Tytuł oryginału: Being Wrong

Adventures in the Margin of Error

Projekt serii: Mariusz Filipowicz

Projekt okładki: Mariusz Filipowicz

Redakcja: Marianna Zielińska

Opracowanie indeksu: Katarzyna Szajowska

Korekta: Kamil Kowalski

Redakcja techniczna: Anna Sawicka-Banaszkiewicz

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

© 2010 by Kathryn Schulz

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 2016

© for the Polish translation by Jan Dzierzgowski

ISBN 978-83-287-0129-8

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Warszawa 2016

Wydanie I

FRAGMENT

Mojej rodzinie, wybranej i otrzymanej od losu.

Oraz Michaelowi i Amandzie,
dzięki którym pisałam o tym, o czym wiem.

W ostatecznym rozrachunku historia błędów popełnianych przez ludzkość bardziej jest wartościowa i bardziej interesująca zapewne aniżeli historia odkryć. Prawda jest tylko jedna i ściśle określona, wieczna, a napotkanie jej zależy nie tyle od czynnych starań, ile od biernej zdolności duszy. Błąd natomiast ma nieskończenie wiele obliczy. Stanowi twór umysłu i poza umysłem nie istnieje. Na tym polu dusza ma dość przestrzeni, by się rozwijać, by w pełni ukazać swe nieograniczone talenty i wszystkie swe piękne a interesujące osobliwości i absurdy.

BENJAMIN FRANKLIN, REPORT OF DR. BENJAMIN FRANKLIN,
AND OTHER COMMISSIONERS, CHARGED BY THE KING OF FRANCE,
WITH THE EXAMINATION OF THE ANIMAL MAGNETISM,
AS NOW PRACTICED IN PARIS, 1784

On: Powiedziałaś: „babka piaskowa”.

Ona: Nie powiedziałam: „babka piaskowa”, powiedziałam: „ciasto z kruszonką”.

On: Powiedziałaś: „babka piaskowa”.

Ona: Nie mów mi, co powiedziałam.

On: Powiedziałaś: „babka piaskowa”.

Ona: Powiedziałam: „ciasto z kruszonką”.

On: Mieli w sklepie ciasto z kruszonką, widziałem, ale go nie kupiłem, bo chciałaś babkę piaskową.

Ona: Powiedziałam: „ciasto z kruszonką”.

On: Ja usłyszałem: „babka piaskowa”.

Ona: Ewidentnie mnie nie słuchasz. Przecież „babka piaskowa” nie brzmi jak „ciasto z kruszonką”.

On: Może ci się pomyliło i przypadkiem powiedziałaś: „babka piaskowa”.

Ona: Powiedziałam: „ciasto z kruszonką”.

PODSŁUCHANE NA GRAND CENTRAL STATION, 13 LISTOPADA 2008

Część I

Idea błędu

1

Błędologia

Drażni mnie, kiedy się mylę, choć wiem, że mam rację.

MOLIÈRE

Dlaczego tak fajnie jest mieć rację? Istnieją przecież większe przyjemności. W przeciwieństwie do innych życiowych rozkoszy – czekolady, surfingu, pocałunków – słuszność nie powoduje silnych reakcji biochemicznych, nie wpływa na apetyt, nie ma związku z nadnerczami, układem limbicznym czy dygotami serca. Mimo to niezaprzeczalnie dostarcza dreszczyku i jest to fakt powszechny, a w dodatku (co dziwniejsze) występujący niemal każdorazowo. Pocałunek sprawi nam frajdę albo nie – zależy, z kim się całujemy. Natomiast przekonanie, że ma się rację, daje przyjemność w zasadzie bez względu na to, czego sprawa dotyczy. Nie liczy się na przykład stawka. Owszem, ważniejsza jest trafna zagrywka dyplomatyczna niż postawienie na właściwego konia wyścigowego, ale w obu przypadkach radość bywa równie wielka. Nie liczy się temat. Możemy czerpać taką samą satysfakcję, kiedy rozpoznamy lasówkę zielonkawą lub kiedy domyślimy się orientacji seksualnej kolegi z pracy. Co jeszcze dziwniejsze, słuszność daje zadowolenie nawet w ponurych sytuacjach, takich jak krach na giełdzie czy rozpad związku naszych przyjaciół albo gdy współmałżonek postawił na swoim, więc od piętnastu minut taszczymy walizkę nie w stronę hotelu, lecz w dokładnie przeciwnym kierunku.

Jak większość przyjemnych doświadczeń, racja jest czymś, co przydarza nam się z rzadka. Czasami to my przegrywamy zakład (albo przepada nam rezerwacja w hotelu). Czasami nękają nas wątpliwości, czy wybraliśmy dobrze – skądinąd wątpliwości świadczą o tym, jak bardzo pragniemy mieć rację. Niemniej jednak bardzo często jesteśmy przekonani o własnej słuszności. Niekiedy owo przekonanie wybija się na pierwszy plan, jak choćby przy okazji kłótni, perswadowania bliźnim, spekulowania na temat przyszłości lub obstawiania zakładów. Z reguły pozostaje jednak psychologicznym tłem. Idziemy przez życie z milczącym założeniem, że mamy rację praktycznie cały czas i w każdej sprawie: w kwestii przekonań religijnych i moralnych, poglądów politycznych i intelektualnych, oceny innych ludzi, własnych wspomnień, rozumienia rzeczywistości. Przez większość czasu nieświadomie uważamy się za nieomylnych, choć jeśli się zastanowić, jest to przecież czysty absurd.

Trzeba też przyznać, że wiara we własną słuszność raz za razem znajduje potwierdzenie. Większość z nas nieźle radzi sobie z codziennym życiem, co automatycznie oznacza, że w niejednej sprawie faktycznie mamy rację. Czasem wręcz w sposób spektakularny. Racją jest, że istnieją atomy (jako pierwsi stwierdzili to starożytni filozofowie tysiące lat przed narodzinami współczesnej chemii), że aspiryna ma właściwości lecznicze (o czym wiadomo przynajmniej od 3000 roku p.n.e.), że należało zagadać do dziewczyny, która uśmiechnęła się do ciebie w kawiarni (właśnie zbliża się wasza dwudziesta rocznica ślubu). Podobne momenty słuszności razem wzięte odpowiadają za najwybitniejsze osiągnięcia gatunku ludzkiego i stanowią źródło niezliczonych drobnych radości. Potwierdzają, że jesteśmy mądrzy, kompetentni, godni zaufania, że dobrze sobie radzimy w naszym środowisku. Co ważniejsze, umożliwiają nam przeżycie. Indywidualne i gatunkowe przetrwanie uzależnione jest od zdolności wyciągania właściwych wniosków na temat otaczającego nas świata. Słowem, słuszność jest warunkiem koniecznym istnienia, nagrodą dla ego i, ogólnie rzecz biorąc, jedną z najtańszych, a zarazem najbardziej pożądanych przyjemności życiowych.

Ta książka mówi o czymś wręcz przeciwnym: o byciu w błędzie. O tym, jak nasza kultura traktuje błędy i pomyłki. Jak radzą sobie jednostki, gdy twardy grunt ucieka im spod nóg. Skoro czerpiemy radość ze słuszności i uważamy ją za stan naturalny, błąd musi być nader nieprzyjemnym doświadczeniem. Bierzemy go za zjawisko rzadkie i osobliwe, za trudno wytłumaczalne zakłócenie normalnego porządku rzeczy. Gdy się nam przydarzy, odczuwamy wstyd i jest nam głupio. Jak wypracowanie, na którym nauczyciel czerwonym długopisem wpisał jedynkę, pomyłki budzą zażenowanie, chęć zapadnięcia się pod ziemię, rozpacz i irytację. W najlepszym razie oznaczają drobny kłopot, w najgorszym – prawdziwy koszmar, ale zawsze wiążą się z przygnębieniem i zawstydzeniem, emocjami stanowiącymi całkowite przeciwieństwo podmuchu radości, który odczuwamy, kiedy mamy rację.

A to jedynie punkt wyjścia. W naszej zbiorowej wyobraźni błąd kojarzy się nie tylko ze wstydem i głupotą, lecz także z ignorancją, lenistwem, psychopatologią i upadkiem moralnym. Elegancko podsumował to włoski kognitywista Massimo Piattelli-Palmarini, według którego mylimy się za sprawą (między innymi) „niedostatecznej uwagi, rozproszenia, braku zainteresowania, nieodpowiednich planów, autentycznej tępoty, nieśmiałości, pychy, niestabilności emocjonalnej […], uprzedzeń ideologicznych, rasowych i społecznych oraz agresywnych lub kłamliwych instynktów”¹. Ów przygnębiający – lecz powszechny – punkt widzenia traktuje błędy jako dowód naszych najpoważniejszych społecznych, intelektualnych i moralnych wad.

Jeśli jednak sporządzić listę spraw, co do których nie mamy racji, idea błędu powinna znaleźć się na pierwszym miejscu. Oto bowiem nasza metapomyłka: błądzimy w kwestii bycia w błędzie. Niemożność ustrzeżenia się od błędów nie świadczy wcale o intelektualnym defekcie, lecz stanowi kluczowy element ludzkiego poznania. Nie jest moralną skazą, ale nierozerwalnie wiąże się z naszymi najszlachetniejszymi cechami: z empatią, optymizmem, wyobraźnią, wiernością i odwagą. Wreszcie, nie stanowi dowodu obojętności czy nietolerancji, gdyż błędy to ogromnie ważna część procesu uczenia się i zmiany. Dzięki nim rewidujemy ogląd samych siebie i nasze idee co do świata.

Biorąc pod uwagę, jak wielką rolę omylność odgrywa w rozwoju intelektualnym i emocjonalnym, nie powinniśmy się jej wstydzić ani uważać za aberrację. Przeciwnie. Jak zauważał Benjamin Franklin w cytacie otwierającym niniejszą książkę, błąd jest oknem pozwalającym ujrzeć prawdziwą ludzką naturę: nasze obdarzone wyobraźnią umysły, nieograniczone talenty i wszystkie interesujące osobliwości naszych dusz. Jakkolwiek dezorientujące, trudne i upokarzające bywają pomyłki, to właśnie one, a nie słuszność, uczą nas, kim jesteśmy. Oto główna myśl przyświecająca mojej książce.

Nienowa to idea. Żyjemy w kulturze, która – paradoksalnie – nienawidzi błędów, a jednocześnie utrzymuje, że są one kluczową częścią naszego życia. Wyrażamy to choćby w języku. Kiedy zdarzy nam się pomyłka, wzruszamy ramionami i mówimy: „Ludzka rzecz”. Niedźwiedzie są misiowate, ślimaki się ślimaczą, my natomiast najwyraźniej jesteśmy istotami, które czasem „zawalą sprawę”. Te predyspozycje do błądzenia zostały dostrzeżone we wszystkich religijnych, filozoficznych i naukowych opisach człowieczeństwa. Nie traktuje się ich jako cechy powierzchownej, małego dziwactwa w rodzaju czkawki, paznokci czy déjà vu. Tysiąc dwieście lat przed Kartezjuszem i jego słynnym „Myślę, więc jestem”, Augustyn, filozof i teolog (a później święty), oznajmiał: „Fallor ergo sum”². Błądzę, więc jestem. W zdaniu tym zdolność mylenia się uznana została nie tylko za część życia, ale także w pewnym sensie za jego dowód. Augustyn (podobnie jak Benjamin Franklin) nie postrzega błędów jako czegoś, co się nam przydarza. Można raczej stwierdzić, że błędy to my.

A jednak choć omylność leży w naszej naturze, porównać można ją do diabła w pudełku: teoretycznie błędy są do przewidzenia, w praktyce zawsze nas zaskakują. Omylność przypomina pod tym względem śmiertelność, inną nieodłącznie „ludzką” cechę. Wszyscy umierają, wszyscy się mylą – nie dopuszczamy jednak przykrej myśli, że którakolwiek z tych rzeczy może przytrafić się właśnie nam. Wypieramy się zatem swoich błędów lub się od nich odżegnujemy, umniejszamy ich znaczenie, ignorujemy je lub próbujemy zwalić na kogoś innego.

Trudności z przyznaniem się do błędu nie są wyłącznie kwestią czyjegoś charakteru. Kultura dostarcza zaskakująco mało narzędzi radzenia sobie z pomyłkami (wyjątek stanowią procedury zapobiegania błędom w zawodach wysokiego ryzyka, na przykład w lotnictwie czy medycynie). Kiedy splamisz się niemoralnym czynem, zawsze pozostaje ci kilka opcji do wyboru. W każdej prawie religii istnieją rytuały pokuty i oczyszczenia – chociażby spowiedź w katolicyzmie lub żydowskie Jom Kippur. Program Dwunastu Kroków Anonimowych Alkoholików nakazuje wyznać „Bogu, sobie i drugiemu człowiekowi istotę naszych błędów”. I choć zasada resocjalizacji zdecydowanie straciła w dzisiejszych czasach na znaczeniu, nawet w systemie karnym pewną rolę odgrywa tradycja skruchy i przebaczenia. Jeśli jednak przydarzy ci się błąd, jeśli w połowie kłótni uświadomisz sobie, że nie masz racji, albo na półmetku życia zrozumiesz, że myliłeś się co do swojej wiary, poglądów politycznych, samego siebie albo najbliższych, nie znajdziesz żadnych oczywistych, gotowych recept, które pomogłyby ci wybrnąć z tarapatów.

Bo i jak? Nasza kultura nie uczy nawet rzeczy absolutnie podstawowej, czyli umiejętności powiedzenia: „Pomyliłem się”. Zdumiewające, biorąc pod uwagę prostotę samego zdania, powszechność błędów i ogromne publiczne korzyści płynące z takiego wyznania. Wymowny jest natomiast fakt, że świetnie opanowaliśmy dwa sposoby reagowania, kiedy popełnimy błąd. Pierwszy zakłada drobne uzupełnienie: „Pomyliłem się, ale…” – i tu leci lista zaskakująco pomysłowych argumentów, które mają dowieść, że tak naprawdę błąd wcale nie był taki duży. (Więcej na ten temat w części III). Drugi (zastosowany między innymi w przypadku afery Watergate przez Richarda Nixona i afery Iran-Contras przez Ronalda Reagana) jest nawet bardziej znaczący. Mówimy: „Popełniono błędy”. Cóż, najwyraźniej sposobem radzenia sobie przez nas z własnymi pomyłkami jest wypieranie się odpowiedzialności[1].

Z kolei w wytykaniu błędów innym osiągnęliśmy mistrzostwo. Miło mieć rację, lecz – nikt nie zaprzeczy – dostrzeżenie pomyłki bliźniego to sama słodycz. Nietrudno wpaść w uzależnienie, cudze błędy to bowiem niewyczerpane źródło przyjemności. Nawet osobie dobrze wychowanej trudno powstrzymać się od okazjonalnego: „A nie mówiłem”. Owo krótkie zdanie, jakże cudowne (lub okropne, kiedy dotyczy nas samych), bazuje na zwięzłej obserwacji, że osoba je wypowiadająca nie tylko miała rację, ale też miała rację, że miała rację. Słowem – racja do kwadratu, racja silnia, racja logarytmiczna; nieprawdopodobna (i nieprawdopodobnie rozkoszna) słuszność. Można się pohamować przed głośną chełpliwością – zdolność ta świadczy zapewne o pełnej dojrzałości człowieka – lecz samo uczucie i ten triumfalny okrzyk „Ha!” w myślach są raczej nie do opanowania.

Oczywiście niezbyt sympatyczne jest chwalenie się własną przenikliwością i radowanie się z cudzych błędów. Ba, nawet pragnienie wyższości jest niezbyt sympatyczne. Niewątpliwie jednak trzeba uznać to za cechę bardzo ludzką. Tu właśnie widzimy, jak ogromną rolę odgrywają błędy. Znaczny procent najprzeróżniejszych zatargów – od kłótni o ciasto z kruszonką po konflikt na Bliskim Wschodzie – zaczyna się od zderzenia sprzecznych i kompletnie niezachwianych przekonań o słuszności. Owszem, bywają i inne powody, chociażby boleśnie zawiedzione zaufanie, niedobór określonych zasobów lub fakt, że nie wypiło się jeszcze porannej kawy. Niemniej imponująca liczba antagonizmów sprowadza się do sporu o to, czyja prawda jest prawdziwsza. Walczymy o prawo do naszej prawdy. Patrząc na problem od drugiej strony: gniew z reguły rodzi się wtedy, gdy człowiek przekonany jest, że to on ma rację, lub kiedy czuje się upokorzony i zepchnięty do defensywy z powodu własnej pomyłki.

Nasz wstręt do błędów i pragnienie słuszności często negatywnie odbijają się na naszych relacjach. Mam tu na myśli relacje między państwami, wspólnotami, współpracownikami, przyjaciółmi i (większość czytelników zapewne domyśla się, o czym teraz wspomnę) członkami rodziny. Jak głosi stare powiedzenie terapeutów: „Albo racja, albo bliscy”. Albo Drużyna Ja i wygrywanie każdego sporu, albo więzi z przyjaciółmi i rodziną. Nie da się pogodzić jednego i drugiego.

Upieranie się przy własnej słuszności nie tylko szkodzi relacjom, lecz również świadczy o słabym kontakcie z rzeczywistością. Jak już pisałam, wbrew temu, co się nam wydaje, pomyłki wcale nie są rzadkie. Warto się przez chwilę nad tym zastanowić. Weźmy choćby naukę. Jej dzieje to niekończący się ciąg obalonych teorii, niekiedy spektakularnie mylnych: płaska ziemia, geocentryzm, stała kosmologiczna, zimna fuzja. Nauka rozwija się dzięki dostrzeganiu i poprawianiu błędów, lecz z czasem niejedna poprawka również okazuje się błędna. W rezultacie niektórzy filozofowie nauki formułują zasadę, którą określa się niezgrabnym, lecz zabawnym mianem pesymistycznej metaindukcji z historii nauki. Mówi ona mniej więcej tyle: ponieważ nawet najsolidniejsze (jak się zdawało) teorie naukowe dawnych czasów okazały się ostatecznie nietrafne, musimy zakładać, że dzisiejsze teorie również zostaną pewnego dnia obalone. To samo odnosi się do innych dziedzin – do polityki, gospodarki, technologii, prawa, religii, medycyny, wychowania dzieci, edukacji. Święte prawdy jednego pokolenia staną się dla następnego kłamstwem. Czemu w zasadzie nie przyjąć pesymistycznej metaindukcji z historii wszystkiego?

Dotyczy to nie tylko ludzkości, ale i każdego człowieka z osobna. Wszyscy porzucamy czasami jakieś wierzenia i przekonania. Wszyscy tworzymy na własny użytek jakieś teorie, z których później rezygnujemy. Nasze ułomne zmysły, ograniczony intelekt, kapryśna pamięć, emocje tworzące zasłonę dymną, rozmaitego rodzaju więzy lojalności, w które jesteśmy uwikłani, zmawiają się przeciwko nam, toteż zawsze jesteśmy skazani na błędy. Może nigdy nie rozmyślaliście o „błędologii”, może daleko wam do „błędologów”, lecz czy wam się to podoba, czy nie, z pewnością jesteście „błędopraktykami”. Wszyscy nimi jesteśmy.

Nie da się pisać książki o byciu w błędzie, nie przeprawiszy się wcześniej przez definicyjne bagno. „Błąd? W jakiej kwestii? Czyim zdaniem?”. Możemy mylić się co do uczciwości osoby zarządzającej naszymi finansami, co do tożsamości podejrzanego o morderstwo, nazwiska łącznika drużyny New York Mets w 1962 roku, struktury cząsteczki wody, daty drugiego przyjścia Chrystusa, miejsca, w którym szukamy kluczyków do samochodu, albo miejsca, w którym szukamy broni masowego rażenia. A to i tak małe piwo. Są też sprawy, których trafności nie da się dowieść, na przykład autorstwo Biblii, etyczne aspekty aborcji, zalety anchois lub kto zostawił laptop na parapecie podczas burzy – ty czy twoja dziewczyna.

Przykłady są oczywiście arbitralne, ale i tak pozwalają postawić pytania ważne dla każdego przedsięwzięcia intelektualnego, traktującego błędy jako kategorię ludzkiego doświadczenia. Pierwsze pytanie dotyczy skutków błędu. Różnica między szukaniem kluczyków do auta a szukaniem broni masowego rażenia w niewłaściwym miejscu to inaczej różnica między „Ojej” a globalnym kryzysem militarnym. Konsekwencje są tak dramatycznie różne, że można się wręcz zastanawiać, czy oba te błędy mają ze sobą cokolwiek wspólnego. Drugie pytanie dotyczy tego, czy jest sens mówienia, że mylimy się w kwestiach wiary i przekonań. Od New York Mets do moralnego statusu aborcji wiedzie długa droga. Jedni czytelnicy uznają być może, że dystans pojęciowy między błędami w kwestii faktów i „błędami” w kwestii wierzeń jest nie do pokonania, drudzy zaś postawią inny zarzut, a mianowicie ten, że nigdy nie możemy być pewni prawdy, toteż nic nie jest „błędne” ani „trafne”.

Krótko mówiąc, próba stworzenia ogólnej teorii błędów jest jak czerpanie oceanu łyżeczką. Przeciwstawne podejście, czyli kategoryzacja błędów, nastręcza równie wiele trudności. Filozofia Zachodu, od swego zarania, starała się uchwycić zasadniczą naturę błędu. Przez pierwsze dwa tysiące lat filozofowie uważali się za poszukiwaczy wiedzy i prawdy. Skoro na tym polega twoja praca, nic dziwnego, że musisz równie dużą wagę przywiązywać do błędu i fałszu. (W dialogu Platona Teajtet Sokrates zauważa, że nie da się zdefiniować błędu, nie definiując jednocześnie prawdy. Teoria jednego i drugiego są ze sobą całkowicie splecione)³. Z upływem czasu filozofia różnicowała się, dzieliła na osobne pola – etykę, metafizykę, logikę i tak dalej – a badania nad poznaniem zyskały miano epistemologii. Epistemolodzy spierają się o wiele aspektów błędu, lecz jeszcze od czasów Platona łączy ich ogólny konsensus co do definicji. Błąd to przekonanie, że coś, co jest w istocie fałszem, jest prawdą, lub że coś, co jest w istocie prawdą, jest fałszem. Owa przyjemnie prosta wykładnia będzie dla nas użyteczna, gdyż pozwoli nam przysłuchiwać się filozoficznej debacie na temat błędów. Obejmuje też to, co z reguły mamy na myśli, gdy w języku potocznym mówimy o pomyłkach. Niemniej, jak się wkrótce przekonamy, jest z nią poważny problem, nie będę więc się na niej opierać.

Obecnie nie tylko filozofia zajmuje się teorią błędu. Weźmy choćby znacznie młodsze, interdyscyplinarne pole tak zwanych badań nad czynnikiem ludzkim (lub też badań decyzyjnych). Tworzy się tu klasyfikacje i typologie błędów. „Badania decyzyjne” to raczej eufemizm. Z reguły badacze skupiają się na złych decyzjach (bez nich pole by nie istniało). Wspomniany „czynnik ludzki” to chociażby stres, nieuwaga, brak organizacji, brak przygotowania, informacji i tak dalej – słowem wszystko, co zmniejsza efektywność, zwiększa ryzyko i sprzyja pomyłkom. Dlatego właśnie czasem owo interdyscyplinarne pole określa się mianem badań nad błędem. Ja również, dla większej jasności wywodu, zamierzam posługiwać się tym terminem.

Badacze zajmujący się błędami to prawdziwa menażeria, od psychologów i ekonomistów po inżynierów i konsultantów biznesowych. Ich praca też jest niezwykle zróżnicowana. Jedni dążą do ograniczenia strat finansowych korporacji, eliminując błędy w procesie produkcji. Drudzy próbują ulepszyć procedury bezpieczeństwa w ruchu powietrznym, angioplastyce lub innych obszarach, w których błąd zagraża ludzkiemu życiu i zdrowiu. W przeciwieństwie do epistemologii przy badaniach nad błędem mamy więc do czynienia z nauką stosowaną. Niezależnie, czy badacze szukają przyczyn psychologicznych czy też strukturalnych, pragną osiągnąć cel praktyczny: zmniejszyć prawdopodobieństwo przyszłych błędów i ograniczyć ich skutki.

Służą temu niezwykle wyrafinowane taksonomie błędu. Wystarczy pobieżny przegląd literatury, by przekonać się, jak wiele wyróżniono kategorii. Są omyłki i potknięcia, są błędy planowania i błędy wykonania, błędy wynikające z podjętych działań i błędy wynikające z zaniechań, błędy w projekcie i błędy w jego realizacji, błędy endogenne i egzogenne. Mogłabym wymieniać dalej, ale zapewne zamęczyłby was fachowy żargon i tyleż precyzyjne, co również ciężkawe definicje. (Mała próbka: „Błędy można zdefiniować jako nieprawidłowości lub niedopatrzenia w procesach osądu i/lub wnioskowania przebiegających w ramach selekcji celów bądź konkretyzacji środków, bez względu na to, czy działania wyznaczane przez schemat decyzyjny przebiegły zgodnie z planem”)⁴.

Inni mogą sobie definiować błędy w ten sposób, ja nie mam zamiaru. Oczywiście jestem bardzo wdzięczna badaczom, którzy zajmują się błędami. Wszyscy powinniśmy być im wdzięczni. Ludzkość osiągnęła etap, na którym błąd prowadzić może do globalnej zagłady, wspomniani badacze próbują natomiast uczynić nasze życie łatwiejszym i bezpieczniejszym. Poza tym, jako błędolożka, uważam ich za bratnie dusze, tak samo jak epistemologów, których dociekania mają nieco więcej wspólnego z moimi. Nie zamierzam bowiem ani budować ogólnej teorii błędu, ani też dzielić błędów na części składowe. Nie dążę do ich wyeliminowania ani odkrycia żadnej Prawdy przez duże P. Interesuje mnie błąd jako idea i jako doświadczenie, czyli to, co myślimy o błędach i jak je przeżywamy.

Taki punkt widzenia pozwala ujrzeć w innym świetle niektóre problemy definicyjne. Weźmy choćby kwestię wagi błędu. Wcześniej sygnalizowałam wątpliwości, czy porównywanie małych pomyłek i wielkich błędów – kluczyki samochodowe i broń masowego rażenia – ma w ogóle sens. Ich przyczyny i skutki są zasadniczo odmienne. Wrzucanie obu do jednego worka wydaje się absurdalne, a już z pewnością mało użyteczne. Jeśli jednak interesuje nas ludzkie doświadczenie błędu, podobne zestawienia zyskują na znaczeniu. Ba, stają się zupełnie bezcenne. Przykładowo, zazwyczaj łatwiej dopuścić myśl, że się mylimy, jeśli rzecz dotyczy kwestii mało istotnej. Sensowne z emocjonalnego punktu widzenia, ale to tyle. W poważnych sytuacjach robimy, co w naszej mocy, by utwierdzić się w przekonaniu, że postępujemy słusznie. (Jak dowiemy się w dalszej części książki, jedynym tego sposobem byłoby wyobrażenie sobie wszystkich możliwości błędu). Jeśli idzie nam to lepiej, gdy sprawa jest nieznacząca, a gorzej, gdy gra toczy się o wysoką stawkę, porównanie obu, skądinąd bardzo odmiennych doświadczeń, może być dla nas świetną nauką. To samo dotyczy weryfikowalnych prawd i nieweryfikowalnych przekonań. Refleksja nad własnym poczuciem pewności oraz nad reakcjami na błędy umożliwi nam przemyślenie na nowo naszego postępowania w sytuacjach, których nie da się rozstrzygnąć jednoznacznie.

Ponieważ skupiam się na doświadczeniu bycia w błędzie, mogę pozwolić sobie na bardzo szerokie ujmowanie pomyłek. Należy jednak poczynić tu dwie dodatkowe uwagi na temat zakresu niniejszego projektu oraz wykorzystanych metod. Uwagi te są ważne, gdyż pierwsza dotyczy moralności, druga zaś prawdy. Zacznijmy od moralności. Słowo „źle”, kojarzone z błędami, dotyczy nie tylko niepoprawności, lecz również tego, co niewłaściwe. Usłyszysz „źle”, jeśli na pytanie, czy Ziemia jest płaska, odpowiesz: „Tak”. Również jeśli zepchniesz młodszego brata ze schodów, mama powie ci, że źle postąpiłeś. Mnie interesuje wyłącznie to pierwsze, lecz z wielu powodów nie raz i nie dwa powracać będę w książce do kwestii moralnych. Dlaczego? Otóż utożsamianie błędu ze złem (i słuszności z prawością) ma długą historię, czym zresztą zajmiemy się w następnym rozdziale. Ponadto niekiedy kluczowe doświadczenia omylności wynikają ze zmiany poglądów moralnych. Zdarza nam się zwątpić w trafność naszych przekonań etycznych – przykładowo, dochodzimy do wniosku, że seks przedmałżeński wcale nie jest odrażającą praktyką lub że wegetarianizm nie stanowi nieodzownego elementu dobrego życia. Możemy też uznać, że nasze przekonania są słuszne, lecz zawiodły osoby bądź instytucje, które miały stać na ich straży. Wielu komunistów porzuciło wiarę w Stalina, gdy ten podpisał pakt z Hitlerem, od samego komunizmu jednak nie odeszli. Niejeden katolik zerwał z Kościołem (ale pozostał wierny jego naukom), kiedy wyszło na jaw, że Kościół próbował ukryć liczne przypadki molestowania seksualnego dzieci przez księży. Doświadczenia bycia w błędzie w kwestiach moralnych różnią się od innych błędów omawianych w tej książce pod względem treści, ale nie formy. Ostatecznie bowiem rzecz sprowadza się do tego: pokładamy wiarę w określonych ideach lub osobach, po czym przeżywamy rozczarowanie, czy to za sprawą kryzysu, czy to za sprawą wewnętrznej przemiany.

Zagadnienia dotyczące moralności odegrają w książce dużą rolę również dlatego, że zło moralne często jest wspierane i usprawiedliwiane przez błędne fakty. Weźmy oczywisty przykład. Frenologia to zdyskredytowana obecnie „nauka”, probująca oceniać inteligencję i osobowość człowieka na podstawie kształtu jego czaszki. W XIX wieku i na początku wieku XX teorie frenologiczne wykorzystywano jako argument na rzecz dyskryminacji Żydów, czarnych i przedstawicieli innych mniejszości (nie wspominając już o kobietach, które skądinąd stanowią większość). Rzecz jasna, mamy tu do czynienia ze sprzężeniem zwrotnym. Frenologię ukształtowały głęboko zakorzenione społeczne uprzedzenia, następnie zaś to ona zaczęła je kształtować i wzmacniać. I w tym sęk. Często nasze przekonania dotyczące faktów i przekonania dotyczące moralności są nie do rozdzielenia.

Wreszcie błędy i pomyłki często mają poważne konsekwencje moralne. Nasz stosunek do błędów wpływa na to, w jaki sposób postrzegamy bliźnich i jak ich traktujemy – słowem, na etykę w działaniu. Czy zatem etycznym obowiązkiem powinno być ciągłe branie pod uwagę, że i my sami możemy się mylić? Jaką odpowiedzialność ponosimy za skutki naszych błędów? Jak postępować z ludźmi, którzy – według nas – popełniają błąd? Pisarka i filozofka Iris Murdoch zauważyła, że żaden system etyczny nie jest kompletny, jeśli nie zawiera w sobie mechanizmu sprawczego przemiany moralnej. Rzadko kiedy uważamy błąd za środek do jakiegoś celu (a co dopiero celu pozytywnego)⁵. Mimo to, zależnie od sposobu odpowiedzi na powyższe pytania, błąd może stać się właśnie takim mechanizmem, o jakim pisała Murdoch. Błądzenie więc to nie tylko problem moralny. To również moralne rozwiązanie, szansa ponownego przemyślenia naszego podejścia do samych siebie, innych ludzi i świata w ogóle.

Pomału wychodzimy już z definicyjnego bagna. Ostatni krok będzie jednak najtrudniejszy. Dotarliśmy bowiem do pytania o prawdę, a mianowicie: czy „racja” i „błąd” odzwierciedlają realny stan rzeczy, czy też jedynie subiektywne postrzeżenia? Zagadka istnienia prawdy, sposobów jej poznawania i tego, kto osądza, co jest prawdą, a co nie, zajmowała najprzedniejsze umysły we wszystkich ludzkich kulturach od zarania dziejów. Obsesyjne poszukiwania prawdy na temat prawdy zrodziły wiele wspaniałych owoców intelektualnych i artystycznych, lecz trudno mówić o postępach, a co dopiero o rozwiązaniach. Nie oczekujcie zatem, że przedstawię wam tu istotę prawdy. Nie mogę jednak zupełnie zignorować powyższych kwestii. Sokrates miał rację: żadna teoria błędu nie istnieje poza teorią prawdy.

Łatwo odtworzyć teorię prawdy na podstawie tradycyjnej filozoficznej definicji błędu. Jeśli twierdzimy, że błąd oznacza branie fałszu za prawdę, automatycznie zakładamy, że jest coś takiego jak prawda, przyjmujemy istnienie absolutnej słuszności, niezmiennej, poznawalnej rzeczywistości, która odsłoni wszelkie pomyłki. Niekiedy założenie to się sprawdza. Mamy wszak wiele powszechnie akceptowanych standardów prawdy. Nawet najbardziej zajadły relatywista przyzna, że często łatwo oddzielić prawdę od fałszu, choćby w przypadku wyniku wyborów czy ustalenia ojcostwa dziecka. Z drugiej strony najbardziej zatwardziały realista przytaknie, że nie zawsze da się wskazać absolutny standard prawdy. A jednak w tego rodzaju sytuacjach postępujemy z reguły tak, jak gdyby „słuszność” i „niesłuszność” istniały obiektywnie.

Weźmy choćby estetykę. Wszyscy znamy różnicę między kwestią gustu a kwestią faktów. Fakty są słuszne lub nie, natomiast o preferencjach nie można tego powiedzieć. Każdy z nas uświadamia to sobie na wczesnym etapie życia. Nawet bardzo małe dzieci czują różnicę między sytuacją typu „ja mówię, że niebo jest niebieskie, a ty mówisz, że jest zielone”, a sytuacją „ja mówię, że mój ulubiony kolor to niebieski, a ty mówisz, że wolisz zielony”. Ale można bez końca mnożyć komiczne przykłady dorosłych, którzy zachowują się, jak gdyby ich gust był prawdą objawioną. Entuzjaści macbooków Apple’a uważają użytkowników pecetów za ofiary masowego złudzenia. Wielbiciele podłóg z twardego drewna twierdzą, że dywany w wiktoriańskich domach, ciągnące się od ściany do ściany, to rzecz obiektywnie wstrętna. Sąsiedzi potrafią spierać się (a nawet ciągać po sądach) o kolor farby na elewacji albo nadmuchiwane ozdoby na trawniku przed domem. Ja sama prawie kiedyś zerwałam z kimś po kłótni o to, czy tarta z rabarbarem to fantastyczny deser (oczywiście, że nie) i czy Korekty to wybitna powieść (oczywiście, że tak)⁶.

Przyznaję, większość ludzi potrafi żartować ze swojej tendencji do traktowania własnego gustu jako prawdy absolutnej, ale to niczego nie zmienia. Nieżyjący już pisarz i krytyk John Updike zauważył kiedyś, że pisanie recenzji literackich to niezwykle kłopotliwa sprawa, gdyż „prawie zawsze wpada się w ton osoby […] mającej absolutną, cudowną rację”⁷. To samo dotyczy wszelkich codziennych opinii. Jest jakaś głęboko ukryta cząstka mnie, która sądzi, że tarta z rabarbarem ma w sobie coś, co budzi powszechną odrazę, natomiast Korekty to po prostu obiektywnie doskonała powieść. (A ty, mój czytelniku, gustujący w tarcie z rabarbarem, nie posiadasz się zapewne ze zdumienia, że mogę się tak bardzo mylić). Co za tym idzie, oczekuję, że każdy dostatecznie inteligentny i przenikliwy człowiek będzie podzielał moje zdanie – we wszystkich sprawach.

Skoro potrafimy postępować w taki sposób, gdy wiemy, że w danej sytuacji nie ma sensu myślenie w kategoriach „słuszne – niesłuszne”, to co dopiero w sytuacjach, w których istnieje jakieś sedno sprawy (nawet jeżeli my sami nigdy nie zdołamy do niego dotrzeć). Zostawmy oczywiste, choć zdradzieckie ścieżki religii albo polityki. Równie łatwo obudzić demony ludzkiego przekonania o własnej słuszności, jeśli zebrać ekipę specjalistów od literatury elżbietańskiej i zapytać ich, kto tak naprawdę napisał Hamleta. Trudno sobie wyobrazić, by jakiekolwiek ustalenia historyczne pozwoliły udzielić odpowiedzi satysfakcjonującej dla wszystkich stron. Równie trudno byłoby osiągnąć powszechny konsensus w kwestii początków życia na Ziemi albo zasadności amerykańskiej interwencji w Iraku. A mimo to w sporach nierozstrzygalnych ludzie wypowiadają się z niezachwianą pewnością, twierdząc, że to ich adwersarze się mylą.

Słowem, każda definicja błędu, którą warto się posługiwać, musi być na tyle elastyczna, by uwzględniać sposób mówienia o błędach, kiedy nie istnieje żaden oczywisty wyznacznik słuszności. Wróćmy więc do zagadnienia doświadczania błędów. Zamiast myśleć o błędzie jako o przekonaniu, że coś, co jest obiektywnie fałszem, jest prawdą, możemy przyjąć inną definicję. Błąd to doświadczenie odrzucenia przekonania, które sami wcześniej uważaliśmy za prawdziwe – niezależnie od tego, jak owo przekonanie ma się do rzeczywistości i czy w ogóle da się to rozstrzygnąć. Podejście takie ma dwie zalety. Po pierwsze, unikamy wszelkich męczących pytań o prawdę. Po drugie, zwracamy uwagę na ważny, a często niedostrzegany aspekt ludzkiego doświadczenia (kwestię kluczową dla mojej książki): na stan zawieszenia między przekonaniem A i całkowicie mu przeczącym przekonaniem B. Pozostaje jednak problem. Powyższa definicja nie obejmuje naszej codziennej idei błędu. Kiedy zarzucamy komuś błąd, nie mamy na myśli, że człowiek ten miota się wskutek odrzucenia któregoś ze swoich przekonań. Sądzimy, że jego przekonania stoją w sprzeczności z realiami.

W ostatecznym rozrachunku ani jedna, ani druga definicja – błąd jako odstępstwo od rzeczywistości, błąd jako zaburzenie pewności co do naszych przekonań – nie będzie wystarczająca dla dalszych rozważań. Zamierzam odwoływać się do nich obu, lecz ludzkie doświadczenie błędu ma zbyt wiele twarzy, jest zbyt zmienne i nie daje się zamknąć w prostej formule. Francuski filozof Henri Bergson, pisząc o wyobraźni komicznej, krytykował „wtłaczanie jej w definicje”. Zamiast tego proponował „coś bardziej elastycznego niż teoretyczna definicja, mianowicie znajomość praktyczną i poufałą, taką, jaka się rodzi wskutek długiej zażyłości”⁸. Cel godny pochwały: sama również będę kierować się podobną zasadą. Cokolwiek by mówić, z błędami i pomyłkami istotnie łączy nas zażyła relacja. Czas już najwyższy więcej się o nich dowiedzieć.

Zasadnicza część książki – obiecuję, że już zaraz do niej przejdziemy – zbudowana jest wokół opowieści o pomyłkach. W fabułach tych opowieści pojawią się między innymi złudzenia, magicy, komicy, odloty narkotykowe, romanse, nieszczęśliwe zdarzenia w podróżach morskich, dziwaczne przypadłości neurologiczne, medyczne niepowodzenia, pomyłki sądowe, skutki poślubienia córy Koryntu, nieudany koniec świata i Alan Greenspan. Zanim jednak zagłębimy się w doświadczenia pomyłki, trzeba zatrzymać się i poczynić istotną, choć przewrotną obserwację: doświadczenie pomyłki nie istnieje.

Istnieje oczywiście doświadczenie uświadamiania sobie, że popełniliśmy błąd. Mówiąc ściślej, istnieje zdumiewająco wiele takich doświadczeń. Przekonamy się, że bywają one szokujące, konfundujące, zabawne, wstydliwe, traumatyczne, przyjemne, pouczające, a niekiedy stanowią punkt zwrotny w życiu człowieka i powodują przemianę na lepsze lub na gorsze. Z definicji jednak nie ma żadnego konkretnego uczucia, towarzyszącego byciu w błędzie. Wszak błędy popełniamy tylko dlatego, że jesteśmy ich nieświadomi. Dopiero poniewczasie zdajemy sobie sprawę z pomyłek, jak kojot w kreskówkach o Strusiu Pędziwiatrze, który znalazł się za krawędzią urwiska i właśnie spojrzał w dół. Wydaje nam się, że stąpamy twardo po ziemi, tymczasem grunt uciekł nam już spod nóg. Może więc powinnam wyrazić się precyzyjniej: uczuciem towarzyszącym byciu w błędzie jest uczucie słuszności.

Każde nasze mylne przekonanie jest dla nas z konieczności niewidzialne. Mówienie o nich w pierwszej osobie w czasie teraźniejszym – „mylę się” – z logicznego punktu widzenia nie ma sensu. Kiedy uświadamiamy sobie pomyłkę, nie jesteśmy już w błędzie, zdanie sobie bowiem sprawy z błędności przekonania oznacza jego odrzucenie. Możemy więc co najwyżej powiedzieć „myliłem się”. Oto zasada nieoznaczoności błędu: człowiek albo popełnia błędy, albo wie, że popełnia błędy, ale jedno i drugie nigdy nie zachodzi w tym samym momencie.

Niedostrzeganie błędów wyjaśnia w dużym stopniu, dlaczego tak trudno założyć, że możemy się mylić. Da się oczywiście wskazać wiele odpowiadających za to czynników psychologicznych – arogancja, niepewność i tak dalej. Niemniej zjawisko niedostrzegania błędów sugeruje, że za wszystkim kryją się również inne przyczyny, mające charakter strukturalny. Skoro nie możemy czuć, że jesteśmy w błędzie, skoro nasze teraźniejsze pomyłki są dla nas niepoznawalne nawet mimo najgłębszej autorefleksji, oczywiste, że wydaje nam się, iż mamy rację. Zasada niedostrzegania błędów tłumaczy też, czemu traktujemy omylność jako powszechne zjawisko, lecz własne błędy za każdym razem nas zaskakują. Psycholog Marc Green zauważał, że z punktu widzenia osoby będącej w błędzie pomyłka jest „mentalną siłą wyższą”⁹. Wiemy, że ogólnie rzecz biorąc, błędy się zdarzają, lecz nasze konkretne potknięcia są równie nieprzewidywalne jak tornado czy uderzenie pioruna. (Dlatego też często nie czujemy się za nie odpowiedzialni – siła wyższa to siła wyższa, nikt nie jest winny).

Teraźniejsze pomyłki są niezauważalne z definicji, ale z dawnymi błędami sprawy też mają się zaskakująco ślisko. Zasadniczo albo nie da się ich zapamiętać, albo nie da się zapomnieć. Nie byłoby to dziwne, gdybyśmy zapominali pomyłki błahe, a zapamiętywali te najpoważniejsze, lecz prawda jest bardziej skomplikowana. Ilekroć natykam się na jakąkolwiek wzmiankę o Goethem, przypominam sobie moment, kiedy wykładowca w college’u wytknął mi grzecznie, ale z rozbawieniem, że źle wymawiam nazwisko poety, mówiąc Go-eth, jak w biblijnym cytacie Pride goeth before a fall, czyli „Duch pyszny poprzedza upadek”. Była to błaha, zrozumiała pomyłka, ale zapamiętam ją do końca życia.

Porównajmy ją jednak z doświadczeniem opisywanym przez Sigmunda Freuda w Psychopatologii życia codziennego (skądinąd książce o błędności). Pewnego razu, porządkując notatki, Freud natknął się na nazwisko pacjentki, której przypadku zupełnie nie potrafił sobie przypomnieć, choć z zapisków wynikało, że ledwie pół roku wcześniej odwiedzał ją każdego dnia przez wiele tygodni. Długo próbował odgrzebać jej twarz w pamięci. Kiedy w końcu wspomnienie powróciło, Freuda ogarnęło zdumienie tym „wprost nie do wiary przypadkiem zapomnienia”. Pacjentką była bowiem młoda dziewczyna, którą rodzice przyprowadzili na terapię, gdyż nieustannie skarżyła się na bóle brzucha. Freud zdiagnozował histerię. Kilka miesięcy później dziewczyna zmarła na raka żołądka¹⁰.

Trudno rozstrzygnąć, co jest dziwniejsze: całkowite wyparcie poważnego błędu czy uporczywa pamięć o błędzie drobnym. Zasadniczo jednak wolimy zapominać o pomyłkach. Prawie zawsze, ilekroć musiałam wyjaśniać komuś obcemu, o czym jest książka, którą piszę, słyszałam: „Powinnaś zrobić ze mną wywiad. Cały czas przytrafiają mi się jakieś błędy”. Prosiłam więc o przykład, a wtedy rozmówca marszczył czoło, milczał przez chwilę, po czym zdziwiony przyznawał, że nic nie przychodzi mu do głowy. Jeden stwierdził: „Zabawne, widzę w wyobraźni mnóstwo scen, jak mówię: «O rany, ale wtopa, co za wstyd!». Pamiętam, że czasami pomyłki spędzały mi sen z powiek, że traciłem apetyt i chodziłem cały spięty, ale nie potrafię sobie przypomnieć żadnej konkretnej sytuacji”.

Po części mamy tu do czynienia z błędem w strukturze bazy danych. Większość z nas nie ma w umyśle osobnej przegródki z etykietką „Moje dawne błędy”. Bliska przyjaciółka, której bardzo wcześnie opowiedziałam o planowanej książce, napisała do mnie jakieś dwa lata później, że nagle zdała sobie sprawę, iż jednym z najważniejszych wydarzeń jej wczesnego dzieciństwa było doświadczenie błędu. Nie wyparła samego zdarzenia, po prostu zawsze przechowywała je w innych szufladkach (konkretnie w szufladkach z etykietkami „Sytuacje, kiedy czułam się samotna” i „Sytuacje, kiedy czułam gniew”). Co prawda, przy okazji rozmów o moim projekcie dużo myślała o błędach, lecz i tak nie uświadamiała sobie, że i w jej życiu odegrały one tak wielką rolę.

Brak przegródki „Moje dawne błędy” to nie problem jednostkowy. Próbowałam dokonać przeglądu literatury na temat błędności i zapewniam, że po pierwsze, jest ona bardzo rozległa, a po drugie, większość jej dzieł nie traktuje explicite o błędach. Mamy do czynienia z tekstami z wielu różnorodnych dyscyplin: filozofii, psychologii, ekonomii behawioralnej, prawa, medycyny, technologii, neurologii, nauk politycznych i historii nauki (lista się na tym nie kończy). Podobnie rzecz ma się z błędami w naszym życiu. Opatrujemy je rozmaitymi etykietkami – „Wstydliwe momenty”, „Wyciągnięte wnioski”, „Bzdury, w które kiedyś wierzyłem” – rzadko kiedy jednak określamy jakieś wydarzenie słowem „Pomyłka”.

Problem kategoryzacji to jeden z powodów, dla których tak trudno nam uchwycić dawne błędy. Inny powód (później omówię go bardziej szczegółowo) wynika stąd, że zazwyczaj uświadomiwszy sobie, iż jakieś przekonanie było mylne, niemal natychmiast zastępujemy je innym. Słuszność nie znosi pustki. W świetle nowego przekonania, przekonanie odrzucone wydaje się odległe, niewyraźne, nieistotne, jak gdybyśmy nigdy nie traktowali go zbyt poważnie. Podobne mechanizmy działają także na poziomie społecznym. Studentów medycyny nie uczy się teorii humoralnej, studenci astronomii nie muszą obliczać prędkości pięćdziesięciu pięciu koncentrycznych sfer, z których według Arystotelesa składał się wszechświat, i tak dalej. Trudno podważać podobne metody dydaktyczne, lecz sprzyjają one przyjmowaniu milczącego założenia, że obecne przekonania są tożsame z prawdą, co w rezultacie wzmacnia społeczne przeświadczenia o słuszności.

A więc: nie dostrzegamy błędów, wypieramy je z pamięci, mamy kłopoty z ich mentalną klasyfikacją, a jedne przekonania natychmiast zastępujemy drugimi. Nic dziwnego, że trudno pogodzić się z faktem, iż omylność stanowi część naszej istoty. Nie doświadczamy błędów, nie zapamiętujemy ich, nie wykorzystujemy jako budulca swojej osobowości. Omylność zawsze więc nas zaskakuje, jak gdyby pochodziła z zewnątrz. W rzeczywistości jest dokładnie na odwrót. Błąd to krecia robota ludzkiego umysłu. Owszem, świat bywa mylący. Owszem, inni ludzie zwodzą i kłamią. Ostatecznie jednak od ciebie tylko zależy, czy wierzysz we własne przekonania. Po części dlatego uświadamianie sobie własnych pomyłek jest tak osobliwym doświadczeniem. Nawykłeś do niezgadzania się z innymi, a tu nagle odkrywasz, że nie zgadzasz się z samym sobą. W takiej chwili błąd jest problemem nie tyle intelektualnym, ile raczej egzystencjalnym. Wątpisz nie w to, co wiesz, lecz w to, kim jesteś. Ów kryzys tożsamości pobrzmiewa w pytaniach, które zadajemy sobie, rozpoznawszy błąd: „Co ja sobie myślałem? Jak mogłem to zrobić?”.

Pytania te stanowią odzwierciedlenie powszechnych, odwiecznych rozterek. Omylność nęka nas, a zarazem wciąż się nam wymyka. Co jednak pocieszające, nękała i wymykała się również niezliczonym teologom, filozofom, psychologom, socjologom i naukowcom. Wielu myślicieli religijnych, którzy próbowali dociec, czemu się mylimy, znalazło swą odpowiedź u bram Edenu¹¹. Święty Tomasz z Akwinu utrzymywał, że mylimy się, gdyż wygnano nas z raju i na zawsze utraciliśmy bezpośredni dostęp do boskiej prawdy. Zdaniem Akwinaty i innych teologów błędy to wynik rozdźwięku między ograniczonością i grzesznością naszych umysłów a doskonałą i bezgraniczną wszechwiedzą Boga¹².

Ta sama podstawowa idea pobrzmiewa również w wielu świeckich teoriach. Platon sądził, że nasza pierwotna dusza stanowiła jedność z wszechświatem, błędność zaś zaczęła się, gdy przybraliśmy naszą obecną, cielesną postać i zapomnieliśmy kosmiczne prawdy. Oświeceniowy filozof John Locke pisał, że błąd przeniknął do naszego życia za sprawą niedopasowania języka i rzeczywistości: tego, co da się wypowiedzieć, i esencji. Z kolei według Martina Heideggera błąd jest konsekwencją faktu, że jesteśmy istotami żyjącymi w czasie i przestrzeni. Nasze życie przebiega w określonych warunkach, ponad które nie potrafimy się wznieść. Nie umiemy zatem ujrzeć rzeczywistości jako całości z lotu ptaka (albo z perspektywy Boga). Wyjaśnienia te sprawiają wrażenie bardzo odmiennych, lecz łączy je wspólne przekonanie, jakoby omylność stanowiła rezultat pewnego rozdźwięku – rozdźwięku między szczególnym a ogólnym, między słowami a rzeczami, między obecnym i pierwotnym albo między śmiertelnym i boskim, zasadniczo między naszym umysłem a resztą świata.

Przez większość życia ignorujemy ów rozdźwięk. Nie bez powodu. Któż chciałby rozpamiętywać wygnanie z raju, rozłąkę z prawdą, ograniczoną naturę naszej egzystencji? Kiedy jednak się mylimy, ujawnia się nagle przepaść między rzeczywistością wewnętrzną i zewnętrzną. Dlatego właśnie błędy budzą w nas tak wielki niepokój. Co bardziej paradoksalne, ów niepokój bierze się też stąd, że nie dostrzegliśmy tej przepaści odpowiednio wcześnie. Pomyłka dowodzi, że treści umysłowe bywają równie wiarygodne co rzeczywistość. Fakt ten wprawia w konsternację. Wszak wiarygodność treści umysłowych stanowi dla nas wyznacznik tego, co słuszne, trafne i właściwe.

Potknięcia umysłu powinny jednak nieść nam ulgę. Umysł ukazuje nam nie tylko, jaki jest świat, ale też, jaki nie jest. Wspomnienia okazują się fałszywe, przerażające wizje przyszłości się nie sprawdzają, wyobrażenia na temat innych ludzi bywają chybione. Jak już wiemy, „postrzeganie świata, jakim nie jest” to w gruncie rzeczy definicja błędu. Zarazem jednak postrzeganie świata, jakim nie jest, stanowi również istotę wyobraźni, inwencji i nadziei. Błąd rodzi więc również owoce słodsze niż porażka i wstyd. Fakt, wiąże się z momentem alienacji względem siebie i przyjmowanej wcześniej wizji świata. Ale co w tym złego? „Alienacja” oznacza uczynienie znanego nieznanym, ujrzenie spraw – również własnego „ja” – w nowym świetle.

Spójrzmy więc na samą błędność z innej perspektywy. Oto cel mojej książki. Pragnę oswoić omylność, rozbudować język, którym posługujemy się, mówiąc o niej, zwrócić uwagę, jak bardzo jest interesująca, pozostać na dłużej w ulotnym zazwyczaj doświadczeniu bycia w błędzie. Ma to oczywiste konsekwencje praktyczne – ostatecznie pomyłki niejednokrotnie pociągają za sobą katastrofalne skutki. Tracimy przez nie czas, pieniądze, pewność siebie lub zaufanie i szacunek, którymi nas darzono. Czasem kończą się pobytem w szpitalu, wypadnięciem z czyichś łask albo wieloletnią terapią. Krzywdzą nas i upokarzają. Co gorsza, krzywdzą też i upokarzają innych ludzi. Powinniśmy robić co w naszej mocy, by im zapobiegać. W tym celu trzeba najpierw zrozumieć, dlaczego w ogóle się mylimy.

Co powiedziawszy, nie napisałam poradnika dla osób popełniających pomyłki typu: Jak uodpornić się na błędy albo Słuszność w trzydzieści dni. Pragnę raczej bronić omylności, niż bronić się przed omylnością. Poważnie traktuję sugestię Augustyna, jakoby błędy były zasadniczą częścią naszej istoty, i zamierzam podjąć refleksję nad tym, co to naprawdę oznacza. W części I prześledzę historię myślenia o omylności i wyłonienia się dwóch sprzecznych modeli błędu, które to modele skądinąd odzwierciedlają nasze myślenie o nas samych i o świecie. W części II zajmę się przyczynami potknięć i pomyłek, od ludzkich zmysłów począwszy, a skończywszy na procesach poznawczych i normach społecznych. Część III traktować będzie o uczuciach towarzyszących błędom. Postaram się zrekonstruować całą emocjonalną drogę, od uświadomienia sobie pomyłki aż po możliwą zmianę światopoglądu, zmianę relacji z innymi ludźmi lub – co najistotniejsze – przemianę wewnętrzną.

Na koniec zajmę się niebezpieczeństwami, których potencjalnie da się uniknąć, oraz nieoczekiwanymi przyjemnościami wynikającymi z błądzenia. Pogodzenie się z omylnością nie tylko bowiem zmniejsza prawdopodobieństwo popełniania błędów, lecz także pozwala myśleć bardziej kreatywnie, traktować bliźnich z większą uwagą i budować społeczeństwa oparte na zasadzie wolności i sprawiedliwości. W ostatnim rozdziale postaram się zachęcić was, abyście zaczęli postrzegać błędy jako dar – niezastąpione źródło humoru, sztuki, wiedzy, indywidualności i zmiany. Zaczęłam od wskazania, jak wielką przyjemność daje słuszność. Na koniec jednak chcę opisać dużo bardziej skomplikowaną, bardziej interesującą i zasadniczo bardziej odkrywczą przyjemność bycia w błędzie.

2

Dwa modele błędu

Na pewno nie należy traktować naszych błędów
tak pryncypialnie. W świecie, w którym niewątpliwie
będziemy je popełniać mimo całej naszej ostrożności,
nieco lekkomyślna postawa wydaje się zdrowsza
od zbytniej nerwowości w tej materii.

WILLIAM JAMES, PRAWO DO WIARY¹

Mój kolega po fachu, dziennikarz Ross Gelbspan, od ponad czterdziestu lat pisze o sprawach związanych z ochroną środowiska. W 1972 roku, jako publicysta „Village Voice”, relacjonował konferencję prasową poświęconą książce Granice wzrostu. Książka ta, a właściwie raport analizujący oddziaływanie rozwoju gospodarczego i eksplozji demograficznej na zasoby naturalne, trafiła na czołówki gazet całego świata. Do dziś zresztą jest najlepiej sprzedającą się publikacją z zakresu ekologii.

„Było to szalenie ciekawe, ale i niepokojące”, wspomina Ross. „Osoby przemawiające na konferencji prasowej mówiły, że wpływ różnych czynników – przyrostu populacji, zanieczyszczenia środowiska, kurczenia się zasobów – skumuluje się w postępie geometrycznym”. Wśród uczestników znalazła się współautorka książki, Donella Meadows, wybitna ekspertka z zakresu nauk o środowisku naturalnym. Uwagę Rossa zwrócił kontrast między ponurymi przepowiedniami, które omawiała, a faktem, że była w ciąży, jak gdyby „na przekór czarnym prognozom znalazła nadzieję”. Uznał to za poruszający dowód, że optymizm możliwy jest nawet w najmroczniejszych czasach, i właśnie od tego obrazu zaczął swój artykuł. Tekst poszedł na pierwszą stronę i wszystko byłoby świetnie, gdyby nie jeden szczegół. Otóż Donella Meadows nie była w ciąży.

Niekiedy błędy mogą nas zabić, znacznie częściej jednak przydarzają nam się takie, po których sami chcemy umrzeć – na przykład spalić się ze wstydu. Ross wspominał: „Nigdy nie czułem się równie upokorzony. Nie byłem przecież nowicjuszem w tym fachu. Pracowałem jako reporter od 1961 roku, w «Philadelphia Bulletin» i w «Washington Post». Ale nigdy nie zaliczyłem tak wielkiej wtopy. Nie potrafię opisać, jak strasznie się wstydziłem. Szczerze mówiąc, wstydzę się do dziś”.

Minęły cztery dekady. Świat zignorował wiele wniosków z książki Granice wzrostu, wiele się z niej nauczył, wiele prognoz się nie sprawdziło. Donella Meadows zmarła w roku 2001. Niedługo pewnie nie będzie już nawet dziennikarstwa, ale wstyd Rossa przeżyje wszystko. Kiedy podałam Rossowi datę publikacji mojej książki, mruknął tylko: „Przy odrobinie szczęścia do tego czasu kopnę w kalendarz”².

Owszem, Ross popełnił wyjątkowo niezręczną gafę, ale z drugiej strony obyło się bez poważniejszych konsekwencji. Meadows się nie obraziła, kariera Rossa w żaden sposób nie ucierpiała. Pragnienie, by umrzeć ze wstydu, wydaje się w tym przypadku przesadą, lecz tak czy inaczej, wszyscy doświadczamy czasem czegoś podobnego. Chcemy umrzeć – a przynajmniej zniknąć, zapaść się pod ziemię. Mówimy też o „utracie twarzy”, jak gdyby pomyłka doprowadziła do wymazania naszego istnienia.

Zdarza się również inna reakcja, mniej drastyczna, lecz bardziej gastryczna – zbiera nam się na wymioty. Język potoczny podchwytuje tę żołądkową metaforę. Na skutek błędu zdarza nam się najeść wstydu. Błędy są zdecydowanie ciężkostrawne. Racja smakuje słodko, pomyłka natomiast przyprawia o mdłości.

Tak właśnie przedstawia się powszechny pogląd na temat błędu: błąd jest niebezpieczny, upokarzający, budzi niesmak. Ten model błędu – nazwijmy go modelem pesymistycznym – jest niewątpliwie pod wieloma względami słuszny. Pomyłka faktycznie bywa irytująca, wstydliwa i szkodliwa, nie tylko dla osoby, która ją popełniła. Zaprzeczanie nie ma sensu. Z drugiej jednak strony nie wolno ograniczać się wyłącznie do modelu pesymistycznego. Przede wszystkim model ten nie pozwala nam zrozumieć, że negatywne skutki błędu to nic w porównaniu z następstwami lęku przed błędami, zaprzeczania błędom lub niechęci do nich. Lęk przed błędami usztywnia nasze serca i umysły, tworzy dystans w relacjach z innymi ludźmi, odbiera nam ciekawość świata.

Jak wiele innych lęków, po części bierze się on z braku zrozumienia. Pesymistyczny model błędu powiada, że bycie w błędzie jest nieprzyjemne, nie mówi natomiast, dlaczego tak się dzieje. Nie opisuje ponadto błędów wywołujących mniej skrajne reakcje. Aby objąć całe spektrum naszych realnych życiowych doświadczeń omylności, potrzebujemy zatem dodatkowego modelu. Nazywam go modelem optymistycznym. Błąd nie ogranicza się tu do upokorzenia i klęski. Zaskoczenie, zdumienie, fascynacja, ekscytacja, rozbawienie, zachwyt – to tylko część z pozytywnych doświadczeń pomyłki. Łatwo je przeoczyć, gdyż z reguły dominuje przekonanie, że błąd jest groźny i należy się go wstydzić. Ale zdarzają się doświadczenia pozytywne, które w subtelny, lecz znaczący sposób oddziałują zarówno na nasze idee dotyczące mylności, jak i na idee dotyczące nas samych.

Owe dwa modele błędu, optymistyczny i pesymistyczny, nieustannie się ze sobą ścierają. Moglibyśmy rozpatrywać je osobno – nieprzyjemności i niebezpieczeństwa pomyłki po jednej stronie, radości i korzyści po drugiej. Moglibyśmy próbować rozstrzygnąć, który jest bardziej trafny. Tak naprawdę jednak potrzebujemy obu naraz, by zrozumieć siły kształtujące nasze sposoby przeżywania błędów i myślenia o nich.

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Przypisy

Pisząc tę książkę, posługiwałam się mnóstwem najróżniejszych źródeł – uwagami przyjaciół, rozmowami z nieznajomymi, wywiadami formalnymi i nieformalnymi, newsami dziennikarskimi, programami radiowymi, artykułami, stronami internetowymi i książkami. Na wiele z nich nie powołuję się bezpośrednio, toteż wymienianie tu ich wszystkich byłoby mało praktyczne. Mimo to staram się nie tylko podawać źródła konkretnych faktów i cytatów, ale również ujawniać, skąd czerpałam inspiracje. Mówiąc ogólniej, chcę rozliczyć się z długu wdzięczności wobec osób, które zmagały się z ideą błędu i których prace umożliwiły mi napisanie tej książki. Dlatego właśnie na początku przypisów do poszczególnych rozdziałów umieszczam krótką wzmiankę o szczególnie cennych źródłach.

Jedna uwaga co do Wikipedii: nie znam ani jednego współczesnego autora, który nie uważałby jej za średnio wiarygodną, a zarazem ogromnie użyteczną. Sporo zawdzięczam zbiorowemu wysiłkowi anonimowych przeważnie internautów, odpowiedzialnych za jej rozbudowywanie. Regularnie korzystałam z Wikipedii, by sprawdzać drobne fakty (czy Rousseau urodził się wcześniej niż Laplace, czy też było na odwrót?) albo żeby zrobić wstępny przegląd informacji na nieznany temat (na przykład języka praindoeuropejskiego). Za każdym razem jednak weryfikowałam uzyskane informacje, sięgając do innych, bardziej konwencjonalnych źródeł. Ani razu nie posłużyłam się Wikipedią jako źródłem jedynym i ostatecznym, zwłaszcza gdy chodziło o ważkie omawiane tu idee filozoficzne, psychologiczne, naukowe i historyczne. Dlatego też nie powołuję się na Wikipedię w przypisach.

1. Błędologia

Massimo Piattelli-Palmarini, Inevitable Illusions: How Mistakes of Reason Rule Our Minds, John Wiley and Sons, New York 1996, s. 141. Prawdę mówiąc, cytat ten jest trochę wyrwany z kontekstu. Piattelli-Palmarini jako neurolog skupia się przede wszystkim na procesach kognitywnych, odpowiedzialnych za niektóre (możliwe do uniknięcia) błędy. Część przyczyn wymienionych w cytacie przywołał po to, by powiedzieć, czym się nie będzie zajmował.

Jak pisał święty Augustyn: „Co do tych prawd nie ma żadnej obawy wobec takich zarzutów akademików, gdy pytają: a cóż będzie, jeśli się mylisz? Jeśli się mylę – to dowód, że jestem. Ten, co nie istnieje, nie może się mylić, skoro więc ja się mylę, to właśnie dlatego istnieję. Jeśli tedy jestem, skoro się mylę, to jakże mogę się mylić w tym, że jestem, skoro pewnym jest, że istnieję, gdy się mylę? Ponieważ więc byłbym, gdybym się mylił, to choćbym się i mylił, to niewątpliwie nie mylę się w tym, iż wiem, że jestem”. Święty Augustyn, Państwo Boże, przeł. ks. Władysław Kubicki, Wydawnictwo Antyk, Kęty 2002, s. 431.

„Niesłusznie szukamy pojęcia sądu mylnego prędzej niż pojęcia wiedzy – tośmy zaniedbali. A tego nie można poznać prędzej, zanim się nie uchwyci należycie, co to właściwie jest wiedza”. Platon, Teajtet, przeł. Władysław Witwicki, PWN, Warszawa 1959, s. 128–129. Pierwszy raz natknęłam się na ten cytat w książce Leo W. Keelera The Problem of Error from Plato to Kant: A Historical and Critical Study, Apud Aedes Pontificiae Universitatis Gregorianae, Rome 1934, s. 150.

James Reason, Human Error, Cambridge University Press, Cambridge 1990, s. 9. Niezależnie od stylu Reason interesująco podchodzi do kwestii praktycznych zastosowań ustaleń specjalistów z zakresu psychologii poznawczej (przede wszystkim Amosa Tversky’ego i Daniela Kahnemana) dla przewidywalnych dysfunkcji ludzkiego poznania – czyli dla tak zwanych złudzeń poznawczych. Poza tym przyznaje, że choć złudzenia prowadzą do błędów, zarazem zawdzięczamy im zdolność szybkiego i sprawnego myślenia. Szczególnej uwadze czytelnika polecam rozdział 5 jego książki zatytułowany A Design for a Fallible Machine.

Murdoch pisała: „Idea moralnej refleksji i moralnej zmiany (degeneracji albo poprawy) stanowi najistotniejszy element każdego systemu etycznego”. Cytat ten zaczerpnęłam z książki Sisseli Bok Lying: Moral Choice in Public and Private Life, Vintage, New York 1999, s. XXVI.

Po pierwsze, przykro mi, naprawdę nie lubię tarty z rabarbarem. Po drugie, niektórzy czytelnicy uważają zapewne, że gusta są ściśle powiązane z takimi czynnikami jak kultura czy klasa społeczna. Racja, ale – jak pokazuję w rozdziale 7 – to samo odnosi się do większości naszych „prawdziwych” przekonań, ideologii, założeń metafizycznych oraz interpretacji faktów.

Słowa zaczerpnięte z przemówienia wygłoszonego przez Updike’a 19 maja 1987 roku na Uniwersytecie Nowojorskim, gdzie pisarz odbierał Nagrodę Elmera Holmesa Bobsta. Całość przemówienia została opublikowana w: John Updike, More Matter: Essays and Criticism, Ballantine Books, New York 2000, s. 810.

Henri Bergson, Śmiech. Esej o komizmie, przeł. Stanisław Cichowicz, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 16.

Koncepcję Greena poznałam on-line w tekście zamieszczonym na stronie http://www.expertlaw.com/library/malpractice/medical_error.html#6.

Sigmund Freud, Psychopatologia życia codziennego. Marzenia senne, przeł. Ludwik Jekels, Helena Ivánka, PWN, Warszawa 1997, s. 196. W przypisie Freud dodaje (cokolwiek nieprzekonująco), że był to „najdziwniejszy przypadek mej praktyki z ostatnich lat, który dał mi naukę, jakiej chyba nigdy nie zapomnę”.

Dla wielu myślicieli religijnych problem błędu to szczególny przypadek problemu zła. Z jednej strony trudno przedstawić moralnie i teologicznie satysfakcjonujące wyjaśnienie, dlaczego kochający, wszechwiedzący Bóg dopuszcza istnienie zła, z drugiej strony niepodobna pojąć, czemu pozwala nam na popełnianie błędów, skoro krzywdzą one innych i oddalają nas od boskiej prawdy. Niektórym nasuwa się prosta odpowiedź: wina nie leży po stronie Boga, lecz po stronie człowieka. Dlatego właśnie tak często błąd traktuje się jako formę grzechu. Święty Augustyn sporo miejsca poświęcił rozważaniom, czy wszelkiego rodzaju pomyłki są złe. Ostatecznie uznał, że błędy w kwestiach religijnych zaliczają się do kategorii grzechów, natomiast codzienne błędy (a przynajmniej te błahe) nie. „Błądzenia w tych [zwyczajnych] sprawach za grzech uważać nie należy, a jeśli już to za grzech najlżejszy”. Zob. Leo W. Keeler, The Problem of Error from Plato to Kant, dz. cyt., s. 79–82 (cytat znajduje się na s. 81).

Więcej na temat ujmowania błędności przez Tomasza z Akwinu, Platona, Locke’a i innych filozofów – zob. Leo W. Keeler, The Problem of Error from Plato to Kant, dz. cyt. Jest to, o ile mi wiadomo, jedyne omówienie koncepcji błędu w filozofii.

2. Dwa modele błędu

William James, Prawo do wiary, przeł. Adam Grobler, Wydawnictwo Znak, Kraków 1996, s. 50.

Ross zrelacjonował mi swoją historię w e-mailu, przytaczane tu cytaty pochodzą z naszej późniejszej rozmowy telefonicznej.

[1] W zachodniej kulturze spotykamy również inny sposób przyznawania się do błędów, jest on jednak mało znany, co tylko dowodzi, że naprawdę brakuje podobnych mechanizmów. Otóż istnieje osobny gatunek poetycki, palinodia, służący odwołaniu słów wypowiedzianych we wcześniejszym utworze. (Palin to po grecku „znów”, natomiast o-de- znaczy „pieśń”. Zauważmy podobieństwo do angielskiego wyrazu recant – „wypierać się” lub „odwoływać” – dosłownie znaczy on „zaśpiewać ponownie”, co przywołuje na myśl powiedzenie „zmienić śpiewkę”). Najsłynniejsza palinodia – przy czym podkreślam, że konkurencja nie jest zbyt duża – została stworzona przez Stezychora, poetę z VII wieku p.n.e., który wycofywał się z uprzedniego twierdzenia, jakoby Helena ponosiła pełną odpowiedzialność za wojnę trojańską. Ja jednak najbardziej lubię palinodię Ogdena Nasha. Poczyniwszy słynną obserwację: Podajesz zabaglione i goście niezabawione / Za to likiery likwidują bariery, dodał on: Jeżeli mam być szczery, trują mnie wszystkie likiery / A od zabaglionego z paskiem coś nie tego.

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

ul. Marszałkowska 8

00-590 Warszawa

tel. 22 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: 22 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz