PRZED WSTĘPEM
X

Drodzy Czytelnicy!

Ta książka powstała w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku, gdy przeczuwaliśmy nawrót wrogości, nieufności i nagonek znanych nam już z początku lat dziewięćdziesiątych wieku ubiegłego, gdy pod osłoną grubej kreski ujawniały się rzeczywiste kompleksy, lęki i uprzedzenia społeczne. Dotyczyły one tego samego narodu, który zaimponował światu dekadę wcześniej nieporównywalnym z niczym zrywem i uniesieniem solidarności, zbiorowej mądrości. Tacy jesteśmy, wspaniali jako naród, fatalni jako społeczeństwo – diagnozował niegdyś Norwid. Naszym zamysłem było odpowiedzieć na pytanie, jak żyć  p o m i m o  języka nienawiści, wbrew przypomnieniom o podziałach na swoich i obcych, kolejnych wcieleniach NAS I ONYCH. Tytuł książki negatywny, program pozytywny. Dzięki wydawnictwu Świat Książki nasze wskazówki dotarły do kilkunastu tysięcy czytelników. Rozpatrywałem projekt „Ludzie przeciwko ludziom” jako zrealizowany na miarę możliwości, dowiaduję się jednak od czytelników, że ta książka, dystrybuowana głównie w sieci Klubu Świata Książki (polecam!), ominęła wiele księgarń, pytają też o nią słuchacze wykładów w firmach i na konferencjach, menedżerowie, przedsiębiorcy, lekarze, nauczyciele. Odważam się wiec na wznowienie. Jestem przekonany, że z rąk niezwykłego wydawcy, nauczyciela i pisarza – Jarka Szulskiego, autora bestsellera „Zdarza się”, przyjmiecie Państwo tę książkę z radością. Jest ona naturalnym dopełnieniem mojej książki „Dobre życie” (JS & Co Dom Wydawniczy, Warszawa 2010), gotowa zająć koło niej miejsce na waszych półkach, a przede wszystkim w sercach i umysłach.

Jacek Santorski, wrzesień 2011

WSTĘP
X

Pozwólcie, że zanim zaproszę Was do lektury, przytoczę fragmenty tekstu hiphopowego autora z polskiej grupy Fenomen. Hiphop, kultura wyrosła wokół muzyki rap, to jedno z ważniejszych współczesnych zjawisk, na które instynktownie kieruje uwagę wielu wrażliwych i mądrych ludzi z różnych pokoleń i środowisk. Proste i prawdziwe teksty hiphopowych poetów dotarły nawet do Watykanu (w końcu 2003 roku Jan Paweł II przyjął delegację polskich raperów, którzy dali koncert w tych szacownych murach). Bardzo proszę, przeczytajcie te słowa, cokolwiek myślicie i wiecie czy też czego nie wiecie o hiphopie, cokolwiek myślicie i wiecie albo czego nie wiecie o sobie…

Hasło „Ludzie przeciwko ludziom” jest dla nas wyzwaniem. Chciałbym, aby odpowiedź na nie zrodziła się z lektury tej książki.

Ref. Ludzie przeciwko ludziom

To wszystko działa jakby na złość

Sami sobie życie burzą

Przez głupotę i zazdrość

Ktoś już mówił o tym dawno

Jakby sumienia głos

Wiesz co,

To ludzie ludziom zgotowali ten los

Na przestrzeni lat

Świat się zmienił

A ludzie na ziemi

Wciąż nie mogą się zmienić

I docenić samych siebie

Zamiast pomóc w potrzebie

Jeden drugiego chce pogrążyć

I za wszelką cenę

Dąży by napełnić własną kieszeń

Coraz wyżej pnie się…¹

Książka, którą zaczynacie właśnie czytać, nie jest poradnikiem psychoterapeutycznym. Jest zbiorem podpowiedzi, jak być szczęśliwym bez względu na to, jak bardzo ludzie są przeciwko ludziom, jak okrutna, pełna zmian i stresów, jak niebezpieczna wydaje nam się rzeczywistość polska początku XXI wieku. Oparłem je na własnym doświadczeniu, na praktyce zen i psychologii biznesu.

Dzięki przedsięwzięciom kilku wydawców jeszcze na początku lat dziewięćdziesiątych literatura psychologiczna pojawiła się na polskim rynku. W tej chwili można nawet powiedzieć, że uginają się pod nią półki. W większości są to dobre i bardzo dobre, choć czasem i gorsze dzieła, które powstały gdzieś na świecie. Polskich czytelników interesują jednak chyba bardziej autorzy, którzy dzielą się doświadczeniem zdobytym tu, nad Wisłą. O to się właśnie staram, wiedząc, że to, co mam do przekazania, jest trudne z dwóch powodów. Pierwszy jest natury semantycznej: psychologia ma swój własny język, który trafnie opisuje rzeczywistość, i jak się ten język pozna, łatwiej wiele rzeczy zrozumieć, ale wymaga to wysiłku. Drugi powód jest natury emocjonalnej: to, co mam do powiedzenia, jest trudne do przyjęcia. Czyż nie jest tak, że większość z was w naturalny sposób woli uzasadniać niepowodzenia okolicznościami, niż wziąć pełną odpowiedzialność za swoje szczęście czy cierpienie? Czy jesteście gotowi przyjąć do wiadomości niewygodne prawdy? Bo ja tego próbuję właśnie uczyć.

Wiele osób w tej chwili pyta, jak sprostać życiu, gdy jesteśmy tak rozczarowani, tak zmęczeni, gdy wokół szerzy się korupcja, oszustwo, gdy nie spełniają się obietnice i nadzieje związane z przemianami społecznymi ostatniego dziesięciolecia. Jak w tym wszystkim pozostać przy zdrowych zmysłach? Na kim czy na czym się oprzeć, gdy coraz mniej autentycznych autorytetów? Jak sobie radzić z bezsennością, z dziećmi (małymi, dorastającymi), ze schorowaną starzejącą się matką, z brakiem pracy w ogóle lub niemożnością zdobycia takiej, na jaką zasługujemy?

Napisałem w ostatnich latach dwie książki dla biznesmenów, które częściowo mówią o tych problemach. „Miłość i praca” jest o tym, co wspólne dla zdrowej rodziny i zdrowej firmy, „Skutecznie i z klasą” to książka dla przedsiębiorców i menedżerów, którzy mają aspiracje, żeby łączyć skuteczność oraz konieczną w biznesie szorstkość i bezwzględność z dojrzałością, elegancją, kulturą osobistą, jednym słowem z klasą. Żeby robić nie tylko dobre interesy, ale też robić je dla dobra ludzi i w godziwy sposób.

„Ludzie przeciwko ludziom” nie jest książką wyłącznie dla biznesmenów, mam nadzieję, że pomoże każdemu myśleć i działać efektywniej, a co za tym idzie – szczęśliwiej i pełniej żyć.

Nasz problem polega na tym, że wprawdzie cenimy wolność i niezależność, ale na co dzień tkwimy w bardzo powikłanych relacjach. Ludzie chodzą do pracy, jaką tam mają, wracają z niej do domów, w których wyrośli lub które stworzyli, ale w głębi duszy czują się rozgoryczeni, wściekli albo pokrzywdzeni. Mało kto potrafi w takim momencie powiedzieć: „Dobra, popełniłem błąd!” Nie dręczmy, nie męczmy się dalej wzajemnie, tylko znajdźmy sposób, żeby mniej cierpieć.

W pewnym momencie poczułem przesyt psychoterapią. Siedem lat temu zmieniłem zawód. Jestem teraz konsultantem biznesmenów i menedżerów różnych korporacji. Z dawnej pracy pozostawiłem sobie tylko prowadzenie szkoleń dla lekarzy specjalistów. Można powiedzieć w uproszczeniu, że przez dwadzieścia pięć lat pracowałem z ubogimi, a od 1998 roku pracuję z bogatymi. Nie zajmuję się natomiast politykami. Po kilku próbach uznałem, że to nie moja klientela. To, że pracuję z przedsiębiorcami i prezesami spółek, może nasuwać podejrzenie, że wsiąkłem w straszliwie brudny świat, jestem jednak przekonany, że w Polsce jest bardzo wielu uczciwych przedsiębiorców. Pracuję z ludźmi, którzy starają się profesjonalnie prowadzić swoje firmy lub powierzone im korporacje, pomagam im w tym. Lubię pracować z przedsiębiorcami, którzy mają wizje i cele biznesowe. Nie opowiadają, że chcą kogoś uratować albo zbawić świat. Dążą do uzyskania zwrotu z zainwestowanego kapitału, zarabiają, ale zarazem tworzą miejsca pracy, budują swoje firmy i przekształcają je, większość przy tym robi to w sposób sensowny i godny.

Zdaję sobie jednak sprawę z tego, że niektóre biznesy są poważnie powiązane z wielką polityką. Np. firmy farmaceutyczne lobbują na rzecz takich, a nie innych rozwiązań, by lepiej sprzedawać swoje leki. Czasem do końca nie jestem pewien, czy firma, której pomagałem szkolić przedstawicieli albo badaczy medycznych, bierze udział w jakimś lobbingu, który można by uznać za moralnie wątpliwy. Chcę jednak zaznaczyć, że bardzo wielu przedsiębiorców tej branży myśli po prostu o tym, jak skutecznie działać. Dzięki pracy dla ludzi biznesu zorientowałem się, że my, Polacy, musimy się bardzo wiele nauczyć jeżeli chodzi o skuteczność działania, że mamy tutaj z różnych powodów bardzo dużo do odrobienia. A co nam szczególnie przeszkadza?

Jednym z moich zadań jest pomoc w doborze ludzi do pracy na konkretnych stanowiskach. Pomagam konstytuować się zespołom. Dzięki temu często widzę, jak bardzo przeszkadza nam nasz indywidualizm. Jeden z zagranicznych przedsiębiorców zapytał mnie: „Wytłumacz mi, dlaczego jeden Polak pracuje jak dwóch Niemców, ale dwóch Polaków – jak jeden Niemiec?” Dlaczego tak jest? Bo siedemdziesiąt procent ich energii idzie w kłótnię o to, kto ma rację, a tylko trzydzieści w pracę dającą wymierne rezultaty.

Zanim przed sześciu laty wszedłem w świat biznesu jako konsultant, miałem poczucie, że nie mam prawa uczyć ludzi znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, czym jest odpowiedzialność za siebie. Ale już nie mam takich obiekcji. Zobaczyłem, że bogaci mają takie same problemy jak biedni i też cierpią. Są takie tematy psychologiczne, które stanowią wyzwania dla nas, tu w Polsce, niezależnie od tego, jaka jest nasza pozycja materialna. Pięć tematów tej książki dotyczy problemów wspólnych dla ludzi ubogich i bogatych. Ich rozwiązanie jest względnie niezależne od układów politycznych i możliwości materialnych, zależy po prostu od odwagi, świadomości, od heroizmu, jak mówił profesor Tischner – od naszych codziennych życiowych wyborów.

Książka powstała dzięki spotkaniom z członkami Klubu Świata Książki w pięciu miastach: Gdyni, Bydgoszczy, Wrocławiu, Poznaniu i Szczecinie. Na każdym z nich mówiłem na jeden z tematów tworzących podstawowe rozdziały tej książki. Potem rozmawiałem osobiście z każdym, kto miał na to ochotę. Byliśmy umówieni, że rozmowa zostanie nagrana i może być wykorzystana w druku. Dlatego autorami tej książki jestem nie tylko ja i Marcin Fabjański, który opracował zapisy rozmów, ale też ponad 150 uczestników tych spotkań.

Pięć tematów tych spotkań to zarazem pięć kroków, które są moim zdaniem warunkiem osobistego rozwoju.

Pierwszy temat dotyczy zależności: jak się oddzielić od rodziców, rodzeństwa, pierwszych autorytetów, i jak wytyczyć granicę między sobą a innymi? Tu, nad Wisłą, mamy z uzależnieniami poważne problemy. Nie tylko od używek chemicznych. Bardzo wielu z nas cierpi z powodu uwikłań w mniej lub bardziej toksyczne związki. Wspomniałem już, że wielu ludzi idzie do pracy z poczuciem rosnącego oporu i niechęci. Jakże wielu z nas patrzy z nienawiścią na swoich przełożonych i z goryczą na kolegów z innego działu. Jakże wielu z nas wraca okrężną drogą do domu, bo nic nas tam nie ciągnie. Jak męczą nas znajomi i dalsza rodzina. A jednocześnie trwamy w naszych związkach w pracy, trwamy w związkach rodzinnych i nie próbujemy nic z tym robić.

W trudnych czasach, w jakich żyjemy, możecie powiedzieć: „Dobrze, tkwię w tej firmie, bo nie mam żadnej innej pracy” albo „Tkwię tutaj dlatego, że nie mogę się przenieść nigdzie indziej. Nie stać mnie na wyprowadzenie się z mieszkania mamy”.

W ten sposób omijamy sedno problemu. Przez kilkanaście ostatnich lat zajmowania się psychologią w biznesie spotkałem ludzi, którzy mogą budować całe wieżowce i osiedla, nie mówiąc o nowym domu, a nadal tkwią w toksycznym, bolesnym związku. Nawet jeśli zbudowali drugi dom, to stoi on pusty, a przecież stworzyli go teoretycznie właśnie po to, żeby wprowadzić zmianę w swoim życiu. Dobre warunki materialne zmieniają tylko dekoracje, ale sztuka, w jakiej gramy, jest wciąż ta sama. Szekspira można przecież wystawić w wielkiej stolicy, a można w teatrzyku szkolnym, prawda? Dylematy są te same. Kiedy ma się środki finansowe, to jest w pewnym sensie trudniej, a w pewnym łatwiej. Zdajecie sobie sprawę, dlaczego? Łatwiej, bo od razu widać, gdzie leży problem, że to nie jest problem ekonomiczny, tylko psychologiczny, a trudniej – bo już nie ma usprawiedliwienia. Nie można powiedzieć „nie stać mnie”.

Z drugim rozdziałem tej książki – jak być sobą – związany jest inny powszechny problem. Jakże wielu z nas ma skłonność do obarczania innych winą za swoje problemy. Jeżeli coś się nie układa w moim życiu, zamiast spojrzeć w lustro i tam poszukać przyczyny, wyglądam przez okno i wołam: „To oni!” „To przez nich!” Jakże łatwo wywołać medialną histerię wskazując, że ktoś jest wcieleniem zła, oszustwa czy zboczenia.

Gdybyśmy żyli w społeczeństwie uczciwym, dobrze zorganizowanym, w dobrobycie, nasze problemy wyglądałyby inaczej. Gdybyśmy wtedy oświadczyli, że tracimy kontakt z dorastającymi dziećmi albo trzecia praca nam nie wychodzi przez tych za oknem, nasi sąsiedzi pukaliby się w głowę. Powiedzieliby: „Przecież ty masz problem w domu i z samym sobą. Nie widzisz, że tam, na zewnątrz, wszystko działa dobrze?” W Polsce, gdzie mamy tyle patologii, tyle afer, tyle różnych niecnych zachowań i działań, bardzo łatwo znaleźć na zewnątrz „onych”, którzy są nie w porządku. Łatwo sobie wytłumaczyć, że moje niepowodzenie ma źródło gdzieś tam, a nie że tkwi we mnie.

Kwestia bycia sobą zmusza do zadawania trudnych pytań. Czy jestem w całości sobą, a więc również czy jestem autorem tego, co we mnie – powiedzmy – trochę niższe? Jestem nie tylko altruistyczny, ale też egoistyczny, nie tylko rozrzutny, ale i chciwy, nie tylko pracowity, ale i leniwy itd. Przyznaję się do tego czy też mówię. „Ja jestem dobry, a ci inni są źli?” Na ile jestem w całości sobą, a na ile tylko w kawałku, a resztę wpływów przypisuję zewnętrznemu światu? Są też oczywiście tacy, co mówią: „Ja jestem zły, a inni są dobrzy”, ale moim zdaniem oni też są w błędzie…

Trzeci temat, którym zajmuję się w tej książce, to jak się organizować. Dotyczy tego, o czym się nawet nie wspomina w naszym hymnie. Profesor Zbigniew Brzeziński zwrócił ostatnio uwagę, że w obliczu bardzo silnego zewnętrznego zagrożenia ruszamy do boju: „Jeszcze Polska nie zginęła”. Wtedy nawet ta młodzież, o której mówią, że jest cyniczna, pewnie by za jakąś szablę złapała. Ale co z innymi wyzwaniami? Co z heroizmem codziennego dnia?

Miałem zaszczyt przez wiele lat mieszkać pod jednym dachem z legendarną sanitariuszką Małgorzatką, mamą mojej żony. Była bohaterką Powstania Warszawskiego, i to właśnie o niej, także ze względu na jej urodę, ułożono słynną żołnierską piosenkę. Z każdym z moich synów musiałem toczyć długie dyskusje, po co Polacy robili to powstanie. Czy nie mogli się zachować jak Czesi albo jak Francuzi? Byłoby mniej ofiar.

Jednak w Polsce nadal gorzej jest z lemieszem niż z szablą. Nie ma w naszym hymnie ani naszej tradycji słowa zachęcającego do solidnej codziennej pracy i szanowania się nawzajem.

Tak jak mamy problem historyczny z naszymi granicami, mamy problem z granicami swojego ja. Albo stapiamy się w toksycznych związkach, albo nadmiernie się izolujemy. Trzeci rozdział tej książki dotyczy budowania zdrowych granic, naturalnej zdrowej dyscypliny i organizowania swojego życia i otoczenia tak, jak się Polakom dotychczas nie udawało.

Czwarty rozdział – spotkanie, dialog, manipulacja – jest o tym, że bardzo nie lubimy być manipulowani. Jesteśmy wyjątkowo wyczuleni na wszelką ściemę, że użyję języka młodych. A jednak nie możemy sobie odmówić obrażania się, wmawiania bliskim poczucia winy czy udawania, że w rodzinie bez miłości wszystko jest w porządku (dla dobra dzieci oczywiście). Jest taka piękna i mądra książka psychologa i filozofa Rollo Maya „Psychologia i dylemat ludzki”. Według Maya dylematem każdego człowieka jest to, na ile jest on podmiotem, a na ile przedmiotem. Mogę powiedzieć, że uczę przedsiębiorców wpływu, ale zarazem uczę ich tak manipulować, żeby wszyscy na tym wygrywali. Pokazuję, jak rozpoznać sytuację, kiedy można prowadzić dialog, a kiedy konieczna jest technika perswazji, bo ten, z kim mamy do czynienia, jest tak nieuczciwy, tak krnąbrny albo po prostu tak mało inteligentny, że nie mamy wyboru, musimy zastosować jakiejś techniki w miejsce dialogu.

Musimy sobie odpowiedzieć na pytanie, w jakiej sytuacji można liczyć na dialog, prawdziwe spotkanie, intymną relację, jasność intencji, wyznaczanie wspólnych celów, a gdzie zaczyna się manipulacja, populizm, makiawelizm, mobbing i podobne zjawiska. Mam poczucie, że we współczesnym świecie trzeba umieć świadomie wywierać wpływ, ale trzeba też umieć przestać kombinować. Trzeba umieć przyjść do domu i przestać uprawiać marketing czy public relations, tylko spotkać się z rodzicami, żoną, dziećmi. Po powrocie do firmy powinniśmy umieć realizować pewną politykę – własną, swojego działu albo wspólną. Trzeba się rozeznać, na czym polega jedno i drugie, żeby dokonywać wyborów bardziej racjonalnych niż emocjonalnych.

Piąty rozdział – o zarządzaniu energią – jest najbardziej osobisty. Pozwalam w nim sobie na intymne wyznanie, że najczęściej myślę o Bogu po zbliżeniu miłosnym. Czułość, jaką mam dla żony, przenosi się wtedy na trudną do ukierunkowania wdzięczność. Pojawia się spokój, ulga, taka jasność umysłu, że myślę sobie: „Bóg nas niezwykle obdarował…”

Człowiek jest jedynym zwierzęciem zainteresowanym seksem nie tylko wtedy, kiedy służy on prokreacji i podtrzymaniu gatunku. Być może dzieje się tak dlatego, że ludzkie dziecko potrzebuje dłuższego hołubienia niż zwierzęce, a więc rodziców dłużej musi coś łączyć… Mam jednak poczucie, że my ten dar boży marnotrawimy, że seks albo wulgaryzujemy, albo tłumimy (a wtedy zmienia się w psychopatię lub nerwicę), a zbyt rzadko łączymy z czułością, nie mówiąc już o metafizycznym jego odczuwaniu.

Dlatego chcę o miłości, seksie i duchowości mówić jednym tchem. A przy okazji w ogóle o zarządzaniu własną energią życiową, bo mam poczucie, że my (a przynajmniej do niedawna ja) marnotrawimy jej zbyt wiele. W wieku dwudziestu paru lat byłem przekonany, że mam tej energii nieskończony zapas. Teraz mam lat 60 i już się cieszę, że umówiłem się z paroma rówieśnikami na sylwestra w 2020 roku. Chciałbym móc wtedy zatańczyć i zaśpiewać, ale żeby dać radę, muszę swoimi siłami mądrze gospodarować. Zauważyłem, że Polacy już się trochę nauczyli zarządzać pieniędzmi, bo zmusza ich do tego niedostatek. Na specjalnych kursach pracownicy firm uczą się, jak zarządzać czasem. Ale wciąż nie wiemy, jak zarządzać energią. Marnotrawimy ją, gadając, robiąc rzeczy bez znaczenia i oddając się jałowym rozmyślaniom, a przez to uzyskujemy gorsze rezultaty i w miłości, i w pracy.

Jest jeszcze rozdział szósty. To osobiste wyznania, zwierzenia z odkryć w poszukiwaniu znaczenia, sensu życia i szczęścia na co dzień.

1 Jak się oddzielić i ustalić granice
X

Co robić, aby nie utknąć w związkach, w których źle się czujemy, ale nie mamy siły, by się od nich uwolnić? Jaki jest pierwszy krok na drodze do bycia sobą i do stanowienia o sobie? Oddzielanie się i wytyczanie granic dotyczy historii naszego kraju, ale też każdego z nas. Roczne dziecko oddziela się od mamy i zaczyna być odrębną istotką. Dziecko trzyletnie staje na własnych nogach, aby od mamy pobiec do taty. Jedenastolatek oddziela się od rodziców i najważniejszym kawałkiem świata staje się dla niego grupa rówieśnicza. A nastolatek czy dwudziestoparolatek oddziela się od rodziców, aby zacząć budować swój świat. W 1989 roku Polska oddzieliła się od bloku państw komunistycznych (to już historia!), a teraz przyłączyła się do Wspólnoty Europejskiej…

Ktoś, kto progi oddzielania się przejdzie w dość naturalny, choć czasem bolesny sposób, staje się osobą dobrze odgraniczoną, która mówi: „Tu jestem ja i moje jestestwo, a tu jesteś ty i twoje jestestwo”. Pewna dziennikarka zapytała mnie niedawno: „Czy praca psychologa, który się wczuwa w problemy tylu ludzi, może go wydrenować?” Odpowiedziałem: „Tylko jeżeli psycholog nie ma dobrze określonych własnych granic. Jeżeli przyjmuje nadmierną odpowiedzialność, jeżeli chce uratować wszystkich swoich pacjentów, niemal sięgając do kieszeni, żeby dać im swoje pieniądze, jeżeli bierze do siebie wszystkie ciosy, które nieświadomie zadają mu zagubieni, sfrustrowani ludzie. Jeżeli natomiast zna dobrze swoje granice, to może wspaniale słuchać, współprzeżywać oraz współodczuwać i udzielać dobrych porad, z których jego klient skorzysta już na własną odpowiedzialność”.

Podobne wyzwanie stoi przed rodzicami dorastających dzieci. Jakże wiele matek i ojców (zwłaszcza ojców córek) nie może pogodzić się z tym, że rodzice to łuk, który wypuszcza w świat strzałę (dziecko), zamiast więzić ją w kołczanie czekając, aż stanie się bardziej gotowa do lotu…

W firmach, którym doradzam, często obserwuję zjawisko tzw. silosów. Niby sytuacja jest jasna: wspólny cel, dużo jaśniejszy niż w życiu społecznym, narodowym czy politycznym. Trzeba uzyskać określony wynik biznesowy. Sprzedać określony produkt, określoną usługę, odzyskać kapitał włożony w interes. Ale sytuacja się komplikuje, bo w firmie mamy zespół wybitnych menedżerów i każdy z nich buduje swój zespół.

I co się dzieje? Zespoły, zamiast współpracować, starają się wykazać na własną rękę. Każdy menedżer chce udowodnić, że inne zespoły skopały swoje zadania, a tylko jego zespół wykonał je dobrze. Energia tak „współpracujących” zespołów się nie sumuje. Bo każdy z nich dwadzieścia procent energii zużywa na osiąganie celów firmy, a osiemdziesiąt procent na pokazanie, że inni nie dostarczyli na czas odpowiednich danych i przez to nic nie wychodzi. W jednej firmie jest kilku świetnych specjalistów. Jeden jest prezesem od marketingu, drugi od sprzedaży, trzeci od finansów, czwarty od logistyki albo działu prawnego. Spółka stawia przed sobą bardzo ambitne cele i współpracownicy dostają zadania, dobierają ludzi, żeby je wykonać. I co się zaczyna dziać? Każdy z nich ze swoimi ludźmi zawiązuje jakby mikroprzedsiębiorstwo. I to jest dobre, bo tak działa na przykład General Electric, tyle że pracy tych mikroprzedsiębiorstw, małych biznesowych oddziałów powinien przyświecać wspólny cel. A naszej firmie grozi bankructwo, bo np. jakiś logistyczny problem nie został rozwiązany. Ludzie z departamentu prawnego mówią: „A nie mówiliśmy?”, ludzie z informatyki mówią: „Przecież myśmy wszystko dobrze oprogramowali”. Mamy tendencje do tworzenia małych światów. Każdy z nich jest symbiotycznym układem pracowników, a jednocześnie nadmiernie wyodrębnioną jednostką. Nie powstaje z tego wspólny świat.

Ten problem istnieje w organizacjach większości krajów, ale w Polsce mamy do niego szczególną skłonność. Widać go też wyraźnie w świecie polityki. Mamy liderów różnych grup, każdy z nich chce, owszem, zmienić Polskę, ale tylko z punktu widzenia i w interesie swojej grupy. Po dwudziestu pięciu latach zajmowania się psychoterapią mogę powiedzieć, że widziałem dziesiątki i setki ludzi, którzy się nie oddzielili i nie zbudowali swoich granic. Nie nauczyli się być odrębnie, ale razem. I teraz nawet jeżeli zostają wybitnymi specjalistami, problem się za nimi wlecze.

Gdy spojrzymy, jak działa ciągle reformujące się i szukające swojej drogi polskie państwo, to zobaczymy, że powstało mnóstwo partii, klubów politycznych, mnóstwo grup intelektualnych i religijnych. Każda z nich jest osobną całością, skupia swoich wyznawców. Każda z nich raczej się jeszcze bardziej podzieli, niż zjednoczy z inną w dążeniu do wspólnego celu. Zasłynęliśmy na całym świecie z Sierpnia ’80, ale teraz żyjemy tak, jakbyśmy konsekwentnie realizowali program „zero solidarności”. Dzieje się tak na poziomie firm i na poziomie całego społeczeństwa. Czyli albo stapiamy się zbyt blisko, zatracając poczucie indywidualności i odrębności, albo nadmiernie się oddzielamy i izolujemy. Dobrym symbolem zdrowych relacji są kółka olimpijskie.

Przeciwieństwem układu kółek olimpijskich są toksyczne związki. Mają one wspólny psychologiczny mianownik – jest nim tak zwany scenariusz trójkąta dramatycznego, o którym pisałem już w poprzednich książkach. Przeprowadźmy malutki eksperyment. Sytuacja jest taka: piąta czy szósta klasa, lekcja jakiegoś nowego przedmiotu, jednego z tych, które teraz wymyślają, np. z pogranicza fizyki i matematyki. Nauczycielka pomyliła cele pedagogiczne z dydaktycznymi. Na czym może polegać pomylenie celów dydaktycznych z pedagogicznymi? Dydaktyczny cel jest taki, żeby czegoś nauczyć, pedagogiczny – żeby wychować. W dobrym zarządzaniu relacją z uczniem szuka się integracji tych dwóch celów, ale pamięta się, że są to dwa różne wątki i niedobrze jest robić jedno kosztem drugiego. No więc dzieci bardzo rozrabiały, pani poczuła się bezradna i w tej swojej bezradności nie zapytała, dlaczego są takie rozbrykane i co mogłaby zrobić, żeby się uspokoiły. Zamiast tego powiedziała: „Skoro jesteście tacy mocni, to te dwadzieścia zadań, których nie mogę teraz z wami przerobić, każdy z was zrobi sam, na za tydzień. Jak nie – to pałka. A kto ją dostanie, ma niezaliczony semestr”. Dzień przed terminem uczennica przychodzi do mamy po pomoc. Zainscenizujmy to. Któraś z pań czterokrotnie przyjdzie do mnie z tą samą sprawą, a ja będę się różnie zachowywał. Z góry uprzedzam, że może to być niesympatyczne.

Kobieta z widowni: Słuchaj, mamo, nasza pani w ogóle nie potrafi nam wytłumaczyć tematów w szkole. W ogóle do nas nie trafia. Ja nie wiem, jak rozwiązać to zadanie, nie jestem w stanie, nie zrobię go!

J. Santorski: Pani nie trafia czy to wy nie rozumiecie?!

Kobieta: No nie rozumiemy.

J. Santorski: A co ty dotąd zrobiłaś, żeby zrozumieć?

Kobieta: Cała klasa zastanawiała się nad tym, jak to zrobić, ale nikt nie wie jak.

J. Santorski: Na kiedy jest to zadane?

Kobieta: Na jutro.

J. Santorski: Kiedy się za to zabrałaś?

Kobieta: No teraz… Ale ja nie miałam czasu, naprawdę nie miałam czasu.

J. Santorski: Nie miałaś czasu, bo co? Telewizja, internet, wystawanie przed lustrem…

Kobieta: Ale…

J. Santorski: Nie przerywaj mi! To ma być zeszyt uczennicy?! Chcesz ze mną rozmawiać, to go najpierw obłóż! Jak ty się uczesałaś! Jak ty wyglądasz?! Zejdź mi z oczu! Do widzenia, do drugiego pokoju!!! (wyrywa jej zeszyt z ręki, potem rzuca na stół).

Bardzo przepraszam, chciałem mieć za sobą najgorszą scenę. Dla mnie też była trudna. Teraz z kolei będzie bardzo sympatycznie, dobrze?

Kobieta: Słuchaj, mamo, jest taki problem…

J. Santorski: No co, kochanie? Jaki masz problem?

Kobieta: Ja nie lubię matematyki i fizyki, te przedmioty są męczące.

J. Santorski: No jasne, oczywiście. A kto lubi?

Kobieta: Jest takie zadanie, ale ja nie zrobię go na jutro.

J. Santorski: Pokaż, kto to zadał?

Kobieta: No ta głupia, ta…

J. Santorski: Ta głupia, ta?

Kobieta: Ona w ogóle nie ma z nami kontaktu.

J. Santorski: Zobacz, ojciec haruje, za szkołę płacimy, a ci nauczyciele co? Debile po prostu.

Kobieta: Ona nie trafia do nas. Klasa nic nie rozumie.

J. Santorski: Słuchaj, córeczko, ty się nie stresuj, ja ci to załatwię. To znaczy ja zadań nie zrobię, ale Ziutka, koleżanka z drugiego piętra, ona je zrobi. Tak że uspokój się, zjedz jakieś ciasteczko, telewizję pooglądaj, wszystko będzie dobrze, nic się nie martw. Tylko pocałuj mamusię.

Kobieta: No dobrze, dobrze (śmiech na sali).

Było miło? No to trzeci wariant proszę, ten sam początek.

Kobieta: Słuchaj, mamo, mam straszne zadania z matematyki i fizyki. Rozmawiałam z Emilą…

J. Santorski: …Nie mów tak głośno, bo mi głowa pęka!

Kobieta: Rozmawiałam z Emilą, bo ona umie matematykę i fizykę, ona zupełnie inaczej chce to rozwiązać. Ja w ogóle nie wiem, co mam teraz zrobić?

J. Santorski: A ojciec bilansu nie może zrobić (wzdycha ciężko, boleśnie). To, że byłam kiedyś księgową, nie znaczy, że muszę za wszystkich rachunki robić…

Kobieta: Chodzi o to, że ja muszę zrobić zadania, bo są za karę zadane…

J. Santorski: Jak zwykle będę musiała to zrobić… Tylko co mi na grobie napiszecie? (ciężko wzdycha, łapie się za głowę).

Dziękuję, to była trzecia rola, a teraz będzie jeszcze jedna. Teraz może być mniej ciekawie…

Kobieta: Mamo…

J. Santorski: No co, córeczko?

Kobieta: Ta nasza szkoła ma niezwykłe wymagania. Wiesz o tym, prawda? U nas jest taki wysoki poziom. Więc i zadania są takie trudne.

J. Santorski: Wiem, że czasem bywa ci ciężko. No ale co martwi cię teraz?

Kobieta: Te zadania z matematyki i fizyki, które ostatnio nam pani zadała, ja w ogóle z tego nic nie rozumiem. Przecież w końcu jestem dobrą uczennicą.

J. Santorski: Ja już widziałam ten zeszyt. To te zadania, o których mówiłaś, że wam pani zadała, jak byliście niegrzeczni w klasie, tak?

Kobieta: Tak, bo ona takie restrykcje stosuje czasami, żeby nas ukarać.

J. Santorski: Pamiętam, mówiłaś, że…

Kobieta: Bo twierdzi, że skoro jesteśmy niegrzeczni, to musimy się więcej pouczyć.

J. Santorski: Kiedy pani wam to zadała?

Kobieta: Nie pamiętam, no ale czy to jest ważne?

J. Santorski: Dla mnie jest ważne, bo chciałabym ci pomóc nie tylko w tym konkretnym przypadku, ale w ogóle w uczeniu się i zarządzaniu sobą. Wiesz, co to znaczy zarządzanie sobą, córeczko?

Kobieta: Tak, wiem. Ale wiesz, że chodzę do szkoły muzycznej, jeżdżę na konie, chodzę na zbiórki harcerskie, na angielski. Kiedy ja mam to robić?

J. Santorski: Pamiętasz, mówiłam ci, że dobrze by było, gdybyś podjęła taką dzielną decyzję, żeby z czegoś zrezygnować. Przecież my ci tych wszystkich zajęć nie narzucamy…

Kobieta: Ale z koni nie zrezygnuję.

J. Santorski: Jeśli to właśnie konie są twoją pasją… Wracając do zadania, jesteś uczennicą i lekcje musisz mieć odrobione, nawet jeśli były zadane nie do końca fair, bo za karę.

Kobieta: Tak, wiem.

J. Santorski: Więc w kwestii wychowawczej, o tych wymaganiach, o tym zadawaniu za karę, to jak będzie okazja na wywiadówce, to ja z panią porozmawiam. Ale lekcja musi być zrobiona, tak? Jak ci mogę w tym pomóc? Mam jeszcze jakiś bilans dla ojca robić. Usiądziemy razem – ty będziesz robiła swoje zadanie, a ja swoje.

Kobieta: Ale czy ty potrafisz te zadania zrozumieć?

J. Santorski: Ja ci mogę raczej pomóc w ten sposób, że będę z tobą. Może zadzwoń do kogoś, kto rozumie te zadania…

Kobieta: No dobrze…

J. Santorski: OK, a kto zrobi herbatę…? Wiesz, ja chętnie zrobię…

Kobieta: A ja zadzwonię do Kasi…

To byty cztery sekwencje, ta ostatnia może trochę sztucznie zagrana. Można powiedzieć, że to, co najzdrowsze, jest w pewnym sensie najmniej naturalne. W pierwszej sytuacji występowałem w roli prześladowcy. Powiedziałem, że to ty jesteś totalnie nie w porządku, że to ty jesteś odpowiedzialna za wszystko, za ten kłopot i jeszcze za swój zeszyt. Ty byłaś w roli ofiary.

Druga sytuacja była dokładnie odwrotna. To świat jest twoim prześladowcą, a ja będę twoim ratownikiem, wybawicielem i prześladowcą twoich prześladowców. Wezmę na siebie całą odpowiedzialność. Poprzednio zrzuciłem na ciebie całą odpowiedzialność, i to nie tylko za tę sytuację, ale jeszcze za parę innych rzeczy. Tym razem ja cię uwolnię i za to chcę (pozornie) tylko jednego – symbolicznego buzi. Wszedłem w rolę ratownika.

W trzeciej sytuacji, tej gdy mnie bolała głowa, znowu ty stałaś się całkowicie odpowiedzialna. Za co? Także za mój zły stan. Ja za to wezmę całkowitą odpowiedzialność za twoje lekcje. Czyli ty jesteś za bardzo odpowiedzialna za mnie, a ja – za bardzo za ciebie. W ogólnym bilansie to ja jestem ofiarą, a granice zostały wymieszane. To przykład tak zwanego współuzależnienia.

Prześladowca zrzuca całą odpowiedzialność na drugą osobę. Ratownik bierze całą odpowiedzialność na siebie. Ofiara chętnie oskarży innych. Jest pewna magia, magnetyzm przechodzenia z jednej pozycji w drugą. Jeżeli ktoś wejdzie w jedną z tych ról, to jak wynika z obserwacji psychologów, z dużym prawdopodobieństwem sprowokuje otoczenie i szybko znajdzie się w kolejnych rolach.

Doświadczyłem tego ponad dwadzieścia lat temu na osiedlu koło Warszawy. Pewnego wieczoru usłyszałem dramatyczny głos kobiety wołającej: „Ratunku! Ratunku!” Wybiegłem pod wpływem impulsu na klatkę schodową, zidentyfikowałem kierunek, z którego dobiegał głos, wpadłem na pierwsze piętro i naciskam dzwonek. Ze środka dobiegają odgłosy szamotaniny. Nikt nie otwiera. Naciskam klamkę, wpadam do środka, a tam stoi pani na wpół roznegliżowana, z rozwianymi włosami. Obok niej facet – nie wyglądał najlepiej. Kobieta wrzeszczy. Pytam, co się dzieje. W tym momencie pani, która była ofiarą, spojrzała na mnie i… już możecie zgadnąć, co mnie spotkało. Usłyszałem: „A wynocha stąd! A ty co, dzwonka w domu nie masz?! Gdzie się ładujesz?!”

Nagle z ratownika stałem się ofiarą, a ona z ofiary – prześladowcą. Żeby był komplet, zgadnijcie, co zrobił ten pan? W jaką wszedł rolę? Mojego ratownika oczywiście! Mówi tak: „Sąsiad, nie przejmuj się, ona tak zawsze. Nie przejmuj się, chodź tu, wódeczki nalejemy”. Gdybym wtedy był tak mądry jak dzisiaj, tobym pewnie tę wódeczkę wypił, ochłonął, powiedział: „Kochani, zrozumcie mnie, przepraszam, że wtargnąłem do waszego domu, ale zachowywaliście się tak, że nie mogłem przejść obojętnie, a poza tym dziecko usypiałem”. No ale ja wtedy nie byłem jeszcze w pełni dorosły. Dałem się wciągnąć w ten schemat, co zresztą i dziś czasem mi się zdarza, chociaż znam go doskonale i znam siłę jego magnetyzmu. No więc gdy ten sąsiad zwrócił się do mnie przyjaźnie z wódeczką, to ja z kolei najechałem na panią. Wszedłem w rolę prześladowcy. Żywcem ukradłem jej ton: „A ty co sobie myślisz, że przyszedłem ci pomóc, czy z tym twoim chłopem wódkę pić? Tak się wydzierasz, że moje dziecko zasnąć nie może!” Na szczęście w tym momencie pomyślałem sobie: „Jacku Santorski, młody psychoterapeuto, co ty najlepszego robisz w tej chwili?” Przełożyłem wewnętrzną zwrotnicę i powiedziałem: „Przepraszam, że się uniosłem, do widzenia państwu”. Potem oni ukradli nam rower.

Doświadczyłem wtedy, jak wielki jest magnetyzm scenariusza ról ratownika, prześladowcy i ofiary. Jak trudno dokonać tego, co odtworzyliśmy dziś za czwartym razem, a co nazywamy dystrybucją odpowiedzialności. Uznajemy, że nauczycielka jest odrębnym podmiotem, jest osobą, która ma swój zakres odpowiedzialności. W tym wypadku odpowiada za pedagogikę i dydaktykę. I pewnie w obrębie swojego zakresu odpowiedzialności popełniła błąd w sztuce. Może miała zły dzień? Córka też jest odrębną osobą, choć dopiero jedenastoletnią. Ona jest zdolna i skłonna spróbować nauczyć się planować i nie zostawiać wszystkiego na ostatnią chwilę. Potrafi też zrozumieć własną odpowiedzialność i zadania wynikające z roli ucznia. Ja z kolei jestem rodzicem, też odrębną osobą, która może uszanować, a przynajmniej zrozumieć całą sytuację. Uszanować rolę nauczycielki, zrozumieć jej błąd i jego przyczyny. Chcę wspierać córkę w tym, aby uczyła się być osobą odpowiedzialną, ale z drugiej strony dopilnować, aby wypełniała rolę ucznia. W związku z tym dokonuję dystrybucji odpowiedzialności. Pilnuję, żeby córka odrobiła zadania i wywiązała się z roli ucznia, a przy okazji staram się postąpić tak, aby z tego doświadczenia czegoś się nauczyła. A z nauczycielką porozmawiam, i to w cztery oczy, nie przy wszystkich rodzicach, bo nie ma większej farsy niż zebrania rodzicielskie. Jest takie przekleństwo: obyś cudze dzieci uczył. To nie takie proste uczyć cudze dzieci. Ale znam gorsze – obyś się spotykał z rodzicami na zebraniach. Tam się dzieją straszne rzeczy, bo my jako rodzice wchodzimy w jakieś dziwne stany psychiczne i w imieniu naszych dzieci zaczynamy się bardzo dziwnie zachowywać.

W każdym razie widzimy już, na czym polega dystrybuowanie odpowiedzialności. Nauczycielka odpowiada za to, że pomyliła pedagogikę z dydaktyką, córka za to, że się musi nauczyć planować i musi mieć odrobione lekcje, a ja za to, żeby wspierać ją w tym, a od nauczycielki ewentualnie wyegzekwować wycofanie się z błędu. Żeby jednak to było możliwe, każda z tych istot, nawet jedenastoletnia uczennica, musi być osobą, która ma już swoją odrębną tożsamość.

Bardzo często bywa tak w rodzinie, że jesteśmy jak stopieni. Nauczycielka, która skrzywdziła moją córkę, skrzywdziła mnie. W związku z tym ja natychmiast chwycę za telefon i zadzwonię do dyrektora, żeby skrzywdzić ją. Bywają też rodziny, gdzie panuje totalna izolacja i dziecko jest zupełnie samotne. Rodzice mu tylko ustalają program, w którym są właśnie te wszystkie jazdy konne, lekcje tenisa i inne rzeczy. Nic tak nie wiąże jak role trójkąta dramatycznego. Dlatego warto zobaczyć, jak wygląda prawidłowa droga rozwoju intymnej relacji.

Mama przez pierwsze pięć, sześć miesięcy życia dziecka jest całkowicie z nim spojona. Matka i dziecko są jakby jednym. I to jest niemowlęciu niezwykle potrzebne. Ale już sześciomiesięczne dziecko zaczyna nawet w zabawie z mamą doświadczać, że cieszy go co innego niż mamę i że gdy ciągnie ją za włosy, to mama zatrzymuje jego rączkę. A gdy z kolei mama doświadcza, że podrzucanie wcale dziecka nie bawi, oboje zaczynają się uczyć być odrębnymi istotami. Potem przychodzi trudny czas, bo kiedy dziecko doświadcza, że jest odrębną istotą, to ogarnia je trwoga. Psycholodzy zauważyli, że około 18-22 miesiąca życia dziecko staje się bardzo „trudne”. To jest właśnie ten czas, kiedy rzuca się na podłogę, kiedy chce sprawdzić, jakie są jego granice, kiedy idzie po skrajnościach. Aż w końcu te granice się jakoś układają i dziecko zaczyna być w miarę odrębną istotą – ani nie jest jednym z mamą, ani jej nie terroryzuje. Potem zdoła samo przebiec na drugą stronę mostu, gdzie czeka tata, a jeszcze później, gdy ma jedenaście lat, samo wybiega na podwórko.

Do niedawna specjaliści od rozwoju dziecka zajmowali się głównie wczesnym dzieciństwem i pogłębiali wiedzę o niemowlęctwie i tak zwanej separacji dziecka od mamy w pierwszym roku życia, a potem w trzecim. Dziś zwracają wielką uwagę na to, że poczucie wartości, tożsamości, pewności siebie w niezwykłym stopniu zależy od doświadczeń z rówieśnikami w wieku 9, 10 i 11 lat. Wtedy rówieśnicy stają się dla dziecka całym światem.

Dlatego jak ktoś mnie pyta, do jakiej szkoły oddać dziecko, to mówię: do tej za rogiem. Dlaczego? Bo dziecko będzie się wychowywać w jednej określonej społeczności, a nie wyizolowane, wożone daleko do najlepszej szkoły.

Nawet jeśli rodzina jest majętna, dwudziestoparolatek powinien odejść na tyle daleko od rodziców, żeby powiedzieć: „Dziękuję ci tatusiu, że kupiłeś mi ten samochód na raty, ale ja sam zapłacę za benzynę”, a nie: „To napełnij mi jeszcze bak”. Powinny być ustalone jasne granice i reguły.

Tymczasem my mamy w Polsce nieuporządkowane sprawy w relacji między mamą i dzieckiem, między rodzicami i dziećmi, a potem między rodzicami, dziećmi nastoletnimi i szkołą. Dzieci albo są za słabo oderwane od rodziców i grzęzną w symbiozie z nimi, albo zachodzi druga skrajność – dziecku robi się obóz pracy w domu. Jeśli są warunki materialne, dziecko wszędzie wożą taksówki – na konie, na łyżwy, na angielski. Niby to dla jego dobra, ale w efekcie dziecko dorasta w oderwaniu od społeczności rówieśniczej. Uczy się wszystkiego, tylko nie współżycia z ludźmi. I potem mamy taką samą sytuację jak w firmach, o których wspomniałem wcześniej – jest jeden dyrektor, drugi, trzeci. Każdy z nich ma swój symbiotyczny zespół, ale nie ma między nimi współpracy.

Potrzebujemy tego, czego symbolem są wspomniane kółka olimpijskie. Sytuacji, w której każdy z nas jest odrębny, ale jednocześnie jesteśmy ze sobą powiązani.

Najważniejszą sprawą w nauce bycia sobą i samoorganizacji jest zrozumienie swoich problemów z podejmowaniem decyzji i dokonywaniem wyborów. Bardzo wielu ludzi w większości przypadków czeka na to, co przyniesie los. To też jest jakaś decyzja, ale to nie jest decyzja, w której zawarty jest akt. Chyba że ktoś jest bardzo impulsywny i zazwyczaj ma przymus działania, a tym razem czeka. Wtedy czekanie będzie dla niego aktem decyzji i wyboru.

Występuje w Polsce zjawisko, które rozpoznał psycholog społeczny Janusz Czapiński i nazwał wyuczoną bezradnością. Nazwa wzięła się z badań nad zwierzętami w warunkach tak zwanej nerwicy eksperymentalnej. Wyobraźcie sobie w laboratorium psa, który dostaje jedzenie i słyszy dźwięk dzwonka. W końcu jedzenie kojarzy mu się z dzwonkiem i zwierzę wydziela ślinę już na sam dźwięk dzwonka. Potem eksperymentatorzy aplikują mu razem z dzwonkiem łagodny szok elektryczny. W efekcie gdy pies usłyszy dzwonek, który mu się kojarzy i zjedzeniem, i z szokiem elektrycznym, doznaje rozedrgania nerwicowego. Psy w czasie tych eksperymentów trzymano w uprzężach. Kiedyś leniwy czy nie dość zdyscyplinowany laborant nie zapiął uprzęży. I co się okazało? Pies przestał być psem, zachowywał się jak cielę. Biernie poddawał się szokowi elektrycznemu, choć mógł uciec. Zwiększył mu się nawet próg tolerancji na szok elektryczny. Nazywano to wyuczoną bezradnością. Niezdolność i brak chęci do walki o siebie, choćby próby wyrwania się albo pogryzienia badacza. Tak też jest z ludźmi, kiedy z tych samych źródeł doświadczają nagrody i kary. Człowiek traci zdolność refleksji i popada w marazm: cokolwiek się stanie, muszę to przyjąć i się z tym pogodzić. Z nie tak dawnych badań profesora Czapińskiego wynika, że mamy w Polsce ponad dziesięć milionów ludzi mniej więcej w takim stanie.

Opracowanie literackie

Marcin Fabjański

Redakcja

Maria Wirchanowska

Redakcja techniczna

Małgorzata Krasuska, Marek Szulgowicz

Projekt okładki i projekt graficzny wnętrza

Andrzej Santorski

Zdjęcie Jacka Santorskiego na okładce

Magdalena Starowieyska

Łamanie i przygotowanie do druku

CMYK-DTP STUDIO s.c. Marzenna Łopaciuk

Korekta

Halina Zalewska

Copyright © for the text by Jacek Santorski, 2011

Copyright © for the Polish edition by JS & Co Jarosław Szulski

Wydanie I

JS & Co Dom Wydawniczy

www.szulski.com

polecamy księgarnię online: www.jaceksantorski.pl

ISBN 978-83-931806-3-9

¹ Posłuchaj w serwisie You Tube: „Ludzie przeciwko ludziom”, zespół Fenomen.

² Zob.: www.kravmaga.pl

³ Pisane kilka lat temu, mam nadzieję że problem nie powróci (przyp. autora).

⁴ Chodzi o książkę Jima Collinsa „Od dobrego do wielkiego”, Jacek Santorski, Wydawnictwa Biznesowe 2003.

⁵ O tego rodzaju przyciągających się nawzajem, ale niekonstruktywnych partnerach napisał Juerg Willi w książce „Związek dwojga”, Jacek Santorski & CO, 1995. Warto wznowić…

⁶ Wkrótce potem mój wspólnik przejął wydawnictwo i rozwinął je w rentowną spółkę.

⁷ Czytaj: BiHag.

⁸ Wydanie polskie: Rebis, Poznań 2002.

⁹ Zaczerpnięte z książki Cialdiniego „Wywieranie wpływu na ludzi”. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2002.

¹⁰ Warto na to zwrócić szczególną uwagę, gdy islam zaczyna się kojarzyć wyłącznie z krwawymi zamachami terrorystycznymi i fundamentalizmem religijnym.

¹¹ Ćwiczenia świadomości ciała, koncentracji na oddechu i prostej medytacji opisałem w książce „Sukces emocjonalny”, wyd. drugie, Wydawnictwo Jacek Santorski & CO, 2004.

¹² Zobacz: Paweł Bernaś, Paweł Olesiak, Jacek Santorski „Życiowe Aikido” (JS & CO Dom Wydawniczy 2011).

¹³ Przedstawiony tu model cyklu energetycznego opracowałem na podstawie prac Josepha Zinkera, założyciela Ośrodka Terapii Gestalt w Cleveland, USA.

¹⁴ Zdaniem Coelho – 11 minut.