Lew Tołstoj

Wojna i pokój

tom I-II

Wydawnictwo Zielona Sowa
Kraków

Tytuł oryginału:

Wojna i mir

Text © copyright by Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o., Kraków 2008

ISBN 978-83-7895-282-4

Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o.

30-404 Kraków, ul. Cegielniana 4A

tel./fax (012) 266-62-94, tel. (012) 266-62-92

www.zielonasowa.pl

wydawnictwo@zielonasowa.pl

TOM PIERWSZY

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

– I cóż książę? Wszak przepowiadałam to, nieprawdaż? Genua i Lukka przeszły w posiadanie rodziny Buonapartego** (Buonaparte - włoska wersja nazwiska Napoleona Bonaparte, używana przez jego przeciwników, pragnących podkreślić jego niskie pochodzenie. W 1805 r. Maria Anna Elisa, siostra Bonapartego, otrzymała od niego księstwo Lukki i Piombino). Teraz więc oświadczam stanowczo, że przestanę uważać księcia za mego przyjaciela, za mego najwierniejszego niewolnika, jak utrzymujesz, jeżeli będziesz dłużej upierał się i nie uznawał potrzeby wypowiedzenia wojny, i jeżeli ośmielisz się bronić jeszcze i przeczyć okropnościom i okrucieństwom popełnianym przez tego antychrysta... bo jestem najmocniej przekonana, że to jest antychryst we własnej osobie. No... tymczasem witam cię, drogi książę; widzę, że ci napędziłam strachu... usiądź tu, koło mnie, i pogawędźmy.

Tymi słowami przemawiała po francusku w lipcu 1805 roku Anna Pawłowna Scherer, dama dworu carowej Marii Fiodorowny, która należała nawet do najściślejszego kółka, do najbardziej zaufanych jej carskiej mości. Przyjmowała zaś księcia Wasilija, osobistość poważną, sztywną, bawiącą się w męża stanu, który tym razem przybył pierwszy spomiędzy gości zaproszonych do niej na wieczór.

Panna Scherer kaszlała i była mocno zachrypnięta od kilku dni. Utrzymywała, że nabawiła się „grypy”. Był to wówczas wyraz zupełnie nowy, wymyślony na starą jak świat chorobę, a używany tylko w dystyngowanym towarzystwie.

Lokaj w używanej na dworze pąsowej liberii roznosił wcześnie z rana po całym mieście bileciki jednakowo napisane:

Jeżeli książę (hrabio), nie masz przed sobą nic przyjemniejszego, a nie przestraszy cię zaś zbytnio myśl, że spędzisz cały wieczór z biedną, chorą istotą, byłabym uradowana, gdybym cię ujrzała dziś u siebie między godziną siódmą a ósmą.

Rzecz naturalna, że bileciki były zredagowane w języku francuskim.

– Wielki Boże! Jakie wystąpienie gwałtowne a złośliwe! – odparł książę żartobliwie, niezmieszany ani niezdziwiony niezwykłym przyjęciem.

Książę miał na sobie strój dworski, galowy, złotem bogato haftowany i okryty wieloma gwiazdami, jedwabne pończochy i płytkie trzewiki ze sprzączkami. Jego płaska twarz uśmiechała się wiecznie. Posługiwał się ową wytworną francuszczyzną, której w tych czasach powszechnie używano w towarzystwie wyższym. Wszak w owym czasie w Rosji arystokraci umieli nawet myśleć po francusku. Głos jego miał ton łagodny, przyciszony, przy tym z lekkim odcieniem protekcjonalnej wyższości człowieka wpływowego, który prawie wzrósł na dworze i postarzał się w tym dostojnym otoczeniu.

Zbliżył się do Anny Pawłowny, ucałował jej rękę, pochylając głowę nieco łysą, ale całą woniejącą, i usiadł rozparty wygodnie na miękkiej sofie.

– Przede wszystkim, moja droga przyjaciółko, uspokój moją troskę o twoje cenne zdrowie – odezwał się tonem słodziutkim, szarmanckim, w którym jednak przebijała się pewna lekceważąca żartobliwość i zupełna obojętność, pomimo powodzi miodowych słówek i grzeczności.

– Czyż mogę czuć się zdrowa fizycznie, skoro cierpię moralnie? Serce tkliwe czyż nie krwawi teraz co chwila? Spodziewam się, żeś wybrał się do mnie, drogi książę, na cały wieczór?

– Nie, niestety; dziś mamy środę, poseł angielski daje bal. Muszę się tam pokazać. Przyjedzie po mnie moja córka.

– Sądziłam, że odłożono zabawę na inny dzień. Wyznam szczerze, że wszystkie te wspaniałe uczty i sztuczne ognie zaczynają nudzić mnie śmiertelnie.

– Gdyby przeczuli pani życzenie, z pewnością bal by odłożyli – książę bąknął machinalnie, niby zegarek dobrze nakręcony, nie roszcząc zresztą do tego pretensji, żeby ktokolwiek jego słowa miał brać serio.

– Nie przekomarzaj się ze mną, książę, bardzo proszę. Ot, powiedz mi lepiej, ty, co wiesz wszystko, co postanowiono ostatecznie w sprawie depeszy Nowosilcowa?

– Cóż mogę pani o tym powiedzieć? – książę nieznacznie wzruszył ramionami z wyrazem nudy i wielkiego zmęczenia. – Chcesz wiedzieć, na co się zdecydowano? Otóż uznano, że Bonaparte zamknął sobie drogę do wycofania się, i zdaje się, że my coś podobnego uczynić zamyślamy.

Książę Wasilij mówił ciągle od niechcenia, niby aktor powtarzający odwieczną rolę. Panna Scherer przeciwnie, siliła się, mimo lat czterdziestu, na żywość w każdej rozmowie. Starała się uchodzić za kobietę pełną zapału i animuszu. Zdarzało jej się często egzaltować na zimno, gdy nie miała do tego najmniejszej ochoty, jedynie by nie zawieść oczekiwania swoich znajomych. Uśmiech przyczepiony stale do jej ust nie licował, co prawda, z rysami jej twarzy, zwiędłymi i zmęczonymi, dowodził jednak jej przeświadczenia o tym miłym błędzie, którego, na wzór zepsutych i rozpieszczonych dzieci, nie mogła czy też nie chciała poprawić. Rozmowa o polityce rozdrażniła do reszty Annę Pawłownę.

– Ach, tylko mi nie wspominaj o Austrii! Prawdopodobnie nie znam się na tym nic a nic, ale według mego zdania, Austria nigdy nie chciała i obecnie nie chce wojny! Zdradza nas i Rosja samopas wyratuje Europę! Nasz dobroczyńca ma poczucie swojej wielkiej misji i nie zaniedba doprowadzić jej do skutku. Wierzę w to i tego trzymam się całą duszą. Wspaniałą rolę odegra nasz monarcha najmiłościwszy, tak dobry, tak szlachetny! Bóg go nie opuści. Spełni swoje zadanie, zetrze na miazgę straszliwą hydrę rewolucji, która, jeśli to możliwe, przybrała postać jeszcze ohydniejszą, gdy nią zawładnął ten potwór, ten morderca! Do nas należy zapłacić mu za krew Sprawiedliwego, niewinnie przelaną. Czy można tu komu ufać, pytam cię, książę? Anglia ma umysł zajęty wyłącznie sprawami handlowymi, niezdolna jest zatem pojąć podniosłości i szlachetności duszy cesarza Aleksandra! Odmówiła odstąpienia wyspy Malty. Cóż odpowiedzieli Nowosilcowowi? Nic! Nie, nie, oni nie rozumieją poświęcenia naszego monarchy, który dla siebie nie żąda niczego i pragnie tylko dobra całej ludzkości. Jakież ich obietnice? Żadne! A choćby i coś obiecywali, czy można by się na to powołać? Czyż Prusy nie ogłosiły Napoleona niezwyciężonym, Europę zaś niezdolną do walki z nim? Nie wierzę ani Hardenbergowi,** (Karl August von Hardenberg (1750-1822) - pruski książę, polityk; w 1795 r. doprowadził do zawarcia pokoju z Francją; kanclerz od 1810 r.) ani Haugwitzowi** (Christian H. Haugwitz (1752-1832) - pruski hrabia i mąż stanu; przyjaciel Leopolda II, minister spraw zagranicznych; wysłany do Napoleona w 1805 r. pośredniczył przy zawieraniu konwencji wiedeńskiej). Owa sławiona pruska neutralność to prosta pułapka. Ufam jedynie Bogu i wzniosłemu przeznaczeniu naszego najmiłościwszego cesarza, przyszłego zbawcy całej Europy.

Zatrzymała się nagle z uśmiechem zadowolenia, że dała się tak unieść namiętnemu zapałowi.

– Czemuż nie jesteś, pani, na miejscu naszego milutkiego Wintzingerode!** (Ferdynand Wintzingerode (1770-1818) - baron, w służbie rosyjskiej od 1797 r.; w 1802 r. mianowany generałem-adiutantem cesarza Aleksandra I. Brał udział w kampanii 1805 r.). Dzięki twojej świetnej wymowie wzięłabyś szturmem przyzwolenie króla pruskiego. Koniec końców... czy mogę spodziewać się herbaty?

– Ależ natychmiast!... O czymże to miałam mówić? – teraz była znowu całkiem spokojna. – Aha, już wiem! Spodziewam się dzisiaj dwóch niesłychanie interesujących ludzi: wicehrabiego de Mortemarta, spokrewnionego przez Rohanów z książętami Montmorency. Jedna z najświetniejszych rodzin we Francji. Emigrant, ale z tych dobrych, czystej wody! Drugim jest ksiądz Morio. To umysł tak głęboki... Wiesz zapewne, książę, iż był on na prywatnej audiencji u samego cesarza.

– Tak? Będzie mi nader przyjemnie... Powiedzże mi, pani – książę mówił z coraz większą nonszalancją, jakby szukał dopiero w głowie, o co ma pytać, a tymczasem to pytanie było głównym celem tych odwiedzin – chciej mi powiedzieć łaskawie, czy to prawda, że cesarzowa matka ma życzyć sobie mianowania barona Funke pierwszym sekretarzem poselstwa w Wiedniu? Baron wydaje mi się takim zerem!

Książę Wasilij pożądał właśnie tego miejsca, które starano się zdobyć dla barona Funke, przez protekcję carycy Marii Fiodorowny, a pożądał go dla swego syna.

Anna Pawłowna przymknęła oczy. To miało znaczyć, że ani ona, ani nikt w ogóle nie wie, co może podobać się lub nie podobać najjaśniejszej pani.

– Barona Funke poleciła carowej matce jej siostra – przemówiła tonem smutnym i dziwnie oschłym.

Wymawiając te słowa, Anna Pawłowna starała się nadać całej fizjonomii wyraz głębokiego i szczerego poświęcenia z pewnym odcieniem melancholii. Tak zawsze wyglądała, ilekroć przyszło jej wspomnieć z namaszczeniem o dostojnej protektorce. Przymknęła ponownie oczy, dodając nawiasem, że najjaśniejsza pani okazuje wiele łaskawości baronowi Funke.

Książę zamilkł, na pozór najzupełniej obojętny. A jednak Anna Pawłowna, z taktem i sprytem kobiety, i w dodatku damy dworu, zadrapnęła go delikatnie pazurkiem za karę, że ośmielił się wydać zuchwały sąd o kimś, kogo polecono specjalnie niewyczerpanej dobroci carowej matki. Zaraz jednak pospieszyła pocieszyć księcia.

– Pomówmy trochę o pańskich dzieciach. Czy wiesz, książę, że twoja córka, od kiedy w świat weszła, wprawia w zachwyt całe nasze towarzystwo? Uważa się ogólnie, że jest prześliczna, czarująca.

Książę skłonił się nisko, co miało oznaczać jednocześnie jego głęboki szacunek i wdzięczność.

– Ileż razy uderzył mnie w życiu niesprawiedliwy podział ziemskiego szczęścia – wiodła dalej rozmowę Anna Pawłowna po krótkiej chwili milczenia. Przysunęła się bliżej do księcia z najmilszym uśmiechem, chcąc mu dać do zrozumienia, że porzuca dziedzinę polityki, a nawet zwykłą salonową pogawędkę, aby porozmawiać z nim od serca, jak z przyjacielem. – Dlaczego, na przykład, los obdarował ciebie, mój książę, tak miłymi dziećmi, z wyjątkiem Anatola, twego młodszego syna, którego wcale nie lubię? – dodała tonem stanowczym, osądzając go nieodwołalnie, ze zmarszczonymi brwiami. – A książę cenisz je mniej niż inni, zatem niewart jesteś takich dzieci... Uśmiechnęła się swoim uśmiechem pełnym zapału.

– Cóż pani chcesz? – książę potrząsnął głową. – Lavater** (Johann Kaspar Lavater (1741-1801) - Szwajcar; uważany za pioniera fizjonomiki. Nazwisko wymienione przez księcia w wyniku pomyłki (Lavater nie zajmował się frenologią, czyli badaniem ludzkiej czaszki)). odkryłby z pewnością, że nie ma w mojej czaszce guza miłości ojcowskiej.

– Dość tych żartów, mości książę. Chcę pomówić z tobą całkiem serio. Jestem mocno niezadowolona z twojego młodszego syna. Wspominano o nim wobec jej carskiej mości – twarz mówiącej przybrała ponownie melancholijny wyraz. – Ubolewano nad tobą...

Książę na razie nic nie odpowiadał. Ona patrzyła na niego w milczeniu i czekała.

– Nie wiem, doprawdy, co począć – rzucił wreszcie rozdrażniony. – Jako ojciec robiłem, co mogłem, aby ich wykształcić, a obydwaj są do niczego. Hipolit przynajmniej jest głupcem spokojnym, natomiast młodszy Anatol przeciwnie – to głupiec niesforny i burzliwy. Jedyna to różnica między nimi.

Tym razem uśmiechnął się szczerzej, dobitniej i coś gburowatego, nieprzyjemnego zarysowało się w końcach jego ust, mocno pomarszczonych i zapadniętych.

– Ludzie tacy jak ty, książę, nie powinni mieć dzieci. Gdyby nie to twoje ojcostwo, nie mogłabym ci nic zarzucić – rzekła po chwili panna Scherer zamyślona.

– Jestem, jak pani wiadomo, twoim wiernym niewolnikiem. Toteż przed tobą jedną mogę wyspowiadać się całkiem szczerze. Dzieci są dla mnie tylko nieznośnym ciężarem i krzyżem, który muszę, rad nierad, dźwigać na ramionach przez resztę życia. Tak się na tę kwestię zapatruję. Cóż robić?... – zamilkł, wyrażając niemym ruchem swoje poddanie nieubłaganemu losowi.

Anna Pawłowna zdawała się dumać i nad czymś zastanawiać.

– Czyś nigdy, książę, nie pomyślał o tym, żeby ożenić tego twego „syna marnotrawnego”? Stare panny, jak złośliwi utrzymują, mają manię swatów i żenienia ludzi. Nie sądzę, żebym i ja ulegała tej słabości, a jednak upatrzyłam dla niego młodą osobę, naszą daleką krewną, księżniczkę Bołkońską, która ma być najnieszczęśliwszą przy boku ojca, niesłychanego dziwaka.

Książę Wasilij nic na to nie rzekł, jednak pewien ruch głową dowodził, że decyduje się szybko. Szybkość ową posiadają bardzo często ludzie światowi. Namyślają się w jednej chwili, dochodząc natychmiast do tej lub owej konkluzji.

– Czy wiesz, pani, że ten mój hultaj, Anatol, kosztuje mnie czterdzieści tysięcy rubli rocznie? – westchnął, wypowiadając głośno nurtujące go smutne myśli. – Cóż to będzie za lat pięć, jeżeli pohula tak dalej? Oto cały zysk z tytułu ojcowskiego... Czy bogata ta twoja księżniczka?

– Ojciec jej pan z milionami, w dodatku skąpiec zawołany! To ten sam sławny książę Bołkoński, któremu kazano porzucić służbę wojskową za życia nieboszczyka cara i którego nazywano „królem pruskim”. Ma być bardzo rozumny, ale dziwaczny i nader trudny, prawie nie do zniesienia w codziennym pożyciu. Biedną dziewczynę ponoć na śmierć zamęcza. Jest ich tylko dwoje. Jej brat ożenił się niedawno z Lizą Meinen i mianowano go adiutantem Kutuzowa** (Michaił I. Kutuzow (właśc. Goleniszczew-Kutuzow, 1745-1813) - rosyjski generał-feldmarszałek; wsławił się podczas zdobycia twierdzy tureckiej Izmaił w 1790 r. Od 1805 r. dowódca wojsk rosyjskich; po klęsce pod Austerlitz usunięty ze stanowiska; głównodowodzący w wojnie z Napoleonem w 1812 r.; dzięki przemyślnej strategii doprowadził do jego całkowitej klęski). Lizę zobaczysz, książę, za chwilę.

– Moja droga Anno – książę pochwycił nagle pannę Scherer za obie ręce – wyświadczyłabyś mi największą łaskę, doprowadzając do skutku te swaty, i zostałbym na całe życie twoim najwierniejszym rabem... jak zwykł podpisywać się na każdym raporcie mój rządca. Jest z dobrego rodu i bogata. Tego mi właśnie potrzeba.

Po czym ruchem wytwornie poufałym, charakterystycznym dla niego, ucałował rękę damy dworu, ściskając ją czule w swojej dłoni. Dokonawszy tego, rozparł się wygodniej i spojrzał w inną stronę.

– Dobrze... posłuchaj mnie, książę – odparła Anna Pawłowna. – Jeszcze dziś wieczór porozmawiam o tym z Lizą Bołkońską. Kto wie? Może to się da zrobić. W interesie twojej rodziny zacznę przyuczać się do staropanieńskiego rzemiosła i zabiorę się na serio do swatów.

II

Salon Anny Pawłowny zapełniał się z wolna. Zbierał się tam sam kwiat petersburskiego towarzystwa. Wprawdzie towarzystwo składało się z osób różniących się między sobą tak wiekiem, jak i usposobieniem, wszyscy jednak wyszli, jak to mówią, spod jednego stempla. Córka księcia Bazylego, piękna Helena, właśnie przybyła, aby zabrać ojca na bal do ambasady angielskiej. Była w stroju balowym, ze złotą liczbą na ramieniu, jako frejlina** (Frejlina (z niem.) - dawn. dama dworu) carowej. Nie brakło tam również kobietki najponętniejszej z całego Petersburga, drobnej i ślicznej, młodziutkiej księżnej Bołkońskiej. Wyszła za mąż zeszłej zimy. Obecnie, będąc w stanie błogosławionym, nie mogła pokazywać się na wielkich balach, bywała jednak tu i ówdzie na mniejszych zebraniach, w domach dobrych znajomych. Był również w salonie Anny Pawłowny książę Hipolit, starszy syn księcia Bazylego. Wszedł jednocześnie z Mortemartem, którego przedstawiał wszystkim swoim znajomym. Przybył też ksiądz Morio i wielu, wielu innych...

– Widzieliście moją ciotkę? Nie znacie jeszcze mojej ciotki? – powtarzała każdemu z zaproszonych Anna Pawłowna, prowadząc ich do małej, niskiej staruszki z olbrzymim aksamitnym tokiem na głowie, która zjawiła się właśnie w salonie. Panna Scherer przenosiła z wolna powłóczyste spojrzenie z przedstawianego na ową ciocię i odchodziła natychmiast, aby przyprowadzić kogoś nowego. Wszyscy dopełniali obowiązkowej ceremonii przy tej ciotce nikomu nieznanej, nikomu na nic nieprzydatnej, która wszystkich na śmierć zanudzała. Anna Pawłowna słuchała i przytakiwała wymianie grzeczności z obu stron, z miną uroczystą i smętną jednocześnie. Ciotunia zaś używała niezmiennie tych samych frazesów. Zapytywała troskliwie o zdrowie każdej przedstawionej jej osoby, następnie wspominała mimochodem o własnym zdrowiu i o zdrowiu najjaśniejszej pani, „które dzięki niebu polepszyło się znacznie”. Z grzeczności starano się nie okazywać zbytniego pośpiechu i nie zmykać natychmiast, ale wystrzegano się jak ognia, żeby nie znaleźć się powtórnie w ciągu wieczora w bliskości nudnej staruszki. Młodziutka księżna Bołkońska przyniosła jakąś robótkę w aksamitnej, złotem haftowanej torebce, którą (jak wszystko zresztą) nazywano z francuska ridicule’em. Jej górna warga, prześliczna, malutka, a pełna i pąsowa jak wisienka, pokryta lekkim, ciemnym meszkiem, nie mogła nigdy, mimo widocznego usiłowania, złączyć się ściśle z wargą niższą. Ten wybryk natury nadawał jej pewne piętno oryginalności, czyniąc ją tym ponętniejszą. Na pół otwarte usta były jednym więcej urokiem tej ślicznej i najmilszej osóbki. Każdy podziwiał młodziutką kobietę, pełną życia i zdrowia, która mając wkrótce zostać matką, znosiła tak lekko i swobodnie ten wielki ciężar. Zamieniwszy z nią słów kilka, wszyscy, czy to młodzi, znudzeni i zblazowani, czy starcy w humorze ponurym z powodu męczącej ich podagry lub jakiejś innej choroby, nieodłącznej w wieku sędziwym, wyobrażali sobie, że są do niej podobni lub że umieli być dla niej szczególniej przyjemni, tak potrafiła ująć i oczarować każdego dowcipnymi słówkami i swoim rozkosznym uśmiechem, przy którym błyszczały jej bielutkie ząbki.

Drobniutka i malutka księżna obeszła stół wkoło chwiejnym, kołyszącym krokiem i zasiadła na kanapie obok samowara z miną osoby, która tylko o tym myślała, żeby sprawić przyjemność tak sobie, jak innym.

– Przyniosłam moją robótkę – przemówiła, otwierając torebeczkę i zwracając się z tym niejako do całego towarzystwa. – Strzeż się, Anno, mojego srogiego odwetu; widzę, żeś mi spłatała nie lada figla. Napisałaś, że twój wieczorek będzie złożony z kilku zaledwie zaufanych osób, i oto ubrałam się jak nietoperz...

Wyciągnęła przed siebie ramiona, jakby chciała lepiej pokazać elegancką popielatą suknię jedwabną, obszytą koronkami i związaną od niechcenia poniżej piersi szerokim pasem.

– Bądź spokojna, Lizo, będziesz zawsze najpiękniejsza.

– Czy wiecie państwo, że mąż mnie porzuca? – mówiła dalej, zwracając się tym samym tonem do całego towarzystwa. – Chce gwałtem dać się zabić! Po co też ta straszna wojna? – spytała księcia Bazylego. Nie czekając na jego odpowiedź, rozpoczęła rozmowę z córką księcia, piękną Heleną.

– Co też to za miła osóbka, ta malutka księżna – szepnął książę Wasilij na ucho Annie Pawłownie.

W chwilę później zjawił się w salonie nowy gość. Był nim młody człowiek, otyły i ciężki, z włosami obciętymi przy samej głowie. Nosił okulary. Był ubrany według ostatniej mody, w jasne pantalony, z olbrzymim żabotem na piersiach, w wierzchnim ubraniu barwy brązowej. Był on naturalnym synem hrabiego Bezuchowa, wielkiego pana grającego wybitną rolę za czasów Katarzyny, który teraz dogorywał w Moskwie. Młodzieniec ten nie obrał sobie dotąd żadnego zawodu; wracał obecnie z zagranicy, gdzie go kształcono, i po raz pierwszy pokazywał się w wyższym towarzystwie. Anna Pawłowna przyjęła go owym ukłonem, którym obdarzała gości najmniej u niej znaczących. Na widok Piotra jednakże, mimo że mu ledwie głową skinęła, w jej twarzy odbił się niepokój połączony z trwogą, jakiej doznajemy, patrząc na przedmiot olbrzymich rozmiarów, który nie został ustawiony we właściwym miejscu. Piotr rzeczywiście górował nad całym towarzystwem. Niepokój Anny Pawłowny miał jeszcze inną przyczynę: lękała się tego poczciwego i nieśmiałego wzroku, patrzącego jednak bystro i oceniającego wszystko szczerze, czym wyróżniał się spośród zgromadzonych.

– Bardzo to grzecznie z twojej strony, panie Piotrze, żeś przyszedł odwiedzić biedną chorą – bąknęła, zamieniając z ciotką, w chwili gdy jej przedstawiała nowo przybyłego, spojrzenie pełne zmieszania.

Piotr wycedził nawzajem kilka niezrozumiałych słów, dalej wodząc wkoło oczyma. Nagle uśmiechnął się wesoło, poufale skinął głową malutkiej księżnej, którą znał dobrze, skłonił się sztywno ciotuni i nie czekając nawet na koniec tradycyjnego frazesu o zdrowiu najjaśniejszej pani, drapnął czym prędzej. Nie na darmo czuła Anna Pawłowna instynktowną trwogę na widok tego olbrzyma. Zatrzymała go przerażona:

– Znasz pan księdza Morio? – spytała. – Człowiek niesłychanie interesujący...

– Słyszałem o nim i o jego projekcie wieczystego pokoju – paradoks przedstawiony nader dowcipnie... ale, niestety, niewykonalny.

– Tak pan sądzisz? – wtrąciła Anna bezmyślnie, byle coś odpowiedzieć i nie wyjść z roli uprzejmej gospodyni.

Piotr popełnił natychmiast drugi błąd, postępując wbrew przyjętym formom, w doborowym towarzystwie porzucił bowiem za prędko rozmawiającą z nim osobę, nie czekając końca zdania, a teraz znowu zatrzymywał tamtą, która pragnęła skończyć z nim i odejść. Tłumaczył jej obszernie i długo, z nogami rozstawionymi i jakby przykutymi do posadzki, dlaczego projekt księdza Morio jest wprost niemożliwy.

– Porozmawiamy o tym później – przerwała mu z uśmiechem Anna.

Skoro udało się jej pozbyć młodego człowieka, niemającego wyobrażenia o delikatnych światowych formach, wróciła do swoich zajęć. Odtąd patrzyła i nadsłuchiwała, gotowa przyjść z pomocą słabszym i podtrzymać rozmowę urywającą się z braku zajmującego tematu. Naśladowała w tym podmajstra w przędzalni. Ten, przechadzając się pomiędzy robotnikami, zwraca baczną uwagę tak na ruchy, jak i ton fałszywy, niezwykły, wrzecion u kołowrotków. Stara się on bądź zatrzymać je, bądź też puścić w ruch na nowo we właściwym tempie. I Anna Pawłowna, przechadzając się po swoim salonie, zbliżała się kolejna do kółka zupełnie milczącego lub zbyt głośno rozprawiającego. Słówko z jej ust rzucone od niechcenia, zręczne i umiejętne przestawienie osób w inne miejsce ożywiały rozmowę albo uspakajały nadto gorącą dysputę i znowu szło wszystko spokojnie, przyzwoicie, aż miło! Strach, którego jej Piotr napędził, był i teraz widoczny wśród innych trosk i kłopotów gospodyni domu. Śledząc go niespokojnym wzrokiem, widziała, że zbliża się do osób otaczających Mortemarta, a później zaś nadsłuchuje, co mówią w kółku księdza Morio. Co się tyczy Piotra, wychowanego za granicą, był to jego pierwszy wieczór w Petersburgu i w ogóle w Rosji. Wiedział, że znajduje się w gronie ludzi najbardziej inteligentnych z całej stolicy. Nie można się było dziwić, że wytrzeszczał oczy, szybko przenosząc wzrok z jednych na drugich, jak dziecko wprowadzone po raz pierwszy do wielkiego magazynu z zabawkami, i lękał się utracić choćby jedno słówko z dowcipnych i mądrych rozmów, które w salonie prowadzono. Patrząc na te osoby pełne dystynkcji i pewności siebie, oczekiwał od każdej z nich słowa bystrego, dowcipnego i rozumnego. Rozmowa księdza Morio wydała mu się interesująca. Zatrzymał się więc, czekając na dobrą sposobność, żeby wystąpić z własnym zdaniem: jest to poniekąd słabostka wszystkich młodzików.

III

Wieczór panny Scherer był w pełnym biegu. Wrzeciona pracowały bez ustanku we wszystkich kątach salonu, gładko i równo. Jedyny wyjątek stanowiła ciotunia, siedząca obok damy także już niemłodej, z twarzą żółtą, pomarszczoną, z oczami wyblakłymi od łez, która była dziwnie zmieszana i nieswoja w tym świetnym towarzystwie. Utworzyły się w salonie trzy odrębne kółka. W środku pierwszego, gdzie przeważała płeć męska, stał żywo rozprawiający ksiądz Morio. W drugim, złożonym z samej młodzieży, błyszczała jak meteor piękna Helena Bazylówna, obsypywana jak zwykle składanymi u jej stóp hołdami, a dodawała mu pieprzyku i pewnego zacięcia milutka i dowcipna księżna Bołkońska, mimo poważnego stanu świeża i ponętna jak róża. W trzecim kółku prezydowała panna Scherer, z nieodstępującym od jej boku wicehrabią Mortemartem.

Wicehrabia, o rysach łagodnych i wytwornych, prawdziwie salonowych manierach, pozował na człowieka sławnego. Dla przyzwoitości jedynie zostawiał towarzystwu, które go otaczało, staranie, żeby mu oddawać należną cześć, sam zaś usuwał się skromnie z pierwszego planu. Anna Pawłowna używała go i wyzyskiwała jego osobę jak wprawny w służbie kamerdyner, który zaleca pewne wyborowe i smakowite potrawy. To samo przyrządzone innymi rękami byłoby może nie do zjedzenia. W ten sposób potraktowała swoich gości najpierw Mortemartem, następnie księdzem Morio, dwoma kąskami niesłychanie delikatnego smaku. Wkoło Mortemarta rozprawiano o zamordowaniu księcia d’Enghien** (Louis A.H. de Bourbon Condé D’Enghien (1772-1804) - książę, ostatni z rodu Kondeuszy; w 1789 r. emigrował, walczył przeciw rewolucji francuskiej. Podejrzany o spisek przeciw Napoleonowi, został na jego rozkaz porwany i rozstrzelany).. Wicehrabia utrzymywał, że książę zginął z własnej winy, przez zbytek szlachetności, Bonaparte zaś miał osobiste przyczyny, dla których go znienawidził.

– Ach tak! Opowiedz nam to, hrabio – zawołała wesoło Anna Pawłowna, której ten francuski frazes: contez-nous cela** (Contez-nous cela (fr.) - Opowiedz nam to) wydał się czymś przypominającym czasy Ludwika XV.

Hrabia uśmiechnął się ze słodyczą i skinął głową na znak przyzwolenia. Utworzono koło, Anna Pawłowna zaś zachęcała wszystkich do słuchania ze skupieniem.

– Hrabia – rzekła cichutko do jednego z najbliższych sąsiadów – znał księcia osobiście. Hrabia – powtórzyła drugiemu – opowiada cudownie! Hrabia – szepnęła na ucho komuś trzeciemu – należy do sfer najwyższych; widzi się to na pierwszy rzut oka.

Oto, w jaki sposób hrabia został podany zgromadzonej publiczności, jako nader wytworna zwierzynka. Trzeba przyznać, że przedstawiano go w sposób dystyngowany i zachęcający. Uśmiechnął się znowu znacząco, zanim rozpoczął opowiadanie.

– Usiądź tu bliżej przy mnie, kochana Helenko – przemówiła czule Anna Pawłowna do młodej osoby, która stanowiła centrum innej grupy.

Księżniczka Helena, wstając zachowała ten sam niewzruszony uśmiech, który igrał na jej ustach, odkąd weszła do salonu. Był on niejako dopełnieniem tej tryumfującej i niemającej sobie równej piękności. Po drodze zaledwie dotykając mężczyzn swoją białą suknią z gazy, przybraną nenufarami i trawami morskimi (mężczyźni zresztą usuwali się pospiesznie, aby jej zrobić miejsce), szła z wolna, cała lśniąca blaskiem pereł i brylantów, połyskiem włosów i prześlicznych oczu, alabastrową białością szyi i ramion, obnażonych, jak tego wymagała toaleta balowa. Nie patrzyła właściwie na nikogo, uśmiechała się jednak do wszystkich. Zdawała się niejako udzielać każdemu prawa podziwiania jej wspaniałej kibici, toczonych ramion i biustu mocno odsłoniętego według ówczesnej mody. Helena była tak cudownie piękna, że nie miała w sobie cienia zalotności. Przeciwnie, czuła się prawie zażenowana pięknością tak doskonałą i tryumfującą. Rada by była prawie osłabić to wrażenie, ale nie mogła tego dokonać.

– Jaka czarująca! Jaka piękna! – wykrzykiwano mimowolnie, spojrzawszy na nią.

Hrabia drgnął nieznacznie i spuścił powieki, jakby nie mógł znieść blasku tej uroczej postaci, tego nadziemskiego zjawiska, gdy Helena siadała naprzeciw, oświetlając go swoim nieśmiertelnym uśmiechem.

– Jestem zupełnie onieśmielony – rzekł – podobnym audytorium.

Z ramieniem opartym na marmurowym stoliczku, z główką na dłoni, Helena nie uznała za potrzebne odpowiedzieć cokolwiek na ten komplement. Uśmiechnęła się i czekała. Dopóki trwało opowiadanie, siedziała sztywno wyprostowana, spoglądając niekiedy to na piękną i pulchną rękę, to na gors jeszcze ponętniejszy. Bawiła się przy tym perłami na szyi, brylantową bransoletą, układając także suknię, aby nie zmięła się przypadkiem. W miejscach szczególnie dramatycznych spoglądała ukradkiem na Annę Pawłownę, aby naśladować wyraz jej twarzy, po czym wracała czym prędzej do swojego spokojnego i bezmyślnego uśmiechu.

I malutka księżna Bołkońska wyszła spoza herbacianego stołu:

– Zaczekajcie chwilkę, moi państwo... wezmę tylko moją robótkę. Nad czymże, książę, tak się zamyśliłeś? – rzuciła od niechcenia Hipolitowi Wasilijewiczowi. – Proszę, przynieś mi mój ridicule.

Księżna, szczebiocąc i śmiejąc się głośno, spowodowała ogólne poruszenie.

– Bardzo mi tu dobrze – mówiła dalej, usiadłszy na fotelu, który podsunął jej książę Hipolit, jednocześnie oddając torebeczkę.

Czarujący Hipcio był uderzająco podobny do siostry „piękniejszej od najpiękniejszych”, pomimo że był uderzająco brzydki. Rysy były prawie te same, tylko u siostry przeistoczone i opromienione uśmiechem rozkosznym, młodzieńczym, pełnym zadowolenia, i klasyczną doskonałością tak linii w twarzyczce, jak i w całej budowie ciała. Przeciwnie, w fizjonomii brata odbijał się prawie idiotyzm, połączony z humorem wiecznie kwaśnym i nadąsanym. Postać jego była wątła i chuda jak szczapa; oczy, nos, usta zdawały się łączyć w jedno skrzywienie, nieokreślone i znudzone, podczas gdy jego długie nogi i jeszcze dłuższe ręce skręcały się, przybierając kształty iście niemożliwe.

– Czy to będzie historia o upiorach? – spytał przez nos, wkładając na nos lorgnon** ( Lorgnon (fr.) - szkła do oczu z rączką do trzymania), jakby to mu miało ułatwić czy to wysłowienie się, czy też zrozumienie przedmiotu, o którym będzie mowa.

– Bynajmniej – bąknął osłupiały hrabia.

– Bo podobnych rzeczy nie znoszę! – dodał Hipcio z miną, z której można było poznać, że odczuł poniewczasie całą doniosłość swoich słów. Mówił jednak zawsze z taką pewnością i naciskiem, że pytano się za każdym razem, gdy się z czymś wyrwał, czy to było proste głupstwo, czy też głupstwo zręcznie przysłonięte dowcipem. Młody książę był ubrany w ciemnozielony frak z długimi połami, w pantalony koloru ciała przestraszonej nimfy (jak sam się o nich wyrażał); na nogach miał płytkie trzewiki z brylantowymi sprzączkami.

Hrabia gładko i przyjemnie opowiadał powtarzaną w Paryżu z ust do ust anegdotę o księciu d’Enghien. Miał on udać się potajemnie do Paryża na schadzkę z panną George i spotkał się tam z Bonapartem, dla którego znakomita artystka była również łaskawa... Wskutek tego nieszczęśliwego zbiegu okoliczności Napoleon dostał jednego z owych ataków nerwowych, którym czasem podlegał, a które obezwładniały go na kilka godzin. Był więc rzucony na pastwę swojemu rywalowi. Książę jednak nie skorzystał z tej sposobności, Bonaparte zaś następnie tak odwdzięczył mu się za jego wspaniałomyślność, że kazał go najnikczemniej zamordować. Opowiadanie prowadzone zręcznie, stawało się szczególnie dramatyczne w chwili spotkania dwóch rywali u sławnej aktorki. Słuchające damy były do głębi wzruszone.

– Cudowne! – szepnęła Anna Pawłowna, badając spojrzeniem małą księżnę.

– Niesłychanie zajmujące! – powtórzyła Liza niby echo, wpinając igłę w robotę na znak, że czar opowiadania tak jej myśl przykuwa, iż nie jest w stanie dłużej haftować.

Hrabiemu pochlebiało niezmiernie to nieme uznanie i gotował się mówić dalej, gdy Anna, niespuszczająca z oka strasznego dla niej Piotra, widząc go, jak o czymś żywo i głośno rozprawia z księdzem Morio, podbiegła ku nim, aby wcześniej zażegnać możliwe niebezpieczeństwo. Piotrowi rzeczywiście udało się wciągnąć księdza w rozmowę o równowadze politycznej i księżunio, zachwycony naiwnym zapałem młodego słuchacza, rozwijał przed nim szeroko i długo projekt czule przezeń dopieszczony. Obaj mówili głośno, z żywością i uniesieniem, co właśnie nie podobało się pannie Scherer.

– Jakim sposobem, pytasz, hrabio? Ależ równowaga polityczna to odwieczne prawo ludzkości! – ksiądz zapalał się coraz bardziej. – Niech jedno państwo tak silne jak Rosja, używająca sławy zacofanej i barbarzyńskiej, stanie uczciwie i szczerze na czele przymierza mającego na celu równowagę Europy, a świat będzie uratowany.

– Jakże jednak można byłoby ugruntować ową równowagę? – zauważył Piotr w tej samej chwili, kiedy Anna Pawłowna, zmierzywszy go surowym wzrokiem, spytała nagle Włocha, jak znosi mroźny klimat Północy. Twarz księdza zmieniła się natychmiast; przybrał wyraz słodziutko-czułostkowy, który go nigdy nie opuszczał, gdy mówił z kobietami.

– Odczuwam nadto żywo czar inteligencji i rozumu towarzystwa pań, do którego mam zaszczyt należeć, abym miał czas zastanawiać się nad tutejszym ostrym klimatem – odparł uprzejmie, podczas gdy panna Scherer usiłowała zbliżyć obu i wcielić niejako do swego kółka, aby nie tracić ich z oczu.

Do salonu Anny wszedł jeszcze jeden gość: był nim młody książę Bołkoński, mąż milutkiej Lizy, przystojny mężczyzna, wzrostu średniego, z rysami wybitnymi, z ostrym i surowym wyrazem twarzy. Wszystko w nim, począwszy od wiecznie zamglonego i zmęczonego wzroku, a skończywszy na równym i spokojnym chodzie, stanowiło uderzający kontrast z jego drobniutką żoneczką, tak żywą i ruchliwą. Znał całe zgromadzone w salonie towarzystwo. Wszyscy nudzili go na śmierć i chętnie drogo opłaciłby możliwość niewidzenia i niesłyszenia nikogo spomiędzy nich, nie wyłączając nawet własnej żony. Zdawać się mogło, że do niej miał szczególniejszą antypatię, odwrócił się bowiem od niej z takim skrzywieniem, że prawie zbrzydła jego wcale piękna i wyrazista twarz. Pocałował w rękę Annę Pawłownę, spojrzawszy wkoło chmurnie, ze ściągniętymi brwiami.

– Gotujesz się, książę, do wojny? – spytała.

– Generał Kutuzow raczył przyjąć mnie na swego adiutanta – odparł Bołkoński, akcentując mocno rosyjską sylabę „zow”.

– A twoja żona?

– Pojedzie na wieś.

– Że też nie wstydzisz się, książę, pozbawiać nas towarzystwa twojej najmilszej, zachwycającej żoneczki.

– Jędrusiu! – zawołała malutka księżna, tak samo kokietująca męża, jak i wszystkich zresztą – gdybyś wiedział, jaką nam tu wicehrabia opowiadał interesującą historyjkę o pannie George i Bonapartem.

Książę Andrzej skrzywił się znowu niemiłosiernie i odszedł, nie oglądnąwszy się nawet.

Piotr, czatujący na niego, odkąd wszedł, i ścigający go wesołym i pełnym przychylności wzrokiem, zbliżył się teraz, aby mu podać dłoń do uścisku. Teraz dopiero, gdy spojrzał w uśmiechniętą i poczciwą twarz Piotra, rozchmurzyło się czoło księcia i jego twarz nagle wypiękniała, opromieniona równie szczerym i serdecznym uśmiechem.

– Ejże! I ty zatem należysz do naszego wielkiego świata.

– Wiedziałem, że ty tu będziesz. Rad bym pójść do ciebie na kolację, czy mogę? – dodał Piotr cichuteńko, żeby nie przeszkadzać wicehrabiemu, który dotąd jeszcze nie skończył opowiadania.

– Nie, nie możesz! – roześmiał się w głos Bołkoński, dając mu do zrozumienia ciepłym uściskiem ręki, jak niepotrzebne wydało mu się owo ceremonialne pytanie ze strony przyjaciela.

Chciał mu jeszcze coś powiedzieć, gdy powstali książę Wasilij i jego córka. Zaczęto się usuwać, aby im utorować drogę do głównych drzwi.

– Chciej nam wybaczyć, drogi wicehrabio – przemówił książę Wasilij, zmuszając ugrzecznionego Mortemarta, żeby nie ruszał się wcale z fotela. – Ten nieszczęsny bal w poselstwie angielskim pozbawia nas największej przyjemności i musimy przerwać twoje tak zajmujące opowiadanie. Ze szczerym żalem opuszczamy twój najmilszy wieczór, droga Anno Pawłowno!

Jego córka przesunęła się pomiędzy krzesłami, jedną ręką przytrzymując suknię, z wiecznym uśmiechem na ustach. Piotr wytrzeszczył oczy na tę olśniewającą piękność, z zachwytem pomieszanym z rodzajem zabobonnej trwogi.

– Prześliczna! – bąknął książę Andrzej od niechcenia.

– Bez wątpienia! – odparł Piotr.

Książę Wasilij uścisnął dłoń obu, przechodząc obok nich.

– Zlituj się, pani!– zwrócił się błagalnie do Anny Pawłowny. – Okrzesaj mi trochę tego niedźwiadka. Mieszka u mnie miesiąc blisko, a pierwszy raz widzę go w porządnym towarzystwie. Nic zaś tak nie kształci i nie cywilizuje młodego człowieka, jak towarzystwo dystyngowanych dam.

IV

Anna Pawłowna przyrzekła ze śmiechem zająć się Piotrem, o którym wiedziała, że jest z księciem Wasilijem spokrewniony przez ojca. Poważna dama, siedząca obok ciotuni, zerwała się nagle i dopędziła księcia Bazylego w przedpokoju. Jej twarz o dobrodusznym wyrazie, z zapadniętymi policzkami, z wyblakłymi od płaczu oczami, starała się dotąd okazywać wielkie zainteresowanie i wytężoną uwagę. Obecnie odmalował się w niej niepokój i trwoga.

– Cóż mi powiesz, książę, o moim Borysie? – wymawiała imię Borysa, kładąc nacisk na samogłoskę „o”. – Nie mogę zostać dłużej w Petersburgu. Powiedzże mi, z łaski swojej, co mam przekazać memu biednemu chłopcu.

Mimo widocznej niechęci i prawie impertynenckiego traktowania ze strony księcia Bazylego, uśmiechnęła się i przytrzymała go siłą, aby jej nie uciekł.

– Cóż by cię to kosztowało przemówić słówko, wspomnieć o nim najjaśniejszemu panu? Wzięto by go zaraz do carskiej gwardii!

– Bądź, księżno, przekonana, że zrobię, co tylko będzie w mojej mocy, trudno mi jednak żądać czegoś podobnego od najjaśniejszego pana. Radziłbym ci szczerze udać się z tym raczej do Rumiancewa** (Mikołaj P. Rumiancew (1754-1826) - rosyjski książę, mąż stanu, minister handlu, spraw zagranicznych i od 1809 r. kanclerz) za pośrednictwem księcia Golicyna. To byłaby droga najprostsza.

Niemłoda kobieta nazywała się księżna Drubecka. Był to jeden z pierwszych rodów w Rosji. Zubożawszy, od dawna odsunęła się od świata i zupełnie straciła stosunki z dawniejszymi znajomymi. Przybyła do Petersburga tylko po to, aby ułatwić jedynemu synowi przyjęcie do gwardii przybocznej. W nadziei, że zastanie tam księcia Bazylego, przyszła na wieczór do panny Scherer. Jej twarz, niegdyś bardzo piękna, drgnęła kurczowo; poczuła się dotknięta do żywego niegrzecznym lekceważeniem księcia. Trwało to jednak nader krótko. Opanowała rozdrażnienie i uśmiechnęła się na nowo, przytrzymując silniej ręką księcia.

– Posłuchaj mnie, książę, nigdy niczego nie żądałam od ciebie i na przyszłość niczego więcej żądać nie będę. Nigdy również nie przechwalałam się przyjaźnią, która łączyła z tobą mego ojca. Teraz jednak, na miły Bóg, uczyń to dla mego syna, a staniesz się naszym dobroczyńcą! – dodała szybko. – No, nie gniewaj się i przyrzeknij mi. Błagałam Golicyna... odmówił mi wręcz. Bądź tym dawnym, poczciwym, serdecznym Bazylim – mówiła dalej stłumionym głosem, siląc się na uśmiech, a z oczami pełnymi łez.

– Papo! – przemówiła po francusku księżniczka Helena, stojąca na progu. – Spóźnimy się niezawodnie.

I zwróciła ku ojcu swoją prześliczną twarzyczkę.

Władza i wzięcie u dworu są kapitałem, który powinno się bardzo oszczędzać. Książę Wasilij wiedział o tym lepiej od innych. Wstawiać się za każdym, kto udawał się do niego po protekcję, znaczyło tyle, co nie otrzymać nigdy nic dla siebie samego. Zrozumiał to od razu. Nader rzadko używał też dla kogokolwiek z proszących swoich osobistych wpływów. Błagalny głos księżnej Drubeckiej zbudził w nim jednak coś niby wyrzut sumienia. Przypomniała mu bowiem szczerą prawdę. Rzeczywiście zawdzięczał jej ojcu pierwsze kroki na arenie, gdzie czekała na niego tak świetna przyszłość. Zauważył również, że jest ona jedną z tych kobiet, szczególnie matek, które wytrwale, bez wypoczynku, z kamiennym uporem dążą do celu, dopóki nie stanie się zadość ich pragnieniom. Są gotowe, jeżeliby się nie uwzględniło ich próśb, prześladować kogoś co chwila i na każdym miejscu wyrzutami i scenami. Ta ostatnia pobudka przekonała go ku niej.

– Kochana Anno Michajłowno – przemówił znudzonym tonem i ze zwykłą u niego nonszalancją – jestem prawie w niemożności uczynienia tego, czego ode mnie wymagasz. Spróbuję jednak, aby dowieść, jak jestem do ciebie przywiązany i jak czczę pamięć twego ojca. Syn twój wejdzie do gwardii. Daję ci na to moje słowo! Czyś zadowolona?

– Drogi przyjacielu, jesteś moim dobroczyńcą. Spodziewałam się tego po tobie; znam przecież twoją dobroć. Jeszcze słówko! – zawołała, widząc, że myśli umknąć. – Gdy raz dostanie się do gwardii – zatrzymała się zawstydzona – jesteś w tak serdecznych stosunkach z Kutuzowem... Wspomnisz mu przychylnie o Borysie, nieprawdaż? Mógłby przyjąć go na adiutanta. Byłabym wtedy zupełnie spokojna i nigdy więcej...

Książę uśmiechnął się drwiąco.

– Tego nie mogę obiecywać. Odkąd mianowano Kutuzowa wodzem naczelnym, jest przeciążony prośbami ze wszystkich stron. Sam mnie o tym zapewniał, że wszystkie damy z wielkiego świata w Moskwie proponują mu to ustnie, to listownie swoich synów na adiutantów.

– Nie, nie, przyrzeknij mi to, mój przyjacielu, mój dobroczyńco! Inaczej jeszcze cię nie wypuszczę!

– Papo! – powtórzyła tym samym tonem Helena – przyjdziemy na bal jako ostatni.

– A zatem, do widzenia! Widzisz, księżno, nie mogę dłużej...

– Wspomnisz zatem najjaśniejszemu panu?

– Najniezawodniej, ale co do Kutuzowa, nie przyrzekam wcale!

– Mój drogi Bazyli – szepnęła Anna Michajłowna z zalotnym uśmiechem na ustach, którym za młodu czarowała wszystkich. Zapomniała, nieboga, że ten uśmiech dawny nie licował wcale z jej zwiędłą twarzą, z głębokimi bruzdami wyżłobionymi przez łzy i troski. Nie myślała o swoim wieku, przywołując na pomoc cały arsenał kobiecej kokieterii. Zaledwie jednak książę znikł jej z oczu, twarz przybrała wyraz smutku i przygnębienia. Wróciła do kółka, w którym wicehrabia kończył opowiadanie, udając znowu wielkie zainteresowanie. Myślami jednak była przy synu i czekała tylko sposobnej chwili, aby wynieść się z salonu, skoro załatwiła sprawę z księciem Wailijem.

– Cóż państwo powiecie o tej ostatniej komedii z koronacją w Mediolanie – wtrąciła panna Scherer – i o ludności z Genui i z Lukki, która zgromadziła się tłumnie, aby złożyć życzenia panu Buonapartemu. Pan Buonaparte rozparty na tronie i wysłuchujący błagania narodów? Cudowne! Nie, jest od czego oszaleć, naprawdę! Można by przypuścić, że świat cały stracił głowę.

Książę Andrzej uśmiechnął się, patrząc na Annę Pawłownę:

– Bóg mi ją daje, biada temu, kto by ją tknął! – rzekł mimochodem.

Były to słowa Bonapartego, które wypowiedział, wkładając koronę na głowę.

– Utrzymują, że mówiąc to, wyglądał wspaniale – dodał i powtórzył po włosku – Dio mi la dona, quai a chi la tocca!

– Sądzę – Anna Pawłowna wzruszyła ramionami – że to będzie ową kroplą, która czarę przepełni. Monarchowie rzeczywiście nie mogą znosić dłużej człowieka, który jest dla nich uosobioną i nieustanną groźbą.

– Monarchowie! Nie mam tu Rosji na myśli – odparł wicehrabia grzecznie, ale ze smutkiem – monarchowie, pani? A cóż oni zrobili dla Ludwika XVII, dla królowej, dla królewny Elżbiety? Nic – mówił dalej, zapalając się coraz bardziej – i chciej mi, pani, wierzyć, są oni obecnie ukarani za zdradę, za sprzeniewierzenie się sprawie Burbonów. Monarchowie? Wszak wysyłają posłów z gratulacjami dla uzurpatora!... – pogardliwie machnąwszy ręką, wstał i usiadł opodal.

Książę Hipolit, który nie przestał ani na chwilę przypatrywać się wicehrabiemu przez lorgnon, zwrócił się nagle ku księżnej Bołkońskiej, prosząc ją o igłę. Otrzymawszy ją, zaczął rysować na stole i tłumaczyć jej z niewzruszoną powagą herb Kondeuszów, jakby ona tego pragnęła i o to go prosiła.

– Beleczka czerwona, czerwono ząbkowana na niebieskim... dom Kondeuszów. Liza słuchała z uśmiechem.

– Jeżeli Bonaparte zostanie jeszcze rok na tronie Francji – zaczął mówić znowu Mortemart, przyzwyczajony iść za swoimi własnymi myślami, a nie troszczyć się zbytecznie i nie zwracać uwagi na zdanie innych w kwestiach, które znał na wskroś – wszystko ułoży się przedziwnie. Towarzystwo we Francji – mówię naturalnie o najlepszym, wyborowym – zostanie rozbite, zniszczone przez piekielne intrygi, gwałt, wygnanie i wyroki krwawe, a wtedy!...

Wzruszył ramionami, wyciągając obie ręce ku niebu. Piotr chciał mu wpaść w słowo, wyprzedziła go jednak panna Scherer, niespuszczająca go z oka.

– Car Aleksander – zaczęła z owym melancholijnym odcieniem, który zawsze przybierała, mówiąc o carskiej rodzinie – zadecydował, że trzeba pozwolić Francuzom wybrać dobrowolnie formę rządu. Jestem najpewniejsza, że cały naród, skoro zrzuci z karku jarzmo uzurpatora, wpadnie w otwarte ramiona swojego prawowitego króla.

Anna Pawłowna chciała widocznie pochlebić królewskiemu emigrantowi.

– Jest to nader wątpliwe – wtrącił książę Bołkoński. – Wicehrabia słusznie przypuszcza, że wypadki zaszły obecnie za daleko i że będzie prawie niepodobieństwem wrócić do przeszłości.

– Słyszałem – Piotr wmieszał się do rozmowy, zbliżając się do stolika – że Napoleon potrafił zjednać sobie przeważną część francuskiej szlachty.

– Tak utrzymują bonapartyści! – wykrzyknął wicehrabia, nie patrząc wcale na Piotra.

– Obecnie nie można wiedzieć naprawdę, jaka opinia góruje we Francji.

– Bonaparte powiedział to przecież najdobitniej – bąknął szyderczym tonem Bołkoński, nie podobał mu się bowiem wicehrabia na pierwszy rzut oka i jego miały na celu ostre przycinki księcia. – „Pokazałem im drogę sławy, nie chcieli nią pójść” – oto słowa, które kładą w usta Napoleonowi. „Otworzyłem im moje przedpokoje i wtłoczyli się do nich”... Nie wiem, do jakiego stopnia miał prawo tak się wyrazić.

– Nie miał po temu prawa żadnego! Po zamordowaniu księcia d’Enghien nawet najbardziej zapalczywi przestali widzieć w nim bohatera, choć może przedtem wydawał się takim niektórym osobom – teraz zwrócił się ku Annie Pawłownie. – Po tym niecnym morderstwie powiedzieliśmy sobie, że przybył nam jeden więcej męczennik w niebie, a ubył prawdziwy bohater na ziemi.

Nie było czasu odpowiedzieć stosownym uśmiechem na to patetyczne wystąpienie wicehrabiego, gdy Piotr wyrwał się nagle, nie dopuściwszy tym razem do interwencji panny Scherer, która przeczuwała coś niesłychanego.

– Wyrok spełniony na księciu d’Enghien był polityczną koniecznością. Napoleon dowiódł zatem, jak jest wielkoduszny, biorąc na siebie całą odpowiedzialność za ten akt.

– Boże, Boże – szepnęła panna Scherer z najwyższym przerażeniem.

– Jak to, panie Piotrze, uważasz za wielkoduszny czyn popełnienie morderstwa? – spytała naiwnie i z uśmiechem mała księżna, przysuwając bliżej robótkę.

– No, no! – odezwało się kilka innych głosów.

– Capital!** (Capital (ang.) - kapitalny, znakomity, pierwszorzędny) – wykrzyknął Hipcio w języku angielskim, uderzając się dłonią po kolanie. Wicehrabia ograniczył się do ponownego wzruszenia ramionami.

Piotr spojrzał poważnie spod okularów na swoje audytorium:

– Mówię w ten sposób, bo Burboni uciekli przed rewolucją, zostawiając ludność wydaną na pastwę anarchii! Jedynie Napoleon zrozumiał rewolucję i potrafił ją zwyciężyć. Dlatego, mając na celu dobro publiczne, nie mógł dać się wstrzymać w pochodzie przez życie jednego człowieka.

– Czy nie chciałbyś pan przejść do innego stołu? – rzekła Anna Pawłowna.

Piotr jednak, zapalając się coraz bardziej, kończył swój wywód:

– Tak, tak, Napoleon stał się wielki, bo potrafił wznieść się ponad rewolucję, ukrócił jej nadużycia, a zachował, co miała w sobie dobrego: równość obywateli, wolność prasy i słowa, i tym sposobem zdobył władzę.

– Gdyby korzystał z tej władzy, aby oddać ją w ręce prawowitego króla, zamiast jej użyć do popełnienia morderstwa, i ja nazwałbym go wielkim – odezwał się wicehrabia.

– Tego nie mógł uczynić. Naród nadał mu władzę pod tym jedynie warunkiem, aby pomógł mu w pozbyciu się Burbonów. Lud poznał w nim człowieka wyższego. Rewolucja była, bądź co bądź, czynem potężnym – dowodził Piotr dalej, zdradzając tym niedoświadczenie pierwszej młodości, która zwykła wypowiadać naiwnie własne opinie i poglądy, częstokroć nadto skrajne i drażniące.

– Rewolucja i królobójstwo czynem potężnym! Tego tylko brakowało!... Ale... czy nie przeniósłbyś się pan do innego stołu? – powtórzyła, tracąc przytomność z oburzenia, Anna Pawłowna.

– Umowa społeczna!– zawołał wicehrabia z uśmiechem pełnym rezygnacji.

– Nie mówię o królobójstwie, tylko o idei.

– Naturalnie! Idea rabunku, morderstwa i królobójstwa! – przerwał mu drugi głos szyderczym tonem.

– Zapewne dopuszczano się smutnych ostateczności, jednak podstawą tej idei jest wyzwolenie z kastowych przesądów, równość wobec prawa obywateli państwa. To wszystko zaś zagwarantował ludowi Napoleon w całej rozciągłości i nietykalności.

– Wolność! Równość! – wtrącił wicehrabia pogardliwie, chcąc dać do zrozumienia młodemu człowiekowi wielką niedorzeczność tego rezonowania. – Te wyrazy tak głośno brzmiące straciły już dawny urok... Któż by nie kochał wolności i równości? Wszak pierwszy nasz Zbawiciel uczył nas tego. Czyśmy jednak szczęśliwsi po rewolucji? Przeciwnie! Pragnęliśmy wolności, a Bonaparte nam ją wydarł.

Książę Andrzej patrzył z sarkastycznym uśmiechem to na Piotra, to na wicehrabiego, to na gospodynię domu, która mimo wprawy i wzięcia salonowego, była niemal obezwładniona gwałtownym wystąpieniem Piotra. Spostrzegłszy jednak, że te świętokradcze słowa nie wywołują u wicehrabiego wybuchów gniewu, przekonawszy się również, że niepodobieństwem było przytłumić i zatrzeć piorunujące wrażenie, złączyła się ściśle ze szlachetnym i wysoko urodzonym emigrantem. Wszelkie siły zebrawszy, uderzyła tedy z impetem na niefortunnego oratora: – Kochany panie Piotrze – przemówiła – jak możesz wytłumaczyć postępowanie tego wielkiego człowieka, który morduje księcia krwi... powiedzmy po prostu... swojego bliźniego... kogoś zresztą, kto nie popełnił żadnej zbrodni, i to bez sądu?

– Chciałbym również – zauważył wicehrabia – prosić pana, żebyś mi raczył wytłumaczyć dzień 18 brumaire’a** (18 brumaire’a - 9 XI 1799 r.; dzień, w którym Napoleon Bonaparte dokonał zamachu stanu we Francji). Czyż to nie było zdradą lub, jeżeli wolisz to drugie określenie, sztuczką kuglarską, nielicującą bynajmniej z czynami wielkiego człowieka?

– A więźniowie wymordowani w Afryce z jego rozkazu? – wykrzyknęła mała księżna. – To coś przerażającego.

– Prosty parweniusz, mówcie sobie, co chcecie – machnął ręką książę Hipolit.

Piotr, nie wiedząc wcale, komu odpowiadać, patrzył tylko wkoło z uśmiechem, nie z owym bezmyślnym i zaledwie widocznym, ale z uśmiechem szczerym, serdecznym, który jego twarzy, zwykle ponurej i jakby skwaszonej, nadawał wyraz naiwnej dobroci. Wyglądał wtedy na dziecko poczciwe, choć swawolne czasami, które błaga o przebaczenie.

Wicehrabia, mimo że go widział po raz pierwszy, zrozumiał natychmiast, że ten jakobin** (Jakobin - tu: rewolucjonista) mniej był straszny, niż jego słowa. W salonie zapanowało milczenie.

– Jakże możecie chcieć, żeby wam wszystkim naraz odpowiadał? – odezwał się nagle książę Andrzej. – Czyż nie ma różnicy między czynami człowieka prywatnego a męża stanu, wielkiego wodza lub monarchy? Zdaje mi się, że jest różnica, nawet ogromna.

– Ależ niezawodnie! – Piotr lżej odetchnął, uszczęśliwiony tą niespodzianą pomocą.

– Napoleon na moście pod Arcole lub podający dłoń zadżumionym w szpitalu w Jafie jest wielki jako człowiek, niepodobna tego nie przyznać. Są jednak, co prawda, inne czyny trudne do usprawiedliwienia – mówił dalej książę Andrzej, chcąc widocznie zatrzeć wrażenie i naprawić niezręczne i zbyt szczere przemówienie Piotra. Powstał równocześnie, dając teraz znak żonie, że chce z nią odejść.

Książę Hipolit zrobił to samo, zachęcając jednak ruchem ręki tych wszystkich, którzy zamierzali pójść za ich przykładem, do pozostania na miejscu.

– Ale, ale! – żywo zawołał. – Opowiadano mi dzisiaj anegdotkę moskiewską, niezrównaną... pragnę państwa nią uraczyć. Przepraszam cię, wicehrabio, muszę jednak opowiedzieć ją w języku rosyjskim, inaczej straciłaby cały pieprzyk...

I zaczął mówić po rosyjsku, jednak z akcentem Francuza, który zaledwie rok jeden spędził w Rosji.

– W Moskwie mieszka pewna dama... bardzo wielka pani, ale skąpa niesłychanie. Potrzeba jej było dwóch drabów wysokich, aby ich postawić w tyle powozu... Posiadała również (taki już był jej kaprys i upodobanie) pokojówkę olbrzymiego wzrostu...

Tu Hipcio zaczął się namyślać, jakby mu przychodziło z pewną trudnością kończyć opowiadanie:

– Powiedziała tedy do niej, tak jest, powiedziała najwyraźniej: „Dziewko... taka i taka... ubierz się w liberię lokajską i stań za powozem... jadę z wizytami”.

W tym miejscu Hipcio parsknął śmiechem. Na nieszczęście nie znalazł wiernego echa w swoim audytorium. Opowiadający zmieszał się tym cokolwiek, niezadowolony, że jego historyjka jakoś nie robi wrażenia. Kilka grzeczniejszych osób spróbowało uśmiechnąć się z lekka, między innymi panna Scherer i starsza matrona.

– Pojechała – dokończył. – Nagle zerwała się burza... dziewczynie spadł z głowy lokajski kapelusz i rozwiązały się jej długie włosy...

Nie mogąc dłużej śmiechu powstrzymać, wziął się za boki, wijąc się i śmiejąc spazmatycznie. Przez dłuższą chwilę nie był w stanie przemówić; dusił się prawie.

– Tak, tak! – dokończył nareszcie, przegięty do samej posadzki. – Rozplotły się jej długie włosy... ha! ha! ha!... i... i... całe miasto dowiedziało się o tym.

Nikt, Bogiem a prawdą, nie mógł pojąć sensu tej anegdoty i dlaczego właściwie musiała być opowiedziana w języku rosyjskim. Sama gospodyni domu i część towarzystwa wdzięczni jednak byli Hipolitowi, że tak w porę przerwał Piotrowi nieznośną i niestosowną polemikę.

Potem rozmowa rozpadła się, przeskakując z przedmiotu na przedmiot. Wspomniano nawiasem o minionym balu, o tym, który miał nastąpić, o teatrach, dodając do wszystkiego pytania, gdzie i kiedy mają się zejść znowu razem jutro i pojutrze.