Dla dziennikarzy – tych, którzy trafili do więzienia za wykonywanie swojej pracy, i tych, którzy zginęli, poszukując prawdy.

Zabijanie jest zabronione, dlatego wszyscy mordercy podlegają karze - chyba że zabijają na wielką skalę i przy dźwiękach trąb*1.

Voltaire

Do czytelnika

Niniejsza książka to historia o tym, jak Stany Zjednoczone uczyniły z zabijania kluczowy element swojej polityki bezpieczeństwa. Jest to także historia o konsekwencjach tej decyzji dla mieszkańców licznych krajów na całym świecie, a także dla przyszłości amerykańskiej demokracji. Mimo że ataki z 11 września 2001 roku dramatycznie zmieniły sposób, w jaki Ameryka obecnie prowadzi politykę zagraniczną, to korzenie tej historii sięgają czasów poprzedzających upadek bliźniaczych wież. W świecie po 11 września zapanował zwyczaj przyglądania się polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych, dzięki czemu okazało się, że atak George’a W. Busha na Irak – mający przekonać Amerykanów, że uczestniczą w globalnej wojnie – był katastrofą, a sprzątanie całego bałaganu przypadło prezydentowi Barackowi Obamie. W oczach wielu konserwatystów prezydent Obama okazał słabość w walce z terroryzmem. W oczach wielu liberałów zaczął prowadzić „inteligentną” wojnę. Rzeczywistość jest jednak znacznie bardziej skomplikowana.

Niniejsza książka opowiada o ekspansji tajnych wojen Stanów Zjednoczonych, o nadużyciach dokonywanych przez władze w zakresie własnych przywilejów i tajemnic państwowych, a także o funkcjonowaniu niezliczonych jednostek wojskowych podlegających wyłącznie Białemu Domowi. Brudne wojny traktują również o wciąż funkcjonującym w administracjach republikanów i demokratów przekonaniu, że „świat jest polem bitwy”.

Opowieść rozpoczyna się krótką historią podejścia Stanów Zjednoczonych do terroryzmu i zamachów sprzed 11 września. Następnie przeplatam ze sobą różne wątki, rozpoczynając od prezydentury Busha, a kończąc na drugiej kadencji Obamy. Na kartach książki spotkamy członków Al-Kaidy z Jemenu, wspieranych przez Amerykę watażków z Somalii, szpiegów CIA z Pakistanu i komandosów Operacji Specjalnych, wyszkolonych do tropienia tych, których uznano za wrogów Stanów Zjednoczonych. Poznamy ludzi, którzy dowodzą najbardziej sekretnymi operacjami w wojsku i w CIA, usłyszymy też o wtajemniczonych osobach, które całe życie spędziły w cieniu – część z nich zgodziła się porozmawiać ze mną wyłącznie pod warunkiem, że ich tożsamość nigdy nie zostanie ujawniona.

Dziś powszechnie wiadomo, że za zabicie Osamy bin Ladena odpowiedzialne są SEAL Team 6 i Dowództwo Operacji Specjalnych. Niniejsza książka odsłoni prawdę na temat wcześniejszych, nieujawnionych lub mało znanych misji przeprowadzonych przez jednostki, o których nie wspomina się ani w oficjalnych oświadczeniach władz, ani w hollywoodzkich filmach. Zagłębiam się w życiorys Anwara al-Awlakiego, pierwszego znanego obywatela Stanów Zjednoczonych, którego skazał na śmierć rząd jego własnego kraju – mimo że nigdy nie postawiono mu zarzutów. Usłyszymy również głosy tych, którzy znaleźli się między młotem a kowadłem – cywilnych ofiar bombardowania i terroryzmu. Wejdziemy do domu Afgańczyków, sojuszników Ameryki, których życie zostało zrujnowane w wyniku nieudanej nocnej akcji żołnierzy Operacji Specjalnych i których z dnia na dzień uznano za potencjalnych zamachowców-samobójców.

Niektóre z zawartych tu historii początkowo mogą wydawać się oderwane od całości i dotyczyć ludzi z zupełnie innych światów. Zebrane razem ukazują jednak niepokojący obraz naszej przyszłości rozgrywającej się w świecie opanowanym przez brudne wojny.

Jeremy Scahill

Prolog*2

Chłopak siedział na zewnątrz wraz z kuzynami. Grillowali¹. Jego długie włosy były w nieładzie; matka i dziadkowie wielokrotnie nakłaniali go, by je obciął. On wierzył jednak, że włosy są jego znakiem rozpoznawczym, poza tym po prostu je lubił. Kilka tygodni wcześ-niej uciekł z domu, ale nie była to żadna oznaka młodzieńczego buntu. Brał udział w misji. W notatce, którą zostawił matce, zanim o świcie wymknął się przez kuchenne okno i skierował na dworzec autobusowy, przyznał się, że wziął z jej torebki pieniądze – 40 dolarów – bo potrzebował ich na autobus. Przeprosił ją za to. Napisał też, że niedługo wróci.

Chłopiec był najstarszym dzieckiem w rodzinie. Nie tylko w tej najbliższej, składającej się z rodziców i trójki rodzeństwa, ale w całym domu, w którym zamieszkiwali też jego wujowie, ciotki, kuzyni i dziadkowie. Był oczkiem w głowie swojej matki. Kiedy odwiedzali ich goście, podawał herbatę i słodycze. Kiedy wychodzili, sprzątał po nich. Któregoś razu jego babcia skręciła kostkę i musiała jechać do szpitala. Kiedy, kuśtykając, wyszła z gabinetu zabiegowego, chłopiec już tam na nią czekał, żeby towarzyszyć jej w drodze do domu.

– Jesteś wrażliwym dzieckiem – powtarzała mu babcia. – Nigdy się nie zmieniaj².

Jego misja była prosta: chciał znaleźć swojego ojca. Nie widział go od lat i obawiał się, że jeśli go nie odnajdzie, zostaną mu po nim tylko niewyraźne wspomnienia: ojciec uczący go łowić ryby i jeździć konno, zaskakujący go mnóstwem prezentów urodzinowych, zabierający całe rodzeństwo na plażę albo do sklepu ze słodyczami.

Wiedział, że odnalezienie taty nie będzie łatwe. Mężczyzna był poszukiwany. Za jego głowę wyznaczono nagrodę; już kilkanaście razy o włos unikał śmierci. Chłopca nie odstraszało to, że potężne organizacje z całego świata chciały zabić jego ojca. Miał już dość oglądania nagrań ukazujących go jako terrorystę i złoczyńcę. Znał go jako swojego tatę i chciał jeszcze choć raz się z nim zobaczyć. Nie udało się.

Trzy tygodnie po tym, jak chłopiec wyszedł z domu przez okno, znajdował się na zewnątrz z kuzynami i przygotowywał piknik pod gołym niebem. To właśnie wtedy usłyszał dźwięk zbliżających się dronów, a chwilę później świst nadlatujących pocisków. Był to dokładnie zaplanowany atak. Wszyscy chłopcy zostali rozerwani na strzępy. Po nim pozostał jedynie tył głowy, z przyczepionymi do niego długimi włosami. Kilka tygodni wcześniej chłopiec skończył
16 lat, a teraz został zabity przez swój rząd. Był trzecim obywatelem Stanów Zjednoczonych zlikwidowanym w ramach dwutygodniowej operacji, którą zatwierdził prezydent. Pierwszym był jego ojciec.

1
„Obawiano się, że… tworzymy amerykańską listę celów”

WASZYNGTON, 2001–2002

Był 11 czerwca 2002 roku, godzina 10.10³, dziewięć miesięcy po atakach z 11 września. Pokój S-407 Kapitolu wypełnił się senatorami i reprezentantami. Wszyscy zebrani należeli do niewielkiej, elitarnej waszyngtońskiej grupy i na mocy prawa dysponowali informacjami na temat najpilniej strzeżonych tajemnic rządu USA.

„Niniejszym wnioskuję, aby to spotkanie komitetu odbyło się za zamkniętymi drzwiami – powiedział z południowym akcentem republikanin Richard Shelby, starszy senator z Alabamy. – Jego upublicznienie mogłoby zagrozić bezpieczeństwu narodowemu Stanów Zjednoczonych”.

Wniosek szybko poparto, a spotkanie przeprowadzono bez udziału mediów. Kiedy członkowie Komisji do spraw Wywiadu Senatu i Stałej Specjalnej Komisji do spraw Wywiadu zbierali się w Waszyngtonie, na drugim końcu świata, w Afganistanie, lokalni i polityczni przywódcy organizowali Loja Dżirga⁴, czyli „wielkie zgromadzenie narodowe”, podczas którego miała zapaść decyzja odnośnie do objęcia władzy nad krajem po nagłym obaleniu talibańskiego rządu przez armię amerykańską. Po 11 września Kongres Stanów Zjednoczonych nadał administracji Busha szerokie kompetencje niezbędne do ścigania podmiotów odpowiedzialnych za ataki. Obalono talibański rząd, od 1996 roku sprawujący władzę w Afganistanie, skutkiem czego Al-Kaida została pozbawiona swojego afgańskiego azylu. Osama bin Laden i inni przywódcy organizacji zostali zmuszeni do ucieczki. Jednak dla administracji Busha długa wojna dopiero się rozpoczynała.

W Białym Domu wiceprezydent Dick Cheney i sekretarz obrony Donald Rumsfeld pracowali nad zaawansowanymi planami kolejnego ataku, tym razem na Irak. Pojawił się pomysł obalenia rządu Saddama Husajna, a jako pretekstu do rozpoczęcia działań użyto wydarzeń z 11 września, mimo że Irak nie miał z tymi atakami nic wspólnego. Decyzje podjęte podczas pierwszego roku działania administracji Busha dotyczyły nie tylko Iraku, Afganistanu czy Al-Kaidy. Ludzie sprawujący wtedy władzę mieli zamiar zmienić sposób prowadzenia wojen przez Stany Zjednoczone i nadać Białemu Domowi bezprecedensową władzę. Skończyły się czasy walk w mundurach i stosowania się do konwencji genewskich. Sformułowanie „świat jest polem bitwy” stało się mantrą powtarzaną przez neokonserwatystów z aparatu obrony narodowej i umieszczaną na prezentacjach w PowerPoincie, przedstawiających plany prowadzenia szeroko zakrojonych globalnych wojen. Terroryści nie mieli być jednak jedynymi celami – zagrożone były również niezależność władz i dwustuletni system demokratyczny.

Pokój S-407 mieścił się na poddaszu Kapitolu. Nie posiadał okien, a dostać się do niego można było tylko jedną windą albo wąskimi schodami⁵. Oficjalnie pomieszczenie to figurowało w dokumentach jako zaplecze ochrony. Wyposażone było w skomplikowany sprzęt kontrwywiadowczy zabezpieczający przed wszelkimi próbami podsłuchu lub monitorowania z zewnątrz. Przez całe dziesięciolecia członkowie Kongresu uczestniczyli tam w najbardziej delikatnych spotkaniach instruktażowych przeprowadzanych przez CIA, wojsko, a także liczne podmioty i postacie funkcjonujące w cieniu amerykańskiej polityki. To w tym pokoju rozpoczynano i kończono tajne akcje. Było to jedno z kilku miejsc w Stanach Zjednoczonych, gdzie dyskutowano na temat najpilniej strzeżonych tajemnic państwowych.

Kiedy tamtego czerwcowego poranka 2002 roku senatorowie i reprezentanci przybyli na odbywające się za zamkniętymi drzwiami spotkanie w Capitol Hill, usłyszeli historię o tym, że Stany Zjednoczone przekroczyły pewien próg. Celem spotkania było omówienie struktury i działania amerykańskich organizacji kontrwywiadowczych (CT) funkcjonujących przed 11 września. W tym czasie pojawiało się już sporo głosów wskazujących na „błędy” amerykańskiego wywiadu, które umożliwiły przeprowadzenie ataków. W następstwie najbardziej dramatycznych zamachów, do jakich kiedykolwiek doszło na amerykańskiej ziemi, Cheney i Rumsfeld oskarżyli administrację Clintona o to, że nie dostrzegła powagi zagrożenia ze strony Al-Kaidy i naraziła ojczyznę na niebezpieczeństwo w czasie prezydentury Busha. Demokraci odpowiedzieli na te zarzuty, przypominając, że w latach dziewięćdziesiątych również walczyli z Al-Kaidą. Przemówienie, które Richard Clarke wygłosił tamtego dnia przed przedstawicielami władzy ustawodawczej, miało być wiadomością dla elity Kongresu. Clark był specjalistą prezydenta Clintona do spraw antyterroryzmu i przez dziesięć lat dowodził Zespołem Antyterrorystycznym w Krajowej Radzie Bezpieczeństwa (NSC). Za rządów prezydenta George’a H.W. Busha pracował również w Krajowej Radzie Bezpieczeństwa, natomiast w czasie prezydentury Ronalda Reagana pełnił funkcję podsekretarza stanu. Był jednym z najbardziej doświadczonych⁶ speców od antyterroryzmu w całych Stanach Zjednoczonych, a kiedy miało miejsce spotkanie w pokoju S-407, odchodził już z rządu, chociaż miał jeszcze zachować posadę specjalnego doradcy prezydenta George’a W. Busha do spraw bezpieczeństwa w cyberprzestrzeni. Clarke wypracował swoją pozycję za rządów demokratów; był zwolennikiem rozwiązań siłowych i podczas prezydentury Clintona forsował przeprowadzanie większej liczby tajnych akcji⁷. Logiczne wydawało się więc, że administracja Busha postawiła go na czele działań wojskowych i wywiadowczych, które wcześniej uznano za nielegalne, niedemokratyczne i zwyczajnie niebezpieczne.

Clark stwierdził, że w rozmowach pomiędzy pracownikami obrony narodowej za rządów Clintona dominowały niepokój w związku z naruszeniem długotrwałego okresu bez ataków oraz głęboki strach przed powtórzeniem skandali z przeszłości. Jego zdaniem w CIA zapanowało przekonanie, że „jeśli prowadzisz tajne operacje na dużą skalę, to prędzej czy później wymykają się one spod kontroli i robi się w nich bałagan, w efekcie czego agencja zostaje obrzucona błotem⁸”.

CIA aranżowała obalenie populistycznych rządów w Ameryce Łacińskiej i na Bliskim Wschodzie, wspierała szwadrony śmierci w Ameryce Środkowej, pomogła w zabiciu Patrice’a Lumumby, przywódcy ruchu partyzanckiego w Kongu, i wspierała wojskowe junty i dyktatury. Fala zamachów wymknęła się spod kontroli na tyle, że w 1976 roku republikański prezydent Gerald Ford uznał za konieczne wdrożenie rozporządzenia numer 11905, w którym jednoznacznie zakazuje się Stanom Zjednoczonym przeprowadzenia „politycznych zamachów”⁹. Zdaniem Clarke’a funkcjonariusze CIA, którzy dorastali w cieniu tamtego okresu, a w latach dziewięćdziesiątych zdobywali wysokie stanowiska w agencji, „uważali, że tajne operacje są ryzykowne i sami możemy sobie nimi zaszkodzić. Mądrzy ludzie z Białego Domu, którzy cię do nich nakłaniają, nagle znikają, kiedy [Komisja do spraw Wywiadu Senatu Stanów Zjednoczonych] zgłasza się do ciebie i prosi o wyjaśnienie powstałego bałaganu”.

Prezydent Jimmy Carter zmodyfikował rozporządzenie Forda i uczynił je bardziej radykalnym – zlikwidował ustęp wprowadzający ograniczenie do zamachów wyłącznie „politycznych” oraz rozszerzył zakaz o uczestnictwo wszelkich amerykańskich pełnomocników i wykonawców. Prezydenci Reagan i George H.W. Bush utrzymywali natomiast, że to, czym aktualnie są zamachy, definiuje współczesny język, a nie akty prawne. Reagan, Bush i Clinton obchodzili podpisane przez Cartera rozporządzenie. Ten pierwszy zezwolił na przykład na atak na libański dom dyktatora Mu’ammara al-Kaddafiego¹⁰ w 1986 roku w odwecie za jego domniemany udział w zamachu bombowym na klub nocny w Berlinie. Podczas wojny w Zatoce Perskiej, w 1991 roku, pierwszy prezydent Bush podjął decyzję o przeprowadzeniu ataków na pałace Saddama Husajna¹¹. Clinton zrobił to samo w 1998 roku podczas operacji Pustynny Lis¹².

Clarke opowiedział ustawodawcom, w jaki sposób w czasie prezydentury Clintona powstały plany schwytania i zabicia przywódców Al-Kaidy oraz innych organizacji terrorystycznych. Prezydent Clinton zapewniał, że rozporządzenie nie dotyczyło zagranicznych terrorystów zaangażowanych w przygotowywanie zamachów na Stany Zjednoczone. W następstwie zbombardowania ambasad USA w Kenii i Tanzanii pod koniec 1998 roku wydał on nakaz wystrzelenia pocisków samosterujących dalekiego zasięgu¹³ na domniemane obozy Al-Kaidy w Afganistanie, a także zgodził się na zniszczenie fabryk w Sudanie, ponieważ podejrzewano, że produkuje się w nich broń chemiczną. Później okazało się, że były to środki farmaceutyczne¹⁴. Mimo że Clinton wydał zgodę na te działania, przewidywano, że wojsko nie będzie zbyt często korzystało z podobnych rozwiązań, ponieważ każdy atak będzie musiał uzyskać autoryzację prezydenta¹⁵. Dowódcy nie otrzymali wolnej ręki w zakresie ataków, a Biały Dom wymagał, aby skrupulatnie sprawdzano każdą planowaną akcję. Wprowadzono odpowiednie rozwiązania prawne, a prezydent podpisywał się pod każdym „śmiercionośnym rozwiązaniem”, autoryzując użycie ostatecznych środków stosowanych w celu ścigania terrorystów na całym świecie. Clarke twierdził jednak, że mimo to rzadko pociągano za spust¹⁶. Przyznał również, że dokumentacja dotycząca zatwierdzanych przez Clintona zabójstw „wygląda bardzo talmudycznie i dziwacznie”, oraz dodał, że została przygotowana starannie i w taki sposób, żeby zawęzić zakres tego rodzaju działań: „Administracja, a zwłaszcza Departament Sprawiedliwości, nie chciała wydawać zakazu zamachów w taki sposób, w jaki wylewa się dziecko razem z kąpielą. Chcieli oni ograniczyć zakres władzy rządzących – stwierdził, nadmieniając, że wydane za czasów Clintona decyzje o atakach wyglądały na bardzo szczegółowo wyselekcjonowane. – Myślę, że wynikało to z chęci zapobieżenia równoczesnemu wydaniu zakazu i utworzeniu listy amerykańskich celów”.

Reprezentantka Nancy Pelosi, jedna z najbardziej wpływowych ówczesnych demokratów Kongresu, upomniała kolegów, żeby nie omawiali publicznie żadnego ze ściśle tajnych protokołów upoważniających do przeprowadzania śmiercionośnych działań. Zaznaczyła, że dokumenty te „przygotowano na najwyższym szczeblu Kongresu, a informacja na ich temat została podana w możliwie najbardziej restrykcyjnej formie. To niesłychane… że dzisiaj się ją rozpowszechnia”¹⁷. Pelosi ostrzegła przed jakimikolwiek przeciekami do mediów i dodała: „Pod żadnym pozorem nie możemy potwierdzać, zaprzeczać, zastrzegać ani przyznawać się do wiedzy zdobytej podczas tych spotkań”.

Clarke, zapytany, czy jego zdaniem Stany Zjednoczone powinny znieść zakaz przeprowadzania ataków, odpowiedział: „Myślę, że powinniście zachować dużą ostrożność podczas określania sposobów autoryzacji śmiercionośnych działań. Nie uważam, by posiadanie szerokiej listy celów, takiej jak ta z Izraela, było dobrym rozwiązaniem. To nie zapobiega… a na pewno nie zapobiegało terroryzmowi ani nie powstrzymywało organizacji, które zabijały ludzi”. Dodał, że kiedy jego koledzy z administracji Clintona wydawali zezwolenia na przeprowadzanie śmiercionośnych operacji, dotyczyły one niezwykle rzadkich przypadków: „Nie chcieliśmy wywoływać wielkiego precedensu, który w przyszłości umożliwiłby urzędnikom wywiadu stworzenie własnej listy celów i rutynowe angażowanie się w działania przypominające zamachy… W Departamencie Sprawiedliwości, w niektórych komórkach Białego Domu i w niektórych komórkach CIA obawiano się, że tworzymy amerykańską listę celów, która przeobrazi się w nieustający proces i którą będziemy utrzymywać, uzupełniając o kolejne nazwiska, a nasze grupy uderzeniowe wciąż będą na kogoś polować”.

Mimo to Clark należał do niewielkiej grupy urzędników zajmujących się antyterroryzmem za rządów Clintona, który nalegał, aby CIA w bardziej agresywny sposób wykorzystywała możliwości przeprowadzania śmiercionośnych działań, a rozporządzenie zakazujące ataków wepchnął w wytyczone przez siebie ramy. „W następstwie wydarzeń z 11 września wykonano prawie wszystko, co przedtem zaplanowaliśmy”, powiedział.

Rumsfeld i Cheney zapełnili administrację czołowymi neokonserwatystami, którzy w czasach prezydentury Clintona skutecznie prowadzili gabinet cieni, pracując w grupach eksperckich, a także działając dla głównych kontrahentów obrony i wywiadu. Szykowali się w ten sposób do ponownego objęcia władzy. Znajdowali się wśród nich: Paul Wolfowitz, Douglas Feith, David Addington, Stephen Cambone, Lewis „Scooter” Libby, John Bolton i Elliott Abrams. Wielu z nich zjadło zęby na pracy pod rządami Reagana i Busha. Niektórzy, jak Cheney i Rumsfeld, pamiętali jeszcze erę Nixona. Kilku odegrało kluczowe role¹⁸ w tworzeniu wizji politycznej pod parasolem ultranacjonalistycznego Projektu na rzecz Nowego Amerykańskiego Stulecia (PNAC). Pomimo decyzji Clintona o użyciu siły w Jugosławii i Iraku oraz o przeprowadzeniu ataków powietrznych na kilka innych krajów neokonserwatyści uważali jego rządy za niemal pacyfistyczne i osłabiające dominację USA na świecie. Twierdzili, że lata dziewięćdziesiąte były „dekadą zaniedbanej obrony”¹⁹. Długo forsowali pogląd, że Stany Zjednoczone, które po zimnej wojnie stały się supermocarstwem, powinny agresywnie poszerzać swoje wpływy na całym globie, rozbudowując imperium i na nowo kreśląc mapy świata. Centralnym punktem ich wizji było radykalne zwiększenie wydatków na cele wojskowe, co w 1992 roku zaplanował Cheney, ówczesny sekretarz obrony, wspólnie ze swoimi współpracownikami. Jak stwierdzili neokonserwatyści w dokumentach założycielskich PNAC, stworzony przez niego projekt, tak zwane Wytyczne Planowania Obronnego, „przedstawiał plan utrzymania prymatu Stanów Zjednoczonych, zapobiegania powstaniu ich potężnych rywali i wdrażania międzynarodowego systemu bezpieczeństwa zgodnego z amerykańskimi priorytetami i interesami”²⁰. Wolfowitz i Libby byli głównymi autorami²¹ oświadczenia Departamentu Obrony Cheneya, w którym argumentowano, że Stany Zjednoczone powinny pozostać jedynym supermocarstwem i podjąć w związku z tym wszelkie niezbędne działania, aby powstrzymać „potencjalnych rywali przed choćby aspirowaniem do odgrywania większej roli na świecie”²².

Ich projekt został jednak odrzucony przez wyżej postawionych urzędników²³ administracji pierwszego Busha, konkretnie: przewodniczącego Kolegium Połączonych Szefów Sztabów generała Colina Powella, sekretarza stanu Jamesa Bakera i doradcy prezydenta do spraw bezpieczeństwa narodowego Brenta Scowcrofta. W ostatecznej wersji dokumentu, ku niezadowoleniu Cheneya i frustracji neokonserwatystów, znacznie złagodzono jego imperialistyczny wydźwięk.

Dziesięć lat później, jeszcze przed 11 września, neokonserwatyści – przywróceni do władzy przez administrację Busha – wyciągnęli te plany ze śmietnika historii i zaczęli przymierzać się do ich realizacji. Podstawą miało być zwiększenie znaczenia sił Stanów Zjednoczonych na świecie oraz stworzenie elitarnych jednostek do zadań specjalnych.

„W następnym stuleciu nasze wojska muszą być sprawne, skuteczne w zabijaniu, łatwe w transporcie i niewymagające dużego wsparcia logistycznego – powiedział George W. Bush w 1999 roku podczas kampanii prowadzonej przez Wolfowitza i innych neokonserwatystów. – Musimy być w stanie przemieszczać naszych żołnierzy na duże dystanse, i to nie w ciągu miesięcy, ale dni lub tygodni. Nasze siły lądowe powinny być lżejsze, a nasze siły powietrzne bardziej śmiercionośne”²⁴.

Neokonserwatyści snuli też dalsze plany, domagając się kontroli Stanów Zjednoczonych nad złożami naturalnymi na całym świecie oraz bezpośredniej konfrontacji z krajami, które by się temu sprzeciwiły. Miało być też rozważane obalenie reżimów niektórych państw, zwłaszcza bogatego w złoża ropy Iraku. „Kilku żarliwych, neokonserwatywnych zwolenników interwencji wojsk amerykańskich służyło wcześniej w siłach zbrojnych – napisał Jim Lobe, dziennikarz, który przed 11 września przez dziesięć lat tropił rozwijający się ruch neokonserwatystów. – Nieustannie dążą do militarnej dominacji na świecie, okazując jednocześnie pogardę dla Narodów Zjednoczonych i multilateralizmu*3 w ogóle. Neokonserwatyści uważają, że Stany Zjednoczone reprezentują na tym świecie dobro, dlatego też posiadają moralną odpowiedzialność rozwijania się. Ich zdaniem amerykańskie wojsko powinno dominować, a cały kraj angażować się w sprawy globalne, przy czym żadne międzynarodowe porozumienia nie mogą ograniczać podejmowanych przez nich jednostronnych działań […]. Stany powinny też posiadać strategiczny sojusz z Izraelem. Powtarzają, że Saddam musi odejść, ponieważ jest zagrożeniem dla Izraela i Arabii Saudyjskiej oraz ponieważ posiada i wykorzystuje broń masowej zagłady”²⁵. Przedstawiciele PNAC stwierdzili, że „Stany Zjednoczone od dziesięcioleci próbowały odgrywać większą rolę w ochronie bezpieczeństwa Zatoki. Nierozwiązany konflikt z Irakiem dostarcza tym próbom natychmiastowego uzasadnienia, jednak potrzeba ciągłej obecności amerykańskich wojsk w Zatoce wykracza poza kwestię reżimu Saddama Husajna”²⁶. Kilka tygodni po objęciu stanowisk Rumsfeld i Cheney nakłaniali Clintona do wycofania podpisu²⁷ pod tak zwanym Statutem Rzymskim, na mocy którego powstał Międzynarodowy Trybunał Karny. Nie mogli znieść myśli, że działania wojsk amerykańskich na całym świecie miałyby podlegać jakiemukolwiek nadzorowi. Rumsfeld, wkrótce po tym, jak został sekretarzem obrony, wydał polecenie, aby jego prawnicy – a także ci z innych rządowych agencji – niezwłocznie określili, „w jaki sposób możemy się z tego wycofać i anulować podpis Clintona”.

Nawet republikanie zajmujący się polityką zagraniczną uważali Rumsfelda i Cheneya za ekstremistów. „Kiedy zobaczyliśmy, że ci ludzie wracają, wszyscy stwierdziliśmy: »O mój Boże, znów ci wariaci«²⁸. Tak ich właśnie nazywaliśmy, wariatami”, wspominał Ray McGovern, który przez 27 lat służył w CIA, był doradcą prezydenta George’a H.W. Busha do spraw bezpieczeństwa narodowego i pracował pod jego zwierzchnictwem, kiedy ten w latach siedemdziesiątych pełnił jeszcze funkcję szefa agencji.

McGovern powiedział też, że kiedy neokonserwatyści doszli do władzy, zaczęli wskrzeszać pomysły, które republikańscy szefowie polityki zagranicznej z poprzedniej administracji wyrzucili do kosza. Jego zdaniem urzędnicy wierzyli, że „należy pokazać swoją siłę i że powinniśmy podkreślić nasz autorytet w newralgicznych rejonach takich jak Bliski Wschód”.

Od dziesięcioleci Cheney i Rumsfeld dowodzili spoza rządu sprawami militarnymi, a za panowania republikanów robili to już z Białego Domu. Ich celem było nadanie określonym komórkom rządowym bezprecedensowej władzy, aby mogły one szpiegować obywateli Stanów Zjednoczonych oraz prowadzić tajne operacje i wojny, nie podlegając przy tym żadnemu nadzorowi. Ich zdaniem Kongres nie powinien interesować się tymi działaniami, a tylko finansować agencje rządowe, które je przeprowadzają. Prezydentura powinna według nich przypominać dyktaturę komórek obrony narodowej, dla których liczy się tylko ich własne zdanie na temat tego, co dla kraju jest najlepsze.

Obaj rozpoczęli współpracę w roku 1969, kiedy to Rumsfeld, pracujący w Białym Domu pod rządami Nixona, zatrudnił Cheneya²⁹, będącego wtedy tuż po studiach, w charakterze swojego pomocnika w Biurze Rozwoju Gospodarczego. Kiedy w latach siedemdziesiątych mury Białego Domu zatrzęsły się od skandalu dotyczącego potajemnego zbombardowania Laosu i Kambodży, listy krajowych „wrogów” i włamania do siedziby Krajowego Komitetu Partii Demokratycznej w hotelu Watergate, Kongres Stanów Zjednoczonych zaczął krytykować przywileje urzędników i wyjątkowy poziom utajnienia działań charakteryzujący administrację. Kongres potępił³⁰ ataki na Laos i Kambodżę oraz udaremnił próbę³¹ zawetowania przez Nixona rezolucji War Powers Act z 1972 roku, która dotyczyła ograniczenia autonomii prezydenta w zakresie decydowania o podejmowaniu działań wojskowych. Dokument określał, że prezydent „konsultuje się z Kongresem³² przed zaangażowaniem sił zbrojnych Stanów Zjednoczonych w działania wojenne albo w sytuacje, których charakter wskazuje na konieczność podjęcia takich działań”. Oprócz sytuacji, kiedy kraj oficjalnie znajdowałby się w stanie wojny, prezydent posiadał obowiązek pisemnego informowania Kongresu w ciągu 48 godzin o każdym działaniu wojskowym podejmowanym w „okolicznościach wymagających interwencji sił zbrojnych Stanów Zjednoczonych, o konstytucyjnych i prawnych upoważnieniach, z których zostało przeprowadzone, a także jego szacowanym zakresie i czasie trwania”. Cheney uważał, że War Powers Act jest niezgodny z konstytucją i narusza prawa prezydenta jako przywódcy kraju. Okres, w którym go wprowadzono, nazwał „upadkiem” autorytetu amerykańskiej prezydentury³³.

Po tym, jak afera Watergate zmusiła Nixona do rezygnacji ze stanowiska, Cheney objął funkcję szefa sztabu prezydenta Forda, natomiast Rumsfeld został najmłodszym sekretarzem obrony w historii Stanów Zjednoczonych. W 1975 roku Kongres zwiększył nacisk na dochodzenia w sprawie kulis tajnych operacji Białego Domu. Prowadziła je tak zwana Komisja Churcha, dowodzona przez Franka Churcha, senatora Partii Demokratycznej z Idaho. Komisja ujawniła obraz bezkarnych, tajnych działań³⁴ prowadzonych przez Biały Dom bez żadnego nadzoru Kongresu. Zamierzała też zbadać sprawę obalenia chilijskiego rządu i zabójstwa w 1973 roku Salvadora Allende³⁵, socjalistycznego prezydenta tego kraju wybranego podczas demokratycznych wyborów, jednak Ford wykorzystał swoje przywileje i ostatecznie udaremnił śledztwo. Na pewnym etapie prac komisji Cheney próbował zmusić FBI do wszczęcia działań przeciwko dziennikarzowi Seymourowi Hershowi i znalezienia dowodów szpiegostwa popełnianego rzekomo przez niego oraz gazetę, „New York Times”. Była to próba zemsty za upublicznienie informacji na temat kontrowersyjnych działań Białego Domu.

FBI nie uległo namowom Cheneya³⁶ i nie zajęło się sprawą Hersha. Efekty pracy Komisji Churcha okazały się natomiast koszmarem dla Cheneya i jego współpracowników: postanowiono powołać specjalne komisje Kongresu³⁷, które miały otrzymać prawo nadzoru nad operacjami wywiadu, także tymi tajnymi. W 1980 roku Kongres podjął rezolucję nakładającą na Biały Dom obowiązek składania nowym komisjom raportów na temat wszystkich przeprowadzanych akcji szpiegowskich. Cheney i Rumsfeld poświęcili znaczną część swoich późniejszych karier próbom udaremnienia³⁸ prac tych komórek.

Pod koniec kadencji Cartera Cheney stwierdził, że urząd prezydenta został „poważnie osłabiony”³⁹. Przez lata rządów administracji Reagana pełnił w Kongresie funkcję reprezentanta stanu Wyoming i żarliwie popierał radykalne pomysły prezydenta zmierzające do umocnienia władzy Białego Domu. Charlie Savage, laureat nagrody Pulitzera, napisał w swojej książce Takeover: The Return of the Imperial Presidency and the Subversion of American Democracy („Przejęcie: powrót imperialnej prezydentury i obalenie amerykańskiej demokracji”), że Departament Sprawiedliwości za rządów Reagana dążył do „wskrzeszenia lat siedemdziesiątych”, ustanawiając akt prawny⁴⁰ zwalniający Biały Dom z konieczności stosowania się do przepisów prawa, które „w sposób niezgodny z konstytucją utrudniają działalność władzy wykonawczej”. W zamian Biały Dom miał używać „pisemnych oświadczeń”⁴¹ i na ich podstawie interpretować przepisy oraz wydawać prezydenckie dekrety osłabiające nadzór Kongresu. Na początku lat osiemdziesiątych administracja Reagana była poważnie zaangażowana we wspieranie prawicowych buntów przeciwko lewicowym rządom sandinistów w Nikaragui. Głównym celem tych działań było udzielenie tajnego wsparcia szwadronom śmierci prawicowej partyzantki Contras. Reagan wydał również polecenie przeszukania kryjówek w Nikaragui, w wyniku czego Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości uznał Stany Zjednoczone za winne nielegalnego użycia siły⁴².

Kiedy w 1984 roku Kongres Stanów Zjednoczonych zakazał wreszcie udzielania pomocy grupie Contras⁴³, niektórzy urzędnicy Białego Domu pod przywództwem Olivera Northa z Krajowej Rady Bezpieczeństwa zaczęli formułować tajny plan przekazywania funduszy prawicowym rebeliantom, łamiąc tym samym prawo Stanów Zjednoczonych. Pieniądze pochodziły z nielegalnej i naruszającej embargo sprzedaży broni irańskiemu rządowi. O zorganizowanie tych transakcji oskarżono później czternastu członków⁴⁴ administracji Reagana, w tym sekretarza obrony. Kiedy wypłynął skandal związany z Contras i Iranem, a Kongres szczegółowo zbadał jego genezę, Cheney wystąpił jako główny obrońca Kapitolu i wydał oświadczenie, broniąc tajnych operacji prowadzonych przez Stany Zjednoczone, które większość jego kolegów z Kongresu uznała za nielegalne. W swoim „raporcie mniejszości”⁴⁵ potępił też śledztwo, jakie Kongres prowadził w sprawie Iran – Contras, i nazwał je „histerycznym”. Napisał, że „historia pozostawia niewiele, a może żadnych wątpliwości, że w polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych prezydent powinien odgrywać nadrzędną rolę”, na koniec zaś dodał: „Dlatego też działania Kongresu, zmierzające do ograniczenia roli prezydenta w tym zakresie, powinny być potraktowane z dużym sceptycyzmem. Jeśli zaś kolidują z głównymi zadaniami prezydenta z zakresu polityki zagranicznej, należy położyć im kres”.

Prezydent George H. W. Bush ułaskawił sojuszników Chenneya skazanych za udział w aferze Iran – Contras, natomiast sam Cheney w czasie wojny w Zatoce Perskiej w 1991 roku objął funkcję sekretarza obrony, dzięki czemu mógł dalej urzeczywistniać swoją wizję autonomii władzy wykonawczej. Położył wówczas podwaliny pod kolejny program, który miał wesprzeć konsolidację władzy, i zamówił u potentata na rynku ropy naftowej, Halliburtona, analizę⁴⁶, z której wynikało, że należy sprywatyzować jak największą część wojskowej biurokracji. Dawno już zrozumiał, że wykorzystanie prywatnych firm do prowadzenia amerykańskich wojen stanowiłoby dodatkową przeszkodę dla nadzoru i pozwoliło lepiej zatajać informacje na temat kolejnych działań, zarówno tych oficjalnych, jak i nieoficjalnych. Następnie objął funkcję dyrektora Halliburtona, którą piastował przez większą część lat dziewięćdziesiątych, tworząc w tym czasie korporacyjną armię cieni – ostatecznie miała ona stać się podporą dla jego jawnych i tajnych wojen, którymi zajmował się po powrocie do Białego Domu w 2001 roku. W trakcie prezydentury Clintona spędzał też sporo czasu w neokonserwatywnym American Enterprise Institute⁴⁷, pracując nad politycznym i wojskowym programem, który mógłby zostać wdrożony po przejęciu władzy przez jego partię. Kiedy fotel prezydenta objął George W. Bush, Cheney został jednym z najbardziej wpływowych wiceprezydentów w historii Stanów Zjednoczonych.

10 września 2001 roku, dzień przed tym, jak Boeing 757 lotu numer 77 linii American Airlines roztrzaskał się o zachodnią ścianę Pentagonu, Donald Rumsfeld wygłaszał w tym budynku jedno ze swoich pierwszych przemówień jako sekretarz obrony. Wewnątrz wisiały jego dwa portrety⁴⁸ – jeden przedstawiał go jako najmłodszego sekretarza obrony w historii Stanów Zjednoczonych, drugi zaś jako najstarszego. Mimo że 11 września jeszcze się nie wydarzył, Rumsfeld właśnie wypowiadał wojnę: „Tematem dzisiejszego spotkania jest wróg, który stanowi poważne zagrożenie⁴⁹ dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych Ameryki – grzmiał. – To jeden z ostatnich na świecie bastionów centralnego planowania. Rządzi, ustanawiając pięcioletnie plany. Działając w swojej stolicy, próbuje rozprzestrzeniać swe żądania na wszystkie strefy czasowe, kontynenty i oceany. Z brutalną konsekwencją dławi wolność myśli i miażdży wszelką innowacyjność. Zagraża obronie Stanów Zjednoczonych, a życie kobiet i mężczyzn w mundurach stawia w niebezpieczeństwie. Być może taki opis sugeruje wam Związek Radziecki, ale tego wroga już nie ma: nasi przeciwnicy są dziś bardziej subtelni i nieubłagani. Być może myślicie, że mówię o jednej z ostatnich, rozpadających się dyktatur tego świata. Ale ich czas też już prawie minął, a siłą nie dorównują naszemu obecnemu wrogowi. On znajduje się bliżej naszych domów. Jest nim biurokracja Pentagonu”.

Publiczności, składającej się z byłych urzędników aparatu obrony kraju przekwalifikowanych na pracowników Pentagonu, powiedział też, że zamierza usprawnić prowadzenie wojen przez Stany Zjednoczone: „Niektórzy mogą zapytać, jakim cudem sekretarz obrony atakuje Pentagon, stojąc przed swoimi ludźmi. Odpowiadam im więc, że nie mam zamiaru atakować Pentagonu, a pragnę go jedynie wyzwolić. Musimy ocalić go przed nim samym”. Rumsfeld i jego współpracownicy nazywali później ten pomysł „rewolucją militarną”⁵⁰.

Kiedy superdrużyna Busha do spraw polityki zagranicznej doszła do władzy, zaproponowała realizację projektów polegających na radykalnej reorganizacji amerykańskiego wojska, zakończeniu tego, co nazywali osłabieniem obrony narodowej z czasów Clintona, i wznowieniu prac nad budową systemu ochrony przeciwrakietowej⁵¹, popieranego przez Reagana i jego sojuszników. „Od początku prezydentury Busha zagrożenie terroryzmem dżihadystów stanowiło dla rządu Stanów Zjednoczonych jedną z najważniejszych spraw, ale poświęcono mu mniej uwagi niż kwestii Rosji”, wspominał zastępca Rumsfelda, Douglas Feith⁵².

Na początku⁵³ działalności nowej administracji prace nad problemem „terroryzmu” skupiały się wokół gróźb formułowanych przez Iran, Syrię, Koreę Północną i Irak oraz planów obalenia reżimów. Cheney i Rumsfeld poświęcili znaczną część lat dziewięćdziesiątych na planowanie nowej mapy Bliskiego Wschodu, ale nie przykładali wiele uwagi zagrożeniom ze strony Al-Kaidy i innych ugrupowań terrorystycznych. Ich obsesją nie była Al-Kaida, lecz Irak. „Od samego początku tworzyliśmy plan działań skierowanych przeciwko Husajnowi i szukaliśmy sposobu na pozbycie się go i zrobienie z Iraku nowego państwa – powiedział były sekretarz skarbu Paul O’Neill. – Rozwiązałoby to wszystkie problemy. Chodziło więc tylko o znalezienie sposobu realizacji tego planu. Tak to właśnie wyglądało. Prezydent stwierdził: »W porządku. Wymyślcie mi, jak to zrobić«”.

1 lutego 2001 roku, podczas drugiego spotkania Krajowej Rady Bezpieczeństwa, Rumsfeld oświadczył bez ogródek: „Tak naprawdę chodzi o dorwanie Saddama”. Jak na ironię – przy całym narzekaniu Rumsfelda na słabość ery Clintona i oskarżeniach neokonserwatystów skierowanych przeciwko demokratom, którzy spali, zamiast pilnować Al-Kaidy – przed 11 września sam Rumsfeld również nie dostrzegał zagrożenia ze strony tej organizacji. Dziennikarz Bob Woodward opisał spotkanie, które odbyło się 10 lipca 2001 roku, a więc dwa miesiące przed atakami. W Langley w stanie Wirginia dyrektor CIA George J. Tenet spotkał się z Coferem Blackiem, szefem Centrum Antyterrorystycznego CIA, by omówić bieżące osiągnięcia wywiadu w sprawach bin Ladena i Al-Kaidy. Według Woodwarda Black przedstawił fragmenty⁵⁴ podsłuchanych rozmów i inne ściśle tajne materiały wywiadowcze, z których wynikało, że Al-Kaida z dużym prawdopodobieństwem wkrótce zaatakuje Stany Zjednoczone. Była to duża liczba nagrań i wskazówek, które układały się w spójną, ważną całość – tak ważną, że Tenet postanowił natychmiast udać się do Białego Domu. „W tamtym czasie – pisał Woodward – Tenet miał kłopoty z ustaleniem aktualnych planów bin Ladena, po części dlatego, że sekretarz obrony, Donald H. Rumsfeld, kwestionował wszystkie rozmowy podsłuchane przez Agencję Bezpieczeństwa Narodowego i inne wywiady. Pytał: »Czy to wszystko nie jest jednym wielkim podstępem?«. Być może chodziło o sprawdzenie reakcji Stanów Zjednoczonych”. Po omówieniu kwestii wywiadowczych Tenet i Black udali się do Białego Domu. Po drodze Tenet zadzwonił do doradczyni do spraw bezpieczeństwa narodowego, Condoleezzy Rice. Kiedy jeszcze tego samego dnia spotkali się z Rice, zgodnie z relacją Woodwarda, „odnieśli wrażenie, że ich argumenty jej nie przekonują. Rice była dla nich uprzejma, ale czuli, że próbuje ich spławić”.

A potem pilotowane przez porywaczy samoloty uderzyły w Pentagon i wieże World Trade Center. Rumsfeld i jego ludzie szybko zrozumieli, że walka z terroryzmem wcale nie musi niweczyć ich planów dotyczących Iraku, a wręcz może dostarczyć im pretekstu do ich realizacji. Co więcej, wydarzenia z 11 września mogły pomóc Rumsfeldowi, Cheneyowi i ich ekipie spełnić ich wielkie marzenia o stworzeniu autonomicznej władzy wykonawczej, która bez ograniczeń prowadziłaby wojny na całym świecie, usprawiedliwiając je globalnym zagrożeniem terrorystycznym. Cele i plany, o których Cheney i Rumsfeld szeptali między sobą podczas nieformalnych spotkań, już wkrótce miały się stać oficjalnym elementem polityki Stanów Zjednoczonych.

Kiedy ludzie prezydenta Busha zaczęli przygotowywać odpowiedź na zamachy z 11 września, Rumsfeld dążył do tego, aby jak najszybciej na listę celów⁵⁵ wpisać Irak. Przed zebraniami w Camp David, które 15 i 16 września przeprowadził prezydent, Feith przygotował dla Rumsfelda notatkę zawierającą listę „najważniejszych celów strategicznych”; były to Al-Kaida, talibowie i Irak.

„Po wydarzeniach z 11 września plan był bardzo prosty”⁵⁶, powiedział mi generał Hugh Shelton, ówczesny szef Kolegium Połączonych Szefów Sztabów i najstarszy doradca wojskowy prezydenta Busha. Twierdził on, że Rumsfeld i Wolfowitz natychmiast zaczęli naciskać na podjęcie ataku na Irak. „Musimy uderzyć – tłumaczyli, zgodnie z jego relacją. – I musimy zrobić to teraz”. „A przecież nie istniał nawet cień dowodu na to, że Irak ma cokolwiek wspólnego z atakami z 11 września – ciągnął Shelton. – Mimo to jeszcze tej nocy rozpoczęły się silne naciski. Nie spodobało im się, że w planach działań, które przyniosłem tamtej nocy do biura, nie było ani słowa o Iraku”.

Richard Clarke opowiadał o tym, jak dzień po zamachach prezydent Bush trzykrotnie polecił mu szukać choćby najdrobniejszego dowodu⁵⁷, który mógłby powiązać Irak z atakami. Wolfowitz wysłał do Rumsfelda notatkę służbową, w której stwierdził, że „nawet 10 procent szans⁵⁸ na to, że Saddam Husajn stoi za atakami z 11 września” oznacza, że „wyeliminowaniu tego zagrożenia należy nadać najwyższy priorytet”. Na obozie zorganizowanym w celu omówienia sprawy Iraku oprócz Sheltona pojawił się również jeden z jego poprzedników, generał Colin Powell, pełniący wtedy funkcję sekretarza stanu. Dziesięć lat wcześniej, podczas Wojny w Zatoce Perskiej, Powell starł się z Wolfowitzem⁵⁹ – wtedy podsekretarzem obrony – oraz cywilnymi, ideologicznymi przywódcami z Pentagonu z powodu ich pomysłu wysłania amerykańskich wojsk do Bagdadu w celu obalenia rządów Saddama. Powell i konserwatyści, tacy jak Brent Scowcroft czy były sekretarz stanu James Barker, spór ten wygrali. Jednak teraz, kiedy wszyscy mówili wyłącznie o atakach
z 11 września, Wolfowitz i jego sojusznicy byli pewni, że dopną swego.

Shelton powiedział, że w Camp David Wolfowitz nadal naciskał na przeprowadzenie ataku na Irak, mimo że Shelton, Powell i doświadczeni pracownicy wywiadu wskazywali na brak jakichkolwiek dowodów łączących ten kraj z zamachami. Kiedy rozmowa zeszła na Afganistan i kryjówkę Al-Kaidy, „Wolfowitz podchwycił temat i powiedział: »Powinniśmy wykorzystać to jako powód natarcia na Irak«”.

Po 11 września prezydentowi doradzał również doktor Emile Nakhleh, starszy analityk CIA. Pracował w agencji od dekady, przez większość czasu podróżując po krajach muzułmańskich pod przykrywką pracy akademickiej. Jako pomysłodawca programu CIA o nazwie „Analiza strategiczna polityki islamu” oraz specjalista do spraw bojowych ruchów islamskich i funkcjonowania rządów na Bliskim Wschodzie Nakhleh posiadał w CIA rangę odpowiadającą wojskowemu generałowi broni. Wyjawił mi, że w odpowiedzi na naciski wywoływane podczas tych pierwszych spotkań przez Rumsfelda i Wolfowitza w pewnym momencie wstał i powiedział do nich: „Jeśli chcecie ścigać tego sukinsyna, żeby osiągnąć swoje cele, to proszę bardzo, ale nie mamy żadnych informacji, że Saddam ma jakiś związek z Al-Kaidą czy terroryzmem i nie posiadamy przejrzystych danych [na temat broni masowej zagłady]”⁶⁰.

Nakhleh stwierdził również, że po kilku pierwszych zebraniach „ja i inni analitycy doszliśmy do wniosku, iż chodzi tutaj o wywołanie wojny. Sprawa była już przesądzona, niezależnie od tego, jakie informacje mieliśmy uzyskać”. Bush odłożył na jakiś czas dyskusje na temat Iraku, jako że przed objęciem funkcji prezydenta obiecywał, że nie będzie się angażował w „konsolidację narodu”. Powiedział, że chce prowadzić „spokojną” politykę zagraniczną⁶¹. Jego poglądy szybko się jednak zmieniały.

Sporo czasu – i kilkanaście wizyt⁶² w CIA – zajęło Cheneyowi i Scooterowi Libby’emu, który dowodził jego kadrą, stworzenie „dowodów” posiadania przez Irak broni masowej zagłady wystarczających do realizacji planów ataku na ten kraj. W tym czasie musieli jednak wziąć udział w wojnie przeciwko nadzorowi rządu. Początkowo przeprowadzane w Afganistanie akcje CIA i Zielonych Beretów*4 odnosiły piorunujące skutki. Podczas gdy działania w tym kraju zapewniały ukazywanie się spektakularnych nagłówków opiewających szybkość i zdecydowanie sił amerykańskich występujących przeciwko słabemu rządowi talibów, Cheney, Rumsfeld i ich neokonserwatywni zastępcy zajęci byli planowaniem globalnej wojny. Miała ona rozszerzyć się także na front wewnętrzny i polegać na masowym aresztowaniu⁶³ Arabów, Pakistańczyków i innych muzułmańskich imigrantów, używaniu nielegalnych podsłuchów oraz poważnym łamaniu praw obywatelskich Amerykanów. Neokonserwatyści musieli w tym celu manipulować instytucjami nadzoru i przepisami prawnymi, sukcesywnie budowanymi przez poprzednie administracje. Wszystko to miało umożliwić wykorzystywanie szeregu taktyk, które wcześniej również stosowano, ale których dopiero teraz można było używać na tak bezprecedensową skalę: tajnych akcji, czarnych operacji, sekretnych więzień, porwań i zabójstw, które teraz miały się nazywać „uderzaniem w strategiczne cele”.

Kończąc epokę Reagana i Busha, w której tajnym wojnom szkodziła afera Iran – Contras, prezydent Clinton stworzył więcej mechanizmów nadzoru i ustanowił rygorystyczny system prawny⁶⁴ karzący przeprowadzanie tajnych, śmiercionośnych działań. Jeśli Clinton albo jego doradca do spraw obrony narodowej proponował jakieś tajne działanie, pomysł taki musiał przejść przez wewnętrzny system nadzoru. W pierwszej kolejności trafiał do CIA, gdzie główny prawnik agencji weryfikował jego legalność (i najprawdopodobniej proponował jakieś zmiany), a następnie przekazywał do dalszej oceny dwóm oddzielnym komisjom CIA – Grupie Planowania Tajnych Akcji i Grupie Kontroli Tajnych Akcji. Po zaopiniowaniu przez obie te komisje zaproponowane działania wraz z ewentualnymi zmianami wracały do głównego prawnika do ostatecznej oceny prawnej, po czym były przekazywane z powrotem do Białego Domu. Tam pomysł badała Międzyagencyjna Grupa Robocza do spraw Tajnych Operacji, w skład której wchodzili reprezentanci różnych agencji władzy wykonawczej. Analizowali oni potencjalne konsekwencje zaproponowanych działań i raz jeszcze weryfikowali ich legalność. Po wydaniu przez przywódców właściwych organów ostatecznej opinii projekt przekazywany był prezydentowi do akceptacji. Tego rodzaju akcje rzadko zyskiwały poparcie.

Kiedy w 2001 roku Bush został zaprzysiężony na prezydenta, jego administracja zasygnalizowała, że zamierza zachować większość tych przepisów. Dyrektywa dotycząca obrony narodowej (NSPD-1), podpisana przez Busha 13 lutego 2001 roku, w dużym stopniu powielała⁶⁵ przepisy wprowadzone przez Clintona. Jednak w marcu Bush poprosił Condoleezzę Rice, żeby zawnioskowała do CIA o „przygotowanie kompletu nowych przepisów prawnych dotyczących tajnych akcji w Afganistanie”⁶⁶. Clarke i jego koledzy z CIA prowadzący „sprawę bin Ladena”, zaczęli przedstawiać projekty różnych operacji, za pomocą których można byłoby uderzyć w Al-Kaidę, a administracja zaproponowała zwiększenie finansowania⁶⁷ prowadzonych przez CIA akcji antyterrorystycznych. Clarke mocno naciskał na dokonanie odwetu na Al-Kaidzie za zamach przeprowadzony w październiku 2000 roku na okręt USS Cole u wybrzeży Jemenu. Podobnie jak za czasów Clintona wiele planów dotyczyło ataku na dowództwo Al-Kaidy w Afganistanie.

Pod koniec maja Rice i Tenen spotkali się z Coferem Blackiem i szefem jednostki zajmującej się bin Ladenem w celu omówienia „ofensywy” przeciwko Al-Kaidzie. CIA prowadziła w tym czasie działania zmierzające do pokrzyżowania planów bin Ladena, ale urzędnicy doszli do wniosku, że potrzebny jest plan „uporania się” z Al-Kaidą⁶⁸. Zatwierdzili również potajemną pomoc dla Uzbekistanu⁶⁹, ale odmówili udzielenia istotnego wsparcia Sojuszowi Północnemu i innym antytalibańskim ugrupowaniom funkcjonującym w Afganistanie. Innymi słowy, zachowano podejście, jakie wobec Al--Kaidy i Afganistanu stosowała administracja Clintona, z tą różnicą, że na podejmowane działania przeznaczano większe środki finansowe.

W czerwcu pojawił się projekt nowej dyrektywy prezydenta dotyczącej obrony narodowej (NSPD). Zastępca doradcy do spraw bezpieczeństwa narodowego, Stephen Hadley, opisał go przed Komisją 9/11 jako „bezsprzecznie ambitny”⁷⁰, wskazując na wieloletni plan angażujący „wszystkie instrumenty krajowej władzy”, w tym dalekosiężny program tajnych operacji. Zastępcy przywódców Krajowej Rady Bezpieczeństwa zajmowali się projektem jeszcze przez pięć kolejnych spotkań⁷¹, po czym przekazali go dyrektorom. W sierpniu 2001 roku, podczas jednego z tych spotkań, „doszli do wniosku, że zabicie bin Ladena lub któregoś z jego zastępców [za pomocą dronów predator] będzie zgodne z prawem”⁷².

Choć użycie dronów stało się jednym z kluczowych elementów amerykańskiej polityki likwidacji celów, przed 11 września w szeregach grupy antyterrorystycznej Busha było na ten temat sporo niezgodności. W ciągu ostatniego roku prezydentury Clintona Stany Zjednoczone zaczęły wysyłać drony⁷³ do Afganistanu z sekretnej amerykańskiej bazy K2⁷⁴ w Uzbekistanie. Pojawił się pomysł stworzenia uzbrojonych dronów, jednak na razie pozostawał jeszcze na etapie planów⁷⁵. Cofer Black przekonywał⁷⁶, że dronów nie powinno się używać do przeprowadzania zwiadów, i sugerował, aby poczekać, aż zostaną uzbrojone bezzałogowe samoloty. Przypominał sytuację, kiedy w 2000 roku jeden z zauważonych ponad Afganistanem dronów sprowokował talibański rząd do ataku na myśliwce MiG. Swoje zdanie wyraził nader dobitnie: „Nie wierzę w to, że korzyści z rekonesansu są większe niż ryzyko zniweczenia programu w momencie, kiedy talibowie podnoszą stawkę, paradując ze zwęglonym Predatorem przed kamerami CNN”⁷⁷.

Ostatecznie CIA podjęła decyzję o odłożeniu zastosowania⁷⁸ dronów do czasu, kiedy będą już uzbrojone. Jednak podczas gdy Black, Clarke i inni członkowie grupy antyterrorystycznej naciskali na to, by ostatecznie wykorzystać drony do przeprowadzania strategicznych likwidacji ludności w Afganistanie, dowództwo CIA wyraziło poważne obawy co do zastosowania takiego rozwiązania, powtarzając wątpliwości antyterrorystów z administracji Clintona dotyczące tworzenia amerykańskiej listy celów. Zgodnie z raportami Komisji 9/11 Tenet „przede wszystkim zakwestionował to, czy jako dyrektor CIA powinien dowodzić uzbrojonymi predatorami. Sformułował też kilka kluczowych pytań: Jak wygląda struktura decyzyjna? Kto wystrzela pocisk? Czy przywódcy Stanów Zjednoczonych zgadzają się na to, żeby CIA działała w ten sposób, omijając standardowy proces nadzoru i podejmowania decyzji?”. Charles Allen, który w latach 1998–2005 pełnił funkcję zastępcy dyrektora CIA⁷⁹, powiedział, że zarówno on, jak i A.B. „Buzzy” Krongard, czyli numer 3 w agencji, „z chęcią pociągnęliby za spust, jednak Tenet był zbyt przerażony”⁸⁰. Dodał, że żaden pracownik CIA nie posiadał kompetencji do wykorzystywania dronów do zabijania ludzi – nawet terrorystów.

Podczas gdy wewnątrz agencji toczyły się tego typu debaty, na tydzień przed 11 września⁸¹ administracja Busha przeprowadziła spotkanie przywódców, na którym omawiano zagrożenie ze strony Al-Kaidy. Zaprezentowano wtedy ostateczną wersję projektu dyrektywy prezydenta dotyczącej obrony narodowej, która po „krótkiej dyskusji” została zaakceptowana, a następnie przekazana Bushowi do podpisu. Doradczyni do spraw bezpieczeństwa narodowego Condoleezza Rice nieustannie powtarzała prezydentowi, że sądziła, iż realizacja tak ambitnego programu zajmie minimum trzy lata⁸². 10 września Hadley nadal naciskał na dyrektora Teneta i CIA, aby przygotowano regulacje prawne umożliwiające przeprowadzanie „szeroko pojętego programu tajnych operacji przewidzianego w projekcie dyrektywy prezydenta”⁸³. Nalegał też na sformułowanie ustaleń „autoryzujących inne tajne działania, takie jak porwania czy zabójstwa”, które można będzie wykorzystać przeciwko „przywódczym i nadzorczym jednostkom” Al-Kaidy. Zgodnie z raportem Komisji 9/11 tego rodzaju przepisy unieważniałyby postanowienia z czasów prezydentury Clintona. Uznano również, że powinny być na tyle rozbudowane, by „obejmowały także dodatkowe, powiązane [z Osamą bin Ladenem] operacje”. Mimo że administracja Busha pracowała nad rozszerzeniem wachlarza dozwolonych działań przeciwko bin Ladenowi i jego głównym zastępcom, w procesie tym nie obyło się bez wątpliwości dotyczących legalizacji zabijania, które pojawiły się już za czasów Clintona. Biały Dom Busha podążał drogą podobną do tej, którą przemierzała administracja Clintona, próbując obejść zakaz przeprowadzania ataków, a jednocześnie domagając się uważnej weryfikacji każdego zaproponowanego działania o charakterze śmiercionośnym.

Wszystko to miało się zmienić 11 września. Kiedy wieże World Trade Center zrównano z ziemią, to samo stało się z systemem nadzoru i kontroli tajnych operacji, który pieczołowicie konstruowano przez ostatnią dekadę.

„Tylko rzeczywisty lub spodziewany kryzys może przyczynić się do prawdziwej zmiany”⁸⁴. Milton Friedman, ikona konserwatystów, napisał to zdanie w książce Kapitalizm i wolność. Friedman był kluczowym doradcą administracji republikańskich i za czasów Busha miał ogromny wpływ na wielu urzędników Białego Domu. Był mentorem młodego Rumsfelda i Cheneya⁸⁵, a czołowi neokonserwatyści regularnie zgłaszali się do niego po radę⁸⁶.

„W takiej sytuacji podejmowane działania uzależnione są od idei, do których w danym momencie można sięgnąć – głosił Friedman. – I to właśnie uważam za nasze podstawowe zadanie: opracowywać alternatywy dla aktualnie prowadzonej polityki, utrzymywać je przy życiu i dbać o nie aż do czasu, kiedy to, co politycznie niemożliwe, stanie się politycznie nieuniknione”⁸⁷.

Dla starszych urzędników z grup zajmujących się za kadencji Busha sprawami bezpieczeństwa i obrony narodowej, którzy za czasów prezydentury Clintona – a czasem nawet jeszcze dłużej – przygotowywali alternatywne rozwiązania militarne, wydarzenia z 11 wrześ-nia i niemal jednomyślne poparcie kontrolowanego przez demokratów Kongresu stały się znakomitą okazją do realizacji ich planów. W niesamowitej zapowiedzi przyszłych wydarzeń, neokonserwatyści z Projektu dla Nowego Amerykańskiego Stulecia stwierdzili w raporcie pod nazwą Odbudowa Amerykańskiej Obrony, że „proces transformacji, nawet jeśli niesie ze sobą rewolucyjne zmiany, ma szansę przetrwać i zapobiec tragicznym wydarzeniom na miarę tych z Pearl Harbor”⁸⁸. Cheney i Rumsfeld może i nie potrafili przewidzieć ataków z 11 września, ale wykorzystali je po mistrzowsku.

„Ataki z 11 września należą do wydarzeń o tak wielkim znaczeniu, że stymulują ludzkie umysły i nie pozwalają spoczywać na laurach – powiedział Feith. – Dla wielu ludzi: przyjaciół i wrogów, z Ameryki i spoza niej, stają się okazją na ujrzenie nowej perspektywy. Rumsfeld, Wolfowitz i ja uważaliśmy, że prezydent ma obowiązek wykorzystać swoją wysoką pozycję”⁸⁹.

Zgodnie z konstytucją to nie prezydent, ale Kongres ma prawo do wypowiedzenia wojny. Jednak 72 godziny po 11 września Kongres podjął radykalne kroki w przeciwnym kierunku. 14 września 2001 roku Izba Reprezentantów oraz Senat przyjęły rezolucję pod nazwą „Upoważnienie do użycia sił wojskowych” (AUMF), nadając prezydentowi Bushowi bezprecedensowe prawo do rozpoczęcia globalnej wojny. Określała ona, że „upoważnia się prezydenta do przeprowadzania wszelkich niezbędnych i odpowiednich działań skierowanych przeciwko tym państwom, organizacjom i osobom, które planowały, zatwierdzały, przeprowadzały lub wspierały ataki terrorystyczne z 11 września 2001 roku, a także tym, którzy ukrywali takie organizacje lub osoby”⁹⁰. Użycie słowa „osoby” potraktowane zostało przez administrację jako zielone światło dla zabójstw. Izba Reprezentantów zatwierdziła projekt przy tylko jednym głosie przeciwko⁹¹, a Senat przyjął go jednomyślnie. Ów jedyny głos przeciw AUMF oddała liberalna demokratka z Kalifornii, Barbara Lee. Przemawiając łamiącym się głosem przed pozostałymi reprezentantami, stwierdziła: „Niezależnie od tego, jakie to trudne, niektórzy z nas muszą opowiedzieć się za powściągliwością⁹². – Muszą być pomiędzy nami tacy⁹³, którzy powiedzą: ochłońmy, pomyślmy nad konsekwencjami naszych dzisiejszych działań i lepiej je zrozumiejmy. Musimy zachować ostrożność, aby nie rozpoczynać otwartej wojny bez żadnego konkretnego celu ani planu na jej zakończenie”.

Upoważniona przez obydwie izby Kongresu do rozpoczęcia globalnej wojny przeciwko bezpaństwowemu wrogowi, administracja Busha ogłosiła świat polem bitwy. „Będziemy musieli przejść na, w pewnym sensie, mroczną stronę – powiedział Dick Cheney
16 września 2001 roku w programie Meet the Press telewizji NBC, odnosząc się do nadchodzących wydarzeń. – Będziemy musieli działać w cieniu wywiadowczego świata. Jeśli mamy odnieść sukces, to wiele rzeczy będziemy musieli zrobić po cichu, bez żadnych dyskusji i z wykorzystaniem źródeł i metod, którymi dysponują nasze agencje”⁹⁴.

18 września 2001 roku prezydent oficjalnie podpisał dokument AUMF, jednak jeszcze ważniejszy był dzień wcześniej wydany przez niego rozkaz. Tajna dyrektywa prezydenta⁹⁵ – która do dziś pozostaje poufna – nadawała CIA prawo do porywania i zamykania podejrzanych bojowników z całego świata, czego efektem miało być powstanie sieci nazywanej przez urzędników administracji „czarnymi dziurami”, umożliwiającej przetrzymywanie i przesłuchiwanie więźniów. Dyrektywa upraszczała również proces decyzyjny dotyczący dokonywania zabójstw, pomijając procedury związane z nadzorem i kontrolami. Najprawdopodobniej najważniejsze było jednak to, że prezydent nie musiał już akceptować każdej takiej tajnej operacji. Prawnicy administracji doszli do wniosku, że zakaz ataków nie dotyczy ludzi uznanych za „terrorystów”, i zapewnili CIA ogromną autonomię w zakresie decydowania o dokonywaniu śmiercionośnych akcji. Od samego początku prezydent Bush chciał, żeby leżało to w gestii CIA. Miał tam bowiem odpowiedniego człowieka.

Cofer Black większość swojej kariery spędził w ciemnych zakątkach Afryki. Jako pracownik CIA doświadczenie zdobywał podczas południowoafrykańskiej wojny granicznej w Zambii, a potem brał udział w brutalnej wojnie reżimu z mieszkańcami Somalii i Afryki Południowej⁹⁶. Podczas pobytu w Zairze⁹⁷ pracował przy tajnych operacjach administracji Reagana polegających na dostarczaniu broni antykomunistycznym siłom z Angoli. Na początku lat dziewięćdziesiątych, na długo przed innymi członkami społeczności antyterrorystycznej, miał już obsesję na punkcie bin Ladena i określał go mianem głównego zagrożenia, które należy zneutralizować. W latach 1993–1995 pracował pod przykrywką działań dyplomatycznych dla ambasady Stanów Zjednoczonych w Chartumie, gdzie pełnił funkcję terenowego szefa CIA⁹⁸. Bin Laden także przebywał wtedy w Sudanie – rozbudowywał tam swoją międzynarodową sieć w coś, co pod koniec wyprawy Blacka nazywano „Fundacją Forda*5 Sunnickiego Terroryzmu”⁹⁹. Agenci Blacka, którzy tropili bin Ladena, pracowali pod „dyrektywą operacyjną”¹⁰⁰ z czasów Clintona, ograniczającą ich cele wyłącznie do bin Ladena i jego grupy. Black chciał pozwolenia na zabicie saudyjskiego miliardera, ale Biały Dom nie zatwierdził jeszcze¹⁰¹ wtedy tego typu rozwiązań – zrobił to dopiero po atakach bombowych na afrykańskie ambasady w roku 1998. „Niestety w tamtym czasie zgody na zabójstwa, nazywane rozwiązaniami śmiercionośnymi, pozostawały tematem tabu – powiedział Billy Waugh z CIA, który współpracował z Blackiem w Sudanie. – Na początku lat dziewięćdziesiątych byliśmy zmuszeni stosować się do poleceń świętoszkowatych prawników i innych dobrych samarytan”¹⁰².

Wśród odrzuconych pomysłów Waugha znajdował się przypuszczalnie plan zabicia bin Ladena w Chartumie i podrzucenie jego ciała¹⁰³ w ambasadzie Iranu, aby zrzucić w ten sposób winę na Teheran. Waugh chwalił się, że Cofer Black uznał jego pomysł za znakomity.

Na początku działalności administracji Busha Black ponownie zaczął zabiegać o zgodę na schwytanie bin Ladena. „Przychodził do mojego biura i raczył mnie opowieściami o tym, ile to już razy próbował zrobić coś z bin Ladenem”¹⁰⁴, wspominał Lawrence Wilkerson, ówczesny szef sztabu sekretarza stanu, Colina Powella. Powiedział mi również, że Black uważał, iż „w wyniku braku odwagi Delty [Delta Force*6] i niekompetencji urzędników CIA zawsze miał związane ręce”. W rozmowie z nim Black stwierdził rzekomo, że „za każdym razem, kiedy prezentowali jakieś rozwiązanie, na przykład Delcie, dostawali listę pytań w rodzaju: »Jakie zbrojenia znajdują się w drzwiach?«, »Jaki zamontowano w nich zamek?« albo »Jak brzmi numer seryjny zamka?« i musieli wysłuchiwać, że to wszystko to standardowa procedura SOF [Sił Operacji Specjalnych], które nie chciały podejmować żadnych działań”. Ku satysfakcji Blacka te drobiazgowe praktyki już wkrótce miały zostać zakończone.

6 sierpnia 2001 roku¹⁰⁵ prezydent Bush przebywał na swoim ranczu w Crawford w stanie Teksas. Jak zwykle otrzymał codzienną porcję wiadomości, tym razem zatytułowaną Bin Laden gotowy uderzyć na Stany Zjednoczone¹⁰⁶. W dokumencie dwukrotnie wspomniano o tym, że członkowie Al-Kaidy mogą dokonać próby porwania samolotów i że posiadane przez FBI informacje „wskazują na podejrzane zaangażowanie [w Stanach Zjednoczonych], w tym przygotowania do porwań lub innych typów ataku, oraz obserwację federalnych budynków w Nowym Jorku”. Dziewięć dni później, podczas zorganizowanej w Pentagonie tajnej konferencji dotyczącej antyterroryzmu, Black ostrzegł: „Wkrótce zostaniemy zaatakowani. Wielu Amerykanów zginie i możliwe, że stanie się to w Stanach Zjednoczonych”¹⁰⁷.

Po 11 września Bush i Cheney zmienili zasady gry. Black nie musiał już wiercić nikomu dziury w brzuchu, żeby otrzymać pozwolenie na zabójstwa. „Dla mnie osobiście oznaczało to, że dopiero teraz wszystko się zaczyna – wspominał. – To sytuacja analogiczna do tej, kiedy skrępowany łańcuchem pies obronny zostaje wreszcie uwolniony. Wprost nie mogłem się tego doczekać”¹⁰⁸.

Podczas pierwszego spotkania z Bushem po zamachach
z 11 września Black przedstawił mu plan przerzutu paramilitarnych oddziałów CIA do Afganistanu w celu schwytania bin Ladena i jego ludzi. Podczas swego wystąpienia obiecał: „Kiedy z nimi skończymy, muchy będą chodzić im po gałkach ocznych”¹⁰⁹. Tym samym zapewnił sobie w administracji pseudonim „faceta od much na oczach”.

Philip Giraldi, pracownik CIA, który wspólnie z Blackiem przechodził szkolenie w jednostce treningowej „Farma” na wsi w Wirginii, wspominał ich przypadkowe spotkanie w Afganistanie niedługo po tym, jak w konsekwencji zamachów z 11 września wylądowały tam pierwsze amerykańskie oddziały: „Nie widziałem go od wielu lat. Byłem zdumiony¹¹⁰ jego bardzo ograniczonym światopoglądem. Właściwie mówił prawie tylko o tym, że wróci do kraju z głową bin Ladena na tacy… i naprawdę właśnie to miał na myśli”. Giraldi stwierdził również, że Black „myślał wąskotorowo” i nienawidził najbliższych europejskich sojuszników Ameryki, w tym Wielkiej Brytanii. Natomiast w kwestii globalnej wojny, którą wypowiadały właśnie Stany Zjednoczone, był „prawdziwym entuzjastą, co w agencji jest raczej niespotykane. Tam ludzie są zazwyczaj sceptyczni. Jeśli jesteś pracownikiem wywiadu działającym w terenie, bardzo szybko do wielu rzeczy zaczynasz podchodzić sceptycznie. Ale Cofer był jednym z niewielu zapaleńców”.

19 września w Afganistanie rozlokowana została grupa CIA o kryptonimie „Jawbreaker”. Black wydał jej członkom konkretne i drastyczne instrukcje na temat bin Ladena i jego ludzi: „Chcę ich martwych. Muszą zostać zabici. Chcę zobaczyć zdjęcia ich głów nabitych na kije. Chcę przywieźć do Ameryki głowę bin Ladena w pojemniku z suchym lodem. Chcę móc pokazać jego głowę prezydentowi. Obiecałem mu, że to zrobię”.

Schroen, jeden z tajnych pracowników CIA, powiedział, że po raz pierwszy w swojej 30-letniej karierze otrzymał rozkaz zabicia wroga, a nie schwytania go. Black zapytał, czy go zrozumiano. „Doskonale cię zrozumiałem, Cofer – odpowiedział mu Schroen. – Nie wiem, co prawda, gdzie w Afganistanie dostaniemy suchy lód, ale na pewno uda się wystrugać jakieś piki”.

Kiedy rosyjscy dyplomaci, z którymi Black spotkał się w Moskwie przed główną inwazją Stanów Zjednoczonych na Afganistan, przypomnieli mu o porażce Rosjan w starciu ze wspieranymi przez Amerykę mudżahedinami*7, odparł natychmiast: „Zabijemy ich. Zatkniemy ich głowy na piki. Wywrócimy ich świat do góry nogami”¹¹¹.

Tajne operacje zorganizowane przez Blacka tuż po 11 września stanowiły zapowiedź przyszłych wydarzeń i w dużym stopniu opierały się na współpracy z prywatnymi wykonawcami. Początkowo jednostka CIA składała się z około 60 byłych członków Delta Force, SEAL i innych oddziałów specjalnych, którzy pracowali pod zwierzchnictwem Blacka jako niezależni wykonawcy. Byli to jedni z pierwszych Amerykanów¹¹², którzy wylądowali w Afganistanie po zamachach z 11 września.

Początkowo lista osób, które CIA zakwalifikowała wstępnie jako obiekty do likwidacji, była krótka – znajdowało się na niej od siedmiu do dwudziestu kilku osób¹¹³, w tym Osama bin Laden i jego zastępca Ajman az-Zawahiri. Większość operacji miała być przeprowadzona w Afganistanie. 7 października prezydent Bush oficjalnie ogłosił akcję „Operacja Trwała Wolność”¹¹⁴, a amerykańskie wojsko rozpoczęło inwazję powietrzną poprzedzoną atakami lądowymi. W pierwszych dniach wojny w Afganistanie ludzie z CIA i sił specjalnych współpracowali ze sobą. „Walczymy o zlokalizowanie antyterrorystów na arenie Afganistanu – napisał dowódca sił antyterrorystycznych w notatce do pracowników CIA w październiku 2001 roku. – I mimo że jest to trudne zadanie, które musimy wykonywać w niepewnych, zmieniających się warunkach, walczymy także o przyszłość połączonych działań wojennych CIA i Departamentu Obrony na całym świecie. Z pewnością popełnimy jakieś błędy podczas sporządzania nowych map i metodologii, ale nasze cele są jasno określone, a współpraca pomiędzy jednostkami funkcjonuje bez zarzutu”¹¹⁵. W tamtym czasie CIA posiadała bardzo niewielkie możliwości paramilitarne¹¹⁶, ale jako agencja odpowiedzialna za ściganie podmiotów stojących za zamachami z 11 września mogła wypożyczać na potrzeby misji żołnierzy z sił specjalnych.

Rumsfeld nie miał interesu we wspieraniu CIA, a rosnące znaczenie agencji w ramach działań wojennych nie było korzystne dla pozycji sekretarza obrony. Do administracji Clintona Rumsfeld żywił wyłącznie pogardę – on, Cheney i inni neokonserwatyści uważali, że CIA stała się rozwodnioną wersją samej siebie sprzed lat. Sądzili, że tajne akcje zostały ograniczone przez prawników oraz nieuzasadniony i szkodliwy nadzór Kongresu, który mógł jedynie utrudnić to, co nazywali działaniami o wadze życia i śmierci. Cofer Black podzielał zapał Rumsfelda do zabijania „terrorystów”, ale to nie wystarczało. Rumsfeld nie chciał mieć do czynienia z urzędnikami nadzorującymi pracę CIA, tak samo jak nie chciał, by jego siły podlegały kontroli agencji. Cheney jasno oświadczył, że w jego administracji prawnicy CIA i komisje Kongresu nie będą traktowani ani jako obrońcy prawa, ani jako elementy potrzebnego nadzoru autonomii komórek władzy. Rumsfeld lubił powtarzać, że instytucje te stanowiły przeszkodę w „podejmowaniu walki z terrorystami”. Tajne operacje miały być konsultowane z prawnikami i tylko niektórymi, wyselekcjonowanymi członkami Kongresu. Sprawozdania przed Kongresem, w tym te, które składano przed elitarną „grupą ośmiu”, nadzorującą tajne operacje wywiadowcze, miały zostać ocenzurowane i redagowane wewnątrz Białego Domu, co oznaczało, że do prawników trafiać miały ich oczyszczone wersje.

W pierwszych miesiącach po 11 września Cheney, Rumsfeld i ich ludzie wprowadzili kilka poważnych zmian, które miały uniemożliwić wszelkim komórkom ingerowanie w ich plany realizacji najmroczniejszych rozwiązań militarnych. Cheney chciał zmienić przekonanie CIA, że posiada ona jakąkolwiek autonomię. Funkcją agencji, zamiast weryfikacji faktów i informacji wywiadowczych, miało być teraz jedynie wsparcie zatwierdzonych już działań. Cheney chciał też zerwać współpracę pomiędzy agencjami w zakresie opiniowania proponowanych śmiercionośnych działań, co za czasów prezydentury Clintona było standardową polityką. Wkrótce po 11 września Biały Dom powołał grupę prawników, której zadaniem było zalegalizowanie tortur, porwań i zabójstw. Komórkę tę nazywano w sekrecie „Radą Wojenną”¹¹⁷, a dowodził nią David Addington, wieloletni doradca Cheneya, który współpracował z nim przy tworzeniu „raportu mniejszości”¹¹⁸ broniącego działań Iran – Contras. W jej skład wchodzili również: doradca prawny Białego Domu Alberto Gonzales, jego zastępca Tim Flanigan, prokurator generalny Pentagonu William Haynes i zastępca prokuratora generalnego Stanów Zjednoczonych John Yoo¹¹⁹. Wśród członków Rady Wojennej nie znalazł się prokurator generalny Departamentu Stanu ani żaden prawnik z armii czy Departamentu Sprawiedliwości¹²⁰, mimo że w przeszłości zawsze uczestniczyli oni w prawnym opiniowaniu działań zwalczających terroryzm. Powód był oczywisty: do zadań powołanego zespołu nie należało niezależne badanie legalności taktyk wykorzystywanych podczas brudnej, tajnej wojny, ale ich usprawiedliwianie.

W celu prowadzenia globalnej wojny Biały Dom w dużym zakresie wykorzystał rozwiązania, za którymi Cheney opowiadał się już od dawna. Trzonem kampanii „czarne dziury” miało być wykorzystanie poczynionych przez prezydenta ustaleń, które w znaczący sposób ograniczały skuteczny nadzór Kongresu. Zgodnie z National Security Act z roku 1947 prezydent przed podjęciem tajnych działań zobowiązany jest wydać odpowiednie oświadczenie¹²¹. Dokument ten określa też, że działania te muszą być przeprowadzane zgodnie z konstytucją i prawem Stanów Zjednoczonych. Na mocy oświadczenia podpisanego przez Busha 17 września 2001 roku utworzono ściśle tajny program o kryptonimie „Greystone”¹²². GST, bo pod takim skrótem widniał on w wewnętrznych dokumentach, miał być parasolem¹²³ dla wielu najbardziej utajnionych¹²⁴ i wątpliwych prawnie działań, które podejmowano w pierwszych dniach globalnej wojny z terroryzmem. Opierał się on na sporządzonej przez Biały Dom i zaakceptowanej przez Kongres interpretacji rezolucji AUMF, w której określono, że każdy z podejrzanych o zamachy członków Al-Kaidy automatycznie staje się prawnie usankcjonowanym celem. Z kolei w oświadczeniu prezydenta znalazła się informacja, że wszystkie tajne akcje zostają z góry zaakceptowane i uznane za legalne, co według krytyków naruszało National Security Act. W ramach GST opracowano serię oddzielnych operacji, które wspólnie tworzyły plan globalnych porwań i zamachów. Proces decyzyjny dotyczący zabójstw został radykalnie uproszczony i tego rodzaju operacje nie wymagały już każdorazowej akceptacji. Black, jako szef Centrum Antyterrorystycznego, mógł teraz samodzielnie zlecać ataki¹²⁵.

W dniu, kiedy Bush podpisał memorandum legalizujące program zatrzymań najważniejszych celów, pracownicy Centrum Antyterrorystycznego oraz „wybrane osoby z zagranicy” wzięli udział w spotkaniu w Waszyngtonie. Tyler Drumheller, były szef tajnych operacji CIA w Europie, wspominał: „Cofer przedstawił nam nowe upoważnienie prezydenta, które rozszerzało nasze kompetencje w zakresie ścigania celów terrorystycznych. Od czasu wprowadzenia zakazu napadów w 1976 roku coś takiego zdarzyło się zaledwie kilka razy. Było jasne, że administracja dostrzega konieczność prowadzenia tej wojny w dużej mierze za pomocą zasobów wywiadu. Wymagało to więc nowych procedur”¹²⁶.

GST był także furtką dla porwań, które nazywano transferami podejrzanych. W ramach owego programu CIA rozpoczęła współpracę z innymi agencjami z różnych krajów, by stworzyć umowy¹²⁷ dotyczące budowy tajnych więzień, gdzie podejrzani byliby przesłuchiwani i przetrzymywani z dala od Czerwonego Krzyża, Kongresu Stanów Zjednoczonych i wszelkich organizacji związanych z wymiarem sprawiedliwości. Te umowy zapewniały nietykalność nie tylko pracownikom rządu Stanów Zjednoczonych, ale także prywatnym wykonawcom¹²⁸. Administracja nie chciała stawiać podejrzanych o terroryzm przed sądem, ponieważ, jak stwierdził Jose Rodriguez, ówczesny szef Departamentu Operacji CIA odpowiedzialnego za wszystkie „akcje” prowadzone przez agencję, „prawnicy by ich z tego wykręcili. Naszym zadaniem jest przede wszystkim zdobywanie informacji”¹²⁹. W tym celu śledczy mieli prawo stosować wobec więźniów drastyczne metody przesłuchań, z których wiele opracowano na podstawie analizy sposobów tortur stosowanych przez wrogów Ameryki. Prawnicy Rady Wojennej przygotowali zestaw aktów prawnych¹³⁰, przez organizacje broniące praw człowieka nazwanych później „Aktami Tortur”, w których usiłowali udowodnić, że te metody nie są torturami i że ich stosowanie jest niezbędne. „Potrzebowaliśmy, żeby wszyscy w rządzie zachowali się jak dorośli i nadali nam niezbędne uprawnienia – opowiadał Rodriguez, który wspólnie z Blackiem opracowywał politykę tortur. – Podczas mojej kariery w agencji zbyt wiele razy zdarzyło mi się przejmować za coś odpowiedzialność. Nie chciałem, żeby coś podobnego przytrafiło się moim ludziom”¹³¹.

CIA zaczęła w tajemnicy przetrzymywać więźniów w Afganistanie, na obrzeżach bazy lotniczej w Bagram, którą dowodziły siły zbrojne Stanów Zjednoczonych. Na początku były to prowizoryczne działania, a więźniów zamykano w kontenerach transportowych. W końcu struktura więzienna rozrosła się również na inne lokalizacje, obejmując między innymi podziemia pod lotniskiem w Kabulu i starą fabrykę cegieł¹³² na północ od stolicy (oficjalnie funkcjonowała ona jako podstacja CIA o nazwie „Kopalnia soli”¹³³). Urzędnicy CIA, którzy opracowywali plany antyterrorystyczne tuż po atakach z 11 września, twierdzili, że sieć tajnych więzień na świecie nie była od początku planowana na taką skalę, ale rozrastała się¹³⁴ wraz z coraz większym zasięgiem działań wojennych. Początkowo CIA myślała o wykorzystaniu statków marynarki wojennej¹³⁵ i odległych wysp, takich jak niezamieszkane wyspy rozsiane po jeziorze Kariba w Zambii. Ostatecznie jednak zbudowano sieć „czarnych dziur” w przynajmniej ośmiu krajach, w tym Tajlandii, Polsce, Rumunii, Mauretanii, na Litwie i położonej na Oceanie Indyjskim wyspie Diego Garcia. Jednak na początku, nie dysponując jeszcze własnymi więzieniami, agencja wysyłała podejrzanych do Egiptu, Maroka i Jordanii i to tam dokonywała pierwszych przesłuchań. Dzięki pomocy zagranicznych służb wywiadowczych mogła swobodnie torturować¹³⁶ więźniów bez konieczności poddawania się niewygodnym kontrolom ze strony Kongresu¹³⁷.

W początkowych etapach realizacji programu GST administracja Busha nie napotkała ze strony Kongresu na duże przeszkody. Demokraci i republikanie wspólnie wyrazili zgodę na udzielenie jej olbrzymiej autonomii w zakresie prowadzenia tajnych wojen. Z kolei Biały Dom odmawiał czasami udzielania odpowiednim komisjom nadzorczym Kongresu szczegółowych informacji na temat tajnych operacji, co jednak nie spotykało się z protestami. Administracja jednogłośnie postanowiła również zredukować¹³⁸ „grupę ośmiu” kongresmenów do zaledwie czterech: byli nimi przewodniczący i wysoko postawieni członkowie komisji wywiadowczych Izby i Senatu. Osoby te otrzymały zakaz rozmawiania z kimkolwiek na temat odbywających się spotkań. W efekcie oznaczało to, że Kongres nie posiadał żadnego nadzoru nad programem GST. A do tego właśnie dążył Cheney.

Więzienny program CIA nie został stworzony przez administrację Busha. Projekt zaczął powstawać w połowie lat dziewięćdziesiątych, jeszcze za czasów prezydentury Clintona, który podpisał rozporządzenie¹³⁹ upoważniające CIA, Operacje Specjalne oraz FBI do porywania osób podejrzanych o terroryzm bez konieczności respektowania dwustronnych umów o ekstradycję ani międzynarodowych konwencji. Rozporządzenie Clintona umożliwiało również pracownikom tych służb wysyłanie podejrzanych do Egiptu¹⁴⁰, gdzie ci, z dala od zasięgu amerykańskiego prawa, mogli być przesłuchiwani przez agentów mukhabaratu (tajnej policji), niepodlegającym amerykańskiemu zakazowi przeprowadzania tortur. Program wymagał bezpośredniej autoryzacji¹⁴¹ każdego porwania. W czasie prezydentury Clintona przeprowadzono ponad siedemdziesiąt¹⁴² takich „transferów”. W niektórych wypadkach amerykańskie samoloty lądowały w innych krajach i transportowały kluczowych więźniów z powrotem do Stanów Zjednoczonych na procesy sądowe. Wśród ważnych celów podczas rządów Clintona znajdowali się: Mir Aimal Kasi¹⁴³, Pakistańczyk, który w 1993 roku zastrzelił przed siedzibą CIA dwóch jej pracowników i w roku 1997 został schwytany w Pakistanie; Ramzi Yousef¹⁴⁴, pomysłodawca ataków bombowych na World Trade Center z 1993 roku*8; Wali Khan Amin Shah¹⁴⁵, który w 1995 roku planował równoczesne wysadzenie kilku amerykańskich samolotów, oraz Tsutomu Shirosaki¹⁴⁶, członek Japońskiej Armii Czerwonej, który w 1986 roku wysadził ambasadę amerykańską w Dżakarcie i został schwytany dziesięć lat później. Wszystkie te porwania wymagały nakazów wydanych przez amerykańskich sędziów i zakończyły się cywilnymi procesami podejrzanych. Jednak w przypadkach, kiedy Stany Zjednoczone wolały użyć wywiadu niż sprawiedliwości, zabierały więźniów do krajów trzeciego świata, gdzie tym nie przysługiwały żadne prawa. W 1998 roku Kongres przyjął rezolucję określającą, że „Stany Zjednoczone nie będą wydalać więźniów, przeprowadzać ekstradycji ani w żaden inny sposób umożliwiać przekazywania pojmanych krajom, co do których istnieje uzasadnione ryzyko, że osoby takie osoby mogłyby zostać poddane tam torturom, i nie ma tu znaczenia, czy przebywają one w Stanach Zjednoczonych, czy nie”¹⁴⁷. Dyrektywa Busha wydana po 11 września wyrzuciła te zapisy do kosza, a CIA zaczęła na większą skalę wykorzystywać procesy, które obrońcy praw człowieka nazwali później „taksówkami tortur”.

Kiedy pod koniec 2001 roku nowy program porwań i zabójstw nabierał prawdziwego rozpędu, ówczesny numer trzy w CIA, Buzzy Krongard, oświadczył, że zwycięstwo¹⁴⁸ w „wojnie z terrorem” odbędzie się „w dużej mierze przy pomocy sił, o których nie wiecie, akcji, których nie zauważycie, i sposobów, które nie zawsze chcielibyście poznać”.

Cofer Black nie owijał w bawełnę, kiedy opowiadał przed Kongresem o „operacyjnej elastyczności” wdrożonej do walki z terrorem: „Jest to ściśle tajny obszar działań, a jedyne, co musicie wiedzieć, to że było coś takiego jak »przed 11 września«, a teraz jest »po 11 wrześ-nia«. I »po 11 września« ściągamy rękawiczki”¹⁴⁹.

W początkowych fazach wdrażania programu porwań pomiędzy FBI a CIA rozpoczął się wieloletni konflikt dotyczący dowództwa w śledztwach antyterrorystycznych. Okazało się też, jak niewiele dla Białego Domu Busha znaczą wszelkie przepisy prawa, kiedy przychodzi do zajmowania się sprawcami zamachów na WTC i Pentagon. Kiedy reżim talibów upadł, a amerykańscy żołnierze wkroczyli do Afganistanu, mnóstwo członków Al-Kaidy zaczęło uciekać do Pakistanu. W listopadzie pakistańscy żołnierze¹⁵⁰ schwytali szkoleniowca Al-Kaidy, Ibna al-Shaykha al-Libiego, który przypuszczalnie dowodził obozem treningowym Khalden w Afganistanie, gdzie wyszkoleni zostali na przykład Richard Reid, przyszły „zamachowiec z bombą w bucie”*9, i Zacarias Moussaoui, tak zwany „dwudziesty porywacz”*10¹⁵¹. Pakistańczycy przekazali Libiego agentom FBI z bazy lotniczej w Bagram. FBI widziało w więźniu cenne źródło wiedzy na temat Al-Kaidy oraz potencjalnego świadka w procesie przeciwko Moussaouiemu. Jack Cloonan, agent FBI z Nowego Jorku, rozkazał swoim ludziom w Afganistanie „zająć się tym w taki sposób, w jaki robilibyśmy to tutaj, w moim biurze w Nowym Jorku”¹⁵². „Pamiętam, jak rozmawiałem z nimi na bezpiecznej linii – opowiadał. – Powiedziałem im: »Wyświadczcie sobie przysługę i przeczytajcie facetowi jego prawa. Trochę to staroświeckie, ale w innym wypadku prędzej czy później to wypłynie. Może dopiero za dziesięć lat, ale w końcu obróci się to przeciwko wam i zaszkodzi reputacji biura. Zróbcie to jako przykład tego, co uważamy za słuszne«”.

Agenci przesłuchujący Libiego opisywali go jako współpracującego i „szczerze przyjacielskiego”¹⁵³. Mówili, że w zamian za obietnicę ochrony rodziny zgodził się przekazać im informacje na temat Reida.

Kiedy jednak pracownikom FBI wydawało się, że robią postępy w przesłuchiwaniu Libiego, w Bagram pojawili się dowódcy CIA, którzy na rozkaz Cofera Blacka¹⁵⁴ zażądali przeniesienia podejrzanego do ich więzienia. Agenci FBI sprzeciwili się temu¹⁵⁵, jednak Biały Dom stanął po stronie agencji. „Wiesz, dokąd cię zabieramy – powiedział Libiemu jeden z pracowników CIA. – Zanim tam dotrzesz, znajdę twoją matkę i ją zerżnę”¹⁵⁶.

CIA przetransportowała Libiego na znajdujący się na Morzu Arabskim statek USS Bataan¹⁵⁷, na którym przetrzymywano również tak zwanego amerykańskiego taliba, schwytanego w Afganistanie Johna Walkera Lindha, oraz innych zagranicznych bojowników. Następnie przewieziono go do Egiptu, gdzie został poddany torturom przez egipskich agentów. Przesłuchania Libiego skupiały się na tym, co miało się stać centralnym elementem programu porwań i tortur: powiązania Iraku z zamachami z 11 września¹⁵⁸. Nawet po tym, kiedy śledczy pracujący nad Libim stwierdzili, że złamali go i jest „zgodny”, biuro Cheneya bezpośrednio zainterweniowało w tej sprawie¹⁵⁹, wymagając, aby zastosowano na więźniu wzmocnione techniki przesłuchania¹⁶⁰. Następnie Ali Soufan, były śledczy FBI, w rozmowie z „Frontline” stwierdził: „Po naprawdę ostrym przesłuchaniu, przeprowadzonym z wykorzystaniem wzmocnionych technik, więzień przyznał, że Saddam współpracuje z Al-Kaidą”. Mimo to zeznania Libiego wzbudziły poważne wątpliwości Agencji Wywiadu Obronnego (DIA), której pracownicy w tajnym raporcie napisali, że „brak w nich szczegółowych informacji”¹⁶¹ na temat domniemanego udziału Iraku i że „możliwe, iż osoba ta celowo wprowadza w błąd” przesłuchujących. Zwracając uwagę na to, że więzień „przesłuchiwany jest od kilku tygodni”, agenci DIA zasugerowali, że „może składać śledczym takie zeznania, które wie, że chcą usłyszeć”. Pomimo tych wątpliwości „zeznania” Libiego zostały przekazane sekretarzowi stanu Powellowi¹⁶², a ten przedstawił je Narodom Zjednoczonym jako część sfabrykowanej przez administrację sprawy, która miała dowieść konieczności rozpoczęcia wojny w Iraku. Powell powiedział wtedy: „Posiadam wiedzę na temat historii jednego z najważniejszych terrorystów, z której wynika, że Irak szkolił Al-Kaidę w posługiwaniu się tą bronią”¹⁶³. Później, kiedy udowodniono, że to nieprawda, Soufan stwierdził, że Libi przyznał się do kłamstwa. „Dałem wam to, co chcieliście usłyszeć – oznajmił. – Chciałem, żeby przestano mnie torturować. Dałem wam wszystko, co chcieliście usłyszeć”¹⁶⁴.

Z programu porwań i przesłuchań zaczęły wyłaniać się dwa główne cele: zniszczenie struktury Al-Kaidy w celu zapobieżenia kolejnym zamachom, oraz wsparcie projektu ataku na Irak. W dążeniu do tych celów agenci nie cofali się przed zastosowaniem żadnej taktyki. Mimo że Departament Stanu ostrzegał przed wypowiadaniem nieprzemyślanej globalnej wojny i naciskał, aby odpowiedź na zamachy z 11 września była ostrożna i zgodna z prawem, Cheney zaczął formułować ambitne plany szeroko zakrojonych porwań i zabójstw, w których CIA odgrywałaby znaczącą rolę. Zgodnie z relacjami byłych agentów tej agencji i urzędników z Departamentu Stanu Cheney objął dowodzenie nad pościgami ludzi na całym świecie¹⁶⁵, wykorzystując w tym celu siatkę Operacji Specjalnych i pracowników Departamentu Działań Specjalnych, paramilitarnego ramienia CIA. Byli urzędnicy opisywali charakter tajnych operacji, o których politycy, dowódcy amerykańskiego wojska, a nawet terenowi szefowie CIA na całym świecie nie mieli pojęcia. Realizując swój projekt, Cheney operował w szarej strefie amerykańskiego prawa, lawirując pomiędzy jurysdykcją wojska i CIA.

W listopadzie 2001 roku poprowadził w Białym Domu spotkanie¹⁶⁶, podczas którego dyskutowano na temat ostatecznych poprawek do sporządzonego przez Addingtona i innych prawników dekretu prezydenta, określającego, w jaki sposób sądzeni będą schwytani na całym świecie więźniowie. Jak stało się już zwyczajem, na spotkanie zaproszeni zostali prawnicy Rady Wojennej, nie wpuszczono na nie natomiast pracowników Departamentu Stanu i Krajowej Rady Bezpieczeństwa. Powell i prawnicy Departamentu Stanu powiedzieli prezydentowi Bushowi¹⁶⁷, że ich zdaniem na mocy przepisów konwencji genewskiej schwytani talibowie i członkowie Al-Kaidy mają prawo do ochrony prawnej i humanitarnego traktowania w więzieniach wroga. Ostrzegli również, że niezapewnienie amerykańskim wrogom takiej ochrony zagroziłoby życiu żołnierzy Stanów Zjednoczonych pojmanych w czasie wojny¹⁶⁸. 7 lutego 2002 roku prezydent Bush podjął w tej sprawie decyzję. Podpisał inną dyrektywę, opartą na przekonaniu, że konwencja genewska jest „przestarzała” i nie odnosi się do talibów ani członków Al-Kaidy więzionych przez Stany Zjednoczone. Nakaz został wydany tuż po tym, jak administracja Busha zaczęła wysyłać osoby schwytane w Afganistanie i innych krajach do więzienia wojskowego w Zatoce Guantánamo na Kubie¹⁶⁹.

Mimo że na początku wojny z terrorem Kongres poważnie zaniedbywał swoje obowiązki w zakresie nadzoru, pracownicy administracji zdawali sobie sprawę, że sytuacja ta nie będzie trwać wiecznie. Na początku 2002 roku kilka osób z Kapitolu zaczęło się domagać od CIA i administracji raportów na temat taktyk wykorzystywanych przez agencję przy ściganiu podejrzanych o terroryzm. Dokładne informacje na temat tego, jak prowadzone były tamte wczesne operacje „programu Cheneya” i kto właściwie w nich uczestniczył, najprawdopodobniej nigdy nie zostaną ujawnione. „Celowo staraliśmy się, żeby wiedzę na temat lokalizacji czarnych dziur posiadało jak najwęższe grono osób – wspominał Jose Rodriguez z CIA. – Nic nie powiedzieliśmy FBI¹⁷⁰. Nie wtajemniczyliśmy też wielu pracowników Agencji, także tych wysoko postawionych. Z tego co wiem, lokalizacji czarnych dziur nie znał nawet prezydent”. Rodriguez dodał też, że nie chodziło o to, że ludziom spoza kręgu wtajemniczonych nie można było ufać, „ale raczej o to, żeby nie wyzwalać w nich potrzeby posiadania tej wiedzy”.

Strategie wykorzystywane podczas umacniania autonomii tych komórek miały się stać wzorem dla tajnego programu przygotowywanego przez Rumsfelda dla Pentagonu. Rumsfeld obserwował, jak pod wodzą Cheneya CIA staje się głównym graczem w globalnej wojnie z terroryzmem. Zależało mu, aby zerwać z tym, co nazywał „niemal zupełną zależnością Pentagonu od CIA”¹⁷¹ i otoczyć stalowym murem najważniejsze działania amerykańskich służb. Projekt pomyślany został jako operacja wywiadowcza równoległa do tej, którą przeprowadzało CIA, ale też jako najbardziej efektywna machina porwań i zabójstw, jaką kiedykolwiek widział świat. Odpowiadać miała ona wyłącznie przed prezydentem i wąskim gronem jego współpracowników.

Przypisy

[1] Wywiady przeprowadzane przez autora z członkami rodziny Awlakich, styczeń i kwiecień 2012. Szczegóły dotyczące chłopca i całej sceny pochodzą z tych wywiadów.

[2] Wywiady przeprowadzone przez autora z Salehą al-Awlakim, wrzesień 2012.

[3] Joint Inquiry Briefing by Staff on US Government Counterterrorism Organizations (Before September 11, 2001) and on the Evolution of the Terrorist Threat and U.S. Response: 1986–2001, Komisja do spraw Wywiadu Senatu Stanów Zjednoczonych, 11 czerwca 2002. Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie szczegóły spotkania pochodzą z tej transkrypcji.

[4] Joe Havely, The loya jirga: A Very Afghan Gathering, CNN.com, 11 czerwca 2002.

[5] Tower Report Under Wraps in the Attic, „New York Times”, 27 lutego 1989.

[6] Podczas spotkania w Kongresie Clarke powołał się na swoje kompetencje w zakresie walki z terroryzmem.

[7] Zgodnie z raportem Komisji 9/11, w roku 1998 Clarke „wprowadził plan, który nazwał »Political-Military Plan Delenda«”. Polegał on na „natychmiastowej eliminacji poważnego zagrożenia” ze strony „sieci Bin Ladena”. W planie znalazły się części finansowe i dyplomatyczne, ale również zalecenie zastosowania „tajnych akcji mających na celu ukrócenie działań terrorystycznych, a przede wszystkim schwytanie Bin Ladena oraz jego zastępców i postawienie ich przed sądem”. Opowiadano się również za „późniejszym podjęciem działań wojskowych”. National Commission on Terrorist Attacks upon the United States (dyrektor wykonawczy Philip Zelikow, adwokat Bonnie D. Jenkins, starszy doradca Ernest R. May), Raport Komisji 9/11 (W.W. Norton, Nowy Jork 2004), s. 120.

[8] Joint Inquiry Briefing by Staff on US Government Counterterrorism Organizations (Before September 11, 2001) and on the Evolution of the Terrorist Threat and U.S. Response: 1986–2001, Komisja do spraw Wywiadu Senatu Stanów Zjednoczonych, 11 czerwca 2002 (zeznanie Richarda Clarke’a). Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie wypowiedzi Richarda Clarke’a pochodzą z tego spotkania.

[9] Nakaz wykonawczy nr 11905, rejestr federalny nr 7703, 7733 (1976 r.).

[10] Seymour M. Hersh, Target Qaddafi, „New York Times Magazine”, 22 lutego 1987 r.

[11] The United States Navy in „Desert Shield”/„Desert Storm”; V: „Thunder and Lightning”—The War with Iraq, 15 maja 1991, dostęp z 5 kwietnia 2012, www.history.navy.mil/wars/dstorm/ds5.htm. „Za pomocą pocisków TLAM zaatakowano obiekty broni chemicznej i nuklearnej, magazyny pocisków ziemia-powietrze, centra dowodzenia oraz pałace prezydenckie”.

[12] William M. Arkin, The Difference Was in the Details, „Washington Post”, 17 stycznia 1999.

[13] James Bennet, U.S. Cruise Missiles Strike Sudan and Afghan Targets Tied to Terrorist Network, „New York Times”, 21 sierpnia 1998.

[14] James Astill, Strike One, „Guardian”, 1 października 2001.

[15] Clarke stwierdził, że „[administracja i Departament Sprawiedliwości] nie chciały w przypadku zakazu zabójstw wylać dziecka z kąpielą”.

[16] Jak ujął to Clarke, „CIA prosiła o autoryzację działań. Otrzymywała ją natychmiast. A potem czekaliśmy. Nic się nie działo”.

[17] Wypowiedź reprezentantki Pelosi podczas spotkania.

[18] Statement of Principles, Projekt dla Nowego Amerykańskiego Stulecia, 3 czerwca 1997. Elliott Abrams, Richard Cheney, Donald Rumsfeld, Paul Wolfowitz i ja. List PNAC-u podpisał Lewis Libby.

[19] Rebuilding America’s Defenses: Strategy, Forces, and Resources for a New Century, Projekt dla Nowego Amerykańskiego Stulecia, wrzesień 2000, s. 4.

[20] Ibidem, wstęp, s. ii.

[21] David Armstrong, Dick Cheney’s Song of America; Drafting a Plan for Global Dominance, „Harper’s”, październik 2002.

[22] Patrick E. Tyler, U.S. Strategy Plan Calls for Insuring No Rivals Develop, „New York Times”, 8 marca 1992.

[23] Jim Lobe, Cold War „Intellectuals” Re-enlist for War on Iraq, Arabs, Inter Press Service News Agency, 17 listopada 2001.

[24] Przemówienie George’a W. Busha A Period of Consequences, The Citadel, Charleston, 23 września 1999.

[25] Lobe, Cold War „Intellectuals”.

[26] Rebuilding America’s Defenses, s. 14.

[27] Faks pod tytułem International Criminal Court wysłany przez Donalda Rumsfelda do doradcy do spraw bezpieczeństwa narodowego Condoleezzy Rice, 23 lutego 2001, http://rumsfeld.com/library.

[28] Transkrypcja, „The Crazies Are Back”: Bush Sr.’s Briefer Discusses How Wolfowitz and Allies Falsely Led the U.S. to War, „Democracy Now!”, 17 września 2003.

[29] Charlie Savage, Takeover: The Return of the Imperial Presidency and the Subversion of American Democracy, Bay Back Books, Nowy Jork 2008, s. 9.

[30] Ibidem, s. 25–26.

[31] Richard L. Madden, House and Senate Override Veto by Nixon on Curb of War Powers; Backers of Bill Win Three-Year Fight, „New York Times”, 7 listopada 1973.

[32] Rezolucja dotycząca kompetencji wojennych Kongresu i prezydenta, prawo publiczne nr 93-148, sekcje 3–4 (1973 r.).

[33] Bob Woodward, Cheney Upholds Power of the Presidency; Vice President Praises Bush as Strong, Decisive Leader Who Has Helped Restore Office, „Washington Post”, 20 stycznia 2005.

[34] Komisja do spraw operacji rządowych i działalności wywiadowczej, raport końcowy; tom 3: Supplementary Detailed Staff Reports on Intelligence Activities and the Rights of Americans, raport Senatu nr 94-755 (1976 r.).

[35] Komisja do spraw operacji rządowych i działalności wywiadowczej, raport pod tytułem Covert Action in Chile, 1963–1973 (1975 r.).

[36] Adam Liptak, Cheney’s To-Do Lists, Then and Now, „New York Times”, 11 lutego 2007.

[37] Overview of the Senate Select Committee on Intelligence, Responsibilities and Activities, strona internetowa SSCI, dostęp z 5 października 2012, www.intelligence.senate.gov/about.html; oraz The CIA and Congress: The Creation of the HPSCI, strona internetowa CIA, dostęp z 5 października 2012, www.cia.gov/news-information/featured-story-archive/2011-featured-story-archive/cia-and-congress-hpsci.html.

[38] Senate Select Committee to Study Governmental Operations with Respect to Intelligence Activities (The Church Committee), United States Senate website, dostęp z 5 października 2012, www.senate.gov/artandhistory/history/common/investigations/ChurchCommittee.htm.

[39] Savage, Takeover, s. 43.

[40] Intelligence Authorization Act for FY 1981, prawo publiczne nr 96-450 (1980 r.). Część 5 uchwały — Accountability for Intelligence Activities — określa, że „dyrektor centralnego wywiadu, jak również szefowie wszystkich departamentów, agencji i innych podmiotów związanych z amerykańskim wywiadem powinni […] na bieżąco i szczegółowo informować Komisję do spraw Wywiadu Senatu Stanów Zjednoczonych oraz Stałą Specjalną Komisję do spraw Wywiadu o wszystkich działaniach wywiadowczych związanych z każdym departamentem, agencją czy innym amerykańskim podmiotem, w tym również o działaniach przewidywanych na przyszłość”.

[41] Savage, Takeover, s. 43.

[42] Case Concerning the Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua (Nikaragua przeciwko Stanom Zjednoczonym Ameryki Północnej), decyzja Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, 27 czerwca 1986.

[43] Komisja do spraw tajnej pomocy militarnej dla Iranu oraz opozycji Nikaragui, a także Komisja śledcza do spraw tajnych transakcji bronią z Iranem, Report of the Congressional Committees Investigating the Iran-Contra Affair, with Supplemental, Minority, and Additional Views, raport Senatu nr 100-216, Izba Reprezentantów, nr 100-433 (1987), s. 498–500.

[44] Paula Dwyer, Pointing a Finger at Reagan, „Businessweek”, 23 czerwca 1997.

[45] Komisja do spraw tajnej pomocy militarnej dla Iranu oraz opozycji Nikaragui, a także Komisja śledcza do spraw tajnych transakcji bronią z Iranem, Report of the Congressional Committees Investigating the Iran-Contra Affair, sekcja 2: Raport mniejszości, raport Senatu nr 100-216, Izba Reprezentantów nr 100-433 (1987), s. 437, 469.

[46] Tom Squitieri, Role of Security Companies Likely to Become More Visible, „USA Today”, 1 kwietnia 2004.

[47] Savage, Takeover, s. 67.

[48] Wtedy jeszcze drugi portret był tylko zdjęciem, ale wkrótce zastąpiono je obrazem wartym blisko 50 000 dolarów. Patrz również: Christopher Lee, Official Portraits Draw Skeptical Gaze, „Washington Post”, 21 października 2008.

[49] Transkrypcja, notatka Donalda Rumsfelda, DOD Acquisition and Logistics Excellence Week Kickoff—Bureaucracy to Battlefield, Pentagon, 10 września 2001.

[50] Paul C. Light, Rumsfeld’s Revolution at Defense, Brookings Policy Brief Series, dokument nr 142, Brookings Institution, lipiec 2005.

[51] James M. Lindsay i Ivo H. Daalder, The Bush Revolution: The Remaking of America’s Foreign Policy, Brookings Institution, maj 2003.

[52] Douglas Feith, War and Decision: Inside the Pentagon at the Dawn of the War on Terrorism, Harper, Nowy Jork 2009, s. 1.

[53] Ron Suskind, The Price of Loyalty: George W. Bush, the White House, and the Education of Paul O’Neill, Simon and Schuster Paperbacks, Nowy Jork 2004, s. 86.

[54] Bob Woodward, State of Denial: Bush at War, Part III, Simon and Schuster Paperbacks, Nowy Jork 2006, s. 49.

[55] Feith, War and Decision, s. 51.

[56] Wywiad przeprowadzony przez autora z emerytowanym generałem Hugh Sheltonem, marzec 2011. Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie informacje i wypowiedzi generała Sheltona pochodzą z tego wywiadu.

[57] Richard Clarke, Against All Enemies: Inside America’s War on Terror, Free Press, Nowy Jork 2004, s. 32.

[58] Raport Komisji 9/11, s. 335–336.

[59] The War Behind Closed Doors, „Frontline”, PBS, 20 lutego 2003.

[60] Wywiad przeprowadzony przez autora z dr. Emilem Nakhlehem, luty 2012. Szczegóły dotyczące kariery dr. Nakhleha pochodzą z wywiadów przeprowadzonych przez autora. Informacje na temat stypendiów dr. Nakhleha w CIA można znaleźć również w jego biogramie na stronach American Foreign Policy Project, dostęp z 5 października 2012, http://americanforeignpolicy.org/iran-experts/emile-nakhleh.

[61] Transkrypcja, debata prezydencka pomiędzy George’em W. Bushem i Alem Gore’em, uniwersytet Wake Forest, Winston-Salem, Karolina Północna, 11 października 2000, www.debates.org/index.php?page=october-11-2000-debate-transcript.

[62] W niektórych raportach wspominano o kilkunastu wizytach Cheneya w CIA; w innych podawano nieco mniejsze liczby. Cytując wywiady z pracownikami oraz innymi osobami związanymi z CIA, Dubose i Bernstein donosili, że „Cheney odbył od ośmiu do piętnastu” wizyt. Rzekomo Libby był tam częstszym gościem. Patrz również: Tom Hamburger i Peter Wallsten („Los Angeles Times”), Cheney’s Tussles with CIA Are Subtext of Leaker Probe; Vice President’s Skeptical View of Intelligence Agency Dates Back to the Late 1980’s, „Baltimore Sun”, 21 października 2005; Lou Dubose i Jake Bernstein, Vice: Dick Cheney and the Hijacking of the American Presidency, Random House, Nowy Jork 2006, wersja e-book.

[63] Martha Mendoza, One Man Still Locked Up from 9/11 Sweeps, „Washington Post”, 14 października 2006.

[64] Joshua A. Bobich, Note: Who Authorized This?! An Assessment of the Process for Approving U.S. Covert Action, „William Mitchell Law Review” 33 (3) (10 kwietnia 2007): 1111–1142, 1126. Z artykułu tego pochodzą szczegóły dotyczące procesu zatwierdzania tajnych akcji przez administrację Clintona.

[65] Ibidem, s. 1126; memorandum George’a W. Busha, temat: Organization of the National Security Council System, 13 lutego 2001. Memorandum znane jest pod nazwą Dyrektywa prezydenta dotycząca obrony narodowej (NSPD-1), i mimo że w tym jawnym dokumencie nie wspomina się bezpośrednio o tajnych akcjach, wydaje się on w dużym stopniu odzwierciedlać strukturę systemu obrony narodowej.

[66] Raport Komisji 9/11, s. 210.

[67] Ibidem, s. 202.

[68] Ibidem, s. 204.

[69] Ibidem, s. 203.

[70] Ibidem, s. 204–205.

[71] Oświadczenie sekretarza Donalda Rumsfelda przygotowane dla krajowej komisji zajmującej się zapobieganiem atakom terrorystycznym na Stany Zjednoczone, 23 marca 2004.

[72] Raport Komisji 9/11, s. 212.

[73] Ibidem, s. 190.

[74] Wywiad przeprowadzony przez autora z pracownikiem amerykańskiego wywiadu wojskowego, luty 2010.

[75] Bill Yenne, Attack of the Drones: A History of Unmanned Aerial Combat, Zenith Press, St. Paul 2004, s. 86. Yenne stwierdził, że „16 lutego 2001, podczas testów w Nellis Air Force Base, dron typu predator wystrzelił w kierunku celu pocisk Hellfire AGM-114C. Koncepcja przekształcenia predatora (ang. drapieżnik) w prawdziwego drapieżnika zakończyła się sukcesem”.

[76] Raport Komisji 9/11, s. 190, 211.

[77] Ibidem, s. 211. Zeznanie pochodzi z memorandum przesłanego przez Cofera Blacka do Richarda Clarke’a, 25 stycznia 2001.

[78] Ibidem.

[79] The Honorable Charles E. Allen, Principal, Chertoff Group, dostęp z 5 października 2012, http://chertoffgroup.com/bios/charles-allen.php.

[80] Raport Komisji 9/11, s. 211.

[81] Ibidem, s. 213.

[82] Ibidem.

[83] Ibidem, s. 214.

[84] Milton Friedman, Kapitalizm i wolność, tłum.: opracowanie zbiorowe, wydawnictwo Helion, 2008.

[85] Naomi Klein, The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism, Picador, Nowy Jork 2007, s. 14.

[86] Nina Easton, Why Is Dick Cheney Smiling?, Money.CNN.com, 23 listopada 2007.

[87] Milton Friedman, Kapitalizm i wolność, tłum.: opracowanie zbiorowe, wydawnictwo Helion, 2008.

[88] Rebuilding America’s Defenses, s. 51.

[89] Feith, War and Decision, s. 51.

[90] Joint Resolution to Authorize the Use of United States Armed Forces Against Those Responsible for the Recent Attacks Launched Against the United States, prawo publiczne nr 107-40, część 2 (2001).

[91] Richard F. Grimmett, Authorization for Use of Military Force in Response to the 9/11 Attacks (P.L. 107-40): Legislative History, Congressional Research Service, zaktualizowano 16 stycznia 2007.

[92] Barbara Lee’s 9/14/01 Speech, nagranie w serwisie YouTube, materiał pochodzi z debaty przeprowadzonej przed przyjęciem uchwały Authorization for Use of Military Force, 14 września 2001, film zamieszczony przez OneVoice-PAC, 12 września 2007, www.youtube.com/watch?v=Zh_sxilhyV0 (2:19).

[93] Przemówienie Barbary Lee, w którym reprezentantka sprzeciwiła się zatwierdzeniu użycia zabójczej siły w Afganistanie, 14 września 2001.

[94] Transkrypcja, wywiad z wiceprezydentem Richardem Cheneyem, Meet the Press, NBC, 16 września 2001.

[95] Woodward, Bush at War, s. 75, 101. Woodward opisuje propozycję zatytułowaną „idziemy na wojnę”, którą dyrektor CIA George Tenet złożył podczas spotkania w Camp David. W jego wniosku znalazło się zatwierdzenie użycia zabójczej siły przeciwko członkom sieci Al-Kaidy. Woodward pisze, że wszystkie propozycje złożone przez Teneta w Camp David zostały zatwierdzone w decyzji z 17 września.

[96] Steve Coll, Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001, Penguin Press, Nowy Jork 2004, s. 267.

[97] Ibidem.

[98] Ibidem, wstęp.

[99] Ibidem, s. 271.

[100] Ibidem, s. 267.

[101] Ibidem.

[102] Bill Waugh i Tim Keown, Hunting the Jackal: A Special Forces and CIA Ground Soldier’s Fifty-Year Career Hunting America’s Enemies, William Morrow, Nowy Jork 2004, s. 143.

[103] Robert Young Pelton, Licensed to Kill: Hired Guns in the War on Terror, Three Rivers Press, Nowy Jork 2006, s. 28.

[104] Wywiad przeprowadzony przez autora z emerytowanym pułkownikiem Lawrence’em Wilkersonem, maj 2011.

[105] Michael Hirsh i Michael Isikoff, What Went Wrong, „Newsweek”, 27 maja 2002.

[106] Raport Komisji 9/11, s. 261. W raporcie znalazł się fragment transkrypcji ze spotkania z prezydentem z 6 sierpnia 2001.

[107] J. Cofer Black, oświadczenie wygłoszone podczas przesłuchania przed senacką komisją do spraw wywiadu i wydarzeń z 11 września, 26 września 2002.

[108] Gordon Corera, How Terror Attacks Changed the CIA, BBC.co.uk, 13 marca 2006.

[109] Woodward, Bush at War, s. 52.

[110] Wywiad przeprowadzony przez autora z Philipem Giraldim, marzec 2012.

[111] Woodward, Bush at War, s. 103.

[112] Pelton, Licensed to Kill, s. 30–32.

[113] Seymour M. Hersh, Manhunt: The Bush Administration’s New Strategy in the War Against Terrorism, „New Yorker”, 23 grudnia 2002, s. 66; James Risen i David Johnson, Threats and Responses: Hunt for Al Qaeda; Bush Has Widened Authority of C.I.A. to Kill Terrorists, „New York Times”, 15 grudnia 2002.

[114] George W. Bush, Presidential Address to the Nation, 7 października 2001.

[115] Woodward, Bush at War, s. 175.

[116] Raport Komisji 9/11, s. 351.

[117] Tom Lasseter, Day Four: Easing of Laws That Led to Detainee Abuse Hatched in Secret, McClatchy, 18 czerwca 2008.

[118] Chitra Ragavan, Cheney’s Guy, US News.com, 21 maja 2006, www.usnews.com/usnews/news/articles/060529/29addington.htm.

[119] Lasseter, Day Four.

[120] Tim Golden, After Terror, a Secret Rewriting of Military Law, „New York Times”, 24 października 2004. Artykuł Golena odnosi się bezpośrednio do wykluczenia niektórych prawników i urzędników z dyskusji na temat polityki sądownictwa wojennego.

[121] Dział 50. Kodeksu Stanów Zjednoczonych, rozdział 413b, Presidential Approval and Reporting of Covert Actions.

[122] Wywiad przeprowadzony przez autora z pracownikiem wywiadu wojskowego, listopad 2009. O programie znanym jako „GST” wspomniała po raz pierwszy Dana Priest na łamach „Washington Post”. Priest użyła później nazwy „Greystone” podczas wywiadu umieszczonego w filmie dokumentalnym stacji PBS pod tytułem Top Secret America.

[123] Dana Priest, Covert CIA Program Withstands New Furor, „Washington Post”, 30 grudnia 2005.

[124] Ibidem.

[125] Ibidem.

[126] Tyler Drumheller i Elaine Monaghan, On the Brink: An Insider’s Account of How the White House Compromised American Intelligence, Carroll and Graff, Nowy Jork 2006, s. 32.

[127] John Barry, Michael Isikoff, and Michael Hirsh, The Roots of Torture, „Newsweek”, 23 maja 2004.

[128] Ibidem.

[129] Dana Priest, Former CIA Spy Boss Made an Unhesitating Call to Destroy Interrogation Tapes, „Washington Post”, 24 kwietnia 2012.

[130] Stephen Gillers, The Torture Memo, „Nation”, 9 kwietnia 2008.

[131] Transkrypcja, wywiad z Jose A. Rodriguezem Jr., 60 Minutes, CBS, 29 kwietnia 2012.

[132] Jane Mayer, The Black Sites: A Rare Look Inside the C.I.A.’s Secret Interrogation Program, „New Yorker”, 13 sierpnia 2007.

[133] Dana Priest, CIA Holds Terror Suspects in Secret Prisons, „Washington Post”, 2 listopada 2005.

[134] Ibidem. Były pracownik wywiadu powiedział w rozmowie z Priest: „Z tego, co wiem, nigdy nie opracowaliśmy żadnej większej strategii. Wszystko było bardzo relatywne. Doszło więc do tego, że zatrzymywaliśmy ludzi, nie zastanawiając się, co później z nimi zrobimy”.

[135] Priest, CIA Holds Terror Suspects.

[136] Rebecca Leung, CIA Flying Suspects to Torture?, CBSNews.com, 11 lutego 2009.

[137] Priest, CIA Holds Terror Suspects.

[138] Joby Warrick i Dan Eggen, Hill Briefed on Waterboarding in 2002, „Washington Post”, 9 grudnia 2007.

[139] Jane Mayer, The Dark Side: The Inside Story of How the War on Terror Turned into a War on American Ideals, Doubleday, Nowy Jork 2008, s. 114.

[140] Stephen Grey, Ghost Plane: The True Story of the CIA Rendition and Torture Program, St. Martin’s Press, Nowy Jork 2006, s. 139–141.

[141] Ibidem, s. 140–141. Grey, który podczas pracy nad książką rozmawiał z Michaelem Scheuerem, stwierdził, że Biały Dom podpisał się pod programem zatrzymań. Prawnicy zatwierdzali każdą operację, a „wewnątrz CIA zgoda na każde działanie musiała pochodzić od dyrektora centralnego wywiadu albo jego zastępcy”.

[142] Ósme przesłuchanie przed narodową komisją do spraw ataków terrorystycznych na Stany Zjednoczone, 24 marca 2004 (oświadczenie George’a Teneta, dyrektora Central Intelligence Agency).

[143] Amnesty International, Pakistan: Imminent Execution of Mir Aimal Kasi Raises Fears for Others Taken into US Custody Without Human Rights Safeguards, 2002.

[144] Richard Clarke, The Confusion over Renditions, „Boston Globe”, 29 stycznia 2009.

[145] Christopher S. Wren, U.S. Jury Convicts Three in a Conspiracy to Bomb Airliners, „New York Times”, 6 września 1996; zatrzymanie potwierdzone w Patterns of Global Terrorism 1998, Departament Stanu USA, kwiecień 1999.

[146] Patterns of Global Terrorism 1998, US Department of State, kwiecień 1999.

[147] Foreign Affairs Reform and Restructuring Act, prawo publiczne nr 105-277, dział 2242(a) (1998).

[148] Jim Landers, CIA Official Says War on Terrorism Will Be Won with Great Force, Knight Ridder/Tribune News Service, 18 października 2001.

[149] Śledztwo w sprawie działań wywiadowczych podejmowanych przed atakami terrorystycznymi z 11 września 2001 roku i po nich, przesłuchania przed Komisją do spraw Wywiadu Senatu Stanów Zjednoczonych i Stałą Specjalną Komisją do spraw Wywiadu, Kongres nr 107, sesja numer dwa, 26 września 2002 (zeznanie J. Cofera Blacka).

[150] Dana Priest, Al Qaeda-Iraq Link Recanted; Captured Libyan Reverses Previous Statement to CIA, Officials Say, „Washington Post”, 1 kwietnia 2004.

[151] Mayer, The Dark Side, s. 104.

[152] Ibidem.

[153] Ibidem, s. 106.

[154] John Barry i Daniel Klaidman, A Tortured Debate, „Newsweek”, 20 czerwca 2004.

[155] Garrett M. Graff, The Threat Matrix: The FBI at War in the Age of Global Terror, Little, Brown, Nowy Jork 2011, s. 359; Jason Vest, Pray and Tell, „American Prospect”, 19 czerwca 2005.

[156] James Risen, State of War: The Secret History of the CIA and the Bush Administration, Free Press, Nowy Jork 2006, s. 29.

[157] Top al Qaeda Leader Held Aboard U.S. Warship, CNN.com, 8 stycznia 2002.

[158] Michael Isikoff i David Corn, Hubris: The Inside Story of Spin, Scandal, and the Selling of the Iraq War, Three Rivers Press, Nowy Jork 2007, s. 122–123.

[159] Pułkownik Lawrence B. Wilkerson, The Truth About Richard Bruce Cheney, „Washington Note”, 13 maja 2009.

[160] Transkrypcja, wywiad z Alim Soufanem, The Interrogator, „Frontline”, PBS, wyemitowany 13 września 2011.

[161] John D. Rockefeller IV i Carl Levin, list do wiceadmirała Lowella E. Jacoby’ego, dyrektora Defense Intelligence Agency, 18 października 2005. W liście zamieszczono dwa akapity z przygotowanego przez DIA dokumentu „defense intelligence terrorist summary” (DITSUM) z 3 października 2005. Dotyczyły one zeznań Libiego.

[162] Isikoff i Corn, Hubris, s. 187.

[163] Transkrypcja, przemówienie Colina Powella w ONZ, 5 lutego 2003.

[164] Transkrypcja, The Interrogator, „Frontline”.

[165] Wywiady przeprowadzone przez autora z byłymi amerykańskimi urzędnikami, sierpień 2010 i maj 2011.

[166] Savage, Takeover, s. 135, 136, 138.

[167] Katharine Q. Seelye, A Nation Challenged: The Prisoners; Powell Asks Bush to Review Stand on War Captives, „New York Times”, 27 stycznia 2002.

[168] Colin L. Powell, memorandum dla doradcy prezydenta do spraw bezpieczeństwa narodowego, Draft Decision Memorandum for the President on the Applicability of the Geneva Convention to the Conflict in Afghanistan, 26 stycznia 2002. Powell wymienia plusy i minusy stosowania oraz ignorowania konwencji genewskiej w przypadku działań w Afganistanie. Stwierdza, że jednym z minusów uchylania się od konwencji jest „zaprzepaszczenie ponad stu lat amerykańskiej polityki i wspierania konwencji genewskich, a także zagrożenie ochrony naszych żołnierzy przez przepisy prawa wojennego, zarówno w tym wypadku, jak i w ogóle”.

[169] Barry, Isikoff i Hirsh, Roots of Torture. Bush podjął decyzję na początku lutego a „w połowie stycznia 2002 w Gitmo’s Camp X-Ray wylądował pierwszy samolot z więźniami”.

[170] Jose A. Rodriguez Jr i Bill Harlow, Hard Measures: How Aggressive CIA Actions After 9/11 Saved American Lives, Threshold Editions, Nowy Jork 2012, s. 116–117.

[171] Donald Rumsfeld, notatka pod tytułem Afganistan, wysłana do generała Myersa, 17 października 2001. Rumsfeld napisał w niej: „Czy biorąc pod uwagę konstrukcję naszego świata, można wyobrazić sobie sytuację, że Departament jest niemal całkowicie zależny od CIA?”.

*1 Przekład własny tłumacza – przyp. tłum.

*2 Wszystkie przypisy autora znajdują się na końcu książki.

*3 Praktyka koordynowania polityki przez co najmniej trzy państwa – przyp. red.

*4 Zielone Berety – nazwą tą określa się jednostki specjalne wojsk lądowych Stanów Zjedoczonych – przyp. red.

*5 Fundacja Forda – prywatna organizacja amerykańska działająca na rzecz promowania demokracji, zapobiegania biedzie i tworzenia porozumienia światowego. Powstała z inicjatywy słynnego przemysłowca Henry’ego Forda – przyp. red.

*6 Delta Force – Operacyjny Oddział Sił Specjalnych armii Stanów Zjednoczonych utworzony w 1977 roku na wzór brytyjskiej elitarnej jednostki sił specjalnych Secret Air Service (SAS) – przyp. red.

*7 Mudżahedini – dosłownie: święci wojownicy. W wielu krajach prowadzą walkę przeciwko nieakceptowanej władzy lub okupantom – przyp. red.

*8 Zamach został przeprowadzony 26 lutego 1993 roku. Pod północną wieżą WTC eksplodował samochód wypełniony materiałami wybuchowymi. Śmierć poniosło wówczas sześć osób, a ponad tysiąc zostało rannych – przyp. red.

*9 22 grudnia 2001 roku Richard Reid, obywatel Wielkiej Brytanii, przemycił w bucie ładunek wybuchowy, który próbował zdetonować na pokładzie samolotu lecącego z Paryża do Miami. W ostatniej chwili został obezwładniony przez pasażerów i obsługę samolotu – przyp. red.

*10 Zacarias Moussaoui miał być jednym z porywaczy podczas zamachów z 11 wrześ-nia. Ostatecznie został pojmany i w 2006 roku skazany na dożywocie – przyp. red.

Tytuł oryginału

Dirty Wars: The World is a Battlefield

Copyright © 2013 by Jeremy Scahill

Copyright © for the translation by Jakub Małecki, 2014

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo SQN, 2014

Redakcja – Joanna Mika-Orządała

Korekta – Kamil Misiek / Editor.net.pl

Opracowanie typograficzne i skład – Joanna Pelc

Okładka – Paweł Szczepanik / BookOne.pl

Cover photograph © Associated Press / David Guttenfelder

All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydanie I, Kraków 2014

ISBN EPUB 978-83-7924-126-2

ISBN MOBI 978-83-7924-128-6