© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2016

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i metodyka zabiegów fizjoterapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań fizjoterapii, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych metod fizjoterapii.

Recenzent: prof. dr hab. med. Krzysztof Klukowski

Wydawca: Jolanta Jedlińska

Redaktor merytoryczny: Beata Cynkier

Producent: Magdalena Preder

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Ilustracja na okładce: Rawpixel.com/Shutterstock

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Lekarskiego PZWL: Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-200-5170-4

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695-43-21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680-44-88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Autorzy

dr Paulina Aleksander-Szymanowicz

Zakład Klinicznych Form Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr hab. Aneta Bac

Zakład Klinicznych Form Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Anna Bukowska

Zakład Teoretycznych Podstaw Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

mgr Urszula Chrabota

Zakład Klinicznych Form Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Katarzyna Filar-Mierzwa

Zakład Teoretycznych Podstaw Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Edyta Janus

Zakład Teoretycznych Podstaw Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Marta Kądziołka

Zakład Sportu Niepełnosprawnych, Katedra Społecznych Podstaw Rehabilitacji, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Aleksandra Kulis

Zakład Klinicznych Form Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

mgr Dorota Kurbiel

Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Psychiatrii i Opieki Środowiskowej, Kraków

dr Anna Misiorek

Zakład Teoretycznych Podstaw Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr hab., prof. nadzw. Marek Pokutycki

Zakład Teoretycznych Podstaw Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Agnieszka Smrokowska-Reichmann

Zakład Klinicznych Form Terapii Zajęciowej, Katedra Terapii Zajęciowej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Paweł Żychowicz

Zakład Sportu Niepełnosprawnych, Katedra Społecznych Podstaw Rehabilitacji, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

Przedmowa

W XX w. w Polsce, szczególnie w okresie po II wojnie światowej, terapia zajęciowa rozumiana jako forma rehabilitacji zawodowej, społecznej i fizycznej, funkcjonowała głównie w środowiskach osób niepełnosprawnych intelektualnie oraz fizycznie, w trzech podstawowych formach: jako ergoterapia, arteterapia i socjoterapia. Zawód „terapeuta zajęciowy” był w tamtym czasie wykonywany przez osoby, które w ramach ukończonych kierunków pedagogicznych bądź kierunku Fizjoterapia uzyskiwały dodatkowo specjalność z terapii zajęciowej. Skok jakościowy w rozwoju terapii zajęciowej w Polsce nastąpił w 2012 r., kiedy po raz pierwszy w naszej rzeczywistości edukacyjnej powołano do życia kierunek studiów stacjonarnych, licencjackich – Terapia Zajęciowa, w Akademiach Wychowania Fizycznego w Krakowie i we Wrocławiu.

Na tym nowo powołanym kierunku studiów kształci się terapeutów zajęciowych zgodnie ze standardami przyjętymi przez Światową Organizację Terapeutów Zajęciowych (WFOT –World Federation of Occupational Therapy) i Europejską Sieć Terapii Zajęciowej w Szkolnictwie Wyższym (ENOTHE – European Network of Occupational Therapy in Higher Education) – organizacji funkcjonującej w ramach Rady Terapeutów Zajęciowych dla Krajów Europejskich (COTEC – Council of Occupational Therapists for the European Countries). Otwarcie w Polsce kierunku Terapia Zajęciowa, opartego na modelu obowiązującym w Europie, przede wszystkim w krajach anglosaskich i skandynawskich, oraz w Ameryce Północnej, było możliwe dzięki uprzednim kilkuletnim szkoleniom przeprowadzonym w kraju i w wyspecjalizowanych ośrodkach w państwach Unii Europejskiej przez europejskie organizacje terapeutów zajęciowych dla grupy polskich nauczycieli akademickich z kilku wiodących, zainteresowanych szkoleniem ośrodków naukowych. Ukoronowaniem starań w realizacji przedmiotowego przedsięwzięcia było otwarcie w 2015 r. studiów II stopnia – magisterskich, o profilu akademickim, dla kierunku Terapia Zajęciowa, na Wydziale Rehabilitacji Ruchowej w Akademii Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie.

Podręcznik „Terapia zajęciowa” został opracowany przez zespół osób tworzących kadrę nauczycieli akademickich kierunku Terapia Zajęciowa w AWF w Krakowie i jest udaną próbą usystematyzowania podstawowych treści przypisanych do przedmiotowych studiów. Książka skonstruowana została z trzech części. Część I jest przedstawieniem teoretycznych podstaw terapii zajęciowej. W części II opisana została terapia zajęciowa w pracy z pacjentem mającym dysfunkcje narządów ruchu, z pacjentem geriatrycznym, terapia zajęciowa w pediatrii, psychiatrii oraz terapia zajęciowa osób z niepełnosprawnością intelektualną. Część III zawiera opis artystycznych form w terapii zajęciowej realizowanej poprzez sztukę, taniec i muzykę.

W mojej opinii podręcznik „Terapia zajęciowa” będzie stanowił bardzo dobry materiał promujący w Polsce współczesny, światowy i europejski model terapii zajęciowej, będzie też aktualnym, użytecznym narzędziem dla każdego studenta i absolwenta kierunku Terapia Zajęciowa.

Prof. dr hab. Anna Marchewka

Od Redaktor naukowej

We współczesnym świecie standardem postępowania w pracy z osobą obciążoną różnymi problemami zdrowotnymi, społecznymi czy zajęciowymi jest kompleksowa i wieloaspektowa rehabilitacja. Nowoczesna terapia zajęciowa stanowi doskonałe uzupełnienie tego procesu i jest niezbędnym elementem terapii zarówno dzieci, jak i dorosłych.

Współczesny terapeuta zajęciowy to osoba mająca wiele kompetencji umożliwiających pracę z pacjentem na wielu płaszczyznach, stosująca modele praktyki dające możliwość lepszego rozumienia pacjenta i jego potrzeb oraz wykazująca się znajomością i umiejętnością implementowania terapii zgodnej z zasadami Evidence Based Practice (EBP). Terapeuta zajęciowy w rozumieniu światowym to również osoba mogąca pracować nie tylko z chorymi fizycznie czy psychicznie, lecz również odnajdująca się w terapii uzależnionych, niedostosowanych społecznie, wykluczonych czy stanowiąca wsparcie dla pracowników i pracodawców w procesie optymalizacji stanowisk pracy i minimalizowania zagrożeń wynikających z wykonywania określonych zawodów. Współczesny terapeuta zajęciowy to również ktoś, dla kogo zasada Person Centered Practice (osoba w centrum działania) jest podstawą i kanonem budowania relacji terapeutycznej. Dzięki umiejętności stosowania tej właśnie zasady terapeuta zajęciowy stara się zrozumieć potrzeby i oczekiwania swojego pacjenta.

Nasz podręcznik jest próbą przybliżenia czytelnikom podstaw i założeń terapii zajęciowej zgodnej z wytycznymi Unii Europejskiej oraz Europejskiej Sieci Terapii Zajęciowej w Szkolnictwie Wyższym (ENOTHE – European Network of Occupational Therapy in Higher Education). Przygotowując „Terapię zajęciową”, staraliśmy się poruszyć nie tylko problematykę teoretyczną, ale również pokazać możliwości diagnostyczne, obszary interwencji i przykładowe rozwiązania terapeutyczne w pracy z pacjentami mającymi różne dysfunkcje.

„Terapia zajęciowa” jest pierwszym tego typu kompleksowym opracowaniem problematyki nowoczesnej, europejskiej terapii zajęciowej dostępnym w języku polskim. Dedykujemy ją studentom kierunków Terapia Zajęciowa, dla których może stanowić pomoc dydaktyczną. Mamy jednak nadzieję, że nasza propozycja znajdzie również uznanie i przybliży kompetencje terapeuty zajęciowego innym członkom zespołów terapeutycznych, a wśród nich fizjoterapeutom, lekarzom, pielęgniarkom, pedagogom, psychologom czy logopedom.

dr hab. Aneta Bac

Spis treści

CZĘŚĆ I. TEORETYCZNE PODSTAWY TERAPII ZAJĘCIOWEJ

1. Terapia zajęciowa – podstawowe pojęcia – Edyta Janus

1.1. Wprowadzenie

1.2. Rys historyczny

1.3. Definiowanie terapii zajęciowej

1.4. Definicja zajęcia

1.5. Zajęcie, zdrowie, dobrostan

1.6. Podejście Person Centered Practice

1.7. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

2. Modele praktyki w terapii zajęciowej – Marta Kądziołka

2.1. Wprowadzenie

2.2. Przykładowe modele praktyki

2.2.1. Person – Environment – Occupation Model (PEO)

2.2.2. Canadian Model of Occupational Performance – Engagement (CMOP–E)

2.2.3. Model of Human Occupation (MOHO)

2.2.4. Model Kawa

2.3. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

3. Analiza aktywności – Urszula Chrabota

3.1. Wprowadzenie

3.2. Znaczenie i cele analizy aktywności

3.3. Proces analizy aktywności

3.3.1. Wybór zajęcia do analizy

3.3.2. Podział czynności na etapy

3.3.3. Określenie materiałów, narzędzi, sprzętu i warunków środowiska niezbędnych do wykonania czynności

3.3.4. Funkcje organizmu

3.3.5. Struktury organizmu

3.3.6. Umiejętności

3.3.7. Analiza zebranych informacji

3.4. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

4. Proces terapii zajęciowej na przykładzie Canadian Practice Process Framework (CPPF) – Anna Misiorek

4.1. Wprowadzenie

4.2. Poszczególne elementy procesu CPPF

4.3. Etapy (kroki) procesu CPPF

4.3.1. Rozpoczęcie współpracy z osobą (pacjentem) (Enter/initiate)

4.3.2. Określenie obszaru działania (Set the stage)

4.3.3. Ocena/ewaluacja (Assess/evaluate)

4.3.4. Ustalenie celów szczegółowych i planowanie terapii (Agree on objectives and plan)

4.3.5. Implementacja planu (Implement the plan)

4.3.6. Monitoring i modyfikacja (Monitor and modify)

4.3.7. Ewaluacja wyników (Evaluate outcome)

4.3.8. Zakończenie współpracy (Conclude/Exit)

4.4. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

5. Etyka zawodu terapeuty zajęciowego – Agnieszka Smrokowska-Reichmann

5.1. Wprowadzenie

5.2. Niezbędność refleksji etycznej w zawodzie terapeuty zajęciowego

5.3. Definicja i odgraniczenie etyki

5.4. Odmiany etyki

5.5. Etyka ogólna a etyki stosowane

5.6. Etyka zawodu i kodeks etyki zawodowej

5.7. Dylematy etyczne w zawodzie terapeuty zajęciowego

5.8. Odpowiedzialność moralna terapeuty zajęciowego w oparciu o kodeks etyki zawodowej sformułowany przez COTEC

5.8.1. Cechy i obowiązki terapeuty zajęciowego

5.8.2. Uniwersalne zasady etyczne

5.8.3. Model rozwiązywania problemów

5.8.4. Reprezentatywne przykłady przypadków

5.9. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

CZĘŚĆ II. TERAPIA ZAJĘCIOWA W PRACY Z PACJENTEM

6. Terapia zajęciowa w dysfunkcjach narządów ruchu – Paulina Aleksander-Szymanowicz

6.1. Wprowadzenie

6.2. Metody i narzędzia oceny w dysfunkcjach narządów ruchu

6.2.1. Podstawowe narzędzia oceny pacjenta z dysfunkcją narządu ruchu

6.2.2. Wybrane narzędzia oceny czynności dnia codziennego (ADL) pacjenta z dysfunkcją narządu ruchu

6.2.3. Wybrane narzędzia oceny kończyny górnej pacjenta reumatologicznego lub ortopedycznego

6.2.4. Wybrane narzędzia oceny pacjenta neurologicznego

6.3. Wybrane obszary interwencji

6.3.1. Lokomocja

6.3.2. Higiena osobista

6.3.3. Przygotowywanie posiłków

6.4. Opis przypadku

6.4.1. Pacjent z dysfunkcją narządu ruchu pochodzenia neurologicznego

6.4.2. Pacjent z dysfunkcją narządu ruchu pochodzenia reumatologicznego

6.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

7. Terapia zajęciowa w pediatrii – Aleksandra Kulis

7.1. Wprowadzenie

7.2. Metody i narzędzia oceny w pediatrii

7.3. Wybrane obszary interwencji

7.4. Opis przypadku

7.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

8. Terapia zajęciowa w geriatrii – Aneta Bac

8.1. Wprowadzenie

8.2. Metody i narzędzia oceny w geriatrii

8.3. Wybrane obszary interwencji

8.3.1. Pacjenci geriatryczni bez choroby otępiennej

8.3.2. Pacjenci geriatryczni z chorobą otępienną

8.4. Opis przypadku

8.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

9. Terapia zajęciowa w psychiatrii – Dorota Kurbiel

9.1. Wprowadzenie

9.2. Metody i narzędzia oceny w terapii zajęciowej w psychiatrii

9.3. Wybrane obszary interwencji

9.4. Opis przypadku

9.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

10. Terapia zajęciowa osób z niepełnosprawnością intelektualną – Paweł Żychowicz

10.1. Wprowadzenie

10.2. Metody i narzędzia oceny u osób z niepełnosprawnością intelektualną

10.3. Wybrane obszary interwencji

10.3.1. Czynności dnia codziennego i samoobsługa

10.3.2. Edukacja zawodowa i zatrudnienie

10.3.3. Integracja, uczestnictwo w życiu społecznym i wsparcie społeczne

10.4. Opis przypadku

10.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

CZĘŚĆ III. ARTYSTYCZNE FORMY W TERAPII ZAJĘCIOWEJ

11. Arteterapia – Marek Pokutycki

11.1. Pojęcia i definicje arteterapii

11.2. Rys historyczny arteterapii

11.3. Oddziaływanie arteterapii na kondycję psychofizyczną człowieka

11.3.1. Kontekst społeczny

11.3.2. Kontekst psychologiczny

11.3.3. Kontekst fizyczny

11.4. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

12. Choreoterapia – Katarzyna Filar-Mierzwa

12.1. Pojęcia i definicje choreoterapii

12.2. Rys historyczny choreoterapii

12.3. Oddziaływanie terapii tańcem na organizm człowieka

12.3.1. Kontekst fizyczny

12.3.2. Kontekst społeczny i psychologiczny

12.4. Zastosowanie choreoterapii

12.5. Muzyka w choreoterapii

12.6. Choreoterapia a potrzeby pacjenta

12.7. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

13. Muzykoterapia – Anna Bukowska

13.1. Pojęcia i definicje muzykoterapii

13.2. Rys historyczny muzykoterapii

13.3. Oddziaływanie muzyki na organizm człowieka

13.3.1. Kontekst fizyczny

13.3.2. Kontekst psychologiczny

13.3.3. Kontekst społeczny

13.4. Zastosowanie muzykoterapii

13.4.1. Podstawy teoretyczne stosowania muzykoterapii

13.4.2. Sposoby oddziaływania w muzykoterapii

13.4.3. Wybrane metody i modele muzykoterapeutyczne

13.5. Muzyka w muzykoterapii

13.6. Muzykoterapia a potrzeby pacjenta

13.7. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Piśmiennictwo

Słowniczek pojęć

Piśmiennictwo

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Słowniczek pojęć

Adaptacja środowiska (environmental adaptation) – zmiana cech środowiska fizycznego lub społecznego w celu ułatwienia lub umożliwienia wykonywania czynności.

Adaptacja zajęcia (occupational adaptation) – proces zmierzający do umożliwienia pacjentowi zaangażowania się w zajęcie poprzez interwencję celującą w osobę, środowisko lub zajęcie.

Alienacja zajęciowa (occupational alienation) – brak możliwości podejmowania ważnych i znaczących zajęć z powodów niezależnych od jednostki.

Analiza aktywności (activity analysis) – jedna z najbardziej podstawowych i najstarszych umiejętności wykorzystywanych w pracy terapeuty zajęciowego. Pozwala na kompleksową ocenę zajęcia, tak aby móc najlepiej zrozumieć i ocenić wymagania, jakie muszą być spełnione, aby zajęcie mogło być wykonane przez konkretną osobę. Taka dogłębna ocena umożliwia odpowiednie dostosowanie zajęcia, w które pacjent chciałby się zaangażować, uwzględniając jego realne możliwości funkcjonalne i warunki środowiskowe, w jakich zajęcie będzie wykonywane.

AOTA – Amerykańskie Towarzystwo Terapii Zajęciowej (The American Occupational Therapy Association) – stowarzyszenie o zasięgu międzynarodowym, założone w 1917 r., z siedzibą w Bethesda (stan Maryland), reprezentuje interesy terapeutów zajęciowych oraz studentów terapii zajęciowej. AOTA pracuje nad poprawą jakości usług z zakresu terapii zajęciowej, ułatwianiem konsumentom dostępu do pełnego wachlarza usług medycznych oraz nad poprawą jakości opieki medycznej. Według AOTA terapia zajęciowa jest nadrzędną profesją w promowaniu zdrowia, produktywności i jakości życia jednostek i społeczeństwa przez stosowanie zajęcia jako metody terapeutycznej.

Arteterapia – terapia polegająca na wzroście zdolności percepcyjno-poznawczych, emocjonalno-społecznych, socjalizacji, uzewnętrznianiu przeżyć i doznań, usprawnianiu możliwości ruchowych, relaksacji pozwalającej na odreagowanie wewnętrznych napięć, niepowodzeń, frustracji i agresji. Najczęściej stosowane formy arteterapeutyczne to plastykoterapia, muzykoterapia, biblioterapia, dramaterapia, choreoterapia. Celem tych form terapii jest poprawienie samopoczucia psychicznego, nawiązanie jakiegokolwiek kontaktu z otaczającym światem, poprawa jakości życia, a także pogłębienie znajomości samego siebie.

Biblioterapia – działanie terapeutyczne wykorzystujące różne formy literackie jako środek wspierający proces terapeutyczny.

Choreoterapia – leczenie poprzez taniec; spotkanie ze swoim wnętrzem poprzez swobodny, niczym niewymuszony ruch i taniec inspirowany wybraną muzyką.

CMOP-E (Canadian Model of Occupational Performance and Engagement) – podstawy Kanadyjskiego Modelu Terapii Zajęciowej zostały określone przez Kanadyjskie Stowarzyszenie Terapeutów Zajęciowych (CAOT) w 1997 r. Model określa i opisuje główne obszary zainteresowania terapeutów zajęciowych – osobę, zajęcie i środowisko – oraz wzajemne relacje i współzależności pomiędzy tymi składowymi. W modelu zwrócono uwagę nie tylko na aspekt wykonywania zajęcia przez pacjenta, ale również na znaczenie jego zaangażowania w podejmowaną czynność.

COPM (Canadian Occupational Performance Measure) – narzędzie oceny potencjalnych obszarów interwencji terapeutycznej, stosowany w modelu kanadyjskim, pozwala terapeucie i klientowi na zdefiniowanie problemów w obszarach takich jak samoobsługa, produktywność oraz odpoczynek (COAT).

COTEC – Rada Terapeutów Zajęciowych dla Krajów Europejskich (Council of Occupational Therapists for the European Countries) – organizacja założona w 1986 r. Jej celem jest ujednolicenie działań wszystkich reprezentujących poszczególne europejskie państwa stowarzyszeń terapeutów zajęciowych w zakresie wspólnego rozwoju, harmonizacji i polepszenia standardów nauczania oraz praktyki zawodowej.

CPPF (Canadian Practice Proces Framework) – schemat przeprowadzania procesu terapeutycznego stosowany w Kanadyjskim Modelu Terapii Zajęciowej (CMOP-E), wykorzystywany w pracy z klientem indywidualnym lub grupą. Składa się z następujących etapów: rozpoczęcie (inicjacja) procesu, określenie obszarów działania, ocena, wyznaczanie celów i tworzenie planu, realizacja planu, monitoring i modyfikacja, ewaluacja oraz zakończenie procesu.

Deprywacja zajęciowa (occupational deprivation) – pozostający poza kontrolą jednostki lub grupy brak możliwości uczestniczenia w zajęciach zgodnie ze swoimi potrzebami, zdolnościami, zainteresowaniami i kulturą przez dłuższy czas.

Dramaterapia – użycie kreatywnej dramy do zrealizowania celów terapeutycznych, takich jak odczucie ulgi, emocjonalnej i fizycznej integracji, osobowościowego rozwoju. Dramaterapia używa teatru jako narzędzia dzięki któremu możemy zbliżyć się do problemów emocjonalnych człowieka.

Empowerment – proces przywracania jednostce sił i poczucia kontroli nad własnym życiem poprzez uświadamianie, odnajdywanie i wspieranie jej zasobów, energii i kompetencji.

ENOTHE – Europejska Sieć Terapii Zajęciowej w Szkolnictwie Wyższym (The European Network of Occupational Therapy in Higher Education) – organizacja założona w 1995 r. w ramach Unii Europejskiej z inicjatywy COTEC (Rada Terapeutów Zajęciowych Unii Europejskiej). Głównym celem ENOTHE jest poprawianie jakości kształcenia w zakresie terapii zajęciowej. Ponadto ENOTHE jednoczy wszystkie europejskie programy edukacyjne w terapii zajęciowej i promuje edukację w terapii zajęciowej przy współpracy z COTEC (ENOTHE).

Kawa Model – opracowany przez Michaela Iwama we współpracy z kanadyjskimi rehabilitantami, alternatywa dla zachodniego modelu rehabilitacji. W modelu występuje metafora rzeki jako symbolu cyklu życia.

Komunikacja alternatywna i wspomagana (AAC – Alternative and Augmentative Comunication) – systemy znaków i gestów oraz pomocy ułatwiających porozumiewanie się, w skład którego wchodzą piktogramy oraz urządzenia oparte na technologii komputerowej. Wzmacnia możliwość komunikacji pacjenta, ułatwia uczenie się i udział w życiu społecznym.

Muzykoterapia – terapia wykorzystująca muzykę (własny głos, instrumenty muzyczne, nagrania); ułatwia nawiązywanie relacji międzyludzkich oraz rozwiązywanie problemów emocjonalnych.

Nierównowaga zajęciowa (occupational imbalance) – nieprawidłowa alokacja czasu w zajęcia związane z czasem wolnym, pracą oraz czynnościami życia codziennego; prowadzi do stylu życia mającego negatywne skutki dla zdrowia i dobrego samopoczucia.

Occupational performance – wynik dynamicznej relacji pomiędzy osobą, środowiskiem a zajęciem na przestrzeni całego życia człowieka przejawiającej się zdolnością do wybierania, organizowania i wykonywania (w sposób zadowalający) znaczących zajęć; dotyczy również „aktu robienia”, tego, co dana osoba w danym miejscu w dany sposób wykonuje.

Polskie Towarzystwo Terapii Zajęciowej – pozarządowa organizacja założona w 2010 r., z siedzibą w Bielsku-Białej. Głównymi celami stowarzyszenia jest m.in. promowanie inicjatyw zmierzających do rozwijania kierunku studiów wyższych w zakresie terapii zajęciowej, wspieranie działalności zmierzającej do rozwoju kadr zawodowych w zakresie terapii zajęciowej, działanie zmierzające do wdrażania zintegrowanych standardów europejskich z uwzględnieniem polskiej myśli i praktyki terapii zajęciowej, a także prowadzenie działań na rzecz szeroko pojętej promocji i integracji społecznej oraz rozwijanie współpracy z WFOT, ENOTHE, COTEC i innymi organizacjami.

Ramy odniesienia (frames of references) – związane z posiadanymi kompetencjami, osobistymi obserwacjami otaczającego świata i własnymi przeżyciami. Opierają się na stawianiu przypuszczeń popartych wiedzą, rozumieniem i doświadczeniem oraz stanowią podłoże dla konkretnych wyborów podczas terapii.

Rozumowanie kliniczne (clinical reasoning) – wykorzystanie posiadanej wiedzy i zgromadzonych w procesie terapeutycznym danych podczas planowania i prowadzenia interwencji.

Równowaga zajęciowa (occupational balance) – koncepcja, według której zdrowie i dobre samopoczucie każdej osoby są zależne od odpowiedniej i celowej alokacji czasu w różne rodzaje zajęć: czasu wolnego, pracy oraz związanych z czynnościami życia codziennego.

Sprawiedliwość zajęciowa (occupational justice) – dotyczy utopijnej wizji zajęciowo sprawiedliwego świata, w którym każdy człowiek ma możliwość rozwoju w oparciu o dokonywane wybory związane z podejmowaniem różnych zajęć, które uważa za najbardziej użyteczne i wartościowe dla siebie, swojej rodziny lub społeczności.

Technologia pomocnicza (AT – assistive technology) – każda rzecz, sprzęt, produkt (niezależnie od tego, czy został zakupiony czy wykonany samodzielnie), który jest używany do zwiększenia, podtrzymania lub poprawy możliwości funkcjonalnych osoby nie w pełni sprawnej.

Terapeuta zajęciowy (occupational therapist) – jeden z członków multidyscyplinarnego zespołu terapeutycznego. Ma za zadanie rozwijać lub przywracać umiejętności wykonywania czynności dnia codziennego, pracy lub wypoczynku, identyfikować i ułatwiać wykonywanie najistotniejszych zajęć (occupations). Wykorzystuje środki mające na celu rozwijanie, przywracanie bądź podnoszenie poziomu możliwości funkcjonalnych, poznawczych oraz psychospołecznych. Powinien umieć zaadaptować oraz przygotować sprzęt w celu umożliwienia funkcjonowania w środowisku domowym, społecznym i pracy.

Terapia Skoncentrowana na Osobie (PCP – Person Centered Practice) – bazuje na opracowanej przez Carla Rogersa koncepcji Terapii Skoncetrowanej na Kliencie (CCP – Client Centered Therapy). PCP opiera się na zasadzie partnerstwa, w którym pacjent, rodzina i inne znaczące osoby są aktywnymi uczestnikami całego procesu terapeutycznego, czynnie uczestniczą w negocjowaniu celów, planowaniu interwencji i ocenie efektów. Obecnie Terapia Skoncentrowana na Osobie jest uznawana za podstawową praktykę w terapii zajęciowej, która znajduje się w etycznych kodeksach postępowania.

Terapia zajęciowa (occupational therapy) – jedna z form leczenia usprawniającego, której celem jest umożliwienie osobie osiągnięcia zdrowia, dobrostanu i satysfakcji życiowej poprzez uczestnictwo w różnego typu zajęciach. Celem terapii zajęciowej jest przywrócenie lub poprawa sprawności fizycznej, psychicznej i umysłowej, a w przypadku trwałej utraty określonych funkcji – wypracowanie funkcji zastępczych. Istotnym zadaniem terapii jest zwiększenie uczestnictwa jednostki w życiu społecznym poprzez zajęcie.

Trudności w uczeniu się (learning disabilities) – ogólny termin odnoszący się do zespołu zaburzeń o charakterze heterogenicznym, przejawianego przez osobę cechującą się znacznymi kłopotami w zakresie słuchania, mówienia, czytania, pisania, rozumowania/myślenia lub rozumienia języka werbalnego i niewerbalnego, a także matematyki. Wymienione zaburzenia mają charakter wrodzony (tkwią w samej jednostce), są przypuszczalnie spowodowane dysfunkcjami ośrodkowego układu nerwowego i mogą wystąpić w każdym wieku. Problemy w zakresie zachowań dotyczących samokontroli/samoregulacji, percepcji społecznej i społecznych interakcji mogą współwystępować z trudnościami w uczeniu się, ale ich nie stanowią. Trudności w uczeniu się mogą współwystępować z innymi zaburzeniami (tj. upośledzeniem sensorycznym, upośledzeniem umysłowym, poważnymi zaburzeniami emocjonalnymi) lub czynnikami zewnątrzpochodnymi (takimi jak niższy status socjokulturowy, gorsza atmosfera wychowawcza w rodzinie, stosowanie niewłaściwych metod nauczania i wychowania), jednak nie są ich skutkiem.

Umożliwianie (enablement) – podstawowa kompetencja terapeuty zajęciowego, odnosi się do procesu wspierania, prowadzenia, trenowania, edukowania, zachęcania, słuchania, myślenia i działania refleksyjnego po to, aby jednostki, grupy czy organizacje miały środki i możliwości potrzebne do zaangażowania się w wykonywanie istotnych dla nich zajęć.

WFOT – Światowa Federacja Terapeutów Zajęciowych (The World Federation of Occupational Therapists) – organizacja założona w 1952 r. w Wielkiej Brytanii; ma własną konstytucję określającą główne cele jej działalności, takie jak m.in. promocja terapii zajęciowej, pomoc w utrzymaniu etyki zawodu czy umożliwianie międzynarodowej wymiany terapeutów i studentów terapii zajęciowej. Od 1959 r. WFOT rozpoczęła oficjalną współpracę ze Światową Organizacją Zdrowia (WHO).

Zajęcie (occupation) – zjawisko złożone i wieloaspektowe: zajęcia to grupy aktywności i codziennych zadań życiowych, nazwanych, zorganizowanych i posiadających wartość nadaną im przez jednostkę i kulturę (CAOT), zajęcia to zwykłe rzeczy, które ludzie robią każdego dnia (AOTA). W zajęciu zawierają się czynności związane z samoobsługą (self-care), czynności wykonywane w czasie wolnym (leisure) oraz szeroko rozumiana produktywność (productivity).

Zdrowie – według WHO to pełen dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny, a nie tylko brak choroby lub niedomagania.

Piśmiennictwo

1. Bac A., Bednarczuk G., Kulis A. i wsp.: Charakterystyka terapii zajęciowej jako profesji oraz specyfika pracy terapeuty zajęciowego. Postępy Rehabilitacji, 2011, 2, 43–50.

2. Bruder M.B., Bologna T.: Collaboration and service coordination for effective early intervention. W: Family centered early intervention with infants and toddlers: Innovative cross-disciplinary approaches (red. W. Brown, S.K. Truman, I.F. Pearl). Brookes, Baltimore 1993.

3. Case-Smith J., O’Brien J.C.: Occupational therapy for children. Elsevier, Maryland 2010.

4. Gawęcka M.: Koncepcja empowerment jako alternatywny paradygmat pracy socjalnej. W: Praca socjalna – wielość perspektyw. Rodzina – multikulturowość – edukacja (red. J. Brągiel, P. Sikora). Uniwersytet Opolski, Opole 2004.

5. Duncan E.A.S (red.): Foundations for practice in occupational therapy. Churchill Livingstone Elsevier, Edinburgh 2007.

6. Haft B.E., Pilkington K.O.: Therapy in natural environments: The means of end goal for early intervention? Infants and Young Children, 2000, 12 (4), 1–13.

7. Iwama M.: The Kawa Model: The Power of cultural responsive occupational therapy. Disability and Rehabilitation, 2009, 31 (14), 1125–1135.

8. Jacobs K., Jacobs L.: Quick Reference Dictionary for Occupational Therapy. Slack Incorporated, Thotofare NJ, 2014.

9. Kaszyński H.: Socjologiczna praca socjalna. W trosce o zdrowie psychiczne. IS UJ, Kraków 2004.

10. Klukowski K.S., Nowotny J., Czamara A.: Słownik fizjoterapii. Mianownictwo polsko-angielskie i angielsko-polskie z definicjami. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2014.

11. O’Brien J.C., Hussey S.M.: Introduction to occupational therapy. Elsevier, Mosby, St Louis 2011.

12. Parker D.: The client-centered frame of reference. W: Foundations for practice in occupational therapy (red. E.A.S. Duncan). Churchill Livingstone, Edinburgh 2006.

13. Spitzberg B.H., Cupach W.R.: Interpersonal skills. W: Handbook of interpersonal communication (red. H.L. Knapp, J.A. Daly). Thousand Oaks, Sage 2002.http://books.google.pl/books?id=446PPQAACAAJ&hl=pl&sitesec=reviews

14. Sumison T.: A revised definition of client-centered practice. British Journal of Occupational Therapy. Churchill Livingstone, Edinburgh 2000.

15. Townsend E., Polatajko H.: Enabling Occupation II: Advancing an occupational therapy vision for health, well-being, & justice through occupation. Canadian Association of Occupational Therapists, Ottawa 2007.

16. www.aota.org [data pobrania: 20.10.2015]

17. www.bazy.ngo.pl [data pobrania: 20.10.2015]

18. www.caot.ca [data pobrania: 20.10.2015]

19. www.cotec-europe.org [data pobrania: 20.10.2015]

20. www.enothe.eu [data pobrania: 20.10.2015]

21. www.wfot.org [data pobrania: 20.10.2015]