Tytuł oryginału:

Civil War: The War of the Three Kingdoms 1638-1660

© Copyright

Trevor Royle, 2004

© Copyright for Polish edition:

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2018

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

© All rights reserved

Tłumaczenie:

Miłosz Mynarz

Redakcja:

Michał Paradowski

Korekta:

Artur Gajewski

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-904-4

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Lista map

Wstęp i podziękowania

Prolog: Lützen 1632

Część I
Ku wojnie (1638-1642)

Rozdział I
Najświetniejsza nadzieja Wielkiej Brytanii

Rozdział II
Rządy osobiste

Rozdział III
Korona i Kościół Szkocji

Rozdział IV
„Owe wspaniałe zaślubiny królestwa z Bogiem”

Rozdział V
Zebranie w Glasgow

Rozdział VI
Za koronę chrystusową i Przymierze: pierwsza wojna biskupia

Rozdział VII
Ohydna i przerażająca zdrada: druga wojna biskupia

Rozdział VIII
Nadchodząca burza

Rozdział IX
Irlandia w płomieniach

Rozdział X
Wybuch nawałnicy

Część II
Pierwsza wojna domowa (1642-1647)

Rozdział I
Ojciec przeciw synowi, brat przeciw bratu

Rozdział II
Pierwsze strzały: Edgehill

Rozdział III
Nieudany atak na Londyn

Rozdział IV
Serca i miasta: walka o centrum

Rozdział V
Zachodni cud

Rozdział VI
Odmiana losu: walka na północy

Rozdział VII
Pat

Rozdział VIII
Proch ma pozostać suchy: Marston Moor

Rozdział IX
Nieszczęście wojny

Rozdział X
Uśmiech do Boga wśród modłów: Naseby

Rozdział XI
„Rok cudów” Montrose’a

Rozdział XII
Rozpad

Rozdział XIII
Konfederacja w imię króla

Rozdział XIV
Początek końca

Rozdział XV
Zrównywacze i debaty w Putney

Rozdział XVI
Królewskie porozumienie

Część III
Druga i trzecia wojna domowa (1648-1651)

Rozdział I
Walia powstaje w imię króla

Rozdział II
Lato niezadowolenia

Rozdział III
Tylko ręka boża: Preston

Rozdział IV
Czystka Pride’a

Rozdział V
Owa pamiętna scena

Rozdział VI
Powstanie Republiki

Rozdział VII
Ci barbarzyńscy nędznicy: Drogheda i Wexford

Rozdział VIII
Przekleństwo Cromwella

Rozdział IX
Książę Walii, król Szkocji

Rozdział X
Oznaka łaski: Dunbar

Rozdział XI
Młot na Szkotów

Rozdział XII
Piekło lub Connacht: ujarzmienie Szkocji i Irlandii

Część IV
Protektorat (1653-1659)

Rozdział I
Zdobycie pokoju

Rozdział II
Ma rozkosz wśród narodów: wojna angielsko-holenderska

Rozdział III
Cromwell, lord protektor

Rozdział IV
Rządy cromwellowskie w Szkocji i Irlandii

Rozdział V
„Głupi a podli ludzie”: rządy generałów majorów

Rozdział VI
Walcząc za Pana: wojna z Hiszpanią

Rozdział VII
Król Cromwell i „upadły Rysiek”

Rozdział VIII
Król przywrócony do praw

Część V
Restauracja (1660)

Rozdział I
Pomsta i jej granice

Rozdział II
Urządzenie trzech królestw

Rozdział III
Wojny domowe i współczesna pamięć

Epilog
Lexington i Concord (1775 rok)

Bibliografia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

LISTA MAP

Trzy królestwa za panowania Karola I

Kampania i bitwa pod Edgehill

Kampania i bitwa pod Marston Moor

Kampania i bitwa pod Naseby

Kampania i bitwa pod Preston

Cromwell w Szkocji i bitwa pod Dunbar

Kampania pod Worcester

WSTĘP I PODZIĘKOWANIA

Niniejsze słowa napisano około 360 lat po starciu dwu angielskich armii na falistym terenie południowego Warwickshire, w miejscu zwanym Edgehill. Pod koniec lata doszło tam do bitwy, w której zginęło 1500 ludzi, a znacznie więcej odniosło rany; miało dojść do kolejnych, wojna przetaczała się bowiem z centrum kraju na północ i zachód, siejąc śmierć i zniszczenia. Oto tradycyjny punkt wyjściowy konfliktu, długo znanego pod nazwą „angielskiej wojny domowej”, krwawej konfrontacji zwolenników króla z obrońcami roszczeń parlamentu. W obu armiach znajdowali się jednak żołnierze szkoccy i irlandzcy, a choć bitwa pod Edgehill zapoczątkowała walki w Anglii, wojna szalała też w sąsiednich królestwach Szkocji i Irlandii. Nie była to więc czysto „angielska” wojna domowa, lecz wojny trzech królestw, połączonych władzą Karola I, a rozlew krwi na ich terenach trwał aż do przywrócenia Karola II w 1660.

W ostatnich latach historycy zaczęli umieszczać zdarzenia lat 1638-1660 w kontekście brytyjskim. Zamiast postrzegać konflikt jako wyłącznie angielski, uznali go za łańcuch wypadków obejmujących Szkocję oraz Irlandię, w który wkład wniosły wszystkie trzy królestwa oraz Walia. Choć te obszary różniły pewne doświadczenia, a przemoc na celtyckich skrajach często nie wiązała się z głównymi zdarzeniami, to istnieją podstawy, by uznać wojnę za powszechną. Nie zaprzecza to faktowi, że zajadłe walki w Anglii lat 1642-1645 toczyły się między dwoma grupami Anglików: zwolennikami króla Karola I lub parlamentu. Na tym poziomie wojna domowa dorównywała zaciekłością wojnie Dwóch Róż czy późniejszej wojnie secesyjnej. Nie da się jednak objąć całości konfliktu, nie uwzględniając zdarzeń w Szkocji i Irlandii; z tego samego powodu historii Szkocji i Irlandii nie można odczytywać bez zrozumienia kontekstu angielskiego oraz szerszego kontekstu brytyjskiego. Bez przerwy widzimy też łączące postaci: królów z dynastii Stuartów, Karola I i Karola II, których działania wywoływały reakcje we wszystkich trzech królestwach.

XVII-wieczne wojny brytyjskie mają bogatą bibliografię i nowe dzieło byłoby niemożliwe bez dogłębnej lektury pisarzy oraz historyków, którzy przedstawili tę epokę. Okazałoby się niewdzięcznością z mej strony, gdybym nie wspomniał ich wkładu oraz nie podziękował za naukę i inspirację, której dostarczyli podczas okresu pobudzających badań. Chciałbym szczególnie podziękować autorom, których dzieła podaje bibliografia i przypisy: Johnowi Adairowi, Geraldowi Aylmerowi, T. C. Barnardowi, J. C. Beckettowi, Martynowi Bennettowi, Keithowi Brownowi, Johnowi Buchanowi, Nicholasowi Canny’emu, Bernardowi Cappowi, Charlesowi Carltonowi, Thomasowi Carlyle’owi, Edwardowi J. Cowanowi, Peterowi Donaldowi, Frances Dow, Christopherowi Durstonowi, Williamowi Fergusonowi, Charlesowi Hardingowi Firthowi, Antonii Fraser, Edwardowi M. Furgolowi, Samuelowi Rawsonowi Gardinerowi, Peterowi Gauntowi, J. T. Gilbertowi, Rogerowi Hainsworthowi, Christopherowi Hibbertowi, Christopherowi Hillowi, Ronaldowi Huttonowi, Edwardowi Hyde’owi (hrabiemu Clarendon), Johnowi Kenyonowi, Markowi Kishlansky’emu, Maurice’owi J. Lee, Allanowi I. Macinnesowi, Rosalind Mitchison, Johnowi Morrillowi, redaktorom i autorom New History of Ireland (t. III), Jane Ohlmeyer, Richardowi Ollardowi, Michaelowi Percevalowi-Maxwellowi, Tomowi Reilly’emu, Ivanowi Rootsowi, Conradowi Russellowi, Kevinowi Sharpe, Royowi Sherwoodowi, Davidowi Stevensonowi, Lawrence’owi Stone’owi, C. V. Wedgwoodowi, Austinowi Woolrychowi, Blairowi Wordenowi, Peterowi Youngowi. Britain in Revolution 1625-1660 (2002) Austina Woolrycha zostało wydane po zakończeniu pracy nad moim tekstem, nie odwoływałem się więc do tego dzieła.

Wojna przyniosła także liczne pamiętniki, listy i dzienniki autorstwa mężczyzn i kobiet, którzy utrwalali swe wspomnienia (niezwłocznie lub później). Szacunek dla pamięci nakazuje wspomnieć cienie tych autorów, prezentujących własne, przenikliwe spojrzenie na tę minioną epokę: Richard Atkyns, John Aubrey, Richard Baxter, Robert Baillie, Robert Blair, sir Richard Bulstrode, biskup Thomas Burnet, Margaret Cavendish, księżna Newcastle, sir Hugh Cholmley, lady Anne Clifford, sir Symonds D’Ewes, sir Henry Ellis, John Evelyn, lady Ann Fanshawe, James Gordon z Rothiemay, Patrick Gordon z Ruthven, Richard Gough, lady Anne Halkett, lady Brilliana Harley, John Hodgson, sir Ralph Hopton, Lucy Hutchinson, sir Archibald Johnston z Wariston, John Lister, Edmund Ludlow, sir Samuel Luke, Adam Martindale, Jean de Montereul, sir John Oglander, Samuel Pepys, John Rushworth, Walter Slingsby, James Somerville, John Spalding, Joshua Sprigge, sir William Springate, Henry Townshend, sir James Turner, Robert Venables, Nehemiah Wallington, sir Philip Warwick, Nehemiah Wharton, Bulstrode Whitelocke.

Podziękowania należą się także wydawcom i starożytnikom, którzy zapewnili pamiętnikom, listom i gazetom redakcję oraz publikację (w wielu przypadkach w XIX stuleciu). Niewłaściwie byłoby pominąć towarzystwa, które wspierały wiele tych przedsięwzięć: można tu wymienić Bannatyne Club, Camden Society, Irish Archaeological and Celtic Society, Maitland Club, Navy Records Society, Scottish History Society, Spalding Club czy Wodrow Society. W bliższych czasach John Adair i Charles Carlton wskazali inne dzieła w odpowiednio By the Sword Divided oraz Going to the Wars.

Chcę podziękować personelowi Narodowej Biblioteki Szkockiej oraz Biura Dokumentów Publicznych z Kew za zwyczajową pomoc oraz porady przy odszukiwaniu tekstów.

Mój wydawca, Alan Samson, musi otrzymać podziękowania przede wszystkim za podsunięcie tematu książki. Mam nadzieję, że odpłaciłem za jego entuzjazm i zainteresowanie. John Bright-Holmes redagował tekst umiejętnie i precyzyjnie; mam nadzieję, że nie nadużyłem jego pomocy, za którą bardzo serdecznie dziękuję. Podobnie dziękuję Stephenowi Guise’owi z Time Warner Books, cytadeli procesu produkcyjnego. Jeszcze raz stałem się dłużnikiem Alana Palmera, który okiem eksperta przejrzał pierwszą wersję, czyniąc liczne przydatne uwagi. Rozumie się, że odpowiadam za pozostałe błędy, również interpretacyjne.

Trevor Royle, Edynburg, styczeń 2004

PROLOG

LÜTZEN 1632

„Wiek ów nie przyniósł smutniejszej czy cięższej nowiny wiernym sercom Anglii nad śmierć onego władcy”.

John Bradshaw, późniejszy przewodniczący trybunału sądzącego króla Karola I, na wieść o zgonie króla Szwecji Gustawa Adolfa (16 listopada 1632 roku)

Nie było wątpliwości: zbawca sprawy protestanckiej zginął od zbłąkanej kuli z muszkietu, która trafiła go w prawą stronę głowy, między okiem a uchem. Inne rany postrzałowe i cięte zdradziły tym, którzy znaleźli zwłoki, że śmierć nadeszła po straszliwej walce wręcz. Nagie zwłoki króla Szwecji leżały na dole stosu anonimowych ciał, dzieląc los tych, których powiódł z twierdz północy na pola bitew w południowych Niemczech. Tego wilgotnego listopadowego dnia roku 1632 widziano wcześniej wśród dymu i chaosu walki królewskiego konia, galopującego bez jeźdźca, oszalałego z bólu, jaki sprawiała rana cięta szyi. Przejęci trwożną czcią żołnierze obawiali się najgorszego, ale wielu z nich, wyrąbując sobie odwrót ku płonącemu Lützen, nie wierzyło, że nadprzyrodzona zbroja, którą zdawał się nosić ich wódz, zawiodła w godzinie zwycięstwa. Teraz zapadł wczesny wieczór i w migoczącym świetle pochodni nie mogli dłużej skrywać największych obaw. Król Szwecji przechwalał się z dumą: „Okręt, który mnie wiezie, nie może zatonąć”, ale miejsce tej katastrofy – szczątki domu pod mało znaczącym miasteczkiem w Niemczech – dowodziło, że był równie śmiertelny, co każdy człowiek.

Owa niepotrzebna śmierć niewiele zmieniła wynik wojny trzydziestoletniej, długiego i bezcelowego konfliktu sił kontrreformacji, inspirowanej przez Habsburgów, z protestantyzmem, który zniszczył większość Niemiec i dotarł do wielu innych zakątków środkowej Europy. Gdy w 1630 roku do walk włączył się Gustaw Adolf, sytuacja była patowa, niemieccy książęta spoglądali więc na niego jak na poranne słońce. Mieli powody, by liczyć na zbawienie: hrabia Albrecht von Wallenstein zebrał dla cesarza liczną i silną armię najemników, utrzymujących się z grabieży, która do 1629 roku niemal zdławiła opór władców lojalnych wobec sprawy protestanckiej. Wkroczenie do Niemiec finansowanego przez Francję Gustawa Adolfa miało uratować środkową Europę od katolicko-habsburskiej dominacji.

Pod wioską Breitenfeld (na północ od Lipska) 18 września 1631 roku Szwedzi spełnili te oczekiwania, miażdżąc siły cesarskie pod wodzą niezwyciężonego dotąd hrabiego Tilly’ego. Groźba katolickiej dominacji zdała się nagle zniknąć wraz z obawami niemieckich protestantów przed habsburskimi wojskami. Radość nie była przesadzona, bowiem „pierwszy wielki test nowej taktyki i pierwsza wielka bitwa lądowa ery współczesnej”1 wprowadziła na pola bitew nowe, przerażające sposoby walki. Statyczne, trudne do prowadzenia i dobrze wyszkolone szeregi armii cesarskiej nie potrafiły sprostać ruchomym kolumnom oraz skoncentrowanej sile ognia wojsk szwedzkich. Breitenfeld stanowiło manifest: ociężałe, powolne masy cesarskiej piechoty i jazdy, które dotąd rozbijały wrogów, mogły zostać pokonane dzięki elastyczności oraz sile ognia kawalerii, uzbrojonej w pistolety i strzelającej w galopie, zwykle z bardzo bliska.

Szwedzkie zwycięstwo zachwiało sprawą Habsburgów, ale nie przyniosło rozstrzygnięcia. W kolejnym roku Gustaw Adolf liczył na dotarcie pod Wiedeń, ale musiał ochronić tyły przed Wallensteinem, który dążył do bitwy – obaj wodzowie wiedzieli, że ta okaże się decydująca. Pod wykazującym swą zwykłą beztroskę Gustawem Adolfem zastrzelono konia, ale na krytykę dworzan król odparł, że nie ma sensu trzymanie go w zamknięciu. Jego optymizm zdawały się potwierdzać dalsze sukcesy: Tilly odniósł pod Rain śmiertelną ranę, a Augsburg i Monachium wpadły w szwedzkie ręce. Zima nadchodziła szybko, gdy doszło do brzemiennej w skutki konfrontacji pod Lützen.

Gustaw Adolf wiedział o osłabieniu Wallensteina (braku głównych sił jazdy pod komendą hrabiego Pappenheima), postanowił więc wykorzystać przewagę przy zastosowaniu taktyki, która dotąd tak dobrze służyła jego armii. Tym razem jednak Wallenstein oczekiwał ataku, ukrywszy w długim okopie muszkieterów, mających strzelać z dołu do atakującej szwedzkiej rajtarii. Linia jego wojsk rozciągała się nadmiernie w tradycyjnym szyku – jazda na skrzydłach, piechota w środku. Szwedzkie brygady zdołały w zaciętej walce przełamać przeciwnika, ale wśród dymu i chaosu Gustaw Adolf odniósł śmiertelną ranę, zagrzewając żołnierzy do natarcia. Bitwę zakończyło starcie wręcz, które przyniosło zwycięstwo Szwedom. Cena okazała się jednak straszliwa: „Gdy balsamowano jego ciało, znaleziono pięć ran od kul i dziewięć cięć, tak więc ku naszemu niewymownemu żalowi zostaliśmy pozbawieni najlepszego i najdzielniejszego wodza, którego kiedykolwiek mieli żołnierze, a kościół boży z jego zacną sprawą najlepszego narzędzia pod Panem, bowiem nie byliśmy go warci, a Kościół za grzechy jego dzieci, i choć strata nasza, którzyśmy za nim szli, wielka, to bez wątpienia strata Kościoła znacznie większą, bowiem nie sposób mu trwać, gdy głowa, która tak niebiański wpływ wywierała na wszystkie członki, że nigdy nie widziano w nich spadku zapału czy słabości; nie sposób mu trwać, gdy głowę odjęto od ciała, wprawiając jego członki w wielką słabość a pomieszanie”2.

Porażony smutkiem autor tego listu, napisanego niemal dwa tygodnie później, należał do najbardziej szanowanych i najdzielniejszych dowódców brygad króla – ten twardy, naznaczony w bitwach bliznami Szkot nazywał się Alexander Leslie. Służył Szwecji od roku 1605 i po dwudziestu latach został uszlachcony, gdy zręcznie przełamał oblężenie Gdańska^3. Znakomity dowódca i wytrwały uczestnik kampanii, często chwalił się przyjaciołom, że wystarczyła mu nauka alfabetu do G, lecz jego dyktowany list do innego Szkota, markiza Hamiltona, wyraża uczucia wszystkich żołnierzy Gustawa Adolfa.

Gdy nowiny o śmierci króla falami smutku przedostawały się do armii, zahartowani w bitwach ludzie z trudnością powstrzymywali łzy. Dla Szwedów był to miażdżący cios. Gustaw Adolf nie żył – ich ukochany władca, lew północy, obrońca wiary protestanckiej, Gedeon ostatnich dni, wiodący siedem armii i 80000 żołnierzy. Reszta jego wojsk, ciekawy zbiór najemników (Anglików, Niemców, Irlandczyków i Szkotów), odczuwała stratę równie boleśnie. Król był ich patronem, bogiem bitew, nieustraszonym i pomysłowym, dowódcą, który rozbił dotąd zwycięskie siły cesarza. Kolejny szkocki najemnik, Robert Monro, nazywał go „królem dowódców i dowódcą królów [...], najświetniejszym wśród generałów”. Pieniądze i żołnierski żywot powiodły ludzi podobnych Monro pod Lützen, ale jak każdy w armii szwedzkiej walczyli też za sprawę protestancką przeciw siłom katolickiego cesarza Ferdynanda III. Wojna trwała już 14 lat, a pomimo zwycięstwa pod Lützen miała potrwać jeszcze 16 – okrutny, wyniszczający konflikt, który w latach 1618-1648 przyprawiał Niemcy o katusze.

Wśród niepocieszonych najemników, kulących się tej nocy przy ogniskach, znajdowali się dwaj ludzie, których drogi skrzyżują się ponownie jako wrogów podczas innej wojny, także toczonej z powodów religijnych. Jednym z nich był sir Arthur Aston z Fulham w Middlesex, który służył także władcom Rosji oraz Polski, a drugim Alexander Leslie, ponury szkocki żołnierz z Perthshire, który wyraził wspólny smutek armii. Obaj znajdowali się daleko od domu, zjednoczeni żałością po poległym dowódcy, nim jednak minie dekada, staną w szeregach przeciwnych wojsk, gdy król brytyjski Karol I wtrąci swe ziemie w kolejny długi i krwawy konflikt, który przeciwstawi Kościół koronie. Jak ujął to inny ówczesny żołnierz, Leslie „zabrał się za rzemiosło zabijania ludzi za granicą, a teraz powraca, by zabijać w imię Chrystusa w ojczyźnie”4.

Leslie nie był jedyny – szkocki kontyngent w armii szwedzkiej wielce przyczynił się do jej sukcesów. Szkoci jako dobrzy wojownicy użyczali swych zdolności (jak wiele innych mniejszych narodów ze skrajów Europy: dla przykładu w oddziałach Wallensteina służyła jazda chorwacka) najlepiej płacącym. Pod Gustawem Adolfem walczyło ich przynajmniej 25 000, a połowa tej liczby znajdowała się w szeregach Francji, często stając przeciw rodakom na polu bitwy. Sir John Hepburn, potomek starego katolickiego rodu, służył Szwecji i Francji, gdzie został marszałkiem, założył też regiment Królewskich Szkotów (Royal Scots), najstarszą jednostkę liniową piechoty w armii brytyjskiej. Zaliczano go do najdzielniejszych dowódców brygad Gustawa, przed Lützen stracił jednak zaufanie do króla i opuścił jego obóz ze słowami: „A teraz, panie, ten miecz już nigdy nie posłuży twej sprawie; to ostatni raz, gdy służyłem władcy tak niewdzięcznemu!”5.

Gdy w 1638 roku wojna wezwała najemników do ojczyzny, po naukach wojny trzydziestoletniej ich umiejętności stanowiły już coś w rodzaju sztuki. Leslie wiódł siły Szkotów na początku wojny z królem Karolem I, stając się główną postacią armii parlamentu. Robert Monro dowodził sprzymierzonymi wojskami w Irlandii, walcząc z Owenem Roe O’Neillem^6, weteranem habsburskim z Niderlandów. Inni żołnierze spod Lützen oddali się sprawie królewskiej. James King jako lord Eythin obsadził środek linii Karola pod Marston Moor, gdzie Leslie kierował armią parlamentu. Owi posępni weterani przeważnie wrócili jednak do ojczyzny, by wspierać tę samą sprawę protestancką, która wiodła ich przez równiny i doliny Niemiec.

Pod dowództwem Gustawa Adolfa w południowych Niemczech wyróżniali się też Anglicy. Niektórzy z nich podążyli za Astonem w szeregi królewskie. Sir Jacob Astley z Melton Constable w Norfolk oddał swój miecz Chrystianowi IV, gdy w 1625 roku najbardziej liczono na rozstrzygającą interwencję duńską w Niemczech, potem zaś służył w armii Gustawa Adolfa. Inni stanęli naprzeciw króla, zdobywając znaczenie w oddziałach parlamentu, gdzie jak większość Szkotów walczyli za protestantyzm. Najwybitniejszy z nich to sir Thomas Fairfax, „czarny Tomasz”, pomysłodawca Armii Nowego Wzoru; podobni mu to George Monck, hrabia Essex, sir Philip Skippon czy sir John Hotham. Sydenham Poyntz walczył pod Lützen po stronie cesarskiej, opisując karierę najemnika w barwnych wspomnieniach.

Wszyscy oni przynieśli do Brytanii nie tylko doświadczenie, ale i zrozumienie nowoczesnej wojny. Wojna trzydziestoletnia spustoszyła Europę, wprowadziła jednak przy tym nowe standardy prowadzenia walk. Muszkieterzy z bronią lontową postępowali w uporządkowanych szeregach, jeźdźcy porzucili zbroje, ruszając do bitwy zbrojni w pistolety i pałasze, a artyleria wspierała ataki piechoty. Te wielkie postępy pozostawiły piętno na najemnikach z Wysp, którzy walczyli w Europie. Król Karol I zdołał utrzymać swe państwo poza wojną trzydziestoletnią (ze względu na brak środków oraz niechęć do wciągnięcia w konflikt), ale Brytyjczycy walczyli w Europie, zdobywając doświadczenie przydatne po wybuchu wojny na ich własnej ziemi – przynajmniej w tym sensie konflikt kontynentalny wpłynął na zdarzenia na Wyspach po katastrofie pod Lützen. W ciągu ośmiu lat Astley i Leslie (oraz tysiące innych Anglików, Irlandczyków czy Szkotów) mieli skrzyżować broń podczas wojen, które spustoszyły trzy królestwa Karola I.

CZĘŚĆ I

KU WOJNIE
(1638-1642)

ROZDZIAŁ I

NAJŚWIETNIEJSZA NADZIEJA WIELKIEJ BRYTANII

„Na koniec więc oznajmię zasadę, użyteczną statyście, dworzaninowi czy kochankowi: nigdy nie wygłaszać obrony czy przeprosin przed oskarżeniem”.

Król Karol I do lorda Wentwortha, 3 września 1636 roku

Narodziny Karola Stuarta^7, księcia Albany i hrabiego Ross, nie odbyły się wśród rozgłosu godnego kogoś, kto miał się stać drugim władcą Wielkiej Brytanii i monarchą w dużej mierze odpowiedzialnym za 22 lata wojny domowej. Przyszedł na świat w środę, 19 listopada 1600 roku, w mrocznej rezydencji królewskiej rodziny Szkocji, w Dunfermline (hrabstwo Fife). Trudny poród wyczerpał jego matkę, Annę Duńską. Nie rozpalono ognisk, tradycyjnie witających narodziny syna, na jego cześć nie odezwał się żaden dzwon, a ojciec Jakub nie był nawet obecny. Przebywał za rzeką Forth, w Edynburgu, umacniając w stolicy pozycję po spisku braci Gowrie, zamierzających go zamordować w swej strażnicy pod Perth^8. Sprawiało to wrażenie, jakby Karol w ogóle nie istniał: słabe i chorowite dziecko pozostawało zresztą na drugim miejscu w linii sukcesji Szkocji, jednej z pośledniejszych monarchii europejskich.

Pięć tygodni później malca zabrano do Edynburga, by ochrzcić go w Hollyroodhouse; ten posępny pałac stał się domem Karola na najbliższe trzy lata. Był to czas ciekawy i zasadniczy dla jego ukształtowania – mały książę nie rozwijał się fizycznie tak dobrze, jak podziwiany starszy brat Henryk. Cierpiał na krzywicę, jąkał się, miał kłopoty z utrzymywaniem pokarmu, wolno rósł i to, że przeżył, wyglądało na cud: matka straciła 5 z 8 urodzonych dzieci. Karolowi brakowało też emocjonalnej bliskości, choć jego wczesne dzieciństwo wypadało nieźle w porównaniu z wcześniejszymi Stuartami – Jakub I został schwytany przez Anglików jako 12-letni chłopiec i pozostał w niewoli do 18 roku życia, Jakuba V więził ojczym, Archibald Douglas, 6 hrabia Angus, a ojciec księcia, Jakub VI, był wychowywany i kształcony przez rozmaitych regentów po abdykacji Marii. W kwietniu 1603 roku Jakub ruszył na południe, by objąć władzę po Elżbiecie, stając się zarazem pierwszym królem Wielkiej Brytanii. Po miesiącu pospieszyła za nim żona z dwojgiem żyjących dzieci, pozostawiając Karola pod opieką guwernantki, lady Ochiltree, i zastępu jej nianiek. Przy nadzorze kanclerza Szkocji, lorda Fyvie, zdrowie chłopca uległo poprawie i latem 1604 uznano go za dość silnego na długą podróż do Londynu. Orszak w dwóch karetach podróżował ponad sześć tygodni, przebywając ponad 600 km kiepskich dróg – może nie najszybciej, ale przyjemnie, zatrzymując się w kilku siedzibach arystokratycznych przyjaciół rodziny królewskiej.

Po dotarciu do stolicy Anglii Karola powierzono sir Robertowi Careyowi, doświadczonemu dworzaninowi, którego żona Elżbieta stała się dla chłopca zastępczą matką. Pozostawał fizycznie mały, ale cieszył się lepszym zdrowiem i w epoce niemowlęctwa opieki medycznej okazał się dość odporny, by przeżyć. A stosowane środki były surowe, jak na dzisiejsze standardy: żelazne buty do wzmocnienia nóg, rozważano też możliwość usunięcia kłopotów z mową przez podcięcie więzadła pod językiem. Jako nastolatek Karol miał już dość sił, by polować (dzielił tę namiętność z ojcem) i stać się zręcznym szermierzem. Mimo smukłości i niskiego wzrostu był foremnie zbudowany i nosił się z elegancją, wielce podziwianą przez przyjezdnych dostojników.

Odrębną kwestię stanowiło jego zdrowie psychiczne. Karol wyraźnie się jąkał, co tylko podkreślało jego wrażliwość i nieśmiałość; nie pomagał tu brak cierpliwości matki. Królowa Anna wolała pierwszego syna i co gorsza nie czyniła z tego tajemnicy (paradoksalnie, choć raczej typowo, sama była ignorowana w dzieciństwie, jej ojciec wolałby bowiem syna). Wychwalała Henryka, Karol zaś pozostawał „głupcem”, który musiał się poprawić. Najwyraźniej nie spędzała wiele czasu z dziećmi, co pozostawało w zgodzie z duchem epoki, gdy królewskie dzieci raczej izolowano od otoczenia. Brak matczynej miłości przekształcił jednak nieśmiałego chłopca w poważnego młodego człowieka, który z trudem nawiązywał przyjaźnie, a w towarzystwie kobiet stawał się szczególnie nieporadny.

Wyzwanie dla wrażliwości Karola stanowiła też grubiańskość ojcowskiego dworu, wrzaskliwe pijatyki i zbytnia poufałość, kłócące się z rozwojem jego intelektualnych oraz kulturalnych zainteresowań. Gdy Henryk brylował na dworze, powszechnie podziwiany za niewymuszony urok i zuchowatość, Karola uważano za tępaka, zasługującego na bycie przedmiotem żartów brata. Henryk związał się też blisko z siostrą Elżbietą, ale młodszy brat nie uczestniczył w tej bliskości. Stale ganiony Karol próbował się przypodobać: jego listy z dzieciństwa ukazują naiwne przywiązanie, tym bardziej żałosne, że przyjmowane ze wzgardą. W najwcześniejszym zachowanym liście pisał: „Oddam ci wszystko, co mam: konie, książki, szachy, kusze czy wszystko, czego byś zapragnął. Dobry bracie, kochaj mnie, a ja będę kochał ciebie i ci służył”9.

Chłopiec na próżno próbował zyskać uwagę brata: im bardziej się starał, tym bardziej pogardliwie traktował go Henryk. Starszy brat obrabował Karola nawet z przyszłości, którą mógłby spędzić wśród książek i zabaw na powietrzu, ku rozpaczy całego dworu umierając na tyfus w listopadzie 1612 roku. Karol, dotychczas zwykły książę, jakby nieistniejący na dworze, stał się nagle następcą tronu, co całkowicie zmieniło jego relacje z ojcem.

Czekał go czas niełatwej nauki. Jako wolno dorastający nastolatek był trzymany z boku i dopiero w 1619 roku, po śmierci królowej, Jakub zaczął wprowadzać go w sprawy rządzenia. Wpływ ojca dawał się jednak odczuć wcześniej w bardziej fundamentalnych kwestiach – sumienie Karola, już nieźle ukształtowane, wydźwignęły jeszcze jego religijne przekonania, związane wyraźnie (jak u Jakuba) z Wysokim Kościołem. Karol interesował się też istotą boskiego prawa królów, w które zaczął bezwarunkowo wierzyć. Szczególnie cenił radę ojca, zawartą w Basilikon Doron, dziele Jakuba poświęconym królowaniu i polityce. Napisał je dla Henryka latem 1598 (w druku ukazało się rok później), starannie uzasadniając teorię boskiego prawa: „Urodzenie królem to urodzenie wpierw do obowiązków, niźli do zaszczytów; wyprzedzanie wszystkich innych ludzi nie pozycją lubo honorami, ale codziennym trudem i bolesnym sprawowaniem owego wielkiego urzędu, który Bóg złożył na twych barkach; wytyczanie należnej symetrii i proporcji między wyżyną twego zaszczytnego miejsca oraz brzemieniem odpowiedzialności, a gdybyś zawiódł (czego Boże broń), między smutkiem twego upadku, odpowiednim owej wyżynie”10.

Karol okazał się pojętnym uczniem i idea boskiego namaszczenia królów stała się jego dożywotnią obsesją, kierującą postrzeganiem relacji z poddanymi. Podczas tego owocnego okresu dorastania do męskości dostał się pod fatalny wpływ faworyta ojca, George’a Villiersa, potomka wybitnego rodu z Leicestershire. Jakub chętnie wybierał młodych, gotowych na rozkazy mężczyzn (jednym z motywów był homoseksualny pociąg, drugim potrzeba zwykłej sympatii) i szereg pochlebców stanowił dlań opokę w licznych problemach rządów. Villiers, „człek najforemniejszego ciała w Anglii”, okazał się ostatnim odkryciem króla, stając się przewodnim światłem dworu i być może nawet najpotężniejszym człowiekiem w kraju. W ciągu trzech lat otrzymał tytuł koniuszego, Order Podwiązki i majątki umożliwiające życie na wysokiej stopie. Król nie odmawiał mu niczego – w 1617 roku został parem i hrabią Buckingham (a po sześciu latach księciem).

Karol znajdował się poza kręgiem ulubieńców ojca, lecz Buckingham nie był głupcem. Rozumiał, że dni króla już policzono, starał się więc zbliżyć do jego następcy, wciągając go do triumwiratu, którego członkowie nosili pseudonimy: Mały Karol, Szczepanek (Buckingham, podobny do św. Szczepana) i Drogi Tato (Jakub). Karol wielce się cieszył przyjaźnią tak bujnego, energicznego i pięknego człowieka – tak wielce, że nie dostrzegał minusów sytuacji. Buckingham mimo chełpliwej pewności siebie nie potrafił bowiem dobrze oceniać zdarzeń. Gdy dochodził do znaczenia, krajowi groziło wciągnięcie w kryzys niemiecki, czyli sprawy Europy.

W 1618 roku książęta protestanccy wybrali na króla Czech Fryderyka IV, elektora palatyńskiego. Pięć lat wcześniej Fryderyk poślubił energiczną córkę Jakuba Elżbietę, co czyniło Brytanię jego naturalnym sojusznikiem. W 1619 roku Ferdynand Styryjski, nowy cesarz, skłonił Maksymiliana Bawarskiego do ataku na Czechy. Brytyjczycy spoglądali na to z przerażeniem: Elżbieta cieszyła się znaczną popularnością, a narastający kryzys uważano za konfrontację opłacanej przez Hiszpanię kontrreformacji z protestantyzmem – w tej walce Brytania grała o oczywistą stawkę. Te głosy nabrały siły po klęsce Fryderyka pod Białą Górą w 1620 roku. Elżbieta pisała do ojca, uciekając z kraju: „Najpokorniej błagam Waszą Wysokość o wspomożenie Króla i mnie przez nadesłanie pomocy, inaczej zaznamy całkowitej ruiny”. W rzeczywistości przyczyniła się do swego nieszczęścia w równym stopniu co porywczy małżonek, obwieszczając, że woli kiszoną kapustę na skromnej zastawie jako królowa niż obiady na złotych talerzach jako żona elektora^11.

Jakub kochał córkę, której krótkie panowanie przyniosło przydomek „zimowej królowej”, ale nie chciał interweniować – nie z braku kręgosłupa, lecz sił i pieniędzy na pełnowymiarowe działania militarne w Europie. Samo wystawienie 30-tysięcznej armii kosztowałoby dwa miliony funtów, obciążając skarb w chwili, gdy Brytania nie mogła sobie na to pozwolić. Zatwierdzenie wydatków wymagało zresztą zgody parlamentu, o którą król nie był gotów walczyć, uznając, że jego rządom najlepiej przysłuży się trzymanie tego potencjalnie kłopotliwego zgromadzenia na dystans. Coraz silniejsze głosy zmusiły go jednak do działania i na początku lutego 1621 roku zwołał trzeci za swego panowania parlament. Gdy jego członkowie wyrażali zaniepokojenie (jak Karol, marzący romantycznie o wyruszeniu na ratunek siostrze), Jakub pracował nad rozwiązaniem dyplomatycznym, które obejmowałoby Hiszpanię. Karol mógłby poślubić siostrę Filipa IV, infantkę Marię, co umożliwiłoby wywarcie nacisku na habsburskiego kuzyna Ferdynanda, by zakończył walki w Niemczech, lub nawet wykorzystanie wojsk hiszpańskich do przywrócenia tronu Fryderykowi.

Dogłębnie praktyczna polityka: brytyjscy dyplomaci zaczęli już negocjacje małżeńskie w 1608 roku, chcąc wydać Marię za Henryka. Cel pozostał ten sam – zyskanie potężnego europejskiego sojusznika, choć wyznania katolickiego. Gdy dekadę później Palatynat znalazł się w niebezpieczeństwie, po prostu zmieniono kandydata na Karola. Pozostawał jednak jeden problem: następca tronu poślubiłby katoliczkę, czego nie zniósłby ani parlament, ani większość ludności. Trzeci parlament Jakuba stanowczo sprzeciwiał się temu małżeństwu, kończąc posiedzenie protestem ubolewającym nad położeniem Fryderyka i Elżbiety, przebywającymi wówczas na wygnaniu w Niderlandach, i krytykującym rosnące jego zdaniem wpływy katolickie w kraju oraz za granicą. Jakub, poruszony tą „krnąbrną” postawą, zabronił dalszych dyskusji nad polityką zagraniczną, a w styczniu kolejnego roku bez większych ceregieli rozwiązał parlament.

To nie zakończyło sprawy małżeństwa. Na początku roku 1623 Buckingham i Karol ruszyli do Madrytu w awanturniczą i bardzo kosztowną podróż w przebraniu, by książę mógł osobiście prosić o rękę infantki. Filip IV zdawał się z początku uradowany, choć może i zaskoczony, romantycznym wyczynem księcia (podobnie jak, sądząc z rumieńców, infantka) i 15 lipca Karol mógł donieść ojcu: „Ja, twe dziecię, od tego rozwiązania byłem u boku mej pani, która na sztukach zasiada ze mną publicznie, a w ciągu dwóch-trzech dni zajmie miejsce królowej jako księżna Anglii”12. W miarę trwania lata król Hiszpanii uzupełniał jednak traktat małżeński o coraz bardziej wygórowane warunki. Dzieci pary mają zostać wychowane w katolicyzmie, a infantka otrzyma w Londynie kaplicę, otwartą dla każdego jej wyznania. Te trudne do przyjęcia żądania stały się całkiem niestrawne, gdy doradcy Filipa poinformowali, że Hiszpania nie ma zamiaru wspierać Fryderyka w odzyskaniu Palatynatu. W rokowaniach uczestniczył też papież, gdyż każde małżeństwo wymagało jego zgody, Grzegorz XV nie chciał jej jednak udzielić bez ustępstw na rzecz angielskich katolików. Kolejną zwłokę przyniósł zgon papieża; jego następca Urban VIII nalegał z kolei na wybudowanie nowych katolickich kościołów w każdym hrabstwie Anglii.

Karol zdradzał wyraźne zauroczenie infantką (wtedy już mniej pewną co do małżeństwa z heretykiem – oznajmiła, że wolałaby raczej klasztor), ale delegacja angielska została już wyraźnie przechytrzona. Klimat pełni lata w Madrycie stał się tak jadowity, że Filip nalegał na oddalenie wszystkich protestanckich doradców Karola; wynikało to z incydentu, gdzie sir Edmund Verney, późniejszy chorąży Karola, uderzył w twarz hiszpańskiego księdza. Pod koniec lata książę powrócił z towarzyszami do Londynu. W całym kraju panowała atmosfera radości z fiaska zaślubin: lęk przed papiestwem okazał się silniejszy od królewskiego związku. Hrabia Clarendon (dworzanin Edward Hyde) opisał w swej historii tego okresu sceny świętowania jako „najgłośniejsze i najpowszechniejsze w całym królestwie, jakie dotąd znał jego naród”13. Był to jeden z nielicznych przypadków w brytyjskiej historii, gdy katastrofalną politykę zagraniczną oklaskiwano w ojczyźnie jako szalony sukces.

Kraj ogarnął taki duch wyzwania, że na następnym zebraniu parlamentu (1624 rok) uchwalono środki na ograniczoną wojnę morską z Hiszpanią, która właśnie wznowiła długi konflikt z Niderlandami. Sfinansowano też wyprawę na odsiecz Bredzie, ale ta, nieudolnie kierowana przez najemnika, hrabiego Mansfelda, nie wyrządziła siłom habsburskim żadnej szkody. Próba przeniesienia działań na teren hiszpański nie wypadła lepiej. Odpowiadał za nie Buckingham, w 1618 roku mianowany lordem admirałem, i choć okazał się utalentowanym administratorem, zwiększając liczebność floty z 23 do 35 sprawnych jednostek, to gorzej sprawdził się przy opracowaniu planów ataku.

Obejmowały one wyprawę na Kadyks w październiku 1625 roku; spodziewano się tu powtórzyć wielki triumf z epoki Elżbiety, rzeczywistość przyniosła jednak całkowitą klęskę. Flota zdołała wysadzić desant, ale żołnierze szybko ulegli chorobom i pijaństwu (jeden z oficerów donosił, że „upili się tak, żem w życiu nie widział podobnego zezwierzęcenia”)14. Jakub już wtedy nie żył, powalony przez wylew w marcu 1625 roku. Karol, dążąc do sojuszu z Francją, poślubił Henrietę Marię, 15-letnią siostrę Ludwika XIII i córkę Henryka z Nawarry. Dziewczyna z trudem dostosowywała się do nowych warunków i roli, a małżeństwo nie zaczęło się pomyślnie – Henrieta nie skrywała smutku, a Karol nie czuł się dobrze w jej towarzystwie. Królowa nie poskramiała też wybuchów temperamentu, ale Brytania zyskała ważnego sojusznika, dzięki czemu król przekonał parlament do sfinansowania nieszczęsnej wyprawy na Kadyks.

Napięcie początku małżeństwa obudziło lęki przed skłonnościami Karola do katolicyzmu, które przekraczały wymogi jego pozycji. Działania króla jedynie podsycały te obawy. Poślubił katolicką księżniczkę, z którą przybył zastęp księży i spowiedników, a w dzień ceremonii zarządził złagodzenie prawa, odwołując wymóg uczestnictwa katolików w nabożeństwach Kościoła Anglii. To oczywiście wywołało oburzenie parlamentu, które nie przyniosło większych skutków jedynie dlatego, że jego członkowie pouciekali do domów przed zarazą, nawiedzającą Londyn zimą 1625 i wiosną 1626 roku.

Karol nie potrafił zapanować nie tylko nad żoną. Trudności przysparzał także zwołany w 1626 roku parlament, a głównie jeden człowiek – sir John Eliot z Kornwalii, surowy krytyk katastrofy pod Kadyksem i przeciwnik dalszych awantur militarnych. Ten dawny przyjaciel Buckinghama i towarzysz jego młodzieńczych podróży po Europie był typowym przedstawicielem klasy ziemian, coraz bardziej znużonej postępowaniem króla z parlamentem. Szczery, wymowny, nieugięty i gotów, by za swe przekonania trafić do więzienia, Eliot stał się inspiratorem usunięcia Buckinghama w lecie 1626 roku, kiedy parlament usiłował oskarżyć królewskiego faworyta o nieudolność w kierowaniu morskimi sprawami kraju. Dwaj przywódcy tej inicjatywy, Eliot i sir Dudley Digges (kolejny cierń w boku Karola), zostali na krótko aresztowani, ale Buckingham uniknął osądu, głównie dzięki nieskrywanemu poparciu króla. Karol stanął przy nim na ławie oskarżonych, a podczas przesłuchań współdziałał przy nominacji księcia na kanclerza uniwersytetu w Cambridge.

Posunięcia parlamentu, w tym odmowa finansowania dalszych kampanii w Europie, wysoce irytowały Karola. Objawiła się wtedy cecha towarzysząca mu do końca życia – rozdrażniona niecierpliwość względem wszystkiego, co sprzeciwiało się jego chęciom. Za jego czasów parlament nie dysponował jeszcze władzą wykonawczą względem korony, ale miał już znaczną potęgę: Izba Gmin nakładała podatki i przyjmowała petycje, a wszystkie ustawy wymagały zgody Izby Lordów. Główny powód zwoływania Izby Gmin stanowiła konieczność finansowa: już w 1407 roku ustalono, że dokumenty tyczące się pieniędzy muszą pochodzić od parlamentu, a nie korony, Jakub z tego powodu nie chciał więc gromadzić parlamentu zbyt często. Karol był skłonny do podobnego postępowania, a ponieważ wiedział, że parlament nie może zebrać się bez jego wezwania czy obradować dalej, gdy król go rozwiąże, latem 1626 roku przerwał posiedzenie, by ratować Buckinghama. W tym samym czasie postanowił przeciwdziałać coraz bardziej nieumiarkowanym demonstracjom religijnym żony, nakazując jej francuskim przybocznym powrót do ojczyzny. Wykonanie tego polecenia powierzył w liście z 7 sierpnia Buckinghamowi: „Nakazuję ci odesłanie jutro z miasta wszystkich Francuzów. Postaraj się użyć metod łagodnych (ale nie wdawaj w dysputy), w każdym razie ich wywieź, wypędź jak dzikie zwierzęta, wsadź na statek i do diabła z nimi! Chcę słyszeć tylko o wykonaniu mego rozkazu”15.

Do Dover podążyła smutna grupa (królowej zostali tylko opiekunka, garderobiana, piekarz, szafarz, krawiec i kucharz), której wydalenie nieuchronnie pogorszyło stosunki z Francją. Ludwik XIII w odwecie nakazał aresztować angielskich mieszkańców Calais. Podjudzany przez Buckinghama Karol zaczął myśleć o wojnie ze szwagrem – nie z racji humorów żony, lecz szansy zadania ciosu siłom kontrreformacji. Nikt nie rozumiał, jak starcie dwóch głównych potęg Atlantyku miałoby wesprzeć sprawę protestancką, ale dla Karola z Buckinghamem stało się ono kwestią honoru. Na początku lata 1627 roku zebrali siły do odsieczy hugenockiemu garnizonowi La Rochelle, obleganemu przez Francuzów pod wodzą kardynała Richelieu. Zwycięstwo wymazałoby zarzuty przeciw Buckinghamowi, ale wojska brytyjskie ponownie poniosły haniebną klęskę, określaną przez współczesne źródło jako „największy i godny pożałowania cios dla Anglików od chwili, gdy straciliśmy Normandię”. Do ojczyzny powróciły ledwie 3000 z 8000 żołnierzy księcia.

Członkowie parlamentu, wstrząśnięci pojawieniem się na ulicach głównych portów wielkiej liczby weteranów (przeważnie chorych i rannych), zabrali się za ograniczanie prawa korony do prowadzenia wojny. Ich gniew skierował się też ponownie ku znienawidzonemu Buckinghamowi, którego Eliot przeklinał jako „zgryzotę zgryzot”. Być może udałoby się im pozbawić go pozycji, gdyby kilka miesięcy później nie zamordował go w Portsmouth urażony oficer nazwiskiem Felton. Niewielu opłakiwało zgon księcia. Nawet Karol zdawał się nieporuszony, gdy otrzymał wieści w Southwark, czynił to jednak na użytek publiczny. Nakazał kontynuować poranną modlitwę dworu i dopiero gdy się skończyła, zamknął się w komnacie. Dworzanie zauważyli, że przeżył śmierć księcia „bardzo ciężko”. Królem wstrząsnęła też powszechna radość z tego zdarzenia – nie potrafił zrozumieć, dlaczego poddani nie podzielają jego osobistego smutku. Ta niezdolność pojmowania nastrojów publicznych będzie się pojawiać w dalszym życiu Karola.

Jedyną korzyść z czynu Feltona odniósł wróg i rywal Buckinghama, sir Richard Weston, zdolny, choć apodyktyczny biurokrata, który w lipcu 1628 roku został lordem skarbnikiem. Jego znajomość ekonomii pomogła złagodzić kryzys skarbu, obniżając dług państwa. Weston zdobył mocną pozycję na dworze w okresie zaostrzenia stosunków króla z parlamentem. Karol, być może ze względu na pamięć zmarłego przyjaciela, postanowił kontynuować jego politykę, co prowadziło do pogłębienia konfrontacji z parlamentem. Wywołał już gniew, próbując zebrać pieniądze przez wymuszone pożyczki od ziemian i aresztując odmawiających ich udzielania na podstawie wątpliwej interpretacji prawa z epoki Tudorów. Gdy pięciu uwięzionych wystąpiło o nakaz uchylenia bezprawnego aresztu, trybunał królewski odmówił, stwierdzając, że habeas corpus nie obejmuje postanowień króla (per speciale mandatum domine regis). Doprowadziło to do konfrontacji króla z parlamentem, która znalazła wyraz w powstaniu Petycji o Prawo, sformułowanej przez sir Edwarda Coke’a (członka parlamentu o poglądach bliskich Eliotowi). Dokument ten zakazywał nakładania podatków bez zgody parlamentu, arbitralnych aresztowań oraz ograniczał stan wyjątkowy. Coke obwieszczał, że „niemal zmarł z radości”, gdy przyjęto petycję w 1628 roku, Karol szybko przekonał sam siebie, że jedynie potwierdza dawne prawa i nie czyni nowych ustępstw.

Kolejny punkt zapalny stanowiła religijna postawa króla, a szczególnie wspieranie polityki Wysokiego Kościoła i Williama Lauda, ambitnego (a według niektórych napastliwego i wścibskiego) biskupa Londynu. Niski wzrost Lauda przeczył jego pozycji, znalazł bowiem drogę do królewskiej łaski i po trzech latach panowania Karola okazał się jedynym duchownym o jakimś znaczeniu, który miał dostęp do władcy. Skromnego pochodzenia, zabłysnął w Oksfordzie, gdzie odrazę do purytanizmu równoważył wykształceniem i cnotliwością. Łatwo znajdował patronów, piął się po szczeblach kariery i w 1626 roku został członkiem rady, a biskupem Londynu dwa lata później. Pogłębiał wiarę Karola w boskie prawo królów, opisując władcę jako „słońce” i w 1626 roku oznajmiając wiernym w kazaniu, że po zburzeniu tego ładu zapanowałby chaos. W tym samym roku spowodował jeszcze większy skandal, gdy na uroczystym otwarciu obrad parlamentu uwypuklił władzę króla w państwie i Kościele.

Na początku swej kariery, jeszcze w Oksfordzie, Laud wyjaśniał, że jego zdaniem prezbiterianizm to niemal takie samo zło, co katolicyzm. Nie stanowiło więc zaskoczenia, iż jako biskup uznawał purytanów (skrajnych protestantów, którzy sprzeciwiali się rządom biskupów) za niebezpiecznych radykałów, a prawdziwe bezpieczeństwo Kościoła Anglii chciał zapewnić przez wzmocnienie pozycji biskupstw i jednolitą liturgię w duchu anglikańskim. W kwestiach kościelnych Laud zamierzał wprowadzić „oczyszczenie”, przenosząc np. stół komunijny z nawy na wschodni kraniec kościoła i otaczając go w rzymskim stylu balustradą. Przy wsparciu króla mógł wpływać na nominacje, upewniając się, że wybrańcy dzielą jego zainteresowanie arminianizmem, modnym wówczas jako antidotum na kalwińską wiarę w predestynację (heretycki pogląd o zbawieniu lub potępieniu człowieka przed narodzinami).

Ruch ten, który wziął nazwę od holenderskiego teologa Jakuba Arminiusa, głosił, że Jezus zginął, by zbawić wszystkich, a boska zwierzchność da się pogodzić z wolną wolą człowieka. Zreformowany Kościół dzielił się co do arminianizmu, odrzucającego kalwinizm – jego zwolenników uważano za „papistów”, czyli bliższych katolicyzmowi, co zaprzeczało duchowi reformacji. Nieufni w stosunku do króla interpretowali jego bliskie stosunki z Laudem i przekonaniami arminiańskimi w jeden sposób: władca tajnie wspierał katolicyzm. Z jakiego innego zaślubiałby papistowską żonę (tak nieugiętą w przekonaniach, że odmówiła skalania swej wiary przez uczestnictwo w jego koronacji) i dlaczego odmawiał dalszej pomocy sprawie protestanckiej w Europie?

Karol stał u progu pierwszego kryzysu swego panowania: zwracał się przeciw niemu parlament, wyznanie zmieniało się ze sprawy wiary w powód do konfrontacji, a w Europie mnożyły klęski. Sytuację tę przewidział hrabia Bristolu i ambasador w Madrycie, odwołany przez króla po nieudanych zaręczynach z infantką za nadmierną poufałość z dworem hiszpańskim: „W naszych ostatnich przedsięwzięciach przypominaliśmy łucznika mierzącego do marmuru, gdzie strzała odbija się przeciw niemu samemu. Pan nie szedł z naszymi armiami. Byliśmy jako złamana laska Egiptu wszystkim, co na nas się opierali”16.

Pierwsze starcie nadeszło 2 marca 1629 roku, gdy trzeci w ciągu czterech lat parlament odmówił Karolowi przerwania obrad, kontynuując zaciekłą debatę nad królewskim prawem pobierania ceł, które uznawał za sprzeczne z Petycją o Prawa. Gniew parlamentarzystów podsycał narastający ogólny niepokój polityką Lauda; ich język stawał się coraz ostrzejszy – katolików piętnowano jako „wrogów”, a biskupów nazywano „duchowymi psami”. Sprawy wymykały się spod kontroli: mistrz ceremonii na próżno usiłował dostać się do izby posiedzeń, a spiker, sir John Finch, był przytrzymywany w krześle przez Benjamina Valentine’a i Denzila Hollesa, by uniemożliwić mu przerwanie debaty. Zachowanie parlamentarzystów rozwścieczyło Karola, który zarządził zakończenie obrad; król wpadł w taki gniew, że wielu ludzi uznało zerwanie za ostateczne. 10 marca 1629 roku Karol wyjaśnił powody swego działania w długiej proklamacji, przypominającej ludowi Anglii, że choć „władcy nie muszą zdawać sprawy ze swych czynów nikomu jeno Bogu”, to on chce ujawnić „prawdę i szczerość” własnego postępowania: „Nie przypisujemy owych nieszczęść całej Izbie Gmin, wiedząc, że zasiada tam wielu pobożnych, poważnych i przemyślnych ludzi; jednakowoż uczciwsza i lepsza część Izby uległa praktykom i zgiełkowi drugiej, gdzie niedbali o swe obowiązki wykorzystali czasy jako naszą potrzebę, zmuszając nas do przerwania tego zebrania, które gdyby ze swej strony równie pilnie podjęło obowiązki, jak my je zwołaliśmy i zaczęliśmy z miłością, mogło okazać się szczęśliwe i chwalebne tak dla nas, jak całego tego narodu”17.

Wydano nakazy aresztowania Hollesa, Valentine’a i Eliota, których skazano na znaczne grzywny za udział w zdarzeniach. Eliot odmówił płacenia i podczas śledztwa próbował zasłaniać się przywilejem parlamentarzysty. Skazany na więzienie w londyńskiej Tower, w 1632 roku zmarł na gruźlicę i został pochowany tam, gdzie spędził ostatnie dni. Karol odrzucił podanie rodziny o pochówek w Kornwalii. Eliot okazał się pierwszą ofiarą w długim sporze króla z parlamentem.

ROZDZIAŁ II

RZĄDY OSOBISTE

„Jakże zgrabnie spędza Wasza Wysokość swój wolny czas, bawiąc się rycerstwem i końmi. Muzyka czy to instrumentów, czy głosów codziennie staje się pod Wami bardziej regularna, a w łowach, obrazie wojny, ukazujecie energię ducha”

Sir Henry Wotton, panegiryk króla Karola (1633 rok)

Decyzją o rozwiązaniu parlamentu w marcu 1629 roku Karol zapoczątkował okres zwany później przez jego zwolenników „rządami osobistymi”, gdy kierował Anglią na mocy uprawnień królewskich i przy pomocy członków rady. Dla tych, którzy spoglądali sceptycznie na politykę władcy, jego papistowskie tendencje i obstawanie przy boskim prawie królów oznaczało to czas opisywany jako „11 lat tyranii”, gdyż dopiero w 1640 roku Karol musiał zwołać Izbę Gmin, by znaleźć środki na kolejną wojnę, tym razem przeciw swym szkockim poddanym. Rządy osobiste zaczęły się jednak w Anglii względnie nieźle. Purytanie mogli uważać arminianizm za dzieło diabła, ale wielu zwykłych ludzi zareagowało na bardziej formalne podejście do ich wyznania i z zadowoleniem przyjęło zmiany Lauda. Inni uważali, że parlament sięgał po zbyt wiele, powszechnie zaś odczuwano ulgę z zakończenia sporu angielsko-francuskiego po podpisaniu traktatów pokojowych w 1629 i 1630 roku. Nawet wojna w Europie zdawała się mniejszym kłopotem, utykając po śmierci Gustawa Adolfa.

Ogólny nastrój przyniósł też odwilż w małżeństwie Karola. Być może wiązało się to ze śmiercią Buckinghama, a może odprawienie francuskich dworzan dowiodło opanowania króla, którego dotąd brakowało w związku, w każdym razie dekada rządów osobistych okazała się szczęśliwa dla obojga. Angielski Henriety poprawił się, a ona sama zaczęła się lepiej odnosić do zwyczajów swego nowego kraju. Zachodziła też w ciąże: za pierwszym razem poroniła, lecz w maju 1630 wydała na świat silnego chłopca, co w Londynie przyjęto z wielkim weselem, w trzech królestwach rozpalono zaś ogniska. Syna ochrzczono imieniem ojca. Rodzina królewska powiększyła się o kolejne sześcioro dzieci, a Karol wziął jeszcze pod opiekę potomstwo Buckinghama. Uważano wtedy, że w małżeństwie brakuje uczucia, opierając się na odmowie wzięcia kochanki przez króla oraz przepychu, do jakiego zachęcał na dworze, czemu przeczą jednak wspomnienia Henriety Marii, przebywającej we Francji wdowy: „Byłam najszczęśliwszą z królowych, nie tylko bowiem miałam wszystko, czego zapragnęło serce, ale i męża, który mnie uwielbiał”18.

Zważywszy jednak przywiązanie królowej do katolicyzmu, niezmiernych problemów nastręczało zawsze przekonanie wątpiących, że Henrieta nie wykorzystuje swej pozycji w celach misjonarsko-strategicznych. Kontrakt ślubny zezwalał jej na swobodę obrzędów we własnej kaplicy, istniało jednak trudne do wymazania podejrzenie, że oddała się swej religii bardziej, niż przystało angielskiej królowej. Najstarszy syn towarzyszył Henriecie w mszy, podobnie jak drugi Jakub (urodzony w 1633 roku), otaczali ją też katolicy czarujący i z tego powodu uważani za wpływowych. Do tego grona należał wysłannik papieski Gregorio Panzani i jego następca, Irlandczyk George Con. Na mocy układu z Francją z roku 1630 królowa mogła mieć na dworze dwunastu kapucynów, którzy okazali się skwapliwymi głosicielami swej wiary, pozyskując pewną liczbę żon dworzan połączeniem pobożności z uwodzicielstwem, co rzeczone damy uznały za nie do odparcia. Nawet Karola poruszały styl duchownych oraz żarliwa namiętność, z którą odprawiali obrzędy przyjezdni duchowni, jak biskup Angoulême. Jeden z kapucynów, ojciec Cyprian, donosił zwierzchnikom, że tłumy w kaplicy królowej i piękno wnętrza wywierają wielki wpływ na życie dworu: „Po obiedzie [10 grudnia 1636 roku] Jej Wysokość udała się na nieszpory, kompletę i kazanie. Muzycy, spostrzegłszy zadowolenie, które z pięknej melodii ich śpiewu raczyła wyrazić królowa, tak podnieśli się na duchu, że znacznie przewyższyli swe poranne osiągnięcia. Po nieszporach monsignor de Peron [biskup Angoulême] wszedł na mównicę, wygłaszając bardzo uczone, bardzo wymowne i bardzo poruszające kazanie o tym tekście psalmu: «Stało się to przez Pana: cudem jest w oczach naszych». Z cudowną siłą mówił o łasce, której Bóg użyczył królowej, mającej katolicki kościół, a w nim wolność całej bożej służby, uchylonej i zakazanej od tylu lat w całej Anglii, Irlandii oraz Szkocji. Kazanie zakończyło się ku satysfakcji królowej, z aplauzem wszystkich słuchaczy, których było bardzo wielu, i Jej Wysokość oddaliła się. Obecni w kaplicy mieli wielkie kłopoty, by ją opuścić, z racji tłumu chcącego się dostać do środka i podziwiać jej wspaniały wystrój. Przepychania trwały tak długo, że nie dawało się zamknąć drzwi aż do trzeciej nocy, gdy król nakazał usunąć obcych, chciał bowiem sam stać się świadkiem tego wspaniałego spektaklu”19.

Wszystko mogło ułożyć się pomyślnie, gdyby Karol potrafił powściągnąć prozelickie zapędy żony i otoczyć je dyskrecją, ale zgodnie ze swą nieśmiałą naturą pozwolił rzeczom biec własnym torem (między innymi dlatego, że lubił katolickich dworzan Henriety i w ich towarzystwie mógł się odprężyć). Sam nie był rzymskim katolikiem i nawet się do tego nie zbliżył: używając słowa „katolicki” w odniesieniu do siebie czy swych przekonań miał na myśli przynależność do kościoła powszechnego. Kapucyni mogli się łudzić, że pewnego dnia król powróci z Anglią na łono Rzymu, to jednak pozostawało czystą fantazją. Karol tolerował katolików i nie przeszkadzał kryptokatolickiej działalności misyjnej żony; nie można też zakwestionować jego wrogości do purytanizmu, ale owa rozbieżność zainteresowań – tolerancja katolicyzmu i niechęć do kalwinizmu – nie oznaczała, że prowadzi kraj „papistowską” drogą. Jak wyznał na szafocie, jego jedyną troskę stanowiło zawsze utrzymanie doktryny i dyscypliny Kościoła anglikańskiego. Jako obrońca wiary i głowa Kościoła Anglii chciał podtrzymać jedność kultu i rządy biskupów.

W ciągu tej dekady uwidoczniły się także lepsze strony charakteru Karola. Stał się patronem sztuki, znacznie powiększając królewską kolekcję zakupem obrazów książąt Mantui. Ta decyzja sprowadziła do Londynu dzieła Rafaela, Tycjana („Złożenie do grobu”), Correggia („Małżeństwo św. Katarzyny”) czy Mantegni („Triumf Cezara”). Agenci króla zdołali ubiec Richelieugo, wydając ogółem 18 200 funtów – niezły wyczyn, zważywszy, że kardynał należał również do znanych kolekcjonerów. Bystrego oka Karola dowodził późniejszy zakup szkiców Rafaela. Kulturalny smak króla wzmógł Rubens, przybyły do Londynu jako dyplomatyczny przedstawiciel Hiszpanii – pokryty jego malowidłami sufit Domu Bankietów pałacu Whitehall to wspaniałe świadectwo potęgi i chwały królów.

Rubens, wówczas w średnim wieku, należał do wielkich postaci ówczesnej Europy: artysta i dyplomata, esteta i zarazem człowiek czynu. Karol chętnie zatrzymałby go jako nadwornego malarza, Rubens był jednak zbyt wielki i niespokojny, by zagrzać gdzieś miejsce. W 1632 roku nadwornym malarzem został więc Anton Van Dyck, młody artysta flamandzki, którego nazwisko stało się nierozłączne z Karolem. Niestrudzony „rysownik obrazów” stworzył serię portretów rodziny królewskiej, przekazując historii dobre pojęcie o wyglądzie jej członków oraz utrwalonym dostojeństwie dworskiego życia. Van Dyck, krytykowany przez wielu jako pochlebca, dbały tylko o wypełnienie kieszeni, wznosi się ponad tę krytykę portretem króla w trzech pozycjach (z profilu, półprofilu i en face), zapewne najlepiej ukazując Karola w połowie życia: znana wrażliwość i nie na ostatnim miejscu słynny długi nos Stewartów.

Król patronował też architekturze, odnawiając swe rezydencje (choć w skromnym stopniu). Inigo Jones zaprojektował w Greenwich pawilon dla Henriety Marii – budowlę w stylu palladiańskim wśród wielkiego parku, zarówno ładną, jak funkcjonalną. Odnowiono Somerset House, a Dom Bankietów Jakuba w labiryncie królewskich apartamentów w Whitehall zmienił się nie do poznania dzięki sufitowi ozdobionemu przez Rubensa. Styl klasyczny odpowiadał poczuciu ładu, wprowadzanemu przez Karola na dworze: zamiast rubaszności jego ojca i swobodnej atmosfery pojawił się nowy „splendor i wolność”, czemu przyklaskiwali dworzanie oraz przybywający ambasadorowie. Dwór był wielki, podobnie jak jego koszty – około połowę rocznego dochodu króla, wynoszącego 500 000 funtów, pochłaniało jego utrzymanie na poziomie odzwierciedlającym poczucie ładu i osobistą godność władcy. Etykieta nabrała nagle wielkiego znaczenia i według Rubensa sztywne zasady (znacznie ściślej przestrzegane niż na każdym innym europejskim dworze tej epoki) stały na porządku dnia. Podczas procesu hrabiego Castlehaven, oskarżonego o gwałt i sodomię, Karol tak zniesmaczył się procesem, że zakazał uczestnictwa w nim kobietom „pod groźbą zyskania trwałej reputacji fałszywej cnoty”.

Narzucenie nowych standardów zachowania wynikało w dużej mierze z osobistych zamiarów króla. Zawsze wymagający i wstydzący się bliskich związków (platoniczna relacja z Buckinghamem stanowiła wyjątek) Karol lubił mieć dookoła ludzi, którzy musieli jednak zachowywać dystans i wystrzegać się poufałości; cenił swą prywatność i chciał jej strzec. Miłością do łowów dorównywał ojcu i regularnie odwiedzał szlacheckie domy w hrabstwach słynących z terenów polowań: Northamptonshire, Leicestershire czy Huntingdonshire. Nalegał wtedy, by powitania i rozrywki utrzymywano w rozsądnych granicach. Zapomniano o grubiańskości dworu jego ojca, a swawola ustąpiła wstrzemięźliwości, nieustannie zalecanej przez Karola.

Modny stał się teatr i dwór angielski zasłynął w całej Europie z powodu licznych widowisk zwanych maskami – najlepsze z nich układali dramaturg Ben Jonson i poeta Thomas Campion, faworyt czasów Jakuba. Maski łączyły operę, dramat i przede wszystkim sztuki plastyczne; te wystawne prywatne imprezy radowały zmysły tematami w rodzaju miłości dworskiej, scen pasterskich czy mitologicznych. W swym czasie cieszyły się zasłużoną popularnością: między innymi dlatego, że często występowali w nich dworzanie, a widzów zwykle zachęcano do udziału w tańcach. Kulturalna strona życia Karola miała odzwierciedlać błogosławieństwa jego rządów – zgodnie z tą tendencją armia rojalistycznych poetów zawierała w wierszach świeży optymizm, pisząc o harmonii, dworskiej galanterii czy wdzięcznym dowcipie. Owi „poeci kawalerowie”, zachęceni przykładem Bena Jonsona, zmarłego w 1637 roku, zanim władza króla wpadła w kłopoty, to między innymi Thomas Carew, Richard Lovelace, sir John Suckling, Edmund Waller i Robert Herrick.

Poza dworem życie płynęło równie harmonijnie i choć Clarendon zapewne przesadzał, pisząc, że w dekadzie rządów osobistych panowała „powszechna spokojność”, to świadectwa literackie ukazują wystarczająco ówczesny pokój i pomyślność, by wspominać ten czas jako złoty wiek^20. Opinia ta częściowo wynika z następującej po niej dekady wojen domowych, a częściowo z tendencji objętych patronatem pisarzy i poetów, by przedstawiać króla w podniosłych pochwałach, nostalgicznie opisując spokojniejsze i lepsze czasy – niemniej ich literackie koncepty zawierają sporo prawdy. Ojciec Cyprian, choć trudno nazwać go bezstronnym obserwatorem, wielce zachwycał się nową ojczyzną, donosząc zwierzchnikom we Francji: „Anglia to kraj bogaty i nie ma podatków; mieszkańcy wiodą zamożny żywot, daleko inszy od nędzy innych miejsc”21. W porównaniu z Niemcami, wciąż pustoszonymi przez walczące wojska, Anglia cieszyła się według Thomasa Carewa „dniami błogości” (to określenie znajdujemy też w kilku ówczesnych dziennikach):

„Turnieje, maski, teatry lepiej przystają

Naszym dniom błogości; niech bęben niemiecki

Grzmi o wolności i zemście, to nie dotyczy nas

Niech nie przeszkadza nam w ten zabawy czas

Niechaj grzmot ich karabinów^22

Nie zagłusza słodyczy nastrojonych strun”23.

Brak wojny podsycał uczucia wyrażane przez Carewa i innych. Na początku lat 30. zwycięstwa Gustawa Adolfa oraz traktat z Francją załagodziły lęki przed uderzeniem sił kontrreformacji na Anglię. Nie były to obawy paranoiczne; dzięki popularnym publikacjom (jak Swedish Intelligencer) znakomicie znano sytuację w Europie, co czyniło wojnę 30-letnią nie odległym dźwiękiem bębnów, ale konfliktem, którego echa rozlegały się znacznie bliżej. Jednym z wielu czytelników był młody ziemianin z Huntingdonshire, Oliver Cromwell, jak cała jego klasa i pokolenie uważający Gustawa Adolfa za skończonego bohatera i chorążego sprawy protestanckiej.

Król jednak niestety nie dostrzegał oczywistości, jeśli chodziło o najbliższe tronowi sługi. W 1633 roku mianował Lauda arcybiskupem Canterbury, co dało kontrowersyjnemu duchownemu ogromną władzę. Używał jej między innymi do tępienia purytanizmu i szerzenia swej wiary w Kościół katolicki. Reformował Kościół Anglii i forsował nowinki, przerażające ludzi o poglądach purytańskich, uznających je za wstęp do powrotu na łono Rzymu, a jego głosu słuchano i obawiano się go. Na rozkaz Lauda Sąd Izby Gwiaździstej podjął szereg szykan przeciw czołowym purytanom oraz przeciwnikom prymatu biskupów, potępiając usprawiedliwienie przez wiarę i sabatarianizm (dwie zasady kościołów reformowanych). Niektóre procesy okazały się trywialne czy groteskowe, ale jeden, wszczęty w 1637 roku, okrył się złą sławą. Trzej podsądni ścierali się już z władzą: John Bastwick, doktor z Colchester, na pół szalony prawnik William Prynne, którego dzieło Histriomatix zajadle atakowało wszelkie rozrywki, oraz Henry Burton, kaznodzieja sprzeciwiający się „szerzycielom papizmu, przesądom i bałwochwalstwu”.

W lutym 1634 roku Prynne otrzymał karę obcięcia uszu – ten okrutny wyrok zapadł teraz w stosunku do całej trójki, skazanej też na uwięzienie. Werdykt i wyrozumiałość, jaką prezentowali podsądni, wywarł efekt odmienny od oczekiwań Lauda czy jego kolegów z Izby Gwiaździstej. Bastwick, Prynne i Burton zostali uznani za męczenników nawet poza kręgami purytańskimi, a wielu ludzi uważało, że proces i kara ukazały mściwość nieprzystojną dla duchowej głowy Kościoła Anglii. Najbardziej prorocze słowa padły jednak z ust ambasadora Wenecji: „Owa zaraza może zagrozić samemu królestwu”24. Sąd nie oszczędzał zresztą i katolików: rok później niejaki William Pickering został skazany na grzywnę 5000 funtów oraz przebicie języka szydłem, oskarżał bowiem wszystkich protestantów o to, że są heretykami i diabłami. Laud pozostawał konsekwentny.

Prymas Całej Anglii, wspierany przez przyjaciela i protegowanego Williama Juxona, biskupa Londynu, sprawował też znaczną władzę świecką. Laud należał do rady królewskiej, był komisarzem skarbu i faktycznie pierwszym ministrem Karola; niektórzy uważali go za angielskiego Richelieugo. Porównanie niezbyt jednak ścisłe – polityka Richelieugo wzmocniła tron Francji i dała krajowi czołową pozycję w Europie, Laud zaś zajmował się chętniej szczegółami, nie ogólnym obrazem. Należy przyznać, że miał instynkt reformatora i po mianowaniu w 1630 roku kanclerzem Oksfordu przeprowadził dalekosiężne, korzystne zmiany w statutach i zarządzaniu uczelnią. Wśród jego reform znalazło się stworzenie katedry arabistyki.

Laud, pewien poparcia króla, z którym jednak blisko się nie zaprzyjaźnił, uwierzył we własną wszechwładzę i (co okazało się zgubne) nie interesował się pozyskaniem ludzi o odmiennych poglądach. Mimo lojalności, ciężkiej pracy i nieprzekupności był wyniosły, pyszałkowaty i nie znosił cudzych rad, traktując z sarkazmem inne stanowiska. Pewien historyk opisał go niedawno w kategoriach wojskowych – jako bardziej sierżanta niż generała, który chętniej stosuje reguły, a nie je tworzy^25. Dla przykładu: gdy popierał rozbudowę floty i nałożenie w tym celu podatku, kierował się nie tyle brytyjskimi pretensjami morskimi w szerszym świecie, ale potrzebą oczyszczenia przybrzeżnych wód kraju z plagi piractwa.

Niewątpliwie na południowym wybrzeżu stanowiło ono zjawisko endemiczne. Prawie nie było tam tygodnia bez napadu, a władze pozostawały bezsilne. Równie znacząca okazywała się praktyka sprzedawania pojmanych w niewolę, która na Morzu Śródziemnym stała się wielce dochodowym interesem. Gdy piraci tureccy czy algierscy prosperowali, Brytania pozostawała bezsilna, potrzeby stworzenia nowoczesnej floty nie dało się więc dłużej ignorować (głównie ze względu na ochronę rozwijającego się handlu). Karol rozumiał to na tyle, by nalegać na rozbudowę floty i dostarczanie jej nowoczesnych jednostek, wielce interesując się konstrukcją czy znajdowaniem i szkoleniem załóg.

W celu zgromadzenia środków w 1634 roku rozszerzono system podatku okrętowego. Powstał on jako wspólnotowy środek obronny – społeczności wybrzeża mogły łączyć się przy budowie okrętów, a ponieważ wysokość opłat zależała od majątku i ziemi, uważano go za ogólnie sprawiedliwy. Gdy jednak Karol przy poparciu Lauda zaczął zbierać podatek w głębi lądu, stał się niepopularny (choć nie tak nienawistny, jak dzięki Johnowi Hampdenowi wierzyły późniejsze pokolenia). Ten nieulękły parlamentarzysta, który odegrał znaczną rolę w powstaniu Petycji o Prawa, w 1637 roku zakwestionował przed sądem skarbowym nałożenie podatku okrętowego, co utrwaliło jego reputację rzecznika indywidualnych wolności. Choć przegrał sprawę i podatek utrzymano, pozostał symbolem zwykłego człowieka (choć ziemianina), walczącego z mocą majestatu króla i kwestionującego oświadczenie Lauda, że podatek „to najbardziej konieczna i najszlachetniejsza sprawa, którą podjęto za mej pamięci”26.

Głównym sojusznikiem Lauda był człowiek, który wywarł ogromny wpływ na przebieg panowania: sir Thomas Wentworth, ziemianin z Yorkshire i członek parlamentu, czołowy zwolennik Petycji, zanim doszedł do wniosku, że dobre władanie krajem wymaga szacunku dla króla oraz godności korony. Nie tylko pogodził się z osobistymi rządami Karola, ale wychwalał je jako „mocny i piękny zwornik zamykający łuk i porządek władzy, utrzymujący każdą część w należnym stosunku do innych; gdy zostanie poruszony i zniekształcony, cała konstrukcja zawali się bezładnym stosem na fundamenty i mury”. Wentworth, przedsiębiorczy biurokrata, który potrafił być równie twardy dla siebie, co podwładnych, nie przejmował się cudzymi opiniami (Clarendon twierdził: „Polegał całkiem na sobie i widząc wiele ułomności w przeważnej liczbie ludzi, wielce też lekceważył, co mówili lubo czynili”)27. Wszystko, co czynił lub myślał, określało jedno słowo – opierał polityczne przekonania na „dogłębności”: całkowitym pominięciu prywatnych interesów i ustanowieniu dla dobra całej zbiorowości władzy królewskiej jako ucieleśnienia państwa. Ta droga miała zawieść go daleko. Co wymowne, zwrócił na siebie uwagę Westona, hrabiego Portland i lorda skarbnika. Łączyło ich przekonanie, że Hiszpania powinna stać się ważnym sojusznikiem brytyjskim. Weston w 1628 roku, po przerwaniu obrad parlamentu, wprowadził Wentwortha na dworską orbitę (wycofał potem swe poparcie, nie bez powodu podejrzewając, że Wentworth ma chrapkę na jego stanowisko). Wentworth, mianowany baronem, awansował szybko, w 1631 roku zostając lordem prezydentem Rady Północy, gdzie wykazał się jako zarządca. Dwa lata później Laud trafił do Canterbury, a Wentworth do Irlandii jako namiestnik i pełnomocnik króla.

Ta nominacja miała przynieść dalekosiężne następstwa. Mimo różnicy pochodzenia i wieku (Wentworth liczył 20 lat mniej od Lauda) obaj stali się sojusznikami. Zbliżyła ich irlandzka misja – Laud pełnił funkcję dworskiego przekaźnika, często łagodząc listy Wentwortha do króla, lord namiestnik cechował się bowiem drażliwością i nie był pewien, czy Karol całkowicie mu ufa (słusznie, nie tylko dlatego, że królowa uskarżała się mężowi na brzydkie ręce Wentwortha. Ten przez cały czas pobytu w Irlandii bombardował władcę żądaniami tytułu para, by uciszyć swych krytyków, musiał jednak czekać do 1639 roku, gdy został hrabią Strafford). W zamian za pomoc arcybiskupa Wentworth wsparł jego dążenia, by przywieść protestancki Kościół Irlandii do anglikanizmu, zmuszając Irlandczyków do rezygnacji z podkreślających predestynację kanonów kalwinizmu na rzecz 39 artykułów^28. Nie trzeba nadmieniać, że nie przysporzyło mu to popularności.

Karol nie poświęcał Irlandii większej uwagi i nigdy tam nawet nie przybył. Jego postępowaniem kierowały polityczna konieczność i historia, kraj ten bowiem przysparzał kłopotów od czasów zdobycia przez Henryka II. Ostatecznie ujarzmiono go dopiero w 1607 roku, po „ucieczce hrabiów”, gdy głowy wielkich rodów Ulsteru, O’Neillów i O’Donnellów zbiegły ze swych ziem w Donegal, Tyrone, Cavan, Fermanagh i Armagh, które zajęli Anglicy oraz osadnicy szkoccy. Tamtejszy proces osadnictwa, najnowszy w długiej historii angielskiej polityki kolonialno-ekspansjonistycznej, zaczął się na dwa lata przed porzuceniem Irlandii przez przywódców Ulsteru. Jego metody przedstawiały „artykuły osadnicze”: tania ziemia, sprzedawana w działkach po 1000-2000 akrów, głównie między Derry a Coleraine.

Ponad jedną trzecią kraju posiadały wciąż stare rody o normańskich korzeniach, katolickie, ale lojalne względem korony. Były one gotowe zaakceptować nowy ład i stanowiłyby naturalnych sojuszników, ale angielska polityka nastawiała się przede wszystkim na osadnictwo: wypieranie dzikich tubylców, katolików mówiących po gaelicku i niebezpiecznie powiązanych z europejską kontrreformacją, oraz zastępowanie ich prezbiterianami. Niektórzy Celtowie zdołali pozostać jako służebni i dzierżawcy – zbiedniała podklasa, czekająca posępnie na możliwość rewanżu. Takie kolonizowanie Irlandii stanowiło prosty akt wiary, aprobowany przez Wentwortha: jeśli Irlandczycy nie przejdą na protestantyzm, protestanci zaleją Irlandię, czyniąc ją społeczeństwem pracowitym i bogobojnym. W 1638 roku w samym tylko Ulsterze żyło 20 000 szkockich osadników (być może więcej)29.

Wentworth jako przede wszystkim administrator zabrał się do rządzenia Irlandią, choć wyznawał przyjaciołom rozpacz ze znalezienia się „w społeczności obcych” i przygnębienie obskurnymi ulicami Dublina. Odległość między obiema stolicami pomogła mu nabrać złudzeń co do uprawnień pełnomocnika: listy przybywały po dwóch tygodniach, a męcząca podróż okrętem i powozem zabierała nawet trzy. Wentworth na mocy swych uprawnień mógł działać bez nadmiernego odwoływania się do Londynu, zaczął więc od wprowadzenia systemu rządów, który rozdzielałby główne ośrodki władzy. W ten sposób udało mu się wywołać powszechne oburzenie. Stare rody szybko zauważyły, że przed niepożądaną polityką nie mogą już bronić się w parlamencie; gdy w 1634 roku zwołano to w dużej mierze nieszkodliwe zgromadzenie, Wentworth sam ułożył porządek jego obrad. Niezdolni do opozycji katolicy zostali zepchnięci dalej, gdy Wentworth odwołał „Łaski”, gwarancje i nadania ziemskie, obiecane przez Karola w 1628 roku, gdy gromadził środki na nieudane kampanie przeciw Hiszpanii. Opodatkowanie ciążyło nawet nowym posiadaczom (mimo znacznych dochodów).

Realizacja polityki usuwania Irlandczyków z ich ziem oraz zacierania ich zwyczajów, języka czy religii doprowadziła do planów osadnictwa w Connacht. Systematyczna kolonizacja kraju nabierała sensu z „dogłębnego” punktu widzenia Wentwortha, nie tylko bowiem poszerzała władzę króla, ale wywierała wpływ cywilizacyjny. Lord namiestnik oznajmiał swemu władcy: „Osadnictwo musi stać się jedynym środkiem przed Bogiem i Waszą Wysokością, by zreformować tak religię, jak obyczaje”30. Oprócz osadnictwa Wentworth zajął się też pozyskiwaniem praw do dostępnych obszarów. Jedynie w Galway hrabia Clanricarde zdołał uzyskać od Karola wyłączenie swych posiadłości spod tych roszczeń.

Cierpiało też wielu przybyszów, bowiem kierowany przez Lauda Wentworth twardo traktował wszystko, co trąciło purytanizmem. Kościół prezbiteriański w Ulsterze, importowany ze Szkocji, spotkał się z ograniczeniami spowodowanymi jego antybiskupimi tendencjami, a duchownych usuwano z parafii, jeśli nie akceptowali nowych artykułów wiary. Wielu osadników karano też pieniężnie za niedotrzymywanie warunków przydziału ziemi. Polityka Wentwortha była jasna: podzielił opozycję i z optymizmem, któremu zaprzeczyły późniejsze zdarzenia, liczył na nadejście dnia, gdy Irlandczycy nauczą się żyć w harmonii. W zamian wspierał handel płótnem, uporządkował stawki celne, stworzył silną armię i podjął próby wytępienia piractwa wokół wybrzeży Irlandii, co obiecał Karolowi krótko po objęciu stanowiska: „Powodami mymi były względy na naszą ogólną sytuację; rozwój rzemiosła i żeglugi w tych częściach Waszych królestw, które zdają się teraz łaknąć tylko zagranicznych targów, by się okrzesać, wzbogacić i zadowolić; w efekcie łatwiej zarządzą nimi ministrowie Waszej Wysokości i więcej przyniosą dochodu koronie niż ziemie dzikie oraz biedne”31.

Cele te w dużej mierze osiągnął, niwecząc jednak sukcesy zdolnością zrażania niemal wszystkich warstw irlandzkiego społeczeństwa. Wentworth mógł przysięgać Karolowi, że wszystko układa się pomyślnie, a miejscowi są „zadowoleni, a może nawet zachwyceni” środkami podjętymi w ich imieniu, pod tym pozornym spokojem Irlandia jednak wrzała. Nie po raz pierwszy czy ostatni angielski władca poważnie się mylił w ocenie nastrojów jej mieszkańców.

Po śmierci Westona w 1635 roku król mógł mianować lordem skarbnikiem Wentwortha; gdyby pozwolono mu wprowadzać „dogłębną” politykę w Anglii, finanse kraju znalazłyby się podczas rządów osobistych w lepszym stanie. Tak jednak się nie stało. Król nigdy nie nabrał serca dla Wentwortha – częściowo dlatego, że nigdy nie zaufał mu do końca, a częściowo z powodu irytacji jego stałymi żądaniami awansu. Nominację ostatecznie dostał biskup Juxon, otrzymując niewdzięczne zadanie. Karol, nie zwołując parlamentu, musiał gromadzić dochody dzięki interpretowaniu prawa przez swą radę, co nieuchronnie prowadziło do konfliktów. Przyznawanie monopolów i praw eksploatacji powodowało szerokie niezadowolenie, podobnie jak opodatkowanie szlachty czy lasów. Niepopularny był podatek okrętowy, a jego zbieranie na podstawie nakazów szeryfów okazywało się nieskuteczne, budząc powszechną niechęć. Trzyletni cykl zarazy (okres 1636-1639) również podkopał ducha i zwiększył lokalne obciążenia finansowe. Wszystkie te czynniki nie wystarczyły do wywołania niepokojów, ale na dworze pod powierzchnią sztywnych manier wzbierała fala uraz.

Na razie jednak nie dawała o sobie znać, brakowało też zauważalnej opozycji przeciw rządzeniu Anglią. Większość historyków tego okresu zgadza się, że była ona wówczas bezpiecznym, jednolitym społeczeństwem, a dopiero późniejsi krytycy uznali władzę za tyranię. Jeszcze w maju 1640 roku Wentworth zapewniał Karola: „Spokój Anglii utrzyma się długo”. Mimo narzekań na podatki i obaw o tolerancję religijną (szczególnie purytanów, przeciwstawiających się władzy biskupiej) na porządku dnia znajdowało się umiarkowanie – z wyjątkiem Irlandii, gdzie polityka Wentwortha „dziel i rządź” miała wkrótce przynieść katastrofalne następstwa. Pierwszy atak na osobiste rządy Karola, iskra prowadząca do wybuchu, nie nadszedł jednak z Irlandii, która pogrążyła się w orgii ognia i masakr w 1641 roku, ale innego celtyckiego królestwa – Szkocji.

ROZDZIAŁ III

KORONA I KOŚCIÓŁ SZKOCJI

„Jakoż mogliśmy stać się wrogi ze Szkoty?”

Abraham Cowley, wiersz po powrocie Karola ze Szkocji (lipiec 1633 roku)

Karol, choć urodzony w Szkocji i mający za ojca Jakuba Stuarta, Szkota do szpiku kości, nie czuł wielkiej sympatii do swych rodaków. Nie znajdował wiele czasu dla poddanych z północy (z wyjątkiem bliskich arystokratycznych przyjaciół, jak kuzyn, książę Lennox, czy zanglizowany książę Hamilton), nie próbował też wielce ich zrozumieć czy urzeczywistnić ich polityczne lub religijne aspiracje. Chodziło też o styl: mimo swego dziedzictwa (Karol znakomicie władał ojczystym językiem w mowie i piśmie) Szkoci jawili mu się ludem obcym, a ich szlachta nieokrzesaną, całkiem odmienną od sformalizowanego dworu w Londynie. Krótko mówiąc, król uważał Szkotów za prostaków, prostaków niemal komicznych, wstydził się ich rubaszności i uznawał za zacofanych, ponurych oraz pozbawionych manier. Co gorsza, nie ufał im – szczególnie dzikim góralom, którym jego zdaniem lepiej wiodłoby się w odległej Nowej Szkocji.

Poglądy Karola nie przystawały monarsze królestwa, którego korony jego ojciec zjednoczył przy niewielkich urazach. Gdyby jego uczucia ograniczały się do osobistej niechęci, można by to wybaczyć, ale zbyt często pozwalał emocjom zapanować nad zdrowym rozsądkiem, co odbijało się na jego władzy. Po wstąpieniu na tron jasno wyraził swe zdanie, odmawiając przyjęcia szkockiej korony, czym wielce uraził poddanych z północy. Gdy osiem lat później postanowił naprawić sytuację, scena była już gotowa na polityczną i religijną konfrontację – Robert Baillie, młody szkocki duchowny i pamiętnikarz, obawiał się jej przerodzenia w „krwawą wojnę domową”, podobną do pustoszącej Europę^32. Tragedia wynikała z faktu, że zapoczątkowała ją odmowa Karola, by poważnie traktować kraj, mogący go wspierać z samej natury rzeczy.

Gdy obejmował władzę, Szkocja była względnie uległa i spokojna, co wyraźnie kontrastowało z kłótniami oraz anarchią zeszłego stulecia. Królowie z dynastii Stuartów mogli wtedy obawiać się o swój los, możni lubowali się bowiem w zastraszaniu i szantażu, nie mówiąc o porwaniach, byle tylko osiągnąć swe cele. Po raz pierwszy od wielu lat niegdyś wszechpotężna szlachta wyrzekła się przemocy na rzecz niełatwego współistnienia z władcami, parlament znalazł się pod kontrolą monarchów, a mimo gospodarczego zastoju i niedawnej klęski głodu cieszono się pomyślnością i stabilnością. Ów stan rzeczy zawdzięczano przede wszystkim poprzedniemu królowi Jakubowi VI (i I w Wielkiej Brytanii). Gdy w 1603 roku połączył on obie korony, rządził z Londynu, ale jego władza sięgała przez granicę – i co najważniejsze dla Jakuba, szanowano tam jego wolę. Cztery lata później chełpił się: „To muszę rzec o Szkocji, czym się w rzeczy szczycę. Siedzę tu i rządzę mym piórem, piszę, a zostaje spełnione; przez głowę Rady rządzę Szkocją, co innym nie udało się mieczem”33.

Jego zadowolenie miało mocne podstawy, Jakub bowiem dobrze znał najważniejszą sztukę władcy: realistyczną politykę. Dążył do ściślejszego związku swych dwóch państw, ale pozwalał Szkocji na zachowanie zazdrośnie tam strzeżonych przywilejów prawnych, religijnych oraz administracyjnych. Jej sprawami rządziła rada, a król utrzymywał zadowolenie szlachty dzięki zręcznym manewrom z patronatem dworskim. Jakub potrafił też władać mocno: kontrolował Kościół dzięki mianowanym przez siebie biskupom; osobiście uważał, że powinni kierować wiernymi, rozumiał jednak, kiedy nie powinien się wtrącać. W 1618 roku zmusił generalne zgromadzenie Kościoła Szkocji do przyjęcia „5 artykułów z Perth”, wprowadzających zmiany w liturgii, jak klęczenie przy komunii i przestrzeganie roku chrześcijańskiego. Gdy te innowacje przyniosły ogólny atak na „papistowskie tendencje”, Jakub musiał się wycofać i artykuły nie weszły w życie.

Jego szkoccy poddani w większości czuli dumę, że ich król zasiada na tronie zjednoczonej Brytanii, i gdy w 1625 roku Jakub zmarł, z prawdziwym żalem spoglądali na rządy „najmądrzejszego głupca w chrześcijaństwie”. Ten płodny autor pisywał o teorii polityki, czarach, zagrożeniu tytoniem, był też biegłym poetą, pod którego patronatem powstała szkoła poetów dworskich, znanych (z pewnym zakłopotaniem) jako Grupa Kastalska. Dzięki Jakubowi w 1611 roku wydano też zrewidowaną wersję Biblii, stanowiącą jeden z największych jego pomników.

Jako władca przeszedł twardą szkołę. Panowanie Jakuba zaczęło się źle: na tron wynieśli go ci sami możni, którzy żądali abdykacji jego matki Marii, i w młodości musiał znieść wiele upokorzeń. Faworyt z lat dzieciństwa, kuzyn Esme Stuart, miał skłaniać króla ku katolicyzmowi, przez większość roku Jakuba trzymano więc w całkowitym odosobnieniu. Musiał zwalczać kolejne spiski, ale zręcznie przeciwstawiał sobie główne rody kraju i na początku XVII wieku okazał się panem własnego losu. Objęcie tronu Elżbiety tylko zwiększyło jego prestiż i pozwoliło mu poczuć bezpieczeństwo oraz spokój, których wcześniej nie znał. Bystry i inteligentny Jakub potrafił utrzymać swe dwa królestwa jako byty oddzielne, ale równe i w dużej mierze szczęśliwe.

Jego syn od samego początku nie postępował pewnie z drażliwymi przywódcami społecznymi i religijnymi północnego królestwa. Rządził jak ojciec przez radę, na której czele stali trzej zaufani magnaci: hrabia Mar (lord skarbnik), Thomas Hamilton (hrabia Melrose, od 1627 roku hrabia Haddington, przewodniczący Sądu Naczelnego) oraz sir George Hay z Kingfauns (lord kanclerz). Stosunki Karola z tym edynburskim organem były jednak odległe i zagadkowe. Rada po prostu spełniała życzenia nieobecnego monarchy, ale jej członków irytował brak aktywnego udziału w zarządzaniu krajem. Z czasem zaczęli też podejrzewać, że do spraw Szkocji miesza się Londyn – niesłusznie, Karol nie dopuszczał bowiem do tego rady angielskiej, na północy narastało jednak przekonanie, że ich opinie nic nie znaczą. Sytuacji nie poprawiał fakt, że król rezydował w odległym Londynie: wymiana listów w nikłym stopniu zastępowała osobisty kontakt i dyskusje. Pismo przebywało drogę między dwiema stolicami w tydzień (w najlepszym razie). Dwór angielski stawał się coraz bardziej ośrodkiem władzy, a szkocka szlachta czuła się od niej odsuwana. Interesy kraju reprezentował co prawda sekretarz stanu Szkocji, ale William Alexander, hrabia Stirling, zręczny polityk i gorszy poeta, mieszkał w Londynie i z trudem można uznać, by miał kontakt z bieżącymi sprawami polityki szkockiej.

Powyższe uwagi nie miałyby znaczenia, gdyby Karol czuł do Szkocji jakiekolwiek przywiązanie lub ukazał choćby część przyziemnej, pijackiej miłości życia swego ojca czy jego szczwaną inteligencję, co przemówiłoby do szkockiej szlachty. Angelo Correr, ambasador Wenecji, zauważał jednak po jego koronacji: „Król Jakub wielce cenił Szkotów, a jego syn im skąpi”34. Nerwowy, niepewny siebie Karol mógł wyglądać na chłodnego i wyniosłego – Szkoci serdecznie nie znosili tych wad charakteru i błędnie uznawali jego oficjalne zachowanie za grubiaństwo. Gilbert Burnet^35 w barwnej i pełnej anegdot autobiografii History of My Own Times opisuje różnice stylu obu dworów: „Wielce obrażało go [Karola] lekkie i poufałe zachowanie króla Jakuba, które wynikało z łowów i picia, przy których to okazjach szybko zapominał o swej godności i czynił wielkie niepoczciwości; z drugiej strony uroczysta powaga dworu Hiszpanii bardziej przystawała do jego charakteru, ponurego aż do posępności”36.

Istniały też inne, bardziej podstawowe różnice. Karol niezłomnie wierzył w boskie prawo pomazańców, gdy jego ojciec znał granice manifestacji przekonań. Co gorsza, zaczął panowanie od prób wprowadzenia na północy rozwiązań, które jedynie przyniosły kłopoty – głównie dlatego, że ujawnił niewiedzę na temat szkockich nastrojów. Król uważał przy tym, że rozumie Szkotów, „nasze dawne i przyrodzone królestwo”, a proponowane zmiany służą najlepszym interesom kraju. Źle doradzali mu tutaj najbliżsi przyboczni angielscy (jak Laud), a Karol nie liczył się z miejscową opozycją, nawet gdy zrozumiał, że jego polityka wywołuje konflikt.

Chodziło między innymi o kłopotliwą i zawiłą kwestię rewokacji: prawnego procesu, który umożliwiał nowemu królowi odwołanie nadań i darów dla szlachty, poczynionych w okresie jego małoletniości. W owym czasie była to powszechnie akceptowana praktyka (głównie dlatego, że przez ostatnie dwa stulecia każdy władca Szkocji zaczynał panowanie jako niepełnoletni), ale Karol postanowił poszerzyć zakres rewokacji na wszystkie dary poczynione od roku 1542, gdy na tron wstąpiła Maria. Niezależnie od słuszności decyzji (król uważał, że przywraca porządek niejasnej sytuacji prawnej), jej radykalizm zrażał szkocką szlachtę, która musiałaby zwrócić lukratywne majątki i zrzec się dochodów.

Furię Szkotów wzmógł też potajemny tryb podejmowania decyzji. Jakub zawsze pozostawał skłonny do debaty i regularnych spotkań z poddanymi na dworze, ale jego syn zdawał się odległy i nieuprzejmy (przynajmniej dumnej szlachcie szkockiej). Rewokacje musiały zostać przyjęte przed 25 urodzinami króla (listopad 1625 roku), by zyskać moc prawną, co oznaczało, że musiał je ogłosić w marcu, wkrótce po wstąpieniu na tron. Karol wciąż mógł rozproszyć obawy, wyjaśniając swe zamiary, ale gdy członkowie szkockiej rady w styczniu 1626 roku przybyli do Londynu, chcąc omówić sprawę, ze zmieszaniem odkryli, że postawiono ich przed faktem dokonanym. Nie przywykli do nowych manier dworu i poczuli się niezręcznie, gdy musieli stać przy siedzącym królu i klękać przed zabraniem głosu – tego nie znano na północ od granicy. Efekt końcowy to wrażenie, że władca jedynie zebrał widownię, by ogłosić swą decyzję.

W grę wchodził wielki majątek Kościoła: Karol chciał odebrać go szlachcie, by dać źródła utrzymania klerowi. Mimo pewnych korzyści finansowych dla korony nieuchronnie prowadziło to do redukcji ziemskich posiadłości szlachty; najwięcej tracili ludzie w rodzaju Haddingtona, od których zależało zarządzanie krajem. Propozycje te miały głębokie uzasadnienie i nie były bynajmniej tak radykalne, jak je przedstawiano – własności kościelnych nie zwracano by całkowicie, lecz korona dzierżyłaby je „na rozsądnych warunkach” – ale podejrzenia wywołane rewokacjami doprowadziły do zrażenia klasy, która powinna wspierać króla. Jak się okazało, niewielu możnych zwróciło ziemię i w lutym 1627 roku Karol musiał ustąpić: dzierżawy korony zostaną odkupione w ciągu 10 lat, a dochody obróci się na pobory duchownych. Szlachta nie wybaczyła mu jednak i narastało poczucie, że „szkoda” wyrządzona przez króla doprowadziła do „odwrócenia serc poddanych od władcy, otwierając drogę buntowi”37.

Podczas pierwszej zimy rządów Karola miały się zdarzyć jeszcze inne rzeczy. Król nalegał, by członkowie rady nie sędziowali w Sądzie Naczelnym (głównym sądzie cywilnym), odsuwając od niej w ten sposób wiele przenikliwych prawniczych umysłów. Owa inicjatywa umożliwiała doradcom koncentrację na własnej pracy i usuwała z Sądu Naczelnego szlachtę bez większego pojęcia o prawie, ale w Edynburgu wywołała wielkie oburzenie (największe wśród 17 ludzi zasiadających w obu organach). Haddington ponownie stracił: on sam był przewodniczącym Sądu, gdzie znajdowało się jeszcze jego dwóch braci. Z punktu widzenia Karola zmniejszano wpływ wielkich posiadaczy w sądzie podejmującym najważniejsze decyzje; król równocześnie chciał osłabić radę, sprzeciwiającą się rewokacjom. W oczach prawników, których wielu należało do stanu szlacheckiego, władca był jednak winien usuwania sędziów wyłącznie z jednego powodu: chciał to uczynić. Ich uwadze nie umknął też fakt, że reforma pociągnęłaby za sobą anulowanie immunitetu podatkowego.

Karol zaognił sytuację zarządzeniem, by sędziowie Sądu Naczelnego nadjeżdżali na posiedzenia konno, co na wąskich i spadzistych ulicach stolicy Szkocji przysparzało problemów. Tego nigdy nie uczyniłby Jakub. Gdy szkocka szlachta zaczęła się uskarżać na administracyjne zmiany sądów, które uznawali za obrazę swej godności i pełzającą anglicyzację swych instytucji, Karol odparł, że był „sprawiedliwy i uczciwy”, a środki, które podjął, „zgodne z prawem”. Szkoccy przedstawiciele spędzili na początku 1626 roku dwa tygodnie w Londynie, wyjeżdżając z „wielką furią”. Szczególnie dotknięty był Haddington, rozumiejący, że odbiera mu się władzę nadaną przez Jakuba.

Zmiany wprowadzono szybko – towarzyszyło im powstanie dwóch nowych organów: komisji skarg, opisanej przez pewnego dworzanina jako „angielski sąd Izby Gwiaździstej, pod inną nazwą sprowadzony tutaj, by grać tyrana”, oraz komisji skarbowej, na czele której postawiono Johna Spottiswooda, nabierającego znaczenia arcybiskupa Saint Andrews^38. Ten 65-letni duchowny blisko współpracował z Jakubem przy wprowadzaniu kościelnych rządów biskupów (prowadził zebranie generalne w roku 1618, gdy przyjęto „5 artykułów z Perth”). To wystarczyło do zyskania łask Karola, który postawił arcybiskupa przed kanclerzem Hayem, rozwścieczając szlachtę.

Nowa rada powstała 23 marca 1626 roku. Kierował nią John Graham, czwarty hrabia Montrose, skromny i wycofany arystokrata, znany z uwielbienia golfa oraz tytoniu (palenie zepsuło mu zdrowie, którego nie zdołał przywrócić sport). Jego przywództwo okazało się, zgodnie z nadziejami króla, nijakie, ale triumwirat, który tak dobrze służył Jakubowi, stopniowo tracił wpływy. Haddington został już odsunięty na bok, Mar w 1627 roku zastąpiony hrabią Mortonem, a Hay pozyskany tytułem (w tym samym roku wyniesiono go do godności wicehrabiego Dupplin; odpłacał za królewską łaskę wykonywaniem rozkazów). Doradcy, którzy ich zastąpili, zawdzięczali stanowiska Karolowi i wiedzieli, jak spełniać życzenia monarchy. Należeli do nich hrabia Nithsdale, kłótliwy i niewarty zaufania katolik; sir John Scot ze Scotstarvet, którego „chciwość znacznie przekraczała uczciwość” (według współczesnego mu sir Jamesa Balfoura, wielkiego herolda Szkocji); Patrick Lindsay, gadatliwy biskup Ross; Alexander Strauchan z Thornton, który wywołał ogólnokrajowy skandal, uwodząc żonę piątego hrabiego marszałka Szkocji, a następnie grabiąc zamek rogacza w Dunottar. Tak rozpoczął się upadek jakobickiego systemu rządów oraz długi czas niezadowolenia.

Taki rozwój sytuacji przewidział sześć lat wcześniej sir Robert Gordon z Gordonstoun, pisząc do bratanka. Stryj ostrzegał hrabiego Sutherlanda, że król w Londynie uczyni wszystko, by „ujarzmić szlachtę Szkocji”. Teraz jego proroctwo się ziściło: „Naszej szlachcie powiedzie się inaczej niż gdy nasz król mieszkał w Szkocji. Wtedy Jego Wysokość z trudem mógłby ukarać największych możnych, gdy zawinili, ze względu na ich wielką zależność i przyjaźń. Teraz jednak [Jakub] stał się królem absolutnym całej Wielkiej Brytanii i wiele się zmieniło. Gdy zechce, może ugiąć najdumniejszych i najpotężniejszych z was”39.

Karol ponownie nie pojął urazy, która zaczynała wzrastać w całej Szkocji. Przez jakiś czas kraj utrzymywał w ryzach William Graham, hrabia Menteith, zdolny biurokrata w rodzaju Wentwortha (od stycznia 1628 roku główny zarządca Szkocji). Gdy Spottiswooda zaczęła coraz częściej składać choroba, Menteith został nominowany na miejsce arcybiskupa. Wykorzystał ten awans, by stać się niezastąpiony dla londyńskiego dworu, i szybko uznano go za przedstawiciela Karola w Szkocji, gdzie otrzymał uprawnienia dorównujące Wentworthowi w Irlandii. Sprawie przysłużyło się zamiłowanie hrabiego do podróży: regularnie krążył między Edynburgiem a Londynem (jazda karetą zabierała do 4 tygodni w obie strony), dzięki czemu potrafił wyjaśnić myśli króla szkockim doradcom, a zarazem informować władcę o politycznej sytuacji w Szkocji. Krótko mówiąc, pełnił funkcję rzecznika, ciesząc się zaufaniem obu stron – Karol lubił go osobiście i podziwiał zdolność osiągania celu, a dla większości szkockich możnych Menteith był jednym z nich.

Hrabia, jak wielu szybko dochodzących do władzy, okazał się jednak próżny, ambitny, a poza tym zbyt gadatliwy. Zainteresowanie genealogią rodu skłoniło go do wysunięcia roszczeń względem nieobsadzonego tytułu hrabiego Strathearn. Miały one ugruntowane podłoże – Menteith wywodził się w prostej linii od Dawida, najstarszego syna z drugiego małżeństwa króla Roberta II i pierwszego hrabiego Strathearn; jego córka Eufemia poślubiła Patricka Grahama, przodka Menteitha – ale okazały się nierozsądnym posunięciem. Menteith obwieścił, że nie chce ziem hrabiostwa, ale ambicja otrzymania tytułu skrywała inny motyw: nierozwiązane wątpliwości co do statusu małżeństw Roberta mogły podważać sukcesję królewską.

Jego wrogowie, którzy rośli w liczbę, gromadząc się wokół równie ambitnego sir Johna Scota ze Scotstarvet, uznali, że Menteith faktycznie podnosi swe prawa do tronu. Owszem, wyrzekł się ziem Strathearn, ale nie roszczeń do następstwa po Dawidzie. W czasie zagrożenia szkockich praw własności rewokacjami zdawało się to podejrzane, a gdy Menteith po pijanemu chełpił się „najczerwieńszą krwią w Szkocji”, jego działania zapachniały zdradą. Karol wsparł przyjaciela, w lipcu 1631 roku czyniąc go hrabią Strathearn, wierzył jednak w boskie prawo królów i rozumiał zagrożenie, stwarzane przez odległe pokrewieństwo Menteitha z Robertem II. Następne wypadki świetnie niestety charakteryzują zaciekłe wewnętrzne waśnie polityki szkockiej. Scotstarvet przy pomocy czołowych magnatów, jak Haddington czy książę Hamilton (którego ród także spoglądał na tron Szkocji), zaczął propagandową kampanię. Dołączył do niej nawet szwagier Menteitha, melancholijny samotnik i poeta William Drummond z Hawthornden, publikując utwór o parweniuszach, uważających się za lepszych od prawowitego króla. Przekaz był jasny: Karol powinien pozbyć się kłopotliwego rodu Grahamów.

Król zignorował jednak tę radę. Wyraził co prawda zaskoczenie postawą swego faworyta, ale nie zamierzał go odsuwać i w grudniu 1632 roku z zadowoleniem przyjął przeprosiny Menteitha. Na początku nowego roku sprawa wydawała się rozwiązana: Menteith wymienił nowe hrabstwo na Airth, a Sąd Naczelny oficjalnie ogłosił Karola prawowitym dziedzicem Dawida, hrabiego Strathearn. Szkotów to jednak nie zadowoliło i Scotstarvet dalej rozsiewał swe plotki. Menteith powoli znalazł się w izolacji, a badania genealogiczne wpędziły go w długi. Stał się teraz niebezpiecznym drapieżnikiem, jak każdy przyparty przez gniewnych wierzycieli do muru polityk. W maju Karol nie miał już wyboru poza wszczęciem śledztwa. Menteith musiał wycofać się z publicznego życia; jak się okazało, na zawsze.

Było to zwycięstwo jego wrogów, ale i straszliwa porażka króla. Karol nie tylko stracił sojusznika, ale i nie okazał się dość silny, by ochronić protegowanego. Gdy odwiedził Edynburg, by świętować swą koronację, nie udzielił hrabiemu audiencji. Zdecydował się bowiem ruszyć na północ, kładąc kres ciągłym wykrętom co do ceremonii objęcia tronu. Zwłoka ta skłoniła poetę Williama Lithgowa do skargi:

„W tym roku król przybędzie lub nie,

a sławić kochających Szkotów czas chce”40.

Lithgow należał do dziwacznych panegirystów: długo podróżował po Europie, stając się żarliwym propagandzistą antykatolickim (jego relację The Rare Adventures and Painful Peregrinations uznawano za stek kłamstw), potrafił jednak jak mało który poeta wyrazić uczucia rodaków. Król dopiero w lipcu 1628 roku napomknął o podróży na północ i koronacji; od jego wstąpienia na tron nasilały się plotki, że nie chce jechać do Szkocji i nalega, by przywieźć jej koronę do Londynu. Nie była to prawda, powtarzano ją jednak uparcie i miało minąć jeszcze 5 lat, zanim Karol ruszył do Edynburga, by koronować się w mrocznym opactwie Holyrood, pięknie z tej okazji przyozdobionym.

Gdy 15 czerwca 1633 roku wjechał przez Zachodnią Bramę, świętowało całe miasto. Króla i jego orszak powitała nimfa Edina, przekazując klucze od bram, a odziani na szkarłatno burmistrz z radcami prowadzili gości przez bogato przystrojoną główną ulicę (znaną teraz jako Królewska Mila) do pałacu Holyroodhouse. Wymyślności i kosztom ceremonii dorównała po dwóch dniach koronacja Karola, zorganizowana przez wielkiego herolda Szkocji, który stwierdził, że była „najwspanialsza i najbardziej chwalebna, jaką widziało owo królestwo”. Być może okazała się zbyt krzykliwa – nie załagodziła nastrojów, a zawierała zbyt wiele elementów uważanych za „papistowskie”. Mszę celebrował arcybiskup Spottiswood, a kazanie wygłosił David Lindsay, biskup Brechin; obaj musieli założyć angielskie szaty liturgiczne, a czterogodzinna ceremonia zdawała się bardziej anglikańska niż prezbiteriańska. Kronikarz z Aberdeen, John Spalding, zauważył z niesmakiem, iż ołtarz pokryto „bogatymi tkaninami, a krucyfiks osobliwie wykuto; gdy odprawiający mszę biskupi mijali krucyfiks, widziano, jak zginają kolano i czynią gesty, co zrodziło wielki strach przed wprowadzeniem papizmu”41.

Przyklękanie i zdobny ołtarz mogły w połączeniu z angielskimi ornatami oznaczać tylko jedno: królowi wielce zależało na narzuceniu prezbiteriańskiemu kościołowi szkockiemu anglikańskich rytuałów i liturgii. Wrażenia tego nie zatarła niedziela po koronacji, gdy Karol nakazał swoim dwóm kapelanom odprawienie anglikańskiej mszy w kościele św. Idziego. Przed opuszczeniem miasta (18 lipca) król obwieścił, że Edynburg zostanie stolicą biskupią, ustępującą rangą arcybiskupstwom Glasgow oraz Saint Andrews, a główny kościół parafii (Św. Idziego) zyska rangę katedry. Te gesty raczej nie mogły zadowolić prezbiterian, sprzeciwiających się rytuałom i dominujących w radzie miejskiej, ale Karol, jak zwykle w stosunkach ze Szkotami, pozostawał w błogiej nieświadomości wyrządzonej obrazy (między innymi dlatego, że Edynburg musiał drogo opłacić przywilej ukoronowania nowego władcy). Spotkał się jednak ze szkockim parlamentem, co byłoby niemożliwe w Londynie.

Organ ten zebrał się między 18 a 28 czerwca. Porządek obrad ułożył wcześniej król z pomocą sekretarza stanu. Prawo dotyczące królewskich prerogatyw w zakresie religii i drażliwej kwestii szat duchownych przyjęto niewielką większością, podobnie jak rozszerzenie opodatkowania (Karol uczynił z notowania nazwisk oponentów wielkie przedstawienie). Obie sprawy wywołały urazy: nakazy religijne godziły w serce prezbiteriańskich tradycji kraju, a podatki uderzały w bogate klasy, których wsparcia potrzebował król. Najbardziej niepopularne okazało się „dwa od dziesięciu”, wprowadzone w Anglii w 1624 roku – oprocentowanie pożyczki spadło z 10 do 8%, a 2% płacono koronie.

Mieszanie się do liturgii i podwyższanie podatków z pewnością nie stanowiły najrozsądniejszego sposobu postępowania z ludźmi słynącymi nie tylko z niezależności umysłów, lecz i notorycznych waśni oraz zawiści, często dotyczących drobiazgów. Umierający rok później sir John Gordon z Lochinvar, wicehrabia Kenmure, opłakiwał na łożu śmierci swą niezdolność do przeciwstawienia się liturgicznym innowacjom – jego słowa odzwierciedlają niesmak wywołany w jego klasie społecznej przez królewskie ingerencje: „Myślę i jestem przekonany w mym sumieniu, że są przesądne, bałwochwalcze i antychrześcijańskie, że pochodzą z piekła; uważam za łaskę, że me oczy nie ujrzą spustoszenia, które czeka ten biedny kościół. Wśród was nadchodzi jawnie papizm”42.

Mimo całego przepychu – obrady parlamentu ożywiła partia futbolu między baronami a szlachtą – wizyta Karola nie okazała się sukcesem. Ludziom zatroskanym powolną anglicyzacją ceremonie religijne wskazywały na wprowadzanie praktyk papistowskich, biskupi szkoccy cieszyli się w ich opinii nadmierną władzą, a sam król był wyniosły i nieczuły (cechy nieuleczalnie angielskie). Karol nie miał jednak pojęcia, jak silne uczucia wzbudził. Opuścił Edynburg przekonany, że spełnił swój obowiązek i osiągnął wszystko, co konieczne do szczęścia północnego królestwa – szczególnie zaś zmusił tamtejszy Kościół do ujednolicenia rytuału z Kościołem Angielskim. Gdy powrócił do Londynu, witały go tłumy, a sekretarz stanu, sir John Coke, zauważył: „Jego Wysokość w każdej sprawie był wielce zadowolony”.

Być może Karol nie potrafił zrozumieć ukrytych uraz, a być może naprawdę uważał swą wizytę za triumf, ale okazała się ona punktem zwrotnym w jego postawie. Gdy powrócił do Londynu, napisał do biskupa Dunblane Jamesa Wedderburna, nowego dziekana kaplicy królewskiej, informując, że od tej pory msze w Holyrood powinny się odbywać w obrządku angielskim. Rok później sędziów Sądu Naczelnego zobowiązano do przystępowania do komunii dwa razy w roku, przy czym mieli przyklękać zgodnie z artykułami z Perth. Co gorsza, do tych zmian rękę przykładał Laud, zwracając się wprost do szkockich biskupów, jakby ich prymasem był on, a nie Spottiswood. Dążył do jasnego celu: stworzenia nowego Modlitewnika Powszechnego oraz kanonów odzwierciedlających „jednolitość dyscypliny” Kościoła.

Jego polityka była zrozumiała, bowiem ambitny duchowny znajdował się u szczytu potęgi, a w sprawach sumienia cieszył się królewskim poparciem. Jako oddany anglikanin zamierzał wprowadzić jednolitą liturgię we wszystkich trzech królestwach, utrzymując stały kontakt z biskupami szkockimi i irlandzkimi w kwestii wspólnego, opartego na zasadach jego Kościoła kultu. Nieuchronnie czyniło go to upiorem w oczach duchownych przeciwnych poglądom arcybiskupa, a w Szkocji narastało przekonanie, że za zwrot w kierunku Rzymu odpowiada wyłącznie Laud. Gdy później walczył o życie w Tower, uciekał się do stwierdzeń, że wypełniał tylko rozkazy swego władcy, ale zbiory jego listów wskazują, że za próby wprowadzenia nowych postaci nabożeństw w dużej mierze odpowiadała jego własna gorliwość.

W Szkocji rozwiązania te zawsze potępiano jako „liturgię Lauda”, choć za ich stosowanie odpowiadali głównie Wedderburn i inni zanglicyzowani biskupi, jak John Maxwell, nowy biskup Ross, oraz Adam Bellenden z Aberdeen. Trudzili się przez dwa lata przy stałym poparciu Lauda, przypominającego o zainteresowaniu sprawą samego króla, by wreszcie w październiku 1636 roku przygotować pierwszy projekt. Karol wydał już dotąd kanony, radykalnie zmieniające wygląd nabożeństw i ogłaszające przejście Kościoła Szkocji pod jego zarząd. W tym czasie zaczęły krążyć pogłoski o treści Modlitewnika Powszechnego: uznawano powszechnie, że nowa liturgia to nie zwykłe przejście do anglikanizmu, ale zawiera ślady myśli rzymskokatolickiej. Nawet konserwatywni duchowni obawiali się, że to „trochę tylko lepsze od mszy katolickiej” i zawiera zbyt wiele niepożądanych rytuałów papistowskich. Robert Baillie, młody, niedawno mianowany proboszcz w Kilwinning (Ayrshire), pisał: „Wielce się obawiam, że owa kość niezgody wygnała na zawsze pokój z naszego nieszczęsnego Kościoła i podniesie się burza, która nie ucichnie za mych dni”43.

Prorocza uwaga, ale burza wybuchła dopiero rok później, porywając ludzi w rodzaju Bailliego, oddanego rojalisty, na równi z wieloma arcywrogami „papizmu i arminianizmu” w szkockim Kościele reformowanym, którzy uważali nową liturgię za zdradę reformacji. Był to czuły punkt, od dawna bowiem istniały napięcia między frakcją prezbiteriańską a biskupią i każde wzmocnienie tej ostatniej uważano za zwrot ku Rzymowi. Zanim do religijnych spraw Szkocji wtrącił się król, oba stronnictwa egzystowały we względnej zgodzie: biskupi ogólnie wspierali idee reformacji i nie piastowali takiej władzy (duchowej czy politycznej), jak ich angielscy odpowiednicy. Nawet mianowani przez Karola kanterburianie, główni autorzy nowych modlitewników, nie byli tak potężni, jak uważał Laud.

Król z tego powodu nie doceniał znaczenia swych biskupów w Szkocji. Mogli poprawiać modlitewnik angielski, by znalazł uznanie w oczach ich rodaków, ale mimo licznych prób nową liturgię wciąż uważano za twór obcy i niezatwierdzony przez zgromadzenie ogólne, kierujące Kościołem Szkocji. Biograf Drummonda z Hawthornden pisał: „Choćby księga była niepokalana i stanowiła wynik wspólnej pracy cherubinów i serafinów, to w Szkocji nie zostałaby przyjęta”44. Nawet Baillie musiał przyznać, że w okolicy atmosfera stała się tak napięta, że „cały lud uważa, że papizm stoi u drzwi”. Między Edynburgiem a Londynem krążyły kolejne wersje liturgii, a król był „wielce zadowolony” wynikami i ufał, że dzieło to uspokoi Kościół Szkocki. Nie mógł bardziej się mylić.

ROZDZIAŁ IV

„OWE WSPANIAŁE ZAŚLUBINY KRÓLESTWA Z BOGIEM”

„Nikt nie może rzec publicznie słowa o królu, by nie naznaczyć się na ofiarę, którą zabiją pewnego dnia. Myślę, że nasz lud opętał przeklęty diabeł i to znacznie mocniej niż mógłbym sobie wystawić”

Robert Baillie, list do Williama Spanga, 4 października 1637 roku

Opozycja przeciw nowej liturgii szybko znalazła wspólny głos. Biskup Ross zaczął używać nowego modlitewnika w 1636 roku, a biskup Juxon przewidywał zamianę początkowej wrogości w akceptację, ale sprzeciw narastał. Wynikał on z narzucenia, choć przede wszystkim z tego, że Szkoci nie chcieli Kościoła rządzonego przez biskupów i króla, opowiadając się istniejącym systemem rad parafii oraz synodów regionalnych. Opozycja łączyła też wiele warstw społecznych, jak szlachta, posiadacze ziemscy i duchowni Kościoła Szkocji. Na jej zebraniach obowiązywała tajność dyskusji, ale dzięki korespondencji takich ludzi jak Baillie czy Samuel Rutherford (duchowny z Antworth w Galloway i jeden z najgłośniejszych krytyków religijnych posunięć króla) można zauważyć, że rewolta szerzyła się w Szkocji oraz wśród niezadowolonych duchownych z Ulsteru.

Ewangeliczni prezbiterianie zebrali się jeszcze ściślej, gdy rada królewska otrzymała list Karola, nakazujący publikację nowego modlitewnika. 20 grudnia 1637 roku rada wydała ogłoszenie do każdej parafii, wprowadzające nową liturgię od kolejnej Wielkanocy. Na początku nowego roku pojawiła się nowa obraza: Karol chciał, by Kościół Szkocji korzystał z nowego tłumaczenia psalmów. Można było je akceptować, częściowo dokonał go bowiem ojciec króla, ale wielu duchownych uznało to za nowy dowód, że król dąży ze wszech sił do osobistej kontroli nad Kościołem Szkockim. Ten ostatni zdawał się znajdować w śmiertelnym niebezpieczeństwie i Rutherford ostrzegał, że grozi mu ujarzmienie przez znienawidzonych prałatów: „Wielce trwożymy się nadciągającej nad Kościół Boży wielkiej a strasznej próby; ci bowiem, którzy wznieśli swe domy i siedziby na popiołach żałobnej Jerozolimy, nakłonili naszego króla do twardych i niebezpiecznych wniosków względem tych, których zwie się purytanami, by ich wykorzenić. Nasi prałaci (Boże, uchowaj klucze tego domu od owych nieprawych dozorców) zapewniają, że dla tych, co nie ugną karku, nic poza uwięzieniem czy nędzą”45.

Szemranie przybierało na sile wraz ze zbliżaniem się terminu wprowadzenia zmian. W kwietniu jako czołowi przedstawiciele oporu pojawili się dwaj radykalni duchowni, Alexander Henderson z Leuchars i David Dickson z Irvine, wspierani przez lorda adwokata, sir Thomasa Hope’a, oraz lorda Balmerino, który w zeszłym roku ledwie uniknął wyroku śmierci za posiadanie kopii supliki do Karola, wyliczającej pretensje Kościoła Szkocji (pod zarzutem obrazy majestatu i oczerniania króla).

Obaj duchowni odbywali spotkania w Edynburgu, gdzie opozycja zaczynała już się ujawniać. 31 maja, na spotkaniu miejscowego synodu, biskup miasta David Lindsay zaczął rozdawać egzemplarze nowego modlitewnika. Kilku uczestników okazało odrazę, wychodząc i odmawiając przyjęcia księgi. Podobne sceny zdarzały się i gdzie indziej, ale biskupi kontynuowali plan wprowadzenia modlitewnika 23 lipca, poprzedniej niedzieli zawierając groźby w kazaniach. Jak zauważył Baillie, wszystko dążyło do konfrontacji, a przez ten tydzień stolicę Szkocji przepełniały „pomruki i razy”. Zbliżał się termin, ale opozycja pod kierunkiem Hendersona i Dicksona kończyła plan publicznych demonstracji przeciw wprowadzeniu nowej liturgii. Okazał się on wysoce skuteczny – między innymi dlatego, że czołową rolę w protestach miały odgrywać kobiety.

Najsłynniejszy protest zdarzył się w kościele św. Idziego, niedawno wyniesionym do rangi katedry diecezji edynburskiej, gdy dziekan James Hanna próbował odprawić mszę z „czarnego, papistowskiego, zabobonnego modlitewnika”. W trakcie dobrze zorganizowanych zamieszek członkowie kongregacji zaczęli rzucać podnóżkami w celebranta i biskupa, według jednej z relacji z gniewem nazywając Lindsaya „fałszywym, antychrześcijańskim wilkiem, zwierzęcym żarłokiem i przebiegłym lisem” (autor pomocnie dodaje, że były to „najlepsze słowa”). Licznie zgromadzeni urzędnicy i inni notable (w tym arcybiskup Spottiswood) nakazali opróżnienie katedry i msza zakończyła się za zamkniętymi drzwiami, co jednak nie mogło pomóc Hannie i Lindsayowi, gdy opuszczali budowlę. Musieli uciekać, ratując życie, ale zamieszki trwały: „Jego [dziekana] szaty porwano, zabrano mu modlitewnik, a ciało żałośnie pobito i posiniaczono, krzyczał więc nieraz o łaskę i przysięgał nigdy więcej nie dać ucha tak zesromanej pobożności. Biskup w tym samym czasie chciał usunąć się spokojnie do pewnego domu, lecz gdy tylko ujrzano go na ulicy, bezładny tłum ruszył nań gwałtownie i wściekle ścigał, pomstując a miotając błoto; gdyby ich ręce dorównywały żywością chęciom, bez ochyby zniszczyłyby swój cel”46.

Lindsaya ocaliło przybycie powozu hrabiego Roxburgha. Uratował skórę, ale ponieważ do równie gwałtownych zamieszek doszło w pobliskich kościołach (pofranciszkańskim i Starym), straty okazały się niepowetowane. Następnego dnia, na zebraniu rady królewskiej, zawieszono za sugestią Spottiswooda wprowadzanie modlitewnika, ale konsekwencje zdarzeń nie uspokoiły nastrojów, zaczynając nowy okres napięć. Szlachta zarzucała biskupom błąd w ocenie postaw Szkotów, biskupi w odpowiedzi stwierdzali, że władza nie udzieliła im wsparcia. Rada miejska toczyła z królewską ostry spór o więzienie uczestników zamieszek i zapobieganie dalszym tumultom. Krnąbrni duchowni przezornie wyrzekli się odpowiedzialności, składając ją na narzucenie błędnej liturgii przez biskupów (jeszcze nie przez króla).

Mimo tych zaprzeczeń sytuacja zdawała się dążyć do bezpośredniego konfliktu z koroną. David Stevenson, historyk tego okresu, przewidująco zauważa szybki rozwój „kryzysu w miesięcznych ratach”47. Karol na wieść o zamieszkach zareagował z niepokojem, nakazując oczywiście radzie ujęcie i ukaranie prowodyrów oraz wspieranie biskupów do czasu przyjęcia nowej formy mszy. W równie oczywisty sposób doprowadziło to do wznowienia działań opozycji. Duchowni z Fife i zachodu Szkocji (najbardziej niezadowolonych obszarów), wspierani przez szlachtę, wysyłali do rady petycje i supliki wraz z listami poparcia, demaskując modlitewnik jako spisek mający zniszczyć Kościół Szkocki. Ten protest obejmował w zasadzie całe społeczeństwo: duchowni tworzyli dokumenty, a szlachta i ziemiaństwo wspierali akcję, zbierając podpisy i dostarczając je do Edynburga. Rada królewska, spotkawszy się 25 sierpnia 1638 roku, została tym samym postawiona w trudnej sytuacji. Wielu jej członków sympatyzowało z rewoltą i nie mogło ignorować antagonizmów wzbudzonych przez modlitewnik, ale honor wymagał, by wsparli króla. Rada, nie chcąc forsować nowych rozwiązań bez dalszych wskazówek dworu, wysłała więc do Londynu list, opisując szerokie niezadowolenie, z którego wzbiera niepowstrzymana fala potępienia „w różnych częściach i zakątkach królestwa”.

Karol nie uląkł się tych nowin, zachęcany do śmiałego oporu przez Lauda, który obawiał się, że niepowodzenie w Szkocji zachęci angielskich purytanów. Król nakazywał wprowadzenie modlitewnika i ukaranie przeciwników. Sprawy zaczęły się toczyć szybko: 20 września rada zebrała się ponownie i ustaliła przekazanie władcy petycji przez Lennoxa, który przyjechał do stolicy Szkocji na pogrzeb matki. Nowy lord skarbnik, hrabia Traquair, uznał, że umiarkowany ton lepiej trafi do króla, ułożył więc nową wersję dokumentu, wciąż jednak potępiającą modlitewnik w imieniu Kościoła Szkocji. Protestujący duchowni zaczęli tymczasem zachęcać parafie innych części kraju do wsparcia protestu. John Spalding zauważył z niepokojem, że nawet na północnym wschodzie, tradycyjnej twierdzy episkopalizmu, biskup Brechin musiał odczytywać nowy modlitewnik w otoczeniu zbrojnej świty i z dwoma naładowanymi pistoletami pod ręką. Jak się okazało, te środki ostrożności wiele mu nie pomogły: „Owego listopada pan William Whiteford, biskup Brechin, pewnej niedzieli w kościele w Brechin odprawiał angielską mszę, jak często czynił wcześniej, lecz przeciwni temu ludzie w owym kościele wściekle stanęli przeciw takiej postaci kultu, ścigając go tak zajadle, iż z trudem wydarł z ich rąk życie, a potem dla jego zagrożenia musiał opuścić swe biskupstwo i bieżyć z królestwa”48.

Opozycja zorganizowała się tak zręcznie, że w przewidywaniu następnego ruchu króla do Edynburga zaczął spływać potok ludzi, zjednoczonych w niechęci do modlitewnika. Natężenie chęci ratowania Kościoła Szkocji oddaje dziennik Archibalda Johnstona z Wariston, ascetycznego młodego prawnika edynburskiego o arystokratycznych koneksjach, przekonanego, że został wybrany ku chwale bożej, a od celu nie wolno odstąpić choćby na krok: „Przychodzi na myśl, że jeśli liźniemy znów owego wymiotu rzymskich przesądów, Pan w gniewie zwymiotuje nas. Pan wyrył w mej myśli słowa proroka: «Śmierć jest w kotle»”49.

Nastał dziwny czas, gdzie nastroje graniczyły z histerią. Okres umiarkowania przeminął już dawno, a w powietrzu unosił się zapach rewolucji. Wydarzenia rozwijały się z przypadkową nieuchronnością: 18 października w Edynburgu doszło do kolejnych starć, co w Londynie uznano za incydent tak poważny, że Karol nakazał radzie i Sądowi Naczelnemu przeniesienie do Linlithgow, na zachód od stolicy. Ta decyzja jedynie zaostrzyła sytuację. Edynburg pozostał matecznikiem rewolucji, gdzie układający petycje duchowni i ich zwolennicy protestowali przeciw królewskiej polityce w ciasnym centrum miasta. Rewolucja dotąd ograniczała się do petycji, ale gdy skracały się dni, narastały emocje, skłaniając Traquaira do zapytania: „Czy mam ustąpić wściekłości ludu, której nie sposób się przeciwstawić bez siły i mocnej ręki?”.

Lord skarbnik, człowiek o słabej woli, lecz arogancki, był kolejnym królewskim możnym, który uważał, że potrafi kontrolować wypadki. Traquair miał zadanie nie do pozazdroszczenia: stał między „suplikantami” (z którymi w pewnym stopniu sympatyzował) a królem (wobec którego zobowiązywała lojalność), wyjaśniając każdej ze stron chęci drugiej. Jak każdy lawirant, nie zdołał osiągnąć kompromisu, a wezwany pod koniec roku do Londynu musiał przyznać, że „prowadzenie spraw króla i ich [suplikantów] stało się już trudne”50. W tym okresie Szkocja stała się już prawie niemożliwa do rządzenia. Rada zebrała się w Linlithgow dopiero 14 listopada, nie mając w zasadzie pojęcia, co dzieje się w Edynburgu, który pozostawiono niezadowolonym duchownym i ich stronnikom. Wśród nich znajdował się coraz bardziej zatroskany Robert Baillie, obawiając się przerodzenia protestów w akty przemocy: „Panie, zbaw mą biedną duszę! Obym dzięki łasce bożej pozostał do śmierci umiarkowany i stanowczy mimo diabła i świata. Bowiem choć dotąd wszyscy, co mnie znali, kochali mnie, myślę jednak, że mogę śmierć ponieść, a nad mą głową spali się mój dom; uważam bowiem za niskie i przewrotne podążać z potężną falą tłumu; mój osąd nie może ulec zmianie przez ich postępki, tak więc ma osoba i państwo mogą zostać pochłonięte w ich gwałcie”51.

By naprawić sytuację, Traquair został skierowany do Edynburga w towarzystwie hrabiego Lauderdale i Archibalda Campbella, lorda Lorne. Nadzieje okazały się próżne: suplikanci pozostawali przekonani o swych prawnych i moralnych racjach, zamierzali też wybrać komisarzy, odpowiedzialnych za postępowanie z królewską reakcją na petycje. To ostatnie zmieniłoby wszystko – z bezkształtnej, choć w żadnym wypadku nie pozbawionej celu masy protestujących staliby się zorganizowanym stronnictwem opozycyjnym. Następnego dnia trzej członkowie rady, biskup Edynburga oraz lord adwokat Hope spotkali się z deputacją 13 suplikantów, reprezentującą wszystkie trzy stany: 4 szlachciców, 3 ziemian, 3 mieszczan i 3 duchownych^52. Ich program obejmował pięć „życzeń”, w tym przywrócenie regularnych nabożeństw bez niechcianych innowacji, interwencję rady u króla (suplikanci uważali, że Karol nie jest „właściwie poinformowany”) oraz powszechne wybory komisarzy jako organu wykonawczego, który reprezentowałby ich sprawę. Traquair nie był pewien, czy może zatwierdzić którykolwiek z tych postulatów, ale po interwencji Hope’a, który ku zaniepokojeniu lorda skarbnika uznał wybory za legalne, uzgodniono, że suplikanci rozproszą się, by wybrać równoległy rząd komisarzy, reprezentujący całą szlachtę, jednego duchownego z każdej plebanii, dwóch ziemian z każdego hrabstwa oraz 1-2 mieszczan z każdego miasta.

Tak narodziły się „stoły”, system administracji stosowany później przez suplikantów do rządzenia Szkocją. Było ich pięć, cztery reprezentowały stany, a piąty miał funkcję wykonawczą; zasadniczo tworzyły komisje, a według Johna Rowa, historyka Kościoła Szkockiego i świadka tych zdarzeń, nazwa pochodziła od trybu obrad: każdy stan oddzielnie „zasiadał przy czterech stołach w czterech pomieszczeniach siedziby parlamentu”53. „Stoły” oficjalnie zebrały się 6 grudnia, zaczynając proces konsultacji i debaty, mający zachować solidarność i uściślić żądania; uznawano, że król po otrzymaniu pełnej informacji z pewnością je spełni. Wybrano także 5 adwokatów, by badali legalność działań „stołów”; do najwybitniejszych z nich należał Johnston z Wariston, który szybko objął duchowe kierownictwo rewolty. Jednostronny umysłowo do granic zelotyzmu, wierzył niezłomnie w opiekę opatrzności nad sobą, ale i krajem. Nietolerancyjny, zdystansowany i posępny, był raczej niesympatycznym towarzyszem, choć umiał wyrazić poruszającą ludzkość i słabość, o czym świadczy jedna z jego modlitw: „O Ojcze, zbawco i uświęcicielu, weź Archiego Johnstona – biednego, głupiego, bezecnego, ignoranta, rozrzutnika, namiętnego, zmiennego, nierozumnego, niewdzięcznego, niepewnego – do swych myśli i poznaj jego imię jako nazwisko, daj mu poznać, żeś jest Pan i Bóg, jego Bóg i Bóg jego nasienia w Twych słowach i czynach”54.

Wariston i Baillie reprezentowali dwa bieguny opozycji przeciw modlitewnikowi. Pierwszy z nich był wychowankiem drugiego: Baillie w Glasgow zarządzał uniwersytetem i nauczał, gdy Wariston studiował teologię. Dzieliło ich 12 lat, ale obaj mieli odegrać główne role w zdarzeniach kolejnych dwu dekad, rozpoczętych dramatycznymi wypadkami roku 1637. Wariston na żądanie piątego „stołu” zaczął tworzyć oficjalną odmowę, wskazującą radzie królewskiej, że komisarze nie są gotowi do tolerowania obecności biskupów w trakcie omawiania swych skarg. Traquair, widząc, że traci kontrolę nad sytuacją, wahał się przed spotkaniem z komisarzami i wyznaczył je dopiero na koniec grudnia. Rada uległa podziałowi, a wskazówki króla niewiele pomogły: Karol nakazywał wydanie proklamacji potępiającej „papizm”, równocześnie zaś żądał niemożliwego – aresztowania uczestników zajść. Nie doszło jeszcze do otwartej rebelii, ale jak zauważał Baillie, wszystko zdążało szybko ku impasowi i nadchodził czas zajęcia stanowiska: „Raduję się dołączeniem do nich [suplikantów], by stawić czoła wspólnemu wrogowi, bowiem nie ma innej drogi poza przełknięciem wszystkiego, co wymyślą kanterberyjczycy, lub jasnym sprzeciwem wobec ich bezprawnych praktyk”55.