać matkę Leonorę, żeby przynajmniej powiedziała mi, gdzie mnie posyła. Czy chciała się na mnie zemścić?

19.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

[1] Robert Laffont (1916–2010), ceniony francuski wydawca. Nim Viviane Hamy założyła własną oficynę, była szefową działu promocji w Éditions Robert Laffont.

[2] Maresciallo – najwyższy stopień podoficerski we włoskich siłach zbrojnych (tu: w korpusie karabinierów), odpowiadający mniej więcej polskiemu chorążemu. W mniejszych miejscowościach maresciallo często jest dowódcą posterunku karabinierów [wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza].

[3] Jednym z najbardziej popularnych rodzajów sycylijskich słodyczy są minne di sant’Agata (piersi św. Agaty), przypominające kobiecą pierś małe babeczki wypełnione nadzieniem z ricotty, gorzkiej czekolady i bakalii, oblane lukrem, z kandyzowaną czereśnią na czubku.

[4] Dante Alighieri, Boska komedia, Piekło, Pieśń V, wers 142 w przekładzie E. Porębowicza.

[5] Nawiązanie do fragmentu XXIII utworu Dantego pt. Życie nowe. Ten mniej znany tom poety, poświęcony jego muzie Beatrycze, zawiera wiersze i ich prozatorskie objaśnienia.

TYTUŁ ORYGINAŁU:

L’arte della gioia

Redaktor prowadząca: Aneta Bujno

Redakcja: Anna Skowrońska, Agata Wawrzaszek, CAŁA JASKRAWOŚĆ

Korekta: Sylwia Kordylas-Niedziółka, Anna Skowrońska, CAŁA JASKRAWOŚĆ

Projekt okładki: Mariusz Banachowicz

Zdjęcie na okładce: © Everett Collection (Shutterstock.com)

Copyright © 2015 Eredità Letteraria di Goliarda Sapienza

Edizione pubblicata in accordo con Piergiorgio Nicolazzini Literary Agency (PNLA)

Copyright © 2008 Angelo Pellegrino/The Estate of Goliarda Sapienza

This edition published in agreement with Piergiorgio Nicolazzini Literary Agency (PNLA)

Per il Ritratto di Goliarda Sapienza © 2017 Angelo Pellegrino

Copyright © 2018 for the Polish edition by Wydawnictwo Kobiece Łukasz Kierus

Copyright © for the Polish translation by Tomasz Kwiecień, 2018

Wszelkie prawa do polskiego przekładu i publikacji zastrzeżone. Powielanie i rozpowszechnianie z wykorzystaniem jakiejkolwiek techniki całości bądź fragmentów niniejszego dzieła bez uprzedniego uzyskania pisemnej zgody posiadacza tych praw jest zabronione.

Wydanie elektroniczne

Białystok 2018

ISBN 978-83-66134-78-2

Bądź na bieżąco i śledź nasze wydawnictwo na Facebooku:

www.facebook.com/kobiece

Wydawnictwo Kobiece

E-mail: redakcja@wydawnictwokobiece.pl

Pełna oferta wydawnictwa jest dostępna na stronie

www.wydawnictwokobiece.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek