Stanisława Fleszarowa-Muskat

Tak trzymać tom 3: Niepokonani, niepokorni

Saga

Tak trzymać tom 3: Niepokonani, niepokorni
Zdjęcie na okładce: Shutterstock
Copyright © 1997, 2019 Stanisława Fleszarowa-Muskat i SAGA Egmont
Wszystkie prawa zastrzeżone
ISBN: 9788726288315

1. Wydanie w formie e-booka, 2019

Format: EPUB 2.0

Ta książka jest chroniona prawem autorskim. Kopiowanie do celów innych niż do użytku własnego jest dozwolone wyłącznie za zgodą SAGA Egmont oraz autora.

SAGA Egmont, spółka wydawnictwa Egmont

I

Miasto miało teraz jakby inną twarz.

Dawna – znajoma, dobra i szczęśliwa – przykryta została maską, którą chciało się z niej zerwać każdego ranka, gdy tylko pierwszy brzask wydobywał z mroku i narzucał oczom szyderczą wrogość ulic, przybranych czerwienią i czernią – ale nikt, nikt nie podniósł ręki, żeby to uczynić. Tej jesieni i nadchodzącej zimy trzeba było czekać. Zbierać siły i czekać – czekać na wiosnę, która miała odmienić losy wojny.

Tak myślano, przyjęto ten rodzaj myślenia z powszechną nadzieją, a nawet ze szczególną odmianą dumy z zawartego w nim rozsądku, nie za często, objawiającego się w tragicznej gwałtowności polskich dziejów. Głównym zadaniem Polaków miało więc być tej jesieni i zimy czekanie. Przyczajone, mądre i obronne, wszędzie i we wszystkich wypadkach, gdy można się było jeszcze bronić: przebiegłością, ucieczką, myleniem gończych psów, które gubiąc ślad, stawały z głupawym wyrazem na pyskach przed nieprzeniknioną ścianą bezimiennego oporu, o którą raz po raz rozbijały sobie nosy na tej ziemi. Jawnie jednak nikt nie podnosił ręki. Tylko myślom przyzwalano na tę nierozważną zuchwałość, na którą trzeba było jeszcze czekać, czekać, czekać.

Łucka po wyjściu z portu chyłkiem i w pośpiechu przemierzała ulice, którymi dawniej chodziła z niewyczerpującą się w ciągu lat radością. Teraz mijała je, nie przyglądając się domom i nie wspominając już, że każdy – jak jej własny – piętro po piętrze powstawał w jej oczach. Gdyby się nie bała, że zwróci na siebie uwagę patroli żandarmerii, biegłaby co tchu, żeby jak najprędzej znaleźć się w swoim mieszkaniu, zamknąć drzwi na wszystkie zamki i łańcuch, odgrodzić się nimi od zmienionego życia miasta. Ale zmiany nie ominęły i tego miejsca, które uważała za najbardziej własne. Przypominało o tym puste krzesło przy stole, puste łóżko w sypialni, brak maszynki do golenia w łazience, wszystkie nieobecne zwyczaje dawnej codzienności, których nie można było przywołać i przywrócić, jak długo nie mógł wrócić ten, przez którego i dla którego istniały. Ale nie była to jeszcze rozpacz i żałoba, i trzeba się było z tym godzić dziękczynnie, jak mówiła jej co dnia matka: inne rodziny spotkał gorszy los. Wiedziała, że Krzysztof żyje, mogła go widywać przynajmniej raz na tydzień, docierając pod pozorami szukania żywności do jego nowego ukrycia – to musiało jej wystarczyć, o Boże, to jej wystarczało: w bezustannym lęku, żeby nie wyzywać losu, powtarzała sobie, że nie pragnie nic więcej, do końca wojny nie pragnie nic więcej.

Kupiła po drodze chleb, rada, że dostał jej się bochenek dobrze wyrośnięty i wypieczony. O dobry chleb było coraz trudniej, a dzieci – zwłaszcza Tomaszek – potrzebowały teraz dużo chleba. Jadło się go zamiast mięsa i nabiału, napełniało się nim żołądek, żeby nie burczała w nim pustka, i znowu był główną wartością, jak za chudych lat tej wsi, zanim jeszcze stała się miastem.

– Zobaczcie, co wam przyniosłam! – zawołała od progu. Nie strząsnęła z płaszcza mokrego śniegu, nie zdjęła, nawet nie wytarła śniegowców. Weszła w nich do pokoju, żeby od razu pokazać dzieciom przyrumieniony i parujący cudowną chlebową wonią bochenek. Ale siedziały przy stole pilnie czymś zajęte i nie zwróciły nawet ku niej głowy.

– Zobaczcie, co przyniosłam – powtórzyła ciszej. Już wiedziała, że coś się stało i ta nikła, mała radość, jaką chciała im sprawić, nie zostanie zauważona.

Trzymając wciąż chleb w rękach, podeszła do stołu. Leżała na nim sterta zeszytów szkolnych z kilku ostatnich lat. Składano je w pawlaczu nad szafą w przedpokoju, babka Konkowa nie pozwalała ich niszczyć, dumna z dobrych stopni, które zawierały. Prawnukom będę je pokazywać, mówiła ze śmiechem. Teraz pochylała się nad nimi Julitka z nożyczkami w ręku, a Tomaszek śledził w napięciu każdy ich ruch.

– Co robicie? – spytała matka cicho.

Julitka odgarnęła włosy z czoła, ale nie podniosła głowy.

– Przecież widzisz – powiedziała z obojętnością zbyt usilną, aby matce mogła wydać się zwykła.

Po wrześniowej nieobecności Julitki w domu i po jej milczącym powrocie przypatrywała się jej z bolesną czujnością, ale wciąż doznawała uczucia kołatania do szczelnie zamkniętej bramy.

– Nie, nie widzę – szepnęła prawie zawstydzona tym, że ta brama znowu nie uchyla się nawet na milimetr. – A jeśli nawet widzę, to nie rozumiem...

Julitka wreszcie podniosła głowę. Twarz miała szarą, jakby nie spała od kilku dni, ale tak właśnie wyglądała tej jesieni.

– Mogą nas za to wysiedlić – powiedziała znowu tym boleśnie obojętnym tonem, który ranił serce Łucki bardziej niż płacz. – Gdyby tu weszli i znaleźli to w zeszytach...

Trzymała w palcach wycięte z zeszytów kolorowe znaczki, które dzieci w szkołach otrzymywały za wpłaty na FOM. Fundusz Obrony Morskiej rósł także z takich groszowych składek, a kiedy podczas Święta Morza Krzysztof prowadził dzieci do portu, żeby mogły obejrzeć przycumowane przy nabrzeżu okręty, przekrzykiwały się wzajemnie, pokazując sobie „Orła”, „Groma”, „Błyskawicę” czy „Gryfa”. To za moje lody! Ża moje rurki z kremem. Za wycieczkę do Jastrzębiej Góry! Za Cyrk „Medrano”!

– Kto ci o tym powiedział?

– O czym?

– O tym... wysiedlaniu. I o znaczkach...

Julitka patrzyła na matkę wzrokiem nieruchomym, powracała z trudem i bardzo powoli z odległych swoich myśli, które na chwilę rozjaśniły jej twarz dawnym blaskiem.

– Ach, o tym... – szepnęła wreszcie.

– Kto?! – krzyknęła Łucka.

– Dziewczyny mówią. Wszyscy mówią. To tylko ty siedzisz wśród tych swoich Niemców i nic nie wiesz.

Łucka położyła chleb na zeszytach, oparła się o brzeg stołu. Śnieg topniał na jej płaszczu; na lśniącym niegdyś parkiecie utworzyły się wokół śniegowców mokre plamy.

– Co to znaczy: siedzisz wśród tych swoich Niemców? – zapytała prawie groźnie. – Przecież muszę pracować. Gdzieś muszę pracować. A teraz wszędzie są Niemcy.

Julitka znowu opuściła głowę, włosy – od dawna nie strzyżone – opadły jej na czoło.

– Przepraszam – powiedziała. W jej głosie był jednak znów ten ton obraźliwej obojętności, którym podawała w wątpliwość każde swoje słowo, i Łucka wcale nie miała uczucia, że została przeproszona.

– A skąd bralibyśmy pieniądze na życie? – zawołała, nie mogąc pohamować żalu i rozgoryczenia. – Choćby na ten chleb?

– Przecież i tak sprzedajemy rzeczy – bąknęła Julitka.

– Ale trzeba by sprzedawać więcej, trzeba by się wyprzedać do gołych desek w szafie. A idzie zima, myślało się o wszystkim tego lata, tylko nie o tym, żeby się na nią zabezpieczyć. A niszczycie rzeczy tak szybko...

– Właśnie – odezwał się Tomaszek nieśmiało, z trudem odrywając wzrok od chleba, którego zapach rozszedł się już po całym pokoju. – Buty mi dziś przemokły. Jest dziura w podeszwie.

– O Boże! – jęknęła Łucka. Wszystkie braki w garderobie dzieci napełniały ją przerażeniem. Ale teraz się z niego otrząsnęła. – Widzisz – zwróciła się do Julitki z gorzkim triumfem.

– Nic nie widzę – mruknęła. – Jeszcze mi tej dziury w podeszwie nie pokazał.

– Przestań w ten sposób ze mną rozmawiać! Słyszysz? Zakazuję ci raz na zawsze! – Łucka nie panowała nad sobą i to właśnie było najgorsze, to mogło ją ośmieszyć w oczach dzieci. Więc jeszcze i taką trudność miała przed sobą – sama jedna musiała nie tylko utrzymać dom, ale i udźwignąć rodzicielski autorytet, który w obliczu tego, co się dokonało, nie był już taką oczywistością jak dawniej. Zaczerpnęła tchu i przetrzymywała go przez chwilę w piersiach, bojąc się, że jeśli tylko otworzy usta, nie zdoła już nic powiedzieć i zaraz zacznie płakać.

– Och, mamo! – jęknął Tomaszek z niezadowoleniem.

– Powinniście... powinniście mi pomagać – zaczęła dziwnie wysoko, prawie piskliwie, ale tylko ona to spostrzegła. Dzieci wróciły do swego zajęcia, wyrywały sobie zeszyty i nożyczki. – Powinniście mi pomagać, a nie stwarzać trudności.

– A jakie my ci stwarzamy trudności? – spytała Julitka z kamiennym spokojem, przestawszy na chwilę szarpać się z bratem. – Jakie? Proszę, wymień!

– Jakie? – wykrztusiła Łucka. – Jeszcze się pytasz jakie!

Ale nie wiedziała jakie i od razu ogarnęła ją panika. Pod wyczekującym spojrzeniem Julitki daremnie usiłowała sobie coś przypomnieć – jakieś uchybienie, zaniedbanie, zuchwalstwo – żeby nie zaczynać od tego jedynego, które ją tak zabolało.

– No bo cóż to za wytykanie mi pracy u Niemców! A gdzie jest inna? Przynajmniej pracuję na swoim dawnym miejscu... Może uda mi się na nim przeczekać jakoś to wszystko... obronić mieszkanie... i dom... Bez zaświadczenia, które dał mi pan Lohmann...

– Mam nadzieję, że nie będzie dziś na obiedzie – przerwała matce Julitka. Szczękała nożyczkami, wycinała pilnie znaczki FOM z zeszytów, układała je w pudełku, nie podnosząc na matkę oczu.

Tomaszek zaśmiał się nagle głupio i prostacko. Ale zaraz zamilkł.

Łucka dotknęła palcami chleba, przesunęła nimi po jego spieczonym, chropawym wierzchu i już ich od niego nie odjęła. Znowu nabrała w płuca powietrza i przetrzymała je długą chwilę. Potrzebowała siły, dużo siły. Na teraz i na potem. Od pewnego czasu jasno i dotkliwie zdawała sobie z tego sprawę.

– Pan Lohmann był tutaj tylko raz – powiedziała. – Tylko jeden raz. Dobrze o tym wiecie. Co miałam zrobić, skoro prawie sam... prawie sam się zaprosił...? Pamiętał, że jeszcze w maju – powiedziała „w maju”, a nie „przed wojną”, jak teraz wszyscy mówili, i zobaczyła, że Julitka od razu to odnotowała spojrzeniem, ale właśnie dlatego powtórzyła jeszcze raz: – tak, w maju mówił mi, że nie jadł jeszcze nigdy świeżych śledzi. Obiecałam mu, że go na nie zaproszę... – Ale wtedy, w maju, ojciec się na to nie zgodził.

Łucka nie zaprzeczyła, choć przypomnienie owej niezgody Krzysztofa na zaproszenie gościa ze Śląska boleśnie ją ugodziło. Nie uszanowała jej bowiem i to teraz, kiedy nieobecność męża wzmagała wagę wszystkiego, co mówił i robił w tym domu.

– Tak – potwierdziła cicho. – Ojciec się na to nie zgodził... Ale wtedy. Wtedy! Teraz sytuacja jest inna... chyba zdajecie sobie sprawę z tego, że sytuacja jest inna...

Dzieci milczały. Te dwa jej własne istnienia, teraz prawie wrogo osobne, milczały. Dotkliwie wyraźnie słychać było szczęk nożyczek, szelest papieru. W pudełku rosła sterta wyciętych znaczków – był w nich inny czas; dawny czas, zamknięty w jednym ze swoich pięknych znaczeń – i Łuckę ogarnęło nagłe zawstydzenie, że właśnie w obliczu tego wspomnienia, które chciały zachować jej dzieci, mówi, musi mówić o obmierzłej nadziei, pokładanej w osobie jej nowego szefa, o zabiegach wokół pozyskania jego przychylności. Ale wiedziała, że musi. Że w tym wszystkim, co się stało, niespodziane i niepojęte, jej w udziale przypadły nie zaciekłe i dumne zamilknięcia, nie luksus ambicji i honoru, ale zapobiegliwa i zakazująca prawdy w spojrzeniach i słowach pospolitość codziennych starań o chleb, o ziemniaki, o zelówki do butów, o dom – o uratowanie domu. Dzień za oknem kończył się szaro. Śnieg przestał padać i deszcz zaczął teraz bębnić o blachy okiennych parapetów, nad dachem przeciwległej kamienicy wisiał skrawek brudnego nieba. O Boże! – pomyślała Łucka – dlaczego nie mogę się zbudzić, dlaczego wciąż trwa ten straszny, męczący sen?

Zabrała chleb ze stołu, ciężko ruszyła ku drzwiom. Ale w progu odwróciła się i powiedziała:

– Teraz sytuacja jest inna i bardzo was proszę, żebyście o tym pamiętali. A panu Lohmannowi powinniście być wdzięczni choćby za to, że to on, a nie Joe-mikser, dostał mieszkanie po panu Słubickim.

– Bardzo jesteśmy mu wdzięczni – mruknęła Julitka.

– Ale cieszyliście się, kiedy w ciągu jednego dnia wyrzucił go z tego mieszkania.

Julitka rzuciła na stół nożyczki, zsunęły się z zeszytów i spadły na podłogę. Nie schyliła się, żeby je podnieść. Patrzyła na matkę.

– Cieszyliśmy się. Tylko że zaraz potem trzeba było się zastanawiać, kim musi być pan Lohmann, skoro dał radę Joe-mikserowi. Kim jest on sam!

– Milcz! – krzyknęła Łucka. I od razu zaczęła płakać. Z bezsilności i żalu, z całej tej udręki, która osaczała ją zewsząd i przed którą nie widziała ratunku.

Julitka przyglądała się jej płaczowi najpierw ż pobłażliwym, a potem zniecierpliwionym zdumieniem, w końcu jednak podeszła do matki, objęła ją i – równa już jej wzrostem – przyciągnęła do siebie.

– Och, mamusiu! – szepnęła. – Cóż ty wyprawiasz?

– Co ja wyprawiam? – rozpłakała się na dobre Łucka. – Mówisz mi nagle coś tak niegodziwego... Coś tak strasznego...

– Ależ nie powiedziałam tego, żeby cię straszyć. Musisz się jednak zastanowić...

– Wciąż się zastanawiam, od rana do nocy się zastanawiam nad sprawami, o które was głowa nie boli: skąd wziąć jedzenie, buty, w jaki sposób zabezpieczyć się na zimę w razie...

Julitka zacisnęła powieki, przytuliła twarz do zalanego łzami policzka matki.

– Mamo, nie bądź taka praktyczna. Proszę cię. Bardzo cię proszę...

Płakały teraz obydwie, ciasno objęte, aż przerażony tym Tomaszek pobiegł do kuchni i sprowadził babkę.

– Co się tu dzieje? – zawołała, wycierając w pośpiechu o fartuch mokre dłonie. – Stało się co?

– Nie, nic – Łucka zawstydzona odsunęła Julitkę i zaczęła szukać chusteczki w kieszeni płaszcza. – Dostałam taki ładny chleb i tak się cieszyłam, kiedy go niosłam do domu... tak się cieszyłam...

– I dlatego płaczesz?

– Nie dlatego. – Łucka znalazła chustkę i gorliwie wytarła nią zaczerwienioną od płaczu twarz. – Ale myślałam, że wszyscy się ucieszą... a oni, właściwie Tomaszek nie... chociaż powiedział o tych butach akurat w momencie...

– Im obojgu jeszcze się bieda do tyłka nie dobrała – ucięła żale córki Konkowa. – A ty się od razu tymi wszystkimi głupstwami przejmujesz. Chodź tu lepiej i zobacz, kto trzepie persa pana Słubickiego.

Łucka – wcale tego nieciekawa – poszła za matką ku oknu w kuchni i posłusznie wyjrzała na podwórze. Potem szybko odwróciła głowę i spojrzała na matkę z niedowierzaniem, oczekując od niej potwierdzenia.

– Tak, tak – pokiwała głową Konkowa.

– Karol? Naprawdę Karol?

– Przecież widzisz!

– Wrócił? I zgodził się do pana Lohmanna?

– Przecież widzisz! – powtórzyła Konkowa. Patrzyły teraz razem na rosłą postać Karola, uwijającego się przy trzepaku. Z ogromnego dywanu unosiły się w powietrze chmury kurzu – dawno widać nie trzepany, doczekał się wreszcie silnej ręki. Pora była co prawda na trzepanie nieodpowiednia, ale Karol wyzywająco spoglądał w okna kamienicy, prawie czekając na to, żeby mu ktoś zwrócił uwagę.

– Rozmawiała z nim mama? – spytała Łucka.

– Tylko przez chwilę na schodach.

– Co mówił?

– Nic. Że w Wiedniu nudno.

– Nudno?

– Nudno.

– Zawołam go do nas.

– Po co?

– Jak to po co? – gorączkowała się Łucka. – Ciekawa jestem, co powie. Tak nagle się zjawił i prosto tutaj...? Panie Karolu! – zawołała, uchyliwszy okna. – Niech pan wstąpi na chwilkę!

Nie zdziwił się zaproszeniem, oparł trzepaczkę o sięgający prawie ziemi dywan, i niespiesznie podążył ku wejściu do sieni. Łucka wybiegła mu naprzeciw i wprowadziła do kuchni.

– Panie Karolu! Co za niespodzianka!

Usiadł na podsuniętym mu taborecie, z kieszonki kamizelki w beżowo-wiśniowe pasy wyjął cygaro. Łucka natychmiast poznała gatunek, który palił Lohmann.

– Jaka niespodzianka? – Karol wzruszył ramionami. – Przecież powiedziałem, że wrócę.

– A starsza pani Słubicka... – spytała Konkowa ostrożnie – starsza pani nie potrzebowała pana Karola?

– Starsza pani także jest zdania, że powinienem być tutaj.

– Zdrowa?

– Zdrowa. I mówi, że doczeka.

Nie zapytały czego, tylko Konkowa odpędziła od drzwi Tomaszka, gdy stanął w nich, przysłuchując się rozmowie.

– Teraz dzieci nie powinny wszystkiego wiedzieć – powiedziała nie wiadomo dlaczego, i to bardziej do Karola niż do Łucki, wciąż rozgorączkowanej i nie dowierzającej własnym oczom.

– Wrócił pan Karol! – powtarzała. – Wrócił pan Karol!

– Co miałem się po świecie włóczyć – mruknął nowy służący nowego lokatora z pierwszego piętra, nie wypuszczając z ust cygara. – Tu moje miejsce.

– Ale że pan Lohmann... że pan Lohmann – zaczęła Konkowa powoli, szukając odpowiedniego słowa – akurat pana Karola potrzebował... I że pan Karol nie przyszedł trochę wcześniej, kiedy w tym mieszkaniu...

Karol patrzył w okno. I z tej strony domu widać było nad dachami sąsiednich kamienic brudne, niskie niebo.

– Nie przyszedłem tutaj od razu. Zatrzymałem się najpierw u znajomego na Lipowej. Zaznajomiliśmy się zeszłego roku przez psy. – Karol zamilkł na chwilę. – Bo ja wychodziłem na spacer z Lordem, a on ze swoim jamnikiem. Śmieszne to było, jak te dwa psy się ze sobą bawiły, jeden taki duży, a drugi mały. Ludzie przystawali, żeby na to popatrzeć. No i ja się z tym Gołdzikowskim zaprzyjaźniłem. Nawet mi wtedy przez myśl nie przeszło, jak będzie mi potrzebna ta przyjaźń. Przetrzymał mnie przez te dni, kiedy jeszcze nie mogłem tu przyjść...

– To pan Karol wiedział – spytała cicho Konkowa – że w waszym mieszkaniu... Że w mieszkaniu pana Słubickiego mieszka Joe-mikser?

– Wiedziałem.

– Ale gdyby się tak szczęśliwie nie złożyło, że pan Lohmann... że akurat pan Lohmann – zaplątała się Łucka.

Karol wyjął na chwilę z ust cygaro, obracał je w palcach.

– To musiałbym czekać gdzie indziej.

– Gdzie indziej?

– Gdzieś w pobliżu.

– Ale jak to dobrze, że pan Karol jest znowu tutaj! – zawołała ze szczerą radością Konkowa. – Że pan Lohmann zgodził się pana Karola przyjąć...

– Przedstawiłem mu swoje kwa-li-fi-ka-cje – przerwał jej z godnością Karol. – I w końcu to dobrze o nim świadczy, że się na nich poznał. Pan Lohmann na swoim obecnym stanowisku także będzie musiał prowadzić otwarty dom i powinien mieć kogoś, kto by się na tym znał. Już dziś wieczorem mają być goście.

– Już dziś wieczorem? – zachłysnęła się Łucka.

– Tak. Nawet jakiś dowódca okrętu podwodnego, który po raz pierwszy wszedł do Gotenhafen.

– Do... Gotenhafen? – szepnęła ze zgrozą Konkowa.

– Do Gotenhafen – powtórzył Karol. Nie patrzył na żadną z kobiet. – Tak powiedział pan Lohmann. I ja tylko powtarzam. Do Gotenhafen...

Minęła bardzo długa chwila, zanim zwrócił się do Łucki z przyciszonym pytaniem:

– A szanowny małżonek... w domu?

Zaprzeczyła ruchem głowy.

– Nie... wrócił?

– Nie.

Karol nie wiedział, w jaki sposób sformułować następne pytanie, uniósł się nieco na krześle w niezręcznym geście, którego intencja przeraziła Konkową.

– Panu Karolowi możesz przecież powiedzieć – zganiła Łuckę.

– Mogę powiedzieć tylko to, co mówię wszystkim: że z wojny nie wrócił.

Karola nie odstraszyła rezerwa w jej głosie. Zapytał cicho:

– Ale wie pani, że żyje?

– Wiem – odpowiedziała Łucka równie cicho, jakby ich ktoś podsłuchiwał, jakby ta najradośniejsza w jej życiu pewność była równocześnie jej największym niebezpieczeństwem.

– To chwała Bogu – powiedział Karol. – Chwała Bogu!

Odprowadziły go obydwie do drzwi i obydwie – jedna przez drugą – zapraszały do częstych odwiedzin. Konkowa nigdy jeszcze w ciągu całego swego długiego życia nie była dla nikogo tak serdeczna. Uzmysłowiła to sobie, bo spojrzała na Łuckę prawie zawstydzona.

– Zawsze to jakiś polski mężczyzna w tym strasznym domu.

Tak się teraz mówiło – i tak się teraz myślało – o tej największej dumie rodziny Konków, o pięciopiętrowej kamienicy, którą obydwie z Łucką wzniosły na skrawku Augustynowego pola i cieszyły się nią, dopóki nie stała się jedną z wojennych udręk. Zajmowali ją teraz Niemcy od parteru po dach i obecność w niej polskich właścicieli mogła wydawać się równie tymczasowa, co zgoła podejrzana.

Z dołu ktoś wolno szedł po schodach. Zostawiły szparę w drzwiach, żeby zobaczyć, kto to taki, i poszerzyły ją dopiero wtedy, gdy kobieta o szarej, zapadłej twarzy zatrzymała się przed ich progiem, usiłując odczytać słabo widoczną w mroku wizytówkę.

– Kogo pani szuka? – spytała Konkowa, choć powinna się domyślić, że ktoś tak wyglądający nie przybył w odwiedziny do niemieckich lokatorów domu.

– Julitki – szepnęła kobieta. – Julitki Grabieniówny.

– O co chodzi? – Łucka odsunęła matkę od progu. Niepokój, który od razu nią owładnął, nie pozwolił jej na cień uprzejmości w głosie. Sercem targnęło przypomnienie niezbyt odległych chwil, gdy opuściła ją matczyna czujność, gdy zabrano jej z domu dziecko, jakby ktoś miał większe prawo... – O co chodzi? – powtórzyła prawie groźnie.

– Jestem Powsiałowiczowa – przedstawiła się kobieta, wyjmując z torby gruby brulion, starannie owinięty papierem. – Matka Jerzyka Powsiałowicza. Proszę oddać ten zeszyt Julitce.

Ale Julitka już biegła do progu, odtrąciła prawie matkę i babkę od drzwi, blada, z płonącymi oczyma.

– Jestem! – krzyknęła boleśnie. – Przecież jestem!

– To są te wiersze – szepnęła kobieta; ledwie widoczny, czuły uśmiech złagodził na chwilę gorzki wyraz jej ust. Pochyliła się i szybko pocałowała Julitkę w czoło. – Te wiersze, o których ci mówiłam. Znalazłam je wśród rzeczy Jerzyka. Przeczytaj je, może zechcesz je sobie przepisać.

– Tak – powtarzała Julitka żarliwie. – Tak. Przepiszę wszystkie.

– A potem mi je oddasz. Bo... chcielibyśmy je mieć...

– Niechże pani wejdzie – odezwała się Konkowa, speszona zaniedbaniem obowiązków gospodyni.

Łucka milczała. Znowu poraziła ją świadomość, że coś przed nią zatajono, że o czymś nie wie, czegoś nie rozumie.

– Nie, dziękuję – przybyła nie skorzystała z zaproszenia. – Męża zostawiłam samego w domu. A wciąż choruje. Nie może przyjść do siebie, od kiedy dowiedzieliśmy się, że Jerzyk... że Jerzyka... Muszę zaraz wracać.

– Ja ten zeszyt odniosę – szepnęła Julitka. Trzymała brulion oburącz przy piersi. – Ale trochę chciałabym go mieć... Czy mogę? Czy mogę go trochę mieć?

– Ależ tak – matka Jerzyka Powsiałowicza znowu pocałowała ją w czoło. – Po to go przyniosłam.

Gdy zaczęła schodzić po schodach, Łucka zbyt pośpiesznie i zbyt głośno zatrzasnęła drzwi.

– Co to znaczy? – zwróciła się do Julitki. – Mów zaraz, co to znaczy?

– Mamo... – Julitka cofała się w głąb mieszkania, wciąż trzymając brulion oburącz przy piersi. – Muszę teraz zostać sama. Proszę...

– Co to za tajemnice? Dlaczego mi wszystkiego nie mówisz? Wciąż czegoś nie wiem...

– Proszę... – szeptała Julitka. – Powiem ci... Potem ci powiem... Ale teraz... pozwól mi, muszę zostać sama.

– Sama? – krzyknęła Łucka, ugodzona boleśnie. – Dlaczego sama?

Rzuciła się ku córce, ale Julitka była szybsza. Wpadła do pokoju, zatrzasnęła drzwi, przekręciła klucz. Tych kluczy w zamkach wewnętrznych drzwi nigdy się nie używało. Tkwiły w nich po to, żeby się gdzieś nie zagubiły w szufladach – i oto Łucka usłyszała, jak jeden z nich przekręca jej dziecko, żeby uciec od niej, żeby się od niej odgrodzić szczelnymi deskami drzwi.

Zabębniła pięściami o ich powierzchnię...

– Natychmiast otwórz! Słyszysz? Masz natychmiast otworzyć! Za drzwiami trwała cisza.

– Słyszysz? – krzyknęła Łucka głośniej. – Powiem jutro o wszystkim ojcu, ucieszy się, jak się o tym dowie.

Konkowa położyła jej dłoń na ramieniu.

– Zostaw ją – powiedziała cicho.

– Co mama? – żachnęła się Łucka. – Mam pozwolić, żeby mi zamykano drzwi przed nosem?

– Zostaw ją – powtórzyła matka. – I może byś wreszcie zjadła obiad, wciąż go tylko przygrzewam. Dzieci już jadły.

Pochylona nad talerzem kartoflanki Łucka ledwo powstrzymywała łzy.

– Żeby tak nic nie wiedzieć o własnym dziecku...

– A ja o tobie co wiedziałam? – uspokoiła ją Konkowa niespodziewanym argumentem. – I nie było wtedy wojny.

– Przecież ja... – zaczęła Łucka od razu zapłoniona, ale już łagodniejsza, łagodniejąca z każdą chwilą. – Ja... – Nie dokończyła, zamilkła, gorliwie wyławiając ziemniaki z rzadkiej zupy. Kiedy ukazało się dno talerza, odsunęła się od stołu i oparta plecami o ścianę, przymknęła na chwilę oczy. Od świtu nie zaznała odpoczynku i teraz wreszcie dopadło ją umęczenie, przygnębiające zmęczenie tych, którzy stracili nadzieję na prawdziwe odzyskanie sił.

– Połóż się – szepnęła matka.

– Nie, nie – zaprotestowała. – Tak tu sobie tylko trochę z mamą posiedzę.

– Musisz jeszcze gdzieś iść?

– Zaraz mamie powiem – szepnęła.

Jeszcze trochę, myślała, jeszcze trochę tej ciszy, tego spokoju, tego ciepła. Brudne niebo ociekało wciąż deszczem, wiatr – któremu raz po raz udawało się w silnych porywach od morza pokonywać zaporę Kamiennej Góry – uderzał w szyby, w dzwoniące blachy okapów i rynien. Ale tu było zacisznie i ciepło, w tej kuchni, w której królowała matka i gdzie zawsze na małym gazowym płomyku cichutko śpiewał czajnik. Niechby nie było świata poza tymi czterema ścianami, pomyślała, niechby... Przeraziło ją bluźnierstwo tego pragnienia i to, że zapomniała o Krzysztofie, że na krótką choćby chwilę potrafiła jednak o nim zapomnieć. Zerwała się ze stołka, rozejrzała za chustką na głowę.

– I dokąd to? – krzyknęła matka.

– Przecież jutro zaraz po pracy jadę do Krzysztofa.

– No to jutro. A co dziś?

– Dziś... – Łucka odwróciła wzrok od pytających oczu matki – dziś muszę pójść na Kamienną Górę.

– Do Tereszkowej?

– Tak. Do pani Heleny.

– I po co?

– Zapyta o nią – powiedziała cicho.

– Krzysztof...?

– Zapyta o nią – powtórzyła Łucka.

Zamilkły na długo. Konkowa chwyciła miotłę, zgarnęła jakieś pyłki, prawie niewidzialne, z podłogi, przejechała mokrą ścierką po białych kaflach.

– Czym ty sobie głowę nabijasz, dziewczyno – powiedziała wreszcie.

Łucka wiązała chustkę na głowie, tak samo jak przed laty zaciekle ściągając jej końce pod brodą.

– Za każdym razem tak jest – szepnęła – zawsze o nią pyta.

– Podle by było z jego strony – krzyknęła Konkowa – gdyby nie pytał. Uratowała mu życie, przetransportowała go nieprzytomnego do siebie, sprowadziła do niego doktora, przetrzymała w swoim domu, aż wyzdrowiał, i miałby teraz o nią nawet nie zapytać?

Łucka potrząsnęła gwałtownie głową.

– Ale pyta nie z wdzięczności.

– Nie... z wdzięczności?

– Nie.

– Łucka! – krzyknęła znowu matka. Patrzyła ze zgrozą w oczach. – W taki czas... w taki czas... przychodzi ci do głowy...

– Ale to prawda.

– Skąd wiesz, że prawda?

– Czuję.

– Aha, czujesz! – Konkowa zerwała z wieszaka swój płaszcz, zadzwoniła kluczami.

– Co... chce mama zrobić? – przestraszyła się Łucka.

– Idę z tobą.

– Ale po co? Po co?

– Chcę na nią popatrzeć. Chcę się jej przyjrzeć. I dopiero ci powiem, czy to prawda.

– Ale to nie ona... – jęknęła Łucka. – Czy ja mówię, że ona...?

– Idziemy! – warknęła Konkowa. – Tomaszek! – zawołała w głąb mieszkania. – Uważaj! Zostajecie sami w domu! – Była już w progu, ale zawróciła i załomotała dłonią w drzwi, zamknięte przez Julitkę, zza których wciąż nie dochodził najlżejszy szmer. – A ty może wreszcie otworzysz! Boże, co za dom! – szepnęła do siebie. – Co za straszny dom!

– Tylko niech mama... – zaczęła Łucka w popłochu, gdy tylko znalazły się na ulicy – niech mama, broń Boże, nie da odczuć pani Helenie...

Konkowa szarpnęła ramieniem, żeby je wyswobodzić z kurczowego uścisku Łucki.

– Za kogo mnie masz!

Na Kamienną Górę zaszły milcząco. Dom Tereszków stał ciemny, jak inne domy w całym mieście – brak zasłon zaciemniających na oknach karany był bardzo surowo – ta ciemność jednak wydała im się tak intensywna, że obydwie pomyślały o tym samym.

Przystanęły, spojrzały na siebie.

– Pójdziemy tam? – szepnęła Łucka. Trzymała dłoń na furtce, ale nie otwierała jej. Wiatr huczał w gałęziach sosen, musiała powtórzyć głośniej: – Pójdziemy tam? Mamo!

– Przecież po to tu przyszłyśmy – warknęła Konkowa.

– Ale ja się czegoś boję...

– Czego się boisz? – głos Konkowej brzmiał wciąż ostro i nieprzyjaźnie. – Jeśli jej tu nie ma, jeśli ją wysiedlono, może przestaną cię dręczyć te twoje głupie myśli...

Łucka znowu uwiesiła się u ramienia matki. Poczuła się prawie winna za tę pustą i cichą ciemność domu, przed którym stały. Ledwie pohamowała płacz, zaciskający jej gardło.

– A czy ja mówiłam, że to pani Helena, że to z jej strony...

– Cicho – przerwała jej matka. Pchnęła furtkę i ruszyła stromą ścieżką pod górę. Pokrywał ją śnieg. Na dole w mieście rozdeptywały go na brudną masę nogi przechodniów, tu leżał puszysty i nie tknięty ludzką stopą, rozjaśniając mrok.

– Mamo – szeptała wciąż Łucka. – Ja się boję... Wolę powiedzieć Krzysztofowi, że tu nie byłam, że nic nie wiem...

Matka jej nie słuchała. Pokonując zadyszkę, pięła się wciąż w górę, aż wreszcie stanęła na ganku i nie otrzepawszy nóg ze śniegu, jakby to była zrobiła, wiedząc, że wejdzie do środka, zbliżyła się do drzwi. Widniała na nich biała kartka.

Nie trzeba było zapoznawać się z jej treścią, żeby wiedzieć, co oznacza. Na setkach mieszkań naklejono w ostatnich tygodniach takie kartki. Co dnia odchodziły z gdyńskiego dworca transporty wysiedlonych. Z pięćdziesięciokilogramowym bagażem opuszczali miasto, w którym wszystko było ich dorobkiem; nie tylko to, co kryło się w ścianach ich mieszkań.

– Widzisz – powiedziała Konkowa. Już mogła zaoszczędzić tego Łucce, ale wściekła była na nią, że to jej domysły, niegodne i pospolite w czas tak nieodpowiedni, były powodem, że tu przyszła, że zobaczyła tę kartkę na drzwiach. Nie ulegała łatwo wzruszeniom, ale od dziecka chwytało ją coś za gardło na widok opuszczonych ptasich gniazd.

W Łucce jednak ostatnie słowo matki wzbudziło gwałtowne pragnienie sprzeciwu. Z niezrozumiałą nadzieją przypomniało jej się, jak to już raz była pewna, że pani Heleny od dawna nie ma w jej domu i jak Krzysztof, prawie nieprzytomny po odniesionej na Oksywiu ranie, kazał jej tu przyjść, kazał jej tu szukać ratunku. – Ona jednak może tu być – powiedziała.

– Zwariowałaś?

– Można przecież zadzwonić i przekonać się...

– A jeśli otworzą Niemcy?

– Od razu nas przecież nie rozstrzelają.

Konkowej nie ucieszyła nagła odwaga i energia Łucki. Wciąż patrzyła na nią z nie ukrywanym niezadowoleniem.

– Widzę, że chcesz wiedzieć na pewno.

– No więc dobrze – krzyknęła – niech mama tak myśli! – Podniosła rękę do dzwonka i nie odjęła jej, dopóki z głębi domu nie nadpłynął odgłos zmierzających ku drzwiom kroków.

Matka patrzyła na nią ze zgrozą. Cofnęła się ku krawędzi ganku, oparła o poręcz schodów.

Ale drzwi otworzyła, jak zwykle, Weronika. Widać ją było wyraźnie w blasku bijącym od śniegu na tle ciemności domu, z których się wyłoniła.

– O Boże! – zawołała. – To wy! To pani Łucka? Pani Konkowa!

– Jesteście? – roześmiała się Łucka triumfalnie. Ten śmiech, jego ton szczególny, mógłby zdumieć Weronikę, więc dodała niezręcznie: – Bo matka, jak zobaczyła tę kartkę na drzwiach...

– Co ja...? – zaczęła się bronić Konkowa. – Każdy by tak pomyślał...

– Ona tu wisi od tygodnia – wyjaśniła Weronika, zamykając za nimi drzwi. – Dom zajęty dla marynarki. Dla u-bootów. Tak powiedzieli, kiedy naklejali tę kartkę. Siedzimy na walizkach, śpimy w ubraniach.

– Z domu nie wychodzicie? – zdumiała się boleśnie Konkowa. – Śnieg na ścieżce nietknięty...

Weronika ściszyła głos:

– Bo pani się boi, że każdej chwili mogą przyjść. Że każdej chwili mogą nas stąd zabrać. Lepiej, żeby wtedy wszyscy byli w domu. Jak byśmy się potem odnaleźli?

– Kto przyszedł? – zawołała pani Helena z góry.

– Pani Grabieniowa z matką! – odkrzyknęła Weronika. – Zaraz spuszczę zasłony i zapalę światło.

– Tak siedzicie po ciemku? – szepnęła Łucka.

– Położyłam się trochę – tłumaczyła się pani Helena, schodząc ze schodów. – Wisia przy mnie... Weronika odmawia różaniec po ciemku, a Marynka chyba siedzi przy oknie.

– Już do was schodzę – odezwała się z piętra panna Blok sztucznie ożywionym tonem.

– Ja także! – krzyknęła Wisia.

Gdy Weronika uporała się wreszcie z zasłonami i zapaliła światło, były już wszystkie na dole. Pani Helena porządkowała w pośpiechu potargane włosy, wygładzała dłońmi pognieciony szlafrok.

– Przepraszam – szepnęła zawstydzona. – Nie powinnam przyjmować tak gości.

Łucce zdawało się, że mówiąc to, patrzy tylko na nią, że to przed nią przede wszystkim wstydzi się swego domowego zaniedbania i że ma ku temu swój kobiecy powód. Bo Marynka Blok nie sprawiała wrażenia zmieszanej, choć i jej wygląd daleki był od dawnej elegancji i świeżości. A i Wisi nie peszyła przykrótka sukienczyna, odsłaniająca jej zbyt chude i zbyt długie nogi. O Boże – pomyślała Łucka, zapominając na chwilę o swoim strapieniu – to dziecko znowu wyrosło! Zaczynała się już przyzwyczajać do tego, że Julitka dorównuje jej wzrostem, na Julitkę patrzyła co dnia i nie widziała, jak rośnie, Wisia podczas każdej wizyty w domu Tereszków przyprawiała ją o bolesne zdumienie. Dlaczego one tak rosną? – myślała w popłochu. – Dlaczego te dzieci tak rosną? I akurat teraz! Nie mogły wybrać sobie innego czasu na wyrastanie z odzieży i butów, na nadmierny apetyt, na eksplodującą nagle, nieustępliwą, manifestacyjną samodzielność, która podczas bezsennych nocy wydawała jej się największym wojennym niebezpieczeństwem? Powiem o tym Krzysztofowi – pomyślała, ale nie znalazła w tym pocieszenia. Przypomniał się tylko powód, dla którego tu przyszła, miast stać przy zamkniętych przez Julitkę drzwiach, walić w nie pięścią i czołem, i prosić, żeby otworzyła...

– Jadę jutro do Krzysztofa – zaczęła z nieuprzejmym prawie pośpiechem, jakby jej wizyta w domu Tereszkowej nie mogła mieć innej przyczyny. – Jadę do Krzysztofa... Na pewno ciekaw będzie, co u pani słychać.

– Co słychać! – Pani Helena uczyniła zrezygnowany ruch ręką ku drzwiom wejściowym. – Widziałyście tę kartkę?

Łucka i Konkowa skinęły w milczeniu głową.

– Każdej chwili możemy być stąd wyrzucone. Zostawili nas na razie chyba po to, żeby dom był ogrzany, gdy zjawią się nowi lokatorzy.

– A dostarczyli przynajmniej koksu? – spytała trzeźwo Łucka. – W piwnicach kamienicy przy Świętojańskiej niemieccy lokatorzy zgromadzili koksu na cały rok.

– Tak – potwierdziła pani Helena. – Tego samego dnia, kiedy naklejono tę kartkę, marynarze przywieźli całą platformę koksu. Ależ proszę usiąść! – zawołała, podsuwając Łucce i Konkowej poszarzałe od kurzu fotele. Pokój, lśniący zawsze czystością, nie był chyba sprzątany od długich tygodni.

– My tylko na chwileczkę – sumitowała się Łucka, przysiadłszy na brzegu fotela. Splatała i rozplatała palce. Powrócił jej nagle dawny sposób bycia i dawny, zawsze skrępowany ton rozmów z panią Heleną, gdy przydźwigawszy do jej „Pawilonu” kosz ryb, czekała na zapłatę. Pamiętała jeszcze dudnienie swoich bosych pięt o drewniane schodki przed werandą, stąpanie po lnianym chodniku ku kontuarowi i zawsze to samo objawienie, jakim była dla niej piękność i obcość tej kobiety, wyczuwalna mimo jej dobroci, mimo wdzięczności, jaką musieli mieć dla niej. – My tylko na chwileczkę – powtórzyła, opuściwszy głowę.

– Ależ dlaczego? – zaprotestowała pani Helena. – Tak się cieszymy, że jesteście. Wciąż tylko ze sobą rozmawiamy. Już nie mamy o czym.

– O Boże! – odezwała się nagle Marynka. – Same baby!

Patrzyły na siebie, jakby widziały się po raz pierwszy. Zapadła cisza, którą dopiero po bardzo długiej chwili przerwała Weronika.

– Jak w każdą wojnę – powiedziała.

Pani Helena sprawdziła, czy zaciemnienie okien jest szczelne, dopiero potem odwróciła się powoli.

– Tylko że właśnie dla kobiet ta wojna będzie trudniejsza od poprzednich.

Wisia objęła matkę za szyję.

– Ale skończy się niedługo. Zima szybko przejdzie. Jeśli nawet nas stąd wyrzucą, to przecież...

– Cicho bądź.

– Dlaczego? Wrócimy tu za kilka miesięcy. Najwyżej trzeba będzie kupić nowe meble. Nie mogłabym spać w łóżku, w którym...

– Cicho bądź! – podniosła głos matka.

– Chodź tu do mnie – przywołała Wisię Weronika.

Usiadła w fotelu i pociągnęła ją na swoje kolana. Wisia broniła się przed tym zawstydzona, ale Weronice udało się pokonać jej opór. Kołysała ją na kolanach jak dziecko.

Łucce ten widok wydał się przerażający. Mała Weronika trzymała w ramionach długie, nadmiernie w ciągu tej jesieni wyrośnięte ciało dziewczynki. Nogi Weroniki, zagłębionej w fotelu, nie dostawały do ziemi, ale nogi Wisi opierały się na dywanie, wysunięte daleko na środek pokoju. Nie przestawała nimi wierzgać, wciąż usiłując wydostać się z objęć Weroniki.

– Co ty sobie wyobrażasż? – krzyczała: – Za kogo mnie masz? To ja ciebie mogłabym wziąć na kolana! Chyba to widzisz?

– Widzę – mruknęła Weronika spokojnie. – Ale mnie to nie jest potrzebne.

– A mnie? – spytała Wisia ściszonym nagle głosem. Przestała wyrywać się Weronice, oparła czoło o jej policzek.

– Same baby! – powtórzyła Marynka. Pochylona nad popielniczką, znalazła wreszcie niedopałek, który można było jeszcze włożyć w usta i zapalić bez obawy poparzenia. – Straszne! Same baby!

– My już pójdziemy – Łucka uniosła się z fotela.

– Ach – roześmiała się cierpko panna Blok – niech pani tego tak nie rozumie. Czasem wydaje mi się, że wariuję. Tyle miesięcy i żadnej wiadomości. Wciąż zadaję sobie pytanie, na jakich przesłankach buduję swoją nadzieję. Ci, którzy poszli do niewoli, przysłali kartki z obozów jenieckich. A od Włodka nie ma żadnego znaku życia...

– Ludzie na Helu mówią... – zaczęła Konkowa, a Marynka wpiła w jej twarz rozbłysłe czujnością spojrzenie.

– Co? Co mówią? – zapytała bez tchu.

–...że powiodło się kilka ucieczek do Szwecji. Kiedy jeszcze bitwa trwała i w czasie kapitulacji...

Marynka wrzuciła niedopałek do popielniczki, dopadła Konkowej, chwyciła ją za ręce.

– Kochana pani! Złota moja! Niech mnie pani skontaktuje z tymi ludźmi. Może coś wiedzą? Może słyszeli nazwisko...

– Ja sama pytałam – powiedziała Konkowa powoli, szukając odpowiednich słów dla złej nowiny. – Bo przecież my Wołodię... od tylu lat... Nie było prawie dnia, żeby kapitan nas nie odwiedził. Nawet do mnie zachodził na piąte piętro... „Ale garsoniera!” – mówił. Tak zawsze mówił o tym moim piątaku...

– To nic! To nic, że pani pytała – przerwała jej Marynka, wciąż potrząsając ją za ręce. – Trzeba pytać bezustannie, przecież nie od razu trafi się na ludzi, którzy coś wiedzą. Ale na takim małym kawałku ziemi... na takim małym kawałku powinien ktoś, choćby ktoś jeden... Nie zna tam pani nikogo?

– Nie znam. Wstyd się przyznać, to od nas tak blisko, tylko przez zatokę, a nieczęsto się tam jeździło. Co innego mężczyźni. Gdyby Bernard żył...

Łucka dotknęła ramienia matki. Zbliżała się godzina policyjna, a przypomnienie śmierci stryja rozpoczynało zwykle długą rozmowę o rozstrzelanych w Piaśnicy. Nieobecni mężczyźni – w Gdyni, wśród gdańskiej Polonii, w Wejherowie i Pucku, w Kościerzynie i Kartuzach, we wsiach i osadach Pomorza – dzielili się teraz na tych, którzy zaginęli bez wieści, i tych, o których wiedziało się, że żyją i wrócą, i na tych wreszcie, co do których miało się okrutną pewność, że nie wrócą nigdy. Bernard należał do tych ostatnich. Skromny za żyda, nabrał teraz nawet w oczach bratowej tej ważności największej, jaką pamięci po człowieku przydaje bohaterska śmierć. Bo gdyby się nie upierał przy tym „a” na końcu swego nazwiska, mógłby spokojnie siedzieć w starym domu Konków i może nawet dla Krzysztofa znalazłoby się w nim bezpieczne miejsce. Ale jak człowiek ma coś zapisane w metryce, to już raz na zawsze i nie ma dla niego ratunku, chyba że duszę by swoją zaprzedał, a Bernard nie należał do takich, co by się duszy swojej wyrzekli.

Konkowa nie pozwoliła sobie przerwać. Strzepnęła rękę córki ze swego ramienia i odsunęła się od niej.

– Gdyby Bernard żył – zwróciła się znów do panny Blok – pojechałby na Hel. Zasięgnąłby wśród ludzi języka.

– A przecież my... – Marynka nie dawała za wygraną – my także możemy tam pojechać...

– My? – zdumiała się Konkowa. – To znaczy...

– Pani i ja! – Marynka całowała ją po twarzy i rękach. – Kochana, złota pani! Pojedzie tam pani ze mną?

– Pociągi Niemcy kontrolują – speszyła się Konkowa – trzeba mieć przepustkę...

– Ubierzemy się byle jak, zabierzemy puste kosze, wezmą nas za rybaczki, które jeździły do Gdyni z rybą. Pani Konkowa! – W oczach Marynki zalśniły łzy. – Pojedzie pani ze mną?

– Mamo! – przypomnienie rybackich koszy zawsze budziło w Łucce panikę. Szarpnęła matkę za rękaw. – Idziemy! Zaraz godzina policyjna.

– Pojedzie pani ze mną? – powtórzyła Marynka. Zagrodziła Konkowej drogę, wyczekująco patrzyła jej w oczy.

– Dobrze – powiedziała kobieta z wahaniem. – Niech pani jutro do nas wpadnie. Musimy to omówić.

– Jutro jedziemy do Krzysztofa – powiedziała Łucka, zbliżając się do pani Heleny, żeby się pożegnać. Patrzyła na nią podczas całej przedłużającej się rozmowy matki z panną Blok i powoli zaczął ją ogarniać wstyd. Podejrzenia, które żywiła, wydały się bezsensowne i uwłaczające przede wszystkim jej samej. Pani Helena miała tak znękaną twarz, że litość wydawała się jedynym uczuciem, jakie mogła budzić. Łucka zapragnęła nieledwie uściskać ją na pożegnanie, ale nie wiedziała, jak ta nagła serdeczność będzie przyjęta i czy nie wznieci w pani Helenie obawy, że żegna ją w ten sposób na bardzo długo. W drodze do drzwi zatrzymała się na chwilę i odwróciła ku niej głowę. – Może oni wcale tu nie przyjdą – powiedziała z niemal prawdziwą nadzieją. – Może wcale do tego nie dojdzie. Zajęli w mieście wiele mieszkań dla załóg okrętów podwodnych, które mają wejść do Gdyni. Ale może się coś zmieni. Może nie zdecydują się na wprowadzenie okrętów na Bałtyk. Bądź co bądź cieśniny duńskie... – Przypomniało jej się, że onegdaj mówili właśnie o tym Niemcy w Hanie, nie krępując się jej obecnością. Postanowiła pocieszyć tym panią Helenę, ale spostrzegła, że ta jej wcale nie słucha.

W głębi pokoju Konkowa umawiała się jeszcze z panną Blok, Wisia wyrywała się znów z objęć Weroniki, a one obydwie stały przy drzwiach w ciszy, która zapadła po zamilknięciu Łucki.

I nagle pani Helena powiedziała, chwytając ją gwałtownie za ręce:

– Ale jemu proszę nic nie mówić!

– Komu? – zapytała cicho Łucka. Czuła się jak po uderzeniu w piersi, w sam ich środek, w miejsce, w którym gromadziły się wszystkie udręki, zmieniając się nocami w głuchy, przewlekły ból. – Komu? – powtórzyła.

– Krzysztofowi. Niech nie wie o tej kartce na drzwiach. Niech się nie martwi.

– Niech się nie... martwi...

– Tak. Wiem, że bardzo by się tym przejął. Po co mu jeszcze to zmartwienie? Lepiej mu go zaoszczędzić. Niech myśli tylko o sobie. Tylko o sobie. Żeby przetrwał. Żeby przeżył!

– Po to wywiozłam go na wieś – powiedziała Łucka twardo. Odsunęła panią Helenę od siebie, żarliwość jej głosu, jej gorący oddech przyprawiały ją o zawrót głowy. – Po to wywiozłam go na wieś – powiedziała z naciskiem jeszcze raz. – I postarałam się, żeby go tam w gemeindeamcie zapisali na męża Anuli. I umieściłam go w domu jej rodziców. Wszystko po to, żeby przeżył. Bo żeby przeżyły dzieci i ja, muszę martwić się sama.

– Ale wam na szczęście nic nie grozi – szepnęła pani Helena.

Patrzyła na Łuckę zdumiona.

– A skąd można wiedzieć, co komu grozi? I komu najpierw? I komu bardziej? Dobrze, jeśli pani nie chce, nie powiem mu o tej kartce na drzwiach.

– Sądzę, że tak będzie lepiej.

– Oczywiście.

– Proszę go tylko ode mnie pozdrowić!

– Zrobię to. Dziękuję.

– I proszę przyjść, jak pani od niego wróci. Proszę przyjść koniecznie i opowiedzieć, jak mu tam jest... czy sobie radzi... Bo, zdaje się, pracuje w... stajni? – spytała pani Helena struchlałym głosem.

– W stajni – potwierdziła Łucka. I dodała: – W majątku pana Laubnitza. Pan Laubnitz bardzo dba o konie, więc i ludziom, którzy przy nich pracują, nie jest źle! Mógł trafić gorzej.

– Mógł trafić gorzej... – powtórzyła pani Helena, ale w widoczny sposób jej to nie pocieszyło. – Może głoduje? – zapytała. – Bo mamy trochę zapasów...

– Nie głoduje – przerwała jej Łucka. – Mamo! – zawołała zaraz. – Mama naprawdę chce, żeby zatrzymał nas na ulicy patrol i żeby wlepili nam po trzydzieści pałek na żandarmerii. Trzydzieści pałek na goły tyłek. – Mówiła głośno, ordynarnie, w gardle czuła łzy.

Zdołała je jednak powstrzymać. Nie rozpłakała się także na ulicy, choć mogła w mroku ukryć twarz, choć od razu poza bramą ogrodu Tereszków wyprzedziła matkę i dla uniknięcia rozmowy szła kilka kroków przed nią.

Konkowa ją jednak dogoniła.

– No widzisz – powiedziała pogodnie – że ubzdurałaś sobie to wszystko. Jakżeby teraz, w taki czas... rozsądni ludzie...

– Mamo! Czy musimy o tym mówić? – krzyknęła Łucka.

– Nie musimy, jeśli nie chcesz. To dobrze, że się wstydzisz swoich głupich myśli. Powiem ci, że i mnie było wstyd przez cały czas, jak patrzyłam na panią Helenę, wstyd mi było, że musiałam aż przyjść i spojrzeć na nią, żeby się przekonać, że teraz takie rzeczy ludziom nie w głowie.

– Niech się mamą pospieszy! – krzyknęła Łucka.

– Zdążymy. Już szybciej nie mogę. Więc mówię ci, że mi było wstyd. I żal. Bo co z tego, że piękna jak zawsze? Co jej teraz po urodzie? Wszystkie troski na jej głowie i ani jednego chłopa wokoło, żeby je odjął albo zmniejszył. A ona to przede wszystkim ceniła zawsze w mężczyznach. Przypomnij sobie: Lebrac dobudował jej drugą salę w „Pawilonie”, a Tereszko dom jej wystawił w najładniejszym miejscu Kamiennej Góry...

– Mamo, co to mnie obchodzi?

– Tak mówię. Bo przy takim Tereszce kim jest dla przykładu twój Krzysztof? Nie mam nic przeciw niemu, uchowaj Boże, ale to nie on dla ciebie, tylko ty dla niego dom wybudowałaś, tak jak Tereszko dla swojej żony. Tego kobieta nigdy nie zapomina. Tej chwili, w której mężczyzna wprowadza ją do wzniesionego dla niej domu. Kiedy mnie Augustyn, twój ojciec...

– Mamo! – krzyknęła po raz drugi Łucka.

– Czy i to cię nie obchodzi? Twój ojciec darował mi tę piękną chwilę i nie zapomniałam mu tego, i szanowałam go za to do śmierci. Więc i ona tak myśli o Tereszce. I jest pewna, że do niej wróci, i jeszcze pieniędzy nawiezie z tej zagranicy, bo taki chłop jak on nigdzie nie siedzi z założonymi rękami. Ona o tym wie i czeka na niego, a jak czeka, to jej się nikt inny nie przywiduje, a już na pewno nie ten twój nieborak, którego wyrwała śmierci. Dobrze, że to zrozumiałaś.

– Zrozumiałam – powtórzyła Łucka cicho.

Konkowa z trudem dotrzymywała jej kroku.

– Co mówisz?

– Mówię, że zrozumiałam.

– No, widzisz. Dobrze, że tam poszłyśmy. Bo byś się dalej trapiła swoją głupotą. Nie pędź tak, tchu nie mogę złapać.

– Nie pędzę – Łucka zwolniła kroku.

Zwykle, wychodząc od Tereszków, schodziły w dół po zboczu i skręcały w lewo, żeby – nadkładając drogi – wyminąć dom, w którym na Kamiennej Górze mieściło się gestapo. Teraz nie było na to czasu i oto znalazły się właśnie przed budynkiem z czarną wartą przy wejściu.

Było coś ze złego snu w widoku tych dwóch nieruchomych, ostro od bieli śniegu odbijających postaci. Twarze ginęły w cieniu czapek, ale w złożonych na broni rękach czuło się natychmiastową gotowość do gestów, które poznało już to miasto. Łuckę jednak przeraziło coś innego. Przeraziło ją to, że się nie bała. Udręka, którą niosła w sobie, udręka podwójna, bo zatajona nawet przed matką, uodporniła ją w jednej chwili na wszystko, co mogło przyjść z zewnątrz. Była nawet w tym jakaś ulga, groźna i bolesna, ale jednak ulga, odczuwała ją w sposób wyraźny i przejmujący. Nic nie wiemy o ludziach, myślała ze zdumieniem. Nic nie wiemy o ludziach. Ani o sobie.

II

– Przyniosłem ci białe rękawiczki! – zawołał Laubnitz. Szedł między dwoma rzędami końskich boksów w swojej zniszczonej wojskowej kurtce, należącej do uniformu armii cesarza Wilhelma, w jasnych bryczesach i wysokich butach, w których wydawał się wyższy, niż był – stary, ale wciąż jeszcze zwinny i lekki jeździec, stary oficer. – Hej, ho! Jesteś tam? – zawołał głośniej. – Przyniosłem ci białe rękawiczki!

Krzysztof wysunął się wreszcie z cienia między ostatnim boksem a ścianą stajni.

Spędzał tu najlepsze chwile w ciągu dnia. We względnym spokoju, w ciszy, w usypiającej woni siana, która przypominała mu dzieciństwo na wsi, czas sianokosów, wieczory na łące. Brunon Pawliszek – drugi stajenny, z którym zaprzyjaźnił się łatwo, choć był o wiele od niego młodszy, właściwie niedorostek jeszcze, uważający pracę przy koniach za zaszczytny awans po dotychczasowych, sumiennie wykonywanych obowiązkach w dworskiej chlewni – nie przeszkadzał mu w tych chwilach, sam zresztą pozwalał sobie na popołudniowe drzemki w dobrze wymoszczonym sianem żłobie „Meteora”, chluby połczyńskiej stajni.

– Jestem – odezwał się Krzysztof bez pośpiechu, usiłując nadać swojej twarzy wyraz, który powinno się mieć podczas gorliwej pracy, jakiej wymagali Niemcy. Miejsce u Laubnitza było najlepszym z możliwych w tej wsi. Gdyby go stąd zwolniono, musiałby chodzić osiem kilometrów dziennie – po cztery w każdą stronę – do Luftwaffewerke w Pucku, gdzie zapewne bardziej dokładnie przyglądano się papierom zatrudnionych ludzi, niż to czynił Laubnitz.

– Przyniosłem ci białe rękawiczki – powiedział dziedzic jeszcze raz. – Mamy gości. Tylko żebyś starannie pozapinał guziki, bo podczas ostatniej wizyty nie zrobiłeś tego.

– Dobrze, proszę pana – rzekł Krzysztof. – Pozapinam starannie guziki.

Laubnitz przez chwilę patrzył na niego; to, że Polak powtarza za nim całe zdania, już nieraz wydało mu się nie tylko posłuszeństwem. Ale nie miał czasu, może także i ochoty – w końcu wojna została wygrana – zastanawiać się nad tym.

– Przyjeżdża pan hauptmann Wacholz z żoną – dodał. – Pewnie zechce zobaczyć „Meteora”. Wyczyszczony?

– Jak zawsze. Czyścimy konie nie tylko wtedy, kiedy mają być goście.

– No, no – stary pan uśmiechnął się – nie masz się co obrażać. Tak tylko powiedziałem. – Miał słabość do nowego Polaka. Szczycił się nim przed gośćmi, że tak poprawnie mówi po niemiecku i tak dobrze wygląda, gdy na wybiegu oprowadza konie.

– Kiedy wyprowadzić „Meteora”?

– Mniej więcej za godzinę. Ale dam ci jeszcze znać. Może hauptmann Wacholz się spóźni, jego żona jest w odmiennym stanie, a panie w takich okolicznościach bywają kapryśne.

– Koń będzie gotowy.

– Włóż rękawiczki.

– Tak jest, proszę pana, włożę rękawiczki.

Stary Laubnitz znów badawczo spojrzał na Polaka. Tym razem pomyślał, że powtarzanie jego rozkazów jest podkreśleniem ich zrozumienia. Wydało mu się to nadmierną gorliwością.

Oprowadzanie koni przed gośćmi nie należało do najłatwiejszych zajęć Krzysztofa. Prace w stajni przy zwierzętach jakoś znosił, nie wydawały mu się poniżające, dopiero obecność ludzi, tych ludzi, upokarzała go we własnych oczach, rodziła nierozumne pragnienie, żeby nie godzić się potulnie na ich rozkazy, wyjawić im, kim jest, powiedzieć, że walczył z nimi, że nie poddał się bez walki. Pragnienie to było niekiedy tak silne, że przyjmował je nieomal jak powinność i tylko myśl o tych, których kochał, powstrzymywała go przed jego spełnieniem.

Bo goście dziedzica Połczyna należeli przeważnie do starej szlachty niemieckiej zorganizowanej znakomicie podczas polskiego dwudziestolecia w Reifeisenverband, co wyrażało się nie tylko kultywowaniem tradycji pruskich ziemian, ale także i prawem do przydziału nawozów sztucznych z Rzeszy, którymi zasilano obficie pozostające wciąż w niemieckich rękach ziemie polskiego Pomorza.

Szczęki zwierały mu się z bezsilnej wściekłości, gdy dowiadywał się coraz to nowych szczegółów tej przedziwnej polityki, jaką Polacy zastosowali na odzyskanym przez siebie wybrzeżu, w miejscu tak newralgicznym, tak narażonym na niebezpieczeństwo. Bał się, że zdradzi go wyraz twarzy, drganie zaciśniętych ust, spojrzenie, któremu nie mógł nakazać obojętności i pokory.

Najgorsze były jednak odwiedziny hauptmanna Wacholza – pragnął zapaść się wtedy pod ziemię, utracić pamięć i zdolność myślenia.

Wacholz był zięciem właściciela sąsiedniego majątku. Przyjeżdżał do Połczyna w mundurze Wehrmachtu, a ludzie znali go tu jako rotmistrza polskiej kawalerii, w którym na jakichś wyścigach konnych zakochała się brzydka, ale bogata panna Stammfeld. Rotmistrz Wacholz, wychowanek podchorążówki w Grudziądzu, zachował mimo zmiany armii ten sam stopień – nosił teraz mundur hauptmanna, choć nawet Polacy uważali, że należał mu się awans za zadania, które miał do wykonania i które niechybnie wykonał.

Dostanie go przy najbliższej okazji – myślał Krzysztof, patrząc na dystynkcje zdobiące mundur oficera. Był tak napięty wewnętrznie, że nie zdołał zastanowić się nad tym, co by to mogła być za okazja. Styczniowy wiatr, pędzący od morza śnieżne chmury, przewiewał go do szpiku kości.

Płaszcz by go przed nim osłonił, ale nie mógł włożyć płaszcza – rytuał oprowadzania koni po wybiegu wymagał, aby miał na sobie kurtkę z błyszczącymi guzami, na których widniał ponoć herb Laubnitzów. W dodatku były rotmistrz uważał się za znawcę koni, parada na wybiegu nie trwała nigdy krótko, dziś mogło ją skrócić tylko złe samopoczucie jego małżonki, która – bardzo już ociężała, w niedopiętym na brzuchu futrze – przez cały czas mu towarzyszyła.

– Mój drogi – mówiła, wpatrując się w męża z tym samym chyba zachwytem, z jakim spojrzała na niego po raz pierwszy podczas owych pamiętnych wyścigów – jeśli zdecydujesz się pojechać, to tylko na „Meteorze”.

– Marzyłbym o tym – powiedział uprzejmie właściciel konia. Podniósł futrzany kołnierz szuby, którą nosił zwykle w czasie zimowych polowań, a która wydała mu się najodpowiedniejsza na tę pogodę.

Wacholz zrobił ruch, jakby miał zamiar uczynić to samo. Opanował się jednak i jeszcze bardziej wyprostowany nadstawił twarz na uderzenia śniegu i wiatru. Może nie chciał psuć linii swego pięknego oficerskiego płaszcza, który nosił nie jak uniform, ale jak kostium teatralny. Było w ogóle coś nieodparcie teatralnego w niemieckiej armii, przynajmniej jak długo zwyciężała. Krzysztof zauważył od pierwszej chwili zetknięcia się z Wehrmachtem w Babich Dołach, że dla żołnierzy w mundurach feldgrau wojna była przede wszystkim wielkim przedstawieniem, w którym uczestniczyli z satysfakcją podziwianych aktorów. Och, jakże pragnął zobaczyć ich w odwrocie, w jenieckiej kolumnie, w haniebnym dla żołnierza momencie rzucania broni na rosnący stos. Czy zachowaliby wtedy swoje gesty i pozy? Czy wyreżyserowane one zostały tylko dla zwycięstwa? Faszyzm był okrutną ideą, ale dla umysłów zbyt słabych, żeby zgłębić jej sens istotny nie dla jednego narodu, ale dla ludzkości – efektowność spektaklu znaczyła więcej niż prawdziwy „stan kasy”, którą – być może – zechce ktoś kiedyś podliczyć. Na razie jednak – Krzysztof musiał to przyznać ze ściśnięciem serca – widowiskowa strona idei była opracowana bardzo starannie.

– Ten koń – odezwał się wreszcie hauptmann Wacholz ze skromnością zbyt manifestowaną, aby mogła być prawdziwa – nie będzie miał na wyścigach w Sopotach żadnej konkurencji. I dlatego wszystko jedno, kto na nim pojedzie. Doprawdy wszystko jedno...

– Heini, kochanie – żona wiedziała, że powinna w tej chwili nie zgodzić się z nim i udowodnić, że nie ma racji. – Wiesz dobrze, że nasze wyścigi różnią się na szczęście od upokarzających te piękne zwierzęta gonitw, na których liczą się tylko pieniądze. Na takich gonitwach oczywiście wszystko jedno, kto jedzie na koniu, wystarczą środki podniecające...

– Zabiłbym tego, kto by je podał „Meteorowi” – powiedział hauptmann.

– No więc widzisz, że powinieneś sam na nim pojechać.

– Hm... – Laubnitz spostrzegł ze zdumieniem, że nie był brany pod uwagę w tej rozmowie – skądże środki podniecające w mojej stajni? Kto by je miał dać „Meteorowi”? I po co? Obydwaj, pan... – skłonił głowę przed hauptmannem, nie za nisko jednak, akurat na tyle, na ile zezwalał mu wobec gościa własny stopień podpułkownika w stanie spoczynku – i ja wierzymy tak samo, że „Meteor” ma wielkie szanse w wiosennej gonitwie.

– Jasne – potwierdził hauptmann. – Ale na wiosnę... mogą być trudności.

– Co ty mówisz, Heini? Jakie trudności? – Pani Wacholz zaplotła dłonie na brzuchu wystającym spod niedopiętego futra. Oczy jej stały się okrągłe jak oczy kury. – Nie strasz mnie, bardzo cię proszę.

– Wcale cię nie straszę. Ale wiesz przecież... – eks-rotmistrz Wacholz zerknął ku Polakowi, który krążył z koniem po wybiegu. – Mówiliśmy o tym w domu dostatecznie często – dokończył ze zniecierpliwieniem.

– Ale zawsze prosiłam, żeby o tym przy mnie nie mówić.

– Kochanie! To będzie także trwało bardzo krótko.

Do Krzysztofa dochodziły poszczególne zdania tej rozmowy. Ostatnie – może nawet przeznaczone dla niego – zabrzmiało prawie donośnie.

Przechodząc przed ławką, na której siedział Laubnitz ze swoimi gośćmi, widział ich z bliska, miał w odległości wyciągniętej ręki zdrajcę, któremu należała się kula w łeb, a któremu nie mógł nic zrobić, nawet spojrzeć w oczy tak, żeby mógł z nich coś wyczytać. Dla niego czyścił zad i boki „Meteora”, żeby błyszczały jak najlepszy atłas, dla niego szczotkował grzywę i ogon. Falowały teraz puszyście na wietrze, a hauptmann Wacholz, a rotmistrz Wacholz, zmrużywszy oczy, przyglądał się koniowi z lubością.

Czy był naprawdę zdrajcą? Krzysztof musiał zadać sobie w końcu to pytanie. A może był patriotą niemieckim, wypoczywającym teraz po ofiarnie i znakomicie spełnionym zadaniu, a zdrajcami trzeba by nazywać tych, którym zabrakło czujności, którzy w swojej armii tolerowali szpiegów? Czy głupota i zadufanie w sobie nie były także zdradą? Wyobraził sobie, że mógł być podkomendnym Wacholza, w oczach mu pociemniało, szarpnął koniem, boleśnie zacisnął uzdę przy jego pysku.

„Meteor” przyjął to ze zdumieniem. Gwałtownie podrzucił głowę. Zarżał.

– Uważaj! – zwrócił mu uwagę Laubnitz. Nie podniósł nawet głosu. Miał wyraźną słabość do Polaka.

Ale zakochany w koniach rotmistrz, a teraz hauptmann Wacholz, nie był skłonny do równie łatwego pobłażania. Przywołał Krzysztofa skinieniem ręki.

– Heini – poprosiła żona. – Wiesz, że jestem... że przy mnie... – Uspokój się, kochanie – powiedział ze wzrastającym zniecierpliwieniem. – No, chodź, chodź! – zwrócił się do Polaka. – Chodź tu bliżej!

Jeśli mnie uderzy, myślał Krzysztof, będę musiał mu oddać i wtedy mnie chyba zastrzeli, na pewno ma przy sobie broń i zastrzeli mnie, nic innego stać się nie może. Jednym skurczem serca pożegnał się ze wszystkimi, dla których chciał żyć, gdyby mógł, gdyby nakazujący mu znoszenie upokorzeń rozsądek nie doszedł do granicy, poza którą musiał utracić swoją władzę...

– Chodź! Chodź! – przywoływał go Wacholz.

Krzysztof zbliżał się powoli, słyszał plaśnięcia kopyt końskich o zamarzniętą ziemię, krakanie wron na wysokich topolach wokół pobliskiego stawu. Jeśli mnie uderzy... – myślał.

– Człowieku! – zaczął Wacholz. – Takiego konia jak „Meteor” trzeba traktować ze specjalną uwagą. Ze zrozumieniem, a nawet czułością. Konie mają w ogóle wysoce wykształcony zmysł sprawiedliwości. Karcone bez powodu czują się krzywdzone i buntują się, co jest najlepszym potwierdzeniem ich wysokiej klasy. Rozumiesz to?

– Tak. Buntują się, co jest najlepszym potwierdzeniem ich wysokiej klasy.

Dlaczego on wciąż powtarza całe zdania? – zatrwożył się nie wiadomo dlaczego Laubnitz. Wydało mu się, że to coś znaczy, że to musi coś znaczyć. Wacholz nie zwrócił jednak na to uwagi.

– I tylko ludzie – ciągnął dalej z groźnie łagodnym spokojem – którzy sami mają tę klasę... którzy sami... Chodź tu bliżej! – krzyknął.

– Heini! – szepnęła żona.

– Przestań mi wciąż zwracać uwagę!

– Nie pozwalam ci! – pisnęła. – Przy mnie... teraz...

– No, dobrze – powiedział, ale nie było to skierowane do niej. – Nagle jakby go wszystko przestało interesować. Znudzonym wzrokiem objął postać Polaka. Polak – nawet zasługujący na naganę – nie był w stanie zająć go na dłużej. Co innego koń... Ale i konie nie podniecały go jak dawniej, skoro nie było w bliskiej perspektywie żadnych wyścigów i sportowych emocji. Wiosna, pomyślał i znowu miał ochotę podnieść kołnierz. Wiosna... Nie wiedział, czy przerażał go ten termin, czy go oczekiwał. Na razie nudził się, żołnierze zawsze nudzą się podczas wygranej wojny... Dlaczego pomyślał: podczas? Co za głupie słowo! Po wygranej wojnie, powinien był pomyśleć. Ale tylko ten jeden kawałek, ten jej polski kawałek był już wygrany. Lecz czy nie powiedział przed chwilą tej głupiej kobiecie, którą pojął za żonę, czy nie powiedział jej, że to będzie także trwało bardzo krótko? Mdła niechęć do niej wzrastała w nim po każdym jej odezwaniu, po każdym spojrzeniu, które na nią kierował. W dodatku znowu była w ciąży! Trzech chłopców, których mieli, mogłoby wystarczyć nawet führerowi. – Wynoś się! – powiedział do Polaka. – Wynoś się stąd jak najprędzej!

– Odprowadź konia do stajni – rozkazał Laubnitz z wyczuwalną ulgą.

– Krótko to dzisiaj trwało – zdziwił się Bruna, gdy Krzysztof wprowadzał „Meteora” do boksu.

– Krótko – odparł, pokonując suchość gardła.

– Dlaczego? Stało się coś?

– Nie. Nic.

– Bo... jak spojrzałem na ciebie, pomyślałem...

– Nic się nie stało. Jeszcze dziś nic się nie stało.

Do stajni wszedł stary Cygier, obsługujący dworskie maszyny – dziadek Bronk, jak go tu wszyscy nazywali. Przysiadł na odwróconym do góry dnem żłobie, wyjął z przepastnej kieszeni spodni kapciuch z tabaką, nasypał jej na wierzch dłoni, pociągnął, a potem czekał przez chwilę na serię kichnięć potężnych i donośnych, od których konie płoszyły się w swoich boksach.

– Ja także – powiedział, wytarłszy nos w kraciastą chustę – kiedy ten Wacholz przyjeżdża, czuję się przez cały czas, jakby mi ktoś dał w pysk.

Krzysztof gwałtownie potrząsnął głową.

– Nie mówmy o tym.

Dziadek Bronk spojrzał na niego uważnie. We wsi sądzono, że ma nie po kolei w głowie – dziwak był, mruczał coś wciąż do siebie, w domku, w którym mieszkał samotnie na skraju wsi, gromadził jakieś śrubki, zawory, łańcuchy, butle z różnego rodzaju kwasami i olejami, kawałki starej uprzęży – ale czasem potrafił spojrzeć tak, że widziało się w nim wszystko poukładane bardzo starannie i bardzo po kolei, i powiedzieć potrafił coś, czego nie powiedziałby nikt inny we wsi.

– Tak, nie mówmy – powtórzył – ale każdy po to ma głowę, żeby myślał. I jak długo myślenie jest jak należy, tak długo oni nas do końca nie mają.

– Co to znaczy: do końca? – spytał Bruna.

Dziadek Bronk zwrócił ku niemu powoli głowę.

– Wszystko ma początek i koniec, tylko Pan Bóg podobno nie, ale to już nie moja sprawa. I to, co w człowieku jest, co w człowieku jest człowiekiem, też ma swój początek i koniec. Zrozumiałeś?

– Nie – powiedział Bruna.

– Jeszcze zrozumiesz.

– Zadałeś koniom siana? – spytał Krzysztof. Pragnął i bał się tych rozmów. Wciąż powtarzał sobie, że musi być nieufny i czujny, nawet gdyby miało to kogoś krzywdzić. – Zadałeś?

– Tak.

– To na razie fajrant.

– Fajrant! – rozpogodził się chłopak. – Matka dostała skądś oleju i mają być dziś placki kartoflane.

– No to się śpiesz! – uśmiechnął się do niego Krzysztof. Lubił chłopaka, nieraz myślał, jak inaczej wyglądałaby jego praca, jego pobyt tutaj, gdyby pracował w stajni z kimś innym. – Śpiesz się! – powtórzył.

Bruna mieszkał z matką po drugiej stronie stawu w małym domu, który kupiła na własność po śmierci męża za odszkodowanie, wypłacone za tę śmierć podczas wyrębu państwowego lasu. W żałobie pocieszała ją więc niespodziewana radość posiadania – stała się nagle gospodynią, jak inne w tej wsi, nie siedziała już na komornem, w kościele pchała się przed sam ołtarz, tylko modlitwy jej się myliły: ta wciąż pełna żalu, niepokorna wobec wyroków boskich – z dziękczynną, chwalącą szczodrobliwość Pana. Z pensji, jaką otrzymywała po mężu, syna wychowała jak należy, nawet do gimnazjum w Pucku zaczęła go posyłać, ale nie miał głowy do nauki, więc dokupiła pięć morgów pola i gospodarzyli na nich spokojnie do wybuchu wojny we dwoje, matka i syn, bardziej sobie bliscy niż matka i syn w domach, z których nikt nie ubył, z których nikogo nie zabrała śmierć. Krzysztof podczas pierwszej bytności u Pawliszków od razu to wyczuł. Tę nadmierną, bezustannym lękiem podpalaną miłość matki, tę wzajemną zawisłość, którą chłopcy w wieku Bruny zrywali brutalnie, a on by bez niej żyć nie umiał i nie chciał, i nie mógł.

– Śpiesz się! – powtórzył Krzysztof, gdy chłopak zatrzymał się jeszcze przy którymś z końskich boksów. Wiedział, jak matka czeka na syna.

Na niego czekała Anula. Opuściwszy podwórze dworskie, zobaczył ją na dróżce przy stawie, którą zwykle wracał do domu. Anula także pracowała u Laubnitzów, nie w gospodarstwie jednak, ale „na pokojach”, do czego przyczyniła się jej miejska praktyka w Gdyni. Tak orzekła pani Laubnitz, biorąc ją do sprzątania we dworze, do woskowania podłóg i ścierania kurzu z mebli, książek i tych wszystkich dziwnych rzeczy, które państwo (Anula nie mogła obyć się bez tego słowa) przywieźli z Afryki, gdzie pan dziedzic przez wiele lat służył w wojsku. – Mam praktykę w mieście – powtarzała nieraz.

Teraz czekała na niego przy stawie, choć mogła przyjść do stajni albo spotkać się z nim na podwórzu czy w bramie. Uchodzili tu za małżeństwo i byłoby całkiem naturalne, że razem wracają do domu. Ale wołała czekać tutaj, wciąż onieśmielona tą dziwną sytuacją, do której, mimo upływu kilku miesięcy, nie zdołała się przyzwyczaić.

– Chciałam panu przypomnieć – powiedziała, gdy się zbliżył – że dziś przyjeżdża pani z panią gospodynią. Bałam się, że pan pójdzie do Pawliszów i zapomni o tym.

– Pamiętałem. Jakżebym mógł zapomnieć. Ale ty o czymś zapomniałaś. Jak mam na imię?

– Krzysztof.

– To dlaczego tak nie mówisz?

– Ale to przy ludziach – broniła się Anula, spuszczając oczy. – A jak jesteśmy sami...

– Wszystko jedno, przy ludziach czy jak jesteśmy sami, masz mi mówić po imieniu. Prędzej się przyzwyczaisz, jak będziesz zawsze mówiła jednakowo.

– Tak, proszę pana.

– Anula!

– Tak, Krzysztof.

Zarumieniła się, patrzyła spłoszona spod opuszczonych rzęs. Krzysztofa ogarniało przerażenie: jego życie zależało od rozsądku, czujności i przebiegłości tej małej, nawet podczas spokojnego czasu nie nazbyt rozgarniętej służącej. Był teraz – tu, w tej wsi, i na tę zimę wojenną – jej mężem. Wszyscy wiedzieli – także pan Laubnitz – że przywiozła go sobie z Gdyni, gdzie był do wojny robotnikiem w porcie, że ich ksiądz stułą przedtem związał, zanim go wcisnęła pod stertę pierzyn w domu swoich rodziców.

Gdyby to był inny czas i gdyby metryka ślubu, służąca za wszelkie zaginione dokumenty, była prawdziwa, Anula szczyciłaby się nim zapewne przed dawnymi koleżankami. Ale że to wszystko było na niby – nie na to „niby” wesołe i beztroskie z dawnych przebieranek w zapusty, ale wojenne i groźne – w oczach Anuli nie widział triumfu, tylko pomieszanie albo tępy, obezwładniający ją strach.

Co ranka przypominał jej reguły gry, która z początku wydawała się jej prawie zabawą, ale z upływem czasu stawała się pojętym wreszcie, trudnym obowiązkiem wobec dawnych chlebodawców, do których miała zamiar wrócić po wojnie i chyba nie za piętnaście złotych miesięcznie, ale na pensję podwyższoną stosownie do jej zasług. Widział te myśli w jej oczach, gdy skwapliwie powtarzała lekcję. Bardzo chciała sprostać swemu zadaniu.

– Może jakie dobre nowiny będą – powiedziała cicho, a on zrozumiał, jak bardzo pragnie, żeby się to skończyło, żeby nie musiała się bać, żeby nie musiała każdej chwili pamiętać, że już nie jest Dyszków najstarszą, szukającą sobie chłopaka w swojej wsi dziewczyną, której wszystko wolno i wszystko przystoi.

– Nie będzie dobrych nowin – odparł i pomyślał: Teraz dobre nowiny ma tylko hauptmann Wacholz.

– Nie? – zmartwiła się. – Dlaczego?

– Ża wcześnie na dobre nowiny.

– Już styczeń!

– I co z tego?

– Niedaleko do wiosny. A na wiosnę miało się ruszyć...

– I ty to wiesz!

– Wszyscy wiedzą. I mówią o tym. Każdy ma dobre nowiny. I było tak naprawdę. Każdy, kto skądś przybywał – z sąsiedniej wsi czy z miasta, z drugiego obejścia nawet – przynosił jakieś wieści. A że złymi się nie chwalono, pozostawały tylko dobre. Do Dyszków przyniósł je tego popołudnia Alojz Szwenk, hofsmaurer we dworze, którego Laubnitz wysłał po jakieś gospodarskie sprawunki do Pucka. Wrócił nie tylko z puckim piwem. Zastali go nad miską dymiącej grochówki, a byle kogo i bez powodu nie goszczono tak w skąpy wojenny czas.

– W Tempczu słuchają radia! – powitał Krzysztofa triumfalnie.

Nie zapytał gdzie, u kogo – nie zrobił tego także nikt z Dyszków. Rodzice Anuli, a nawet jej młodszy brat Józefek, choć w szkole uważano, że ma ciężką głowę, wiedzieli dobrze, że o to pytać nie należy. I wiedzieli także, że to radio jest zagraniczne, choć mówiące polskim głosem. Niemieckiego można było słuchać od rana do nocy – wisiało na słupie przed gemeindeamtem i nawet nikt głowy ku niemu nie skręcał, przechodząc tamtędy.

Szwenk poprawił się w krześle. Stały przed nim już dwie opróżnione butelki po piwie.

– Co nocy słuchają – dodał.

Krzysztof zrzucił z nóg drewniaki, które nigdy nie dały się oczyścić ze stajennego gnoju, i w grubych skarpetach z owczej wełny, zrobionych przez Anulę na drutach, podszedł do stołu. Odnosił się sceptycznie do tych wszystkich przekazywanych z ust do ust wojennych plotek, ale wiedział, że nie powinien tego okazać Szwenkowi. Był chrzestnym Anuli, za jego wstawiennictwem dostali oboje pracę we dworze, Laubnitz liczył się z nim, wyraźnie wyróżniał swego hofsmaurera wśród służby – i Alojz Szwenk przywykł do tego, że liczono się z nim wszędzie. Nie zapytał go jednak o nowiny. Ale gospodarze byli ich chciwi.

– I co? I co? – przynaglał Dyszk. I przed nim stały dwie butelki po piwie.

Szwenk odczekał jeszcze chwilę, zanim powiedział:

– Na wiosnę ofensywa!

Z najwyższych drzew we wsi widać było morze. W pogodne dni chłopcy, drąc do reszty połatane porcięta, wspinali się po pniach aż na ich szczyty i patrzyli na błękitne pasemko między ziemią a horyzontem. Wierzono, że to przyjdzie stamtąd. Może niekoniecznie z tego kierunku, nie od zatoki, może zza Krokowej, od Karwi, z Wielkiego Morza – ale na pewno z tej wolnej, niezmierzonej przestrzeni, w którą odeszły polskie okręty, żeby się tu nie poddać, żeby cała Polska nie była pod wrogiem.

Czekano tu na nie każdego dnia, wyglądano ze szczytów najwyższych drzew.

Ci, co byli na dole, pytali tych w górze:

– Nic nie widać?

Jeśli nie było odpowiedzi, oznaczało to, że nie – że jeszcze nie dziś. Ale wszyscy wierzyli, że to będzie na wiosnę. Drzewa okryją się świeżą zielenią, może nawet pączki będą miały dopiero, kiedy na horyzoncie ukażą się okręty...

– Ofensywa – powtórzyli cicho wszyscy domownicy i Krzysztof wraz z nimi. W jednej chwili wyzbył się swego sceptycyzmu i poddał nadziei, nie pytając rozsądku, czy nie jest za naiwna albo zbyt pochopna. Chciał wierzyć, chciał, i to było najważniejsze, najlepsze. Mimo woli powiódł spojrzeniem po izbie i zaczęło mu się coś roić. Nie wypił jeszcze piwa, które i przed nim postawiono. Spojrzał na mężczyzn przy stole, licząc ich i przymierzając do bliskich zadań...

Drzwi uchyliły się nieśmiało, ukazał się w nich Teofil, najmłodszy syn Szwenka. Anuli policzki zapaliły się krwiście, spuściła oczy, głowę odwróciła do okna.

– Ojca szukam – bąknął speszony i tylko stary Szwenk nie wiedział dlaczego.

– O! Jest jeszcze jeden żołnierz! – zawołał.

Myślał więc o tym samym – Krzysztof spojrzał na niego z sympatią, po raz pierwszy odczutą tak żywo. Myślał o tym samym! A miał w niewoli dwóch starszych synów, wszyscy o tym wiedzieli, także i Laubnitz. Dostali się do niej w Borach Tucholskich wraz z armią „Pomorze”. Jeden z nich przysłał kartkę z oflagu, drugi ze stalagu, ojciec pokazywał je ludziom – nie tylko jego najmłodszy, ale i on sam mocno ścisnąłby w rękach broń, gdyby mu ją ktoś dał... A Dyszk, ojciec Anuli? Nie miał jeszcze pięćdziesiątki – wysoki, żylasty i. silny. Służył podczas pierwszej wojny w niemieckim wojsku; do polskiego go nie powołali, kiedy wybuchła druga, ale nie zapomniał jeszcze na pewno, jak się strzela...

– Nie patrz tak! – szepnęła Anula. Bała się zawsze jego zamyśleń, wyrazu twarzy, tak bardzo innego niż ten, który nauczył się obnosić na co dzień; bała się, że z tych zamyśleń nie powróci w miejsce, gdzie teraz był, że odezwie się jakimś słowem nie do tych ludzi przed sobą, ale do tamtych – ze swoich myśli... Trącała go zawsze wtedy w bok i teraz to także zrobiła, żeby oprzytomniał, żeby przypomniał sobie, gdzie jest i z kim. – Nie patrz tak! – powtórzyła cicho. – Znowu tak patrzysz przed siebie, aż się boję...

– Nie bój się – uspokoił ją łagodnie. – Teraz nie musisz się bać. – Liczył żołnierzy... Tych w izbie i poza nią. Bo Teofil, którego Dyszkowa sadzała właśnie przy stole w nadziei, że to on kiedyś będzie jej prawdziwym zięciem, a także i Józefek Dyszk mieli przecież kolegów i przyjaciół w tej wsi. Gdyby ich skrzyknął, gdyby im powiedział, że przez siedemnaście dni był przy boku pułkownika Dąbka, na pewno nie odmówiliby mu swego zaufania... Dręczyło go poczucie winy wobec tych ludzi, że nieraz czuł się wśród nich obco, choć właśnie tu doszedł do pełnego zdrowia, odgrodzony ich życzliwością od wojennych niebezpieczeństw. Taka chwila jak ta zbliżała go jednak do nich bardziej niż wielomiesięczna zażyłość. – Nie bój się – powiedział do Anuli jeszcze raz. – Słyszysz przecież, co mówi twój chrzestny. A jednak są dobre nowiny!

Anula zerkała teraz ku matce, niespokojna, czy dla Teofila starczy jeszcze grochówki – zdołała sobie jednak coś przypomnieć:

– Pan Laubnitz mówi co innego.

– Jasne, że co innego – zgodził się dobrotliwie. Rozbierało go ciepło izby, gorące jedzenie, piwo dolewane przez Dyszka, a nade wszystko myśli, którym poddał się z ulgą. – Chciałabyś, żeby mówił to samo co my?

– Ale pan Laubnitz ma zięcia gdzieś tam wysoko i byłam akurat na pokojach, kiedy dostał od niego list. Zawołał zaraz panią i cieszyli się obydwoje, a mnie nawet potem uszczypnął w policzek...

– Na pewno w policzek? – spytał żartobliwie, wchodząc w swoje mężowskie prawa.

Anula spłonęła rumieńcem, ale patrzyła na Teofila, jakby to on miał prawo do tej nieufności. Czy powiedziała mu? – zastanowił się Krzysztof. Nie powinien mieć do niej o to żalu, dziewczyny pragną mieć mężów, prawdziwych mężów, na całe życie, nie tylko podczas niebezpieczeństw wojny, nie mógł więc mieć do niej żalu, że o tym myślała. A jednak poczuł niepokój.

– W policzek! – potwierdziła Anula tak głośno, że wszyscy to usłyszeli, choć wiodła przyciszoną rozmowę tylko z nim. Zarumieniła się jeszcze bardziej, zła na siebie, że przyznała się kiedyś w domu do innych nawyków Laubnitza, który do pierwszej wojny, a ściśle do momentu jej przegrania przez Niemcy, służył jako oberstleutnant w Kamerunie, w Deutschwestafrika, skąd najprawdopodobniej przywiózł nieprzemijający z latami zachwyt dla pośladków damskiej służby bez względu na kolor jej skóry. – Pani była przy tym! – dodała, żeby nie ulegało wątpliwości, iż tym razem, po liście od zięcia, figle starego podpułkownika były najzupełniej stosowne. – Obydwoje się cieszyli i mówili, że niedługo się skończy.

– Co się skończy? – spytał Krzysztof powoli, choć dobrze wiedział, co mogło tak cieszyć starszych państwa, że aż zrezygnowali z ostrożności wobec polskiej służącej.

– Myślę, że... wojna – powiedziała Anula ostrożnie. Wiedziała, że. takie sprawy nie są na jej głowę. Mężczyźni byli od tego, żeby rozprawiać o wojnie, przepowiadać jej losy – kobiety im się tylko przysłuchiwały, ale teraz była prawie pewna, że we właściwy sposób odgadła przyczynę radości państwa ze dworu. Uśmiechnęła się jednak nieśmiało do Krzysztofa, bo zbyt szybko się zasępił, i od razu poczuła się temu winna. – A może źle zrozumiałam...? Nie umiem tak dobrze po niemiecku, a kiedy mówią szybko...

Przystał na to skwapliwie, ale nastrój sprzed chwili już się rozwiał. Był to czas gwałtownego przemijania radości i smutku, nadziei i chwytającego za gardło zwątpienia. Trzeba było nie poddawać się tak łatwo ni jednym, ni drugim – ale tego jeszcze nie potrafił. Nikt tego jeszcze nie potrafił. I może w ogóle nie było to możliwe.

Za oknami pociemniało, coraz gęstszy śnieg kłębił się w ostrych porywach ciągnącego od morza sztormu. Dyszkowa zaczęła szeleścić papierem, którym zasłaniała co dnia okna przed zapaleniem światła, a Łucka z matką szły już zapewne z dworca w Pucku do Połczyna – Krzysztof wyobraził sobie, jak targa nimi wiatr, jak śnieg sypie im w oczy; może powinien był, nie zważając na zakaz teściowej, wyjść im naprzeciw, ogarnęło go zawstydzenie, że za gorliwie jest temu zakazowi posłuszny, że nie chce mu się ruszyć spod pieca zwłaszcza teraz, gdy Alojz Szwenk, sięgnąwszy po ostatnią butelkę piwa (tylko ono było jeszcze bez kartek), zaczął właśnie mówić o radiowym przemówieniu Churchilla, pierwszego lorda brytyjskiej Admiralicji. Dowodził chyba także i polskimi okrętami, skoro były w Anglii, wszystko więc w jego przemówieniu odnosiło się także do nich, do ich przyszłych zwycięstw, którymi miały wesprzeć potęgę morską sprzymierzonych.

Jeśli miało się do wyboru wierzyć Laubnitzowi, podpułkownikowi z nie istniejących od lat dwudziestu niemieckich kolonii w Afryce, albo pierwszemu lordowi brytyjskiej Admiralicji – namysł nie musiał trwać długo. Krzysztof rozpogadzał się znowu po każdym słowie Szwenka, nie zastanawiając się nad tym, ile jego własnej fantazji kryje się w tej powtarzanej z dziesiątych ust relacji.

Pomyślał, że nie najgorszym schronieniem na wojenną zimę był ten zaciszny dom z ciepłym piecem i bliskimi ludźmi – czy zdoła im kiedyś wynagrodzić to, co zrobili dla niego? Choćby ten smutek, z jakim Teofil spoglądał ukradkiem ku Anuli w poczuciu śmiertelnego grzechu, nie wyznanego nawet na spowiedzi. Mógł go z niego rozgrzeszyć jednym słowem. Ale jeszcze nie teraz, pomyślał. Nie teraz.

– Znowu tak pan patrzy – szepnęła Anula – że się aż boję. Jest pan tu, a jakby pana nie było. Niech pan tak nigdy nie patrzy.

– Dobrze – przyrzekł pokornie. – Ale tym razem byłem tu. I nawet bardzo blisko ciebie.

– Już dawno powinny przyjść – powiedziała.

Dopiero po chwili zrozumiał, że mówi o Łucce i Konkowej. Zerknął na zegarek – tak, już od godziny powinny tu być. Nawet gdyby pociąg spóźnił się z powodu śnieżycy, na tak krótkiej trasie opóźnienie nie mogło być duże. A może Łucka przestraszyła się pogody, zdecydowała się zostać w domu, nie zobaczyć go tej soboty, odłożyć odwiedziny do przyszłego tygodnia? Nie, to było niemożliwe. Przez te wszystkie lata, które z nią przeżył, pozostała wciąż dziewczyną, gotową iść za nim na koniec świata.

– Wyjrzę na drogę – powiedziała Anula, wstając od stołu.

Zerwał się także.

– Pójdę z tobą.

– Nie! – przestraszyła się – Pójdę sama. Pani mówiła wyraźnie, żeby pan nigdzie nie wychodził.

– Anula! – upomniał ją szeptem.

Nie odważyła się już mu sprzeciwiać. Narzuciła chustkę na plecy, z gwoździa na drzwiach zdjęła pikowaną jaczkę, służącą teraz Krzysztofowi za zimowe okrycie. Nałożył ją niechętnie, wyobraził sobie, że spotka Łuckę tuż za progiem, że zaraz pójdą do sąsiedniej izby, w której – choć nie opalana – zawsze mogłi spędzić kilka godzin razem. Oczekiwał wieści z Gdyni, wciąż oczekiwał wieści najważniejszych – nie wiedział, co się stało z Wołodią i Sewerynem, wierzył, że się odezwą, że ukryli się gdzieś tak jak on, że wreszcie znajdą sposób, żeby się z nim skontaktować. Nie mógł już znieść tej izolacji, tego bezczynnego odosobnienia, był prawie pewien, że ani Wołodia, ani Seweryn nie pozwalają sobie na takie bierne czekanie, że tam, gdzie są, coś się dzieje wokół nich, poprzez nich – to właśnie chciał usłyszeć od Łucki, to miała mu któregoś dnia powiedzieć, tym pocieszyć.

Na dworze pogoda nie była tak dokuczliwa, jak to sobie wyobrażał, siedząc w ciepłej izbie. Odetchnął głęboko po panującym w niej zaduchu, wyprostował ramiona, poczuł się jak dawniej, silny i młody. Śnieg wciąż padał, mokry, nasycony wilgocią ciągnącą od morza, ale na ziemi się jednak nie topił. Nawet droga nie utraciła pod stopami przechodniów swej bieli, jej brzegi nie rysowały się już wyraźnie, tylko rząd płotów i domy poza nimi wytyczały jej szlak. Za wsią drzewa, którymi była obsadzona, broniły podróżnych przed zbłądzeniem w tej równinnej, posypywanej śniegiem przestrzeni. Ale nawet gdyby ich nie było, Łucka z matką nie mogły zabłądzić. Znały tę drogę obydwie od dziecka, Konkowa tu się urodziła i wychowała, a potem, gdy Augustyn wywiózł ją do Gdyni, przyjeżdżała tu często do rodziców, jak długo żyli, a Łucka, ulubienica dziadków, razem z nią. Nie mogły więc zabłądzić, powtarzał sobie, nie mogły zabłądzić. Co się wobec tego stało, że ich nie było, że nie spotkał ich tuż za progiem, o kilka kroków od domu, za stawem, przy którego brzegach ślizgały się dzieci, za gospodą, rozbrzmiewającą teraz niemieckim śmiechem?

– Wracajmy do domu – szeptała Anula. – Wracajmy, bardzo pana proszę. – Wiatr przewiewał jej chustkę, szarpał nią, ale nie dlatego chciała, żeby jak najszybciej wrócili do ciepłej izby.

Przed gospodą stał motor żandarmów z Pucka. Często przyjeżdżali tu służbowo, ale jeszcze częściej na piwo, którego w Pucku, pod okiem komendanta, bali się pić. Tu uchodziło im to bezkarnie, jak długo, oczywiście, udawało im się uniknąć wypadku. Cała wieś była pewna, że się kiedyś zabiją, ale jakoś wciąż żyli. Teraz mogli wyjść, wytoczyć się z gospody, a wtedy każdy, kto znalazł się przed nimi, budził w nich podejrzenie i wściekłość.

– Chodźmy! – przynaglała Anula. – Widzi pan przecież...

Krzysztof nie zawrócił z drogi.

– Ostatecznie obydwoje mamy piękne zaświadczenia pracy, wystawione przez pana Laubnitza. A pan Laubnitz bądź co bądź liczy się w tej wsi i w okolicy.

– Niech pan nie żartuje.

– Wcale nie żartuję. Ani mi to w głowie. Ale sama wiesz, że gdy tylko ktoś ważniejszy pojawi się w Pucku, albo nawet w Gdańsku, zjeżdża tutaj w gościnę. Ziemiaństwo niemieckie okazało pełne poparcie dla Hitlera, a na terenach polskich, które włączył znów do Rzeszy, przybrało to charakter... – Urwał, mówienie do Anuli o tych sprawach wymagało chyba szerszego komentarza, dziewczyna zresztą wcale go nie słuchała. Wpatrywała się wciąż w drzwi gospody, zza których dochodziły podniecone głosy.

– A mnie pani przykazała – zaczęła znowu – żebym rozum miała nawet wtedy, kiedy pan go mieć nie będzie.

– Tak powiedziała? – spytał prawie ubawiony. – A która?

– Tak powiedziała – potwierdziła Anula, speszona tym, że zbyt szczegółowo powtarza otrzymane polecenia. – Pani gospodyni. – Nazywała tak Konkową, tylko przed nią miała respekt; Łucki właściwie nigdy nie brała poważnie, wiedział o tym. Wydawała jej się tak samo pozbawiona samodzielności pod czujnym okiem matki, jak Julitka i Tomaszek. – Pani gospodyni, ma się rozumieć – powtórzyła.

W Krzysztofie nie obudziło to niechęci do teściowej. Przeciwnie, poczuł coś na kształt rozczulenia. I nie dlatego, że tak bardzo bała się o niego, ale że przeczuwała w nim ten brak rozumu, który mężczyźnie ujmy nie przynosił.

– Dobrze – zgodził się łagodnie. – Zaraz wracamy. Podejdziemy tylko do gminy i, jeżeli ich nie spotkamy, idziemy do domu. Żaby stanęło na tym, że masz jednak ten rozum, chociaż i ja swego jeszcze nie utraciłem.

Anula wykazała brak poczucia humoru, nie uśmiechnęła się, choć zwrócił ku niej głowę i powinna zrozumieć, że oczekuje tego po niej. W blasku bijącym od śniegu widział jej dziecinną jeszcze twarz, zasznurowane surowo usta, posępne oczy. Czy to nie za duży dla niej ciężar? – pomyślał. – Czy udźwignie go do końca, czy nie zabraknie jej sił?

Milcząco ruszyli w stronę gemeindeamtu. Śnieg ciął prosto w twarz, tracił jakby swoją miękkość i wilgoć, zanosiło się na to, że w nocy będzie mróz. Powiedział to Anuli, ale znowu go nie słuchała, zapatrzona uważnie przed siebie.

– Widzi pan? – zapytała.

Nie, jeszcze nic nie widział. Śnieg zasypywał oczy, wirował przed nimi ruchomą, migotliwą zasłoną. Ale ona jednak dostrzegła poprzez nią coś, co wydawało się jej dziwne. A jak dziwne, to i groźne, nauczyła się już tego podczas kilku miesięcy wojny.

– Tyle ludzi przed gminą – szepnęła. – Nie idźmy tam.

Ale Krzysztof też już dostrzegł tłum przed niemieckim urzędem i przyspieszył kroku. Biegła za nim, usiłowała chwycić go za rękaw.

– Niech pan tam nie idzie! Proszę pana! Niech pan wraca!

Zatrzymał się, ale tylko na chwilę. Ścisnął Anulę za ramie, aż pisnęła.

– Albo mów do mnie po imieniu; albo milcz!

Zamilkła, wciąż jednak biegła za nim coraz bardziej przerażona, bo już zrozumiała, już była tak samo jak on pewna, że ten tłum spędzono po to, aby coś zobaczył i zapamiętał...

Przepchali się przez pierścień ludzi, tworzących krąg przed wejściem do gemeindeamtu. Z daleka było słychać podniesione głosy dwóch Niemców i wcale nie ciche odpowiedzi, w których Krzysztof poznał głos Konkowej.

Kiedy się przecisnął aż do czoła tłumu, zobaczył ją. Stała pod ścianą gemeindeamtu z odkrytą głową, z rozwichrzonymi siwymi włosami, na które padał i topniał od razu śnieg. Twarz miała czerwoną, rozognioną i niepokorną – nie, lamentującej teściowej Krzysztof nigdy jeszcze nie widział, chyba w dzień nagłej choroby jej męża Augustyna, zanim zrozumiała, dlaczego ta choroba na niego spadła, potem już nie lamentowała, potem była już tylko wściekła. Teraz także na twarzy jej nie było łez, uniosła ją hardo ku dwóm żandarmom, stojącym przed nią – tylko Łucka obok niej popłakiwała cicho w przyciśniętą do twarzy chustkę.

– Pytam po raz drugi – krzyczał jeden z żandarmów, młodszy i wyższy, o koguciej twarzy i koguciej zadzierzystości – pytam po raz drugi, dlaczego przeszłyście obok nas bez pozdrowienia.

Konkowa namyślała się przez krótki czas.

– Bo się nie znamy – powiedziała.

Ktoś w zewnętrznym pierścieniu tłumu roześmiał się radośnie, ale zaraz umilkł.

– Co? – zapiał młodzik w zielonym mundurze. – Nie znamy się? Możemy się zaraz poznać. Możemy się poznać całkiem z bliska.

– Moment! – powiedział drugi z przedstawicieli niemieckiej władzy. Starszy i już statecznie zaokrąglony, pełnił ją najwidoczniej o wiele dłużej i nie tylko na polskich terenach. Odsunął nieco swego towarzysza, zbliżył się do kobiet. – Istnieje zarządzenie – powiedział – że wszyscy Polacy muszą pozdrawiać Niemców w mundurach.

– Nie słyszałam – bąknęła Konkowa.

– Nieznajomość prawa nie uwalnia od odpowiedzialności – oznajmił i powiódł po tłumie spojrzeniem, które świadczyło, że zdanie to skierowane było nie tylko do dwóch kobiet pod ścianą gemeindeamtu.

– Nie uczono mnie o tym – powiedziała Konkowa. – A chodziłam do niemieckiej szkoły.

Żandarmi na chwilę zamilkli, ten młodszy o koguciej twarzy i ten zaokrąglony już dojrzałą statecznością, obydwaj zadławieni tym samym uczuciem zdumionej wściekłości. Z otwartych ust buchała im para jak zgonionym koniom.

– Ale wszyscy we wsi wiedzą, że takie zarządzenie istnieje. Prawda? Wszyscy wiedzą – starszy z żandarmów powiódł znów spojrzeniem po tłumie. – Prawda? – powtórzył.

Nikt się nie odezwał. W milczeniu, spotęgowanym jakby tym pytaniem i groźną pauzą, pozostawioną na odpowiedź, słychać było suchy chrzęst opadających płatków marznącego przed nocą śniegu.

Konkowa narzuciła na głowę chustkę – nie wiadomo, czy wiatr ją jej zerwał, czy spadła podczas szamotania się z żandarmami, zanim zdołali zaprowadzić ją pod ścianę gemeindeamtu, teraz wiązała ciasno jej końce, wsuwała pod nią mokre włosy.

– My tu nie mieszkamy – powiedziała tonem prawie pogodnym, wyraźnie kończącym tę narzuconą jej rozmowę.

– Nie mieszkacie tu? – zawołali obydwaj żandarmi równocześnie. – Nie. Nie mieszkamy w Połczynie.

– Nie ma Połczyna. Jest Polzin.

– Nie mieszkamy tu – powtórzyła Konkowa.

– A gdzie mieszkacie?

– W Gdyni.

Młodszy z żandarmów zbliżył się do Łucki.

– Ona co? Niemowa?

Konkowa zerknęła ku córce.

– Do tej pory nie była. Może teraz jej się co stało.

– Po co tu przyjechałyście? – wrzasnął młodzik. – Na handel?

Konkowa trzymała w ręku torbę. Widok pękatego jej wybrzuszenia przyprawił Anulę o skurcz serca – musiały się w niej kryć jakieś rzeczy z Tomaszka, z Tomaszka na Józefka. Konkowa nigdy nie przyjeżdżała bez dowodów wdzięczności za ukrywanie jej zięcia. Teraz przerzuciła tę torbę leciutko z ręki do ręki, jakby była pusta.

– Nie na handel.

– A po co?

– Do rodziców tu przyjeżdżam.

– Do rodziców? Gdzie mieszkają?

– Już nie mieszkają – Konkowa pokiwała w zamyśleniu głową. Powiodła spojrzeniem po dalekiej przestrzeni nad głowami żandarmów. – Już nie mieszkają, ale tu są. Zawsze tu byli.

– Co to znaczy? Co to za gadanie takie? – wołali teraz żandarmi, przekrzykując się wzajemnie.

– Zawsze tu byli – powtórzyła Konkowa ze spokojną stanowczością. W głosie matki było coś, co Łucce musiało dodać odwagi. Odjęła chustkę ód ust, podniosła głowę. Jej oczy napotkały utkwiony w nią wzrok Krzysztofa.

Przez cały czas, kiedy tu stał i patrzył na nią, nie opuszczało go upokarzające uczucie bezsilności. Czy nie był już mężczyzną? Czy nie miał już ani odrobiny godności, pozwalając na to, aby jego żona, matka jego dzieci, dziewczyna, którą – Boże, przecież nie było to tak dawno – prowadził przez śnieg do kościoła, płakała teraz, lżona przez jakiegoś parobka w zielonym mundurze? Był tu, był tu o krok i nie rzucił mu się do gardła, nie krzyknął nawet, nie dał poznać po sobie, że go z tą kobietą coś łączy. Kiedy ostatnio o niej myślał, ogarniało go tylko poczucie winy; nie tęsknił do niej tak, jak na to zasługiwała, nie było mu jej brak w dzień i w nocy, nie była tą najpiękniejszą, najgorętszą potrzebą, jaką dla człowieka może być drugi człowiek. Ale teraz, kiedy tam stała, kiedy patrzyła na niego z tej odległości, której oboje nie mogli przekroczyć, zrozumiał, czym była dla niego przez te wszystkie lata: jedynym spokojem, jakiego zaznał, jedyną pewnością.

– Wracajcie do Gdyni! – krzyknął starszy żandarm. Pragnął już zakończyć scenę, która miała być lekcją poglądową dla mieszkańców tej wsi, a nią nie była, do diabła, na pewno nią nie była. – Natychmiast! I żebym was tu więcej nie widział!

– Nie mamy już dziś pociągu do Gdyni – powiedziała Konkowa.

– To poczekacie na dworcu do rana.

– Do rana? – Konkowa zaczynała pojmować, czego się doigrała hardymi odpowiedziami. Głos jej się załamał.

– Na dworcu zimno...

Ale teraz Łucka odzyskała opanowanie i siłę. Krzysztof wiedział, że gdyby wyciągnęła z kieszeni zaświadczenie, podpisane przez Lohmanna, który jak dawniej Słubicki, choć z innych zapewne powodów był kimś na całym wybrzeżu, gdyby wyciągnęła to zaświadczenie, w jednej chwili zmieniłoby to zachowanie żandarmów. Dotknęła jednak tylko ramienia matki.

– Idziemy! – powiedziała.

– O! – zawołał młodszy, ten z kogucią twarzą i kogucim głosem. – Więc jednak nie niemowa! Jakże się cieszę! A dlaczegóż to nie raczyła panienka dotąd się odezwać?

Nieoczekiwany komplement, jakim było przypisane Łucce panieństwo, mógłby kiedy indziej sprawić przyjemność albo co najmniej rozśmieszyć – teraz nawet to ostatnie nie było możliwe.

Nie było możliwe – bo oni nie byli śmieszni. Nie, na pewno nie byli śmieszni. Ani ten podskakujący i piejący kogucio, ani ten drugi, ziejący piwskiem jak podgrzana i nie domknięta baryłka. Może gdzieś tam, skąd tu przybyli, budzili uśmiech, gdy tak razem pojawiali się na drodze. Tu, na tej ziemi, gdzie były już groby w Piaśnicy, nie zaznaczone najniższym kopczykiem piasku, który należy się nawet psu – tutaj śmieszni nie byli. Tu nawet ich śmieszność wydawała się groźna.

– No! Pytam! Dlaczegóż to panienka nie raczyła dotąd się odezwać?

Łucka milczała. Koguci żandarm przyskoczył do niej i szarpnął ją za ramię.

– Znowu ci głos odebrało? Pomożemy ci go odzyskać. Jak się kogoś w tyłek bije, to mu to od razu w gębie głos przywraca. Nie wiesz o tym?

Krzysztofowi krew uderzała do głowy gwałtownymi falami. Paznokcie wpiły mu się w dłonie, czuł ich piekący ból, ale go to nie trzeźwiło, nie niweczyło pragnienia, żeby rozgarnąwszy tłum skoczyć przed Łuckę, osłonić ją sobą, odgrodzić własnym ciałem od człowieka, który ośmielał się jej dotykać, wyciągać do niej rękę...

Musiało się to wszystko malować na jego twarzy, bo kiedy znów na chwilę napotkał spojrzenie Łucki, wyraz jej oczu przywrócił mu przytomność. Patrzyła na niego ostro i zrozumiał, musiał zrozumieć: ona mu tego zakazywała. Ona go rozgrzeszała z uczucia bezsilności, wstydu i upokorzenia. Ona kazała mu czekać.

– Idziemy! – powiedziała jeszcze raz do matki.

– Precz! – wrzasnął starszy żandarm. Miał już naprawdę dosyć tego stania na potęgującym się mrozie i tej gawiedzi wokół, którą spędzili nie wiadomo po co. – Precz! I żebym was tu więcej nie widział!

Teraz i Konkowa ruszyła się z miejsca. Od razu śpiesznie, bez słowa już, bez oglądania się za siebie. Łucka podążyła za nią, ale jednak na chwilę odwróciła głowę i oczy jej jeszcze raz spotkały się z oczyma Krzysztofa. Wciąż mu zakazywała wszelkich nierozsądnych manifestacji, wciąż go rozgrzeszała z uczucia winy i upokorzenia.

Ale czy on sam mógł się z tego rozgrzeszyć? Wycofał Anulę z rzednącego tłumu, pchnął ją w stronę domu. Czy mógł pozbyć się tej lepkiej, oślizgłej niechęci do siebie, pogardy dla swojej przezorności? Nie było sensu w tym, co chciał uczynić, ale czy we wszystkim, co człowiek czyni, musi być sens? Oni tu przyszli, mówił sobie, nie tylko po to, żeby zabijać, ale także i po to, żebyś się dowiedział, jakim jesteś tchórzem, i żebyś – co najgorsze – uważał to za rozsądek.

Anula biegła za nim popłakując.

– Tak się bałam... tak się bałam, że pan nie będzie miał tego rozumu...

– Widzisz – powiedział cicho. – A jednak go miałem.

Miał go i wobec Wacholza, i wobec tych dwóch żandarmów – ale to miejsce, w którym chciał przetrzymać wojnę, nie było wcale takie bezpieczne i dobre, i może w ogóle nigdzie nie było takiego miejsca...

III

– To tutaj! – powiedział Grześ. – Panie kapitanie, to tutaj!

– Tak – potwierdził Wołodia, pokonując skurcz gardła. – Chyba tutaj.

Stali przed małym sklepikiem ze sprzętem sportowym i zabawkami, który miał być kolejnym etapem ich wędrówki. Obydwaj trzymali na ramionach narty, ubrani byli w norweskie kolorowe swetry, takież czapki i wyglądali na wesołych narciarzy, którzy zeszli z gór, żeby odpocząć w tym uroczym miasteczku, ogrzewanym ciepłym powiewem Golfstromu. W rzeczywistości padali na twarz ze śmiertelnego znużenia. Przeprawa na nartach przez granicę wzdłuż linii kolejowej, którą przewożono rudę żelazną ze szwedzkiej kopalni Kiruna do norweskiego portu Narwik, była bardzo ciężka. – Narciarze z nas jak z koziej dupy trąbka – mówił Wołodia, dla pocieszenia Grzesia używając liczby mnogiej. On sam dawał sobie jeszcze jako tako z deskami radę, miał za sobą kilka zimowych urlopów w Zakopanem, ale Grześ urodził się i wychował w Tczewie, a z nartami zetknął się po raz pierwszy, gdy Tage, szwedzki przewodnik, dowiózłszy ich do Kiruny w charakterze robotników, udających się do kopalni, przemienił ich w którejś z bram w pobliżu dworca w beztroskich sportowców. Trasa, na szczęście, nie była długa – wysiedli na ostatniej stacji szwedzkiej, wsiedli na pierwszej po norweskiej stronie – niemniej jednak kilka kilometrów przez zaśnieżone góry, przez które gdzieś tam w nie kończącej się białej przestrzeni przechodziła granica, wydawało im się trwającym wieczność koszmarem. Szwedzki przewodnik nie ułatwiał im zadania, omijał płaskie fjeldy, tłumacząc Wołodi przy użyciu nader skromnych niemiecko-angielskich słów, że widoczność na nich zbyt niebezpieczna, że strażnicy ustrzeliliby tu i zająca, gdyby się pojawił na tej wysokości i w tej śnieżnej pustce. Kluczyli więc wśród załomów skalnych, przeprawiali się przez szczyty, usiłując nie stracić z oczu linii kolejowej, wzdłuż której posuwali się na zachód. Gdy jechał pociąg, słychać go było na przestrzeni wielu kilometrów, ale cichł w tunelach, licznych wzdłuż całej trasy, i wtedy trzeba było uważać, żeby z niej nie zboczyć. Zbłądzenie oznaczało nie tylko spotkanie ze strażą graniczną – co wobec drugiego niebezpieczeństwa wydawało się jeszcze nie najgorsze, było nim bowiem niechybne zamarznięcie przy dwudziestostopniowym mrozie w arktycznej śnieżnej pustyni. Przewodnik więc naglił, nie miał zamiaru ginąć w najgłupszy, a także – jak mu się wydawało – najmniej potrzebny sposób przez jakichś dwóch Polaków, którym zachciało się walczyć, zamiast siedzieć jak u Pana Boga za piecem w obozie dla internowanych w Vaxholm, gdzie bezpiecznie mogli przeczekać wojnę. Grześ padał co kilka kroków, klął, płakał, w końcu zdjął narty i siadał na nich przy zjazdach; gdy trzeba było piąć się pod górę, prosił, żeby go dobić. – Nie ma czym – mówił Wołodia, starając się, żeby brzmiało to jak żart. – Przecież cię nie uduszę.

Gdy dotarli do pierwszej stacji po stronie norweskiej, humor im się poprawił. Tu wprawdzie rozstawali się z przewodnikiem i odtąd zdani byli tylko na siebie, ale Norwegia wydała im się bardziej przyjazna niż Szwecja, w której wciąż straszyło ich widmo fortecy w Vaxholm ze sprzyjającym Niemcom szefem policji. Wołodia odbył z nim wprawdzie kilka prawie towarzyskich rozmów, gdyż kapitan rezerwy i milioner w życiu prywatnym Regner Erfass nudził się jak mops na swoim posterunku. Pozował na intelektualistę i cenił sobie dyskusje o literaturze francuskiej, jakie mógł wieść z polskim kapitanem. Nie przeczuwał, że był ostatnim człowiekiem, którego Polak chciałby w swoim życiu zobaczyć po raz drugi.

W malutkim bufecie na norweskiej stacyjce Tage, w którym się tu rozstawali, postawił im na pożegnanie po ogromnym kubasie cudownej, aromatycznej i gorącej kawy ze śmietanką wraz z nieograniczoną ilością świeżych drożdżówek. Miały rumowy lukier i byłoby zupełnie głupio twierdzić, że tak właśnie pachnie wolność, ale kapitan i Grześ, pochłaniając je, myśleli o tym samym: taką właśnie woń miał zachować na długie lata w ich wspomnieniach ów pierwszy dzień ich wojennej wolności. O ile, oczywiście, będą te długie lata – pomyślał Wołodia, ale poprawką tą nie podzielił się z Grzesiem.

A teraz stali przed małym sklepikiem, który należał do Berit Bjernsen, żony pracownika stoczni rybackiej w Bodø. Adres ten wbijali sobie w głowę jeszcze w Sztokholmie, kiedy podano im trasę do Anglii, a dom w Bodø zaznaczony był na niej nadzieją na odpoczynek przed morską przeprawą najpierw na południe, wzdłuż fiordów norweskich, a potem przez Vikingbank na Szetlandy. Wybrano za nich tę drogę okrężną i Wołodia się na nią zgodził. Trasa najkrótsza – przez Göteborg, Kristiansand, ewentualnie Egersund lub Stavanger – jako najbardziej „uczęszczana” przez uciekinierów nie była pewna. Szwedzi, których neutralność była podszyta strachem, penetrowali ją gorliwie.

– Poczekamy, aż nikogo nie będzie w sklepie – powiedział Wołodia.

Zdjęli z ramion narty i oparłszy się na nich, udawali, że przyglądają się wystawie.

– Gdybym zasypiał, niech mnie pan kapitan trąci – poprosił Grześ. Patrzył z poczuciem winy, przepraszająco. Zawstydzała go własna słabość, nie popisał się podczas tej podróży.

– Przecież spałeś w pociągu – przypomniał mu kapitan niezbyt surowo.

Sam walczył ze snem, ogarniającym go raz po raz na krótkie momenty zupełnego wyłączenia z rzeczywistości. Padnę tu, myślał, wokół zbierze się zaraz tłum, ta kobieta w sklepie nie przyzna się, że nas oczekiwała, pojawi się policja i jeśli Norwegowie są równie gorliwi w swojej neutralności... Spokój! – przykazał sam sobie. – Cóż to za histerie! Jeszcze mogą być gorsze sytuacje, w których przydadzą się zdrowe nerwy. Nie był to najlepszy rodzaj pocieszenia, ale musiał go użyć podczas tych przedłużających się chwil przed szybą wystawy, gdy do sklepu wchodzili wciąż nowi klienci, gdy dziewczynki z tornistrami na plecach przymierzały w nieskończoność kolorowe włóczkowe czapki, mężczyźni oglądali buty i sprzęt wędkarski, a chłopcy pytali o ceny łyżew.

Niskie, blade słońce arktyczne stało nad horyzontem, a nikła granica między dniem i nocą nadawała wszelkim czynnościom ludzkim ospałą powolność, nie przynaglaną – jak gdzie indziej – wyraźnie mijającymi porami dnia.

– Ten sklep nigdy nie będzie pusty – jęknął Grześ. Przywarł prawie do szyby, za którą rozstawione były różowe mebelki pokoju dla lalek. – Kupcież coś wreszcie, do jasnej...! – zdenerwował się, gdy chichoczące uczennice przebierały wciąż w stercie czapek.

– Nie mamy wyboru – mruknął Wołodia – musimy czekać.

Kobieta stojąca za ladą w sklepie, zapewne sama pani Berit Bjernsen, obserwowała ich od dłuższego czasu. Czyniła to dyskretnie, ale ruchy jej rąk, gdy obsługiwała klientów, stały się nerwowe i śpieszne. Była to osóbka o nie narzucającej się oczom powierzchowności, ozdobiona żółtawymi włosami, zwiniętymi w ciasny koczek w tyle głowy, pękata w luźnym, obszytym futrem serdaczku, pod który – gdy nie rozkładała towaru na ladzie i nie liczyła pieniędzy – chowała zziębnięte dłonie. Tylko oczy rozjaśniały tę twarz szarą, przysypaną jakby sennością całego miasteczka, oczy rozszerzone czujną uwagą, którą w nich obudził widok dwóch obcych mężczyzn za szybą wystawy. Wołodia był pewien, że od pierwszej chwili wiedziała, kim są. I że od pierwszej chwili zastanawia się nad sytuacją.

Kiedy w sklepie pozostały tylko dziewczynki, wciąż wśród chichotów przymierzające przed lustrem włóczkowe czapki, spojrzała na zegarek i zaczęła porządkować rozrzucony na ladzie towar. Uśmiechnęła się przepraszająco do swoich niezdecydowanych klientek, co zrozumiały właściwie, bo zaraz zdjęły z głów czapeczki i położyły na ladzie. Dygnęły, skierowały się ku drzwiom.

– Bardzo grzeczne dziewczynki – szepnął Grześ, którego na chwilę opuściła senność.

Wołodia zerknął na tabliczkę umocowaną przy drzwiach; do przerwy obiadowej brakowało pół godziny.

– Musiała im powiedzieć, że wcześniej zamyka sklep – mruknął.

Zbliżył się do wejścia i gdy dziewczęta ukazały się na progu, a kobieta szła przez sklep, żeby zamknąć za nimi drzwi, wszedł do wnętrza z manifestacyjnym zamiarem dokonania nie cierpiącego zwłoki sprawunku. Grześ wsunął się za nim.

Dziewczynki miały ochotę przejść na drugą stronę ulicy, ale teraz zatrzymały się przed sklepem.

– Muszę udawać, że usiłuję wyprosić panów – uśmiechnęła się nieznacznie pani Bjernsen, odwracając głowę od oszklonych drzwi. Mówiła po angielsku – francuskiego ani niemieckiego nie znała – o czym uprzedzono Wołodię w Sztokholmie. W ciągu czterech miesięcy spędzonych w twierdzy Vaxholm odświeżył sobie zaniedbaną od dawna znajomość tego języka i teraz mógł powiedzieć: – Rozumiem.

Przez chwilę certowali się przy drzwiach, aż znudziło się to obserwującym tę scenę dziewczynkom. Podskakując, przebiegły jezdnię i zginęły za najbliższym narożnikiem.

– Proszę jednak udawać, że panowie coś kupują – powiedziała pani Bjernsen.

Wróciła za ladę, postawiła na niej kilka par narciarskich butów.

Wołodia wziął je w ręce, ale nie patrzył na nie. Nie widział także twarzy stojącej przed nim kobiety. Poza nią były drzwi, wiodące zapewne w głąb mieszkania, w jego ciepło, w jego domowe wonie, w spokój, sytość i sen w wygodnym łóżku...

– Jesteśmy tak znużeni... – szepnął.

– Proszę udawać, że panowie coś kupują – powtórzyła.

Wydała się Wołodi straszną babą; pomyślał, że ją udusi, jeśli będzie dłużej trzymać ich przy ladzie albo gdy każe im stąd pójść w jakieś inne, przeznaczone dla nich miejsce.

Grześ zachował się lepiej od niego. Skwapliwie zajął się oglądaniem butów, uderzał zgiętym palcem w ich podeszwy, sprawdzał okucia.

Pani Bjernsen podeszła do drzwi i ostrożnie wyjrzała na ulicę – to było oczywiste: gdyby ktoś sklep obserwował, klienci, którzy do niego weszli, powinni go po chwili opuścić – ale ulica była pusta, w oknach przeciwległego domu nie poruszyły się firanki, nie zadrżał ani jeden listek czerwonych pelargonii w doniczkach. Właścicielka sklepu „Sportartiklen” zapuściła żaluzję na wejściowe drzwi.

– Proszę mi wybaczyć – powiedziała. – Musimy być ostrożni.

– To zrozumiałe – przytaknął Wołodia. Wciąż patrzył na drzwi wiodące w głąb mieszkania, wciąż czekał, kiedy otworzą się przed nimi. – Mieliśmy bardzo trudną przeprawę przez granicę – dodał. – No i przedtem... podróż ze Sztokholmu do Kiruny w dość nerwowych okolicznościach... Ale najgorsze były góry. Kolega – wskazał Grzesia – po raz pierwszy w życiu nałożył narty.

– W dodatku nasz klimat! – pokiwała głową. – Chyba był dla panów zaskoczeniem. Bądź co bądź Bodø leży już na północ od koła podbiegunowego. A jednak – uśmiechnęła się – w ciągu całego roku nie brak w naszym mieście turystów. Głównie Anglików. W zimie przyjeżdżają tu na narty, a wiosną, żeby słuchać szumu potoków, spływających z gór. Latem zaś... – weszła za ladę i zaczęła porządkować rozrzucony na niej towar –... latem widok fiordów i gór wokół nich, zielonych nad brzegiem morza, skalistych i nagich na fjeldach, na szczytach wiecznie białych i skrzących się w słońcu... Zresztą sami panowie to zobaczą i ocenią – podniosła oczy znad lady i napotkany wzrok mężczyzn musiał ją przerazić, bo szepnęła w popłochu: – Przepraszam. Tylko włożę buty do pudełek. Zawsze w przerwie obiadowej panuje tu porządek. Gdyby komuś przyszło do głowy zajrzeć przez okno... Musimy zachować ostrożność.

– Panie kapitanie – nie wytrzymał Grześ – długo tu będziemy stać?

Jazowiecki mu nie odpowiedział. Ogarniało go coraz dotkliwsze i po raz pierwszy odczute tak silnie przerażenie obczyzną. Tym, że znaczył tu tyle co ziarnko żwiru, zniesione z gór w dolinę wiosennym potokiem. Każdy mógł je kopnąć nogą, potoczyć w inne miejsce, zmiażdżyć. Jak rozpękła nagle rana zapiekła go tęsknota do kraju, do Gdyni, do tego miasta, które uważał po stokroć za swoje, choć poza starym mundurem i kupką bielizny w pokoju, odnajdowanym od Bednarskich, nic tam do niego nie należało. Ale kiedy szedł ulicą, kobiety piękniały i rozjaśniały się na jego widok, a tutaj jakaś baba trzymała go przed ladą swego nędznego sklepiku i był dla niej tylko uciążliwym cudzoziemcem, przez którego ze strachu nie zmruży oka tej nocy.

Skończyła wreszcie układanie butów w pudełkach, dźwignęła je i ustawiła na półce. Potem starannie wytarła ściereczką powierzchnię lady.

–...zasadniczka! – mruknął Wołodia po polsku.

Grześ, którego znowu ogarnęło przemożne senne znużenie, zwrócił ku niemu ledwie odemknięte oczy.

– Co pan kapitan powiedział?

– Żeby cię nie zgorszyć, co nie przystoi przełożonemu, ograniczyłem się tylko do drugiego słowa w tym dobitnym określeniu. Tak pasuje do tej damy przed nami, że nic innego nie przyszło mi na myśl. Zasadniczka, psiakrew!

Pani Bjernsen strzepnęła ściereczkę i schowała ją pod ladę. Niezrozumiała dla niej wymiana zdań między mężczyznami jakby ją nieco ponagliła.

– Proszę! – zawołała. – Proszę do pokoju! Panowie przecież zmęczeni...

Wołodia nie odezwał się ani słowem. Pchnęła wreszcie drzwi, o których zaczynał myśleć, że już nigdy się przed nimi nie otworzą. Spać! – myślał. – Jakiś gorący płyn i spać! I obudzić się w Anglii!

Pokój za sklepem był naprawdę taki, jakim go sobie wyobrażał: niewielki i przytulny, ciepły. Prowadziło z niego wejście do kuchni, w której pani Bjernsen od razu na chwilę zniknęła.

– Nastawię wodę na herbatę! – zawołała. – Proszę usiąść!

– Nareszcie – mruknął Wołodia.