Tytuł oryginału
Sister Outsider. Essays and Speeches

Redakcja
Igor Mazur

Projekt okładki
Izabela Sobieszek

Zdjęcie autorki
z archiwum Audre Lorde w Spelman College, Atlanta, Georgia

Korekta
Małgorzata Denys

Redaktorka prowadząca
Anna Brzezińska

Copyright © 1984, 2007 by Audre Lorde
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2015

An America 21 Title: This book published with support from the U.S. Department of State, to spread the gift of reading worldwide

Wydanie I

ISBN 978-83-8015-042-3

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

WSTĘP DO WYDANIA POLSKIEGO

Agnieszka Graff

Siostra siostrze nierówna (i nie ma co udawać, że jest inaczej) O książce Lorde historycznie, politycznie i prywatnie

Potrzeba jedności jest mylona z potrzebą jednorodności.

Angela Davis

Chodzi mi o twórcze wykorzystanie różnicy.

Audre Lorde

Siostra outsiderka to dziwna książka. Niepokojąca, nierówna, gniewna, chwilami stawiająca opór. Dla polskiej czytelniczki lub czytelnika będzie też zapewne kulturowo obca, bo jest zakorzeniona w mało u nas znanym kontekście. A jednak to lektura głęboko poruszająca i w jakimś sensie niezbędna. Niezbędna dla ruchu kobiecego i historii myśli feministycznej; niezbędna też w wymiarze osobistym – dla wielu osób jest to po prostu ważna książka, taka, do której się wraca, w której zaznacza się ulubione fragmenty. Ja sama trafiłam na nią jeszcze na studiach, a potem zaglądałam do mojego egzemplarza wielokrotnie – jako amerykanistka zafascynowana z jednej strony feminizmem drugiej fali, z drugiej zaś historią, literaturą i filmem Afroamerykanów, jako osoba zaangażowana w działalność feministyczną w Polsce, a w ostatnich latach także jako matka. Za każdym razem inny esej wydaje mi się napisany specjalnie dla mnie; za każdym razem zaznaczam inne zdania, dziwiąc się swoim wcześniejszym podkreśleniom i bazgrołom. To jedna z tych lektur, które zmieniły mój sposób myślenia i które zmieniają się razem ze mną.

Siostra ukazuje się jako kolejny tom Biblioteki Kongresu Kobiet. Od początku było dla nas jasne, że wśród prezentowanej w tej serii feministycznej klasyki nie może zabraknąć Czarnego feminizmu (zwanego też czasem, dla zaakcentowania różnicy, „kobietyzmem”). Jest to jednak coś więcej niż kolejny temat czy „nurt”, jedna z wielu obecnych w feminizmie koncepcji. Czarny feminizm stanowił swoisty przełom, początek wielkiej zmiany priorytetów, z której skutkami mamy do czynienia do dziś. Wydany w 1984 roku zbiór esejów i przemówień afroamerykańskiej poetki i aktywistki Audre Lorde należy do tych kilku publikacji, które sprawiły, że słowo „siostrzeństwo” – niezwykle ważna kategoria drugiej fali feminizmu – zmieniło swój sens, tracąc niewinność i stając się znakiem bolesnej komplikacji raczej niż radosnej kobiecej wspólnoty¹.

Czarny feminizm jest w Polsce stosunkowo mało znany. Tymczasem bez znajomości Audre Lorde, Alice Walker czy bell hooks nie da się też zrozumieć wielu toczących się dziś feministycznych debat: o problemach z wykluczeniem i uniwersalizmem w globalnym ruchu kobiecym, o związkach teorii feministycznej z myślą postkolonialną, o tożsamości i teorii queer, o intersekcjonalności (czyli krzyżowaniu się różnych typów nierówności czy opresji) czy wreszcie o relacji między feminizmem a neoliberalizmem. Warto te zaległości nadrobić także dlatego, że w centrum zainteresowania Czarnego feminizmu leży kwestia, która budzi u nas ogromne emocje – pułapki i bariery towarzyszące budowaniu politycznej wspólnoty kobiet. Na szczęście Siostra nie jest już na naszym rynku całkiem samotna. W 2014 roku nakładem Krytyki Politycznej ukazał się polski przekład Teorii feministycznej. Od marginesu do centrum autorstwa bell hooks, a kilka innych ważnych tekstów trafiło do antologii Teorie wywrotowe².

Efektem debat sprowokowanych przez Czarne feministki na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych było odejście od perspektywy, w której modelową kobietą – tą, o której prawa i szanse walczy feminizm – jest z założenia biała heteroseksualna przedstawicielka klasy średniej, a jedyny typ nierówności, z którym zmaga się ruch, to seksizm czy (mówiąc językiem feminizmu liberalnego) dyskryminacja ze względu na płeć. W tej właśnie optyce napisana jest Mistyka kobiecości Betty Friedan, założycielska książka drugiej fali i pierwszy tom naszej serii; podobne zarzuty można postawić Simone de Beauvoir, autorce Drugiej płci, najsłynniejszej bodaj pracy feministycznej XX wieku. Feminizm chętnie posługiwał się analogią między rasizmem a seksizmem, mimo to niezmiernie rzadko zajmował się rasizmem jako takim i specyficzną sytuacją kobiet kolorowych³.

Nie jest jednak prawdą, że feminizm drugiej fali był wyłącznie ruchem białych kobiet z klasy średniej. Od początku uczestniczyły w nim członkinie mniejszości rasowych i etnicznych, a także kobiety ubogie. Nurt lewicowy, socjalistyczny, był w początkowej fazie ruchu bardzo silny, a w ówczesnych grupach podnoszenia świadomości dyskutowano też o rasistowskich uprzedzeniach wewnątrz ruchu wyzwolenia kobiet (dotyczyło to zwłaszcza Wielkiej Brytanii i USA). Pierwsze ważne głosy Czarnych kobiet kwestionujące naiwne założenia o kobiecej wspólnocie ponad podziałami dały się słyszeć bardzo wcześnie, bo już w 1969 roku⁴. Problem zaistniał jednak jako kluczowy dla przyszłości całego ruchu kobiecego dopiero na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, gdy kolejno ukazywały się książki Angeli Davis, hooks, Lorde i Walker. Można zaryzykować tezę, że wpływ tej ostatniej był największy. Jej głośna powieść Kolor purpury (1982, polskie wydanie 1992) wprowadziła perspektywę Czarnych kobiet do głównego nurtu amerykańskiej kultury. Książka była nie tylko wielkim sukcesem rynkowym, ale też pierwszą w historii powieścią Czarnej autorki nagrodzoną Pulitzerem (w 1985 roku film na jej podstawie nakręcił Steven Spielberg).

Czy przełom naprawdę się dokonał? Czy feminizm się zmienił? Sądzę, że tak właśnie się stało. Pewien styl pisania i mówienia, pewien rodzaj uogólnień, przemilczeń i pominięć, pewien typ arogancji – wszystko to przeszło bezpowrotnie do historii. A gdy się pojawia, zostaje natychmiast poddane krytyce z perspektywy pominiętych.

Białe zamożne kobiety mają mniejszy dostęp do władzy, pieniędzy i prestiżu niż urodzeni i wychowani w podobnym środowisku mężczyźni – co zrobić, by to zmienić? Oto centralne pytanie feminizmu starego typu, dla którego jedyną godną uwagi sferą nierówności jest ta ze względu na płeć. Słowa „białe i zamożne” nigdy rzecz jasna nie padają, ale na tym właśnie polega arogancja przyjętej tu perspektywy: nie muszą paść, bo są oczywiste. Do dziś ukazują się książki pisane w ten sposób i często cieszą się znaczną popularnością – do najnowszych przykładów należy bestseller Włącz się do gry Sheryl Sandberg (2013). A jednak od kilku dziesięcioleci nie jest to perspektywa w światowym feminizmie ani dominująca, ani przezroczysta, książka Sandberg zaś doczekała się wielu krytycznych recenzji.

Dla większości poważnych myślicielek i działaczek ruchu kobiecego jest jasne, że feminizm to nie tylko walka z seksizmem, lecz także ruch na rzecz szeroko pojętej demokracji i sprawiedliwości społecznej. Celem ruchu feministycznego nie jest obsługiwanie ambicji kobiet należących do elit społecznych i finansowych, ale głęboka zmiana reguł gry. W tej grze o statusie decyduje nie tylko płeć, ale też miejsce urodzenia, orientacja seksualna, poziom zamożności i przynależność rasowa czy etniczna. Jedna z najważniejszych książek ostatnich lat – Drogi feminizmu Nancy Fraser (2014) – stanowi rozliczenie z neoliberalnym nurtem ruchu kobiecego i postuluje powrót do lewicowych korzeni ruchu (niestety autorka pozostaje w kręgu sporów między białymi kobietami; nie docenia znaczenia Czarnego feminizmu i myśli postkolonialnej).

Siostra outsiderka to protest przeciw budowaniu kobiecej wspólnoty politycznej na uniwersalizującej opowieści o „patriarchalnej opresji” i „siostrzeństwie”. Na tym właśnie polegało historyczne znaczenie Czarnego feminizmu, że skutecznie kategorię „siostrzeństwa” rozmontował. Sisterhood is Powerful [Siostrzeństwo to potęga] to tytuł słynnej antologii radykalnych tekstów feministycznych (red. Robin Morgan, 1970), ale też jedno z kluczowych haseł drugiej fali feminizmu, rozumiane jako podstawa politycznej strategii ruchu. Hasło to wybrzmiewało w latach siedemdziesiątych wśród feministek zarówno radykalnych, jak i liberalnych, w feminizmie mainstreamowym i akademickim. O siostrzeństwie – kobiecej wspólnocie ponad podziałami, wynikającej ze wspólnoty doświadczeń – pisywała Gloria Steinem, redaktorka popularnego pisma feministycznego „Ms.”, i Robin Morgan, radykałka, założycielka między innymi happenerskiej grupy WITCH (Women’s International Terrorist Conspiracy from Hell). Jeszcze w połowie lat osiemdziesiątych, jako redaktorka antologii Sisterhood is Global, Morgan utrzymywała, że zamożna biała Amerykanka ma więcej wspólnego z ubogą Nigeryjką niż z białym amerykańskim mężczyzną z klasy średniej. Audre Lorde podaje to przekonanie w wątpliwość. Więcej: ośmiesza je, pokazując, jak wiele ukrywa się za nim arogancji, umysłowego lenistwa osób uprzywilejowanych i przyzwyczajonych do tego, że ich perspektywa uchodzi za uniwersalną. Każe białym siostrom przemyśleć na nowo wykluczenia, nierówności i różnice, które ta pozorna siostrzana jedność maskuje. Pokazuje to wszystko, ale – co ciekawe – nie rezygnuje ze słowa „siostra”.

Siostra outsiderka to nie tylko zbiór pisanych z pasją politycznych wystąpień, ale także głęboko osobista książka jednej z najwybitniejszych amerykańskich poetek XX wieku. Siostra napisana jest intymnym, emocjonalnym językiem – to wybitna proza, samoświadoma, ironiczna, pełna gniewu i goryczy, ale także czułości i humoru. Autorka dotyka spraw bolesnych i trudnych – pokazuje mechanizm uwewnętrznienia opresji, wpływ relacji władzy na ludzką (przede wszystkim, ale nie tylko, kobiecą) psychikę. Proza Lorde nie pozwala pozostać obojętnym, drażni, irytuje i prowokuje. Jest w tej książce gniew, sarkazm, gorycz i pewna specyficzna nieustępliwość, jak wówczas, gdy autorka stawia białym słuchaczkom pytanie: „[…] jak radzicie sobie z tym, że kobiety, które sprzątają wam domy i doglądają waszych dzieci, gdy bierzecie udział w konferencji na temat feminizmu, są w większości biedne i Kolorowe? Jakaż to teoria stoi za rasistowskim feminizmem?” (s. 121).

To jasne, że Lorde nie chodzi o dodanie kwestii rasy i klasy do rozważań nad płcią – chce zmusić swoje białe słuchaczki i czytelniczki, by w pełni uświadomiły sobie konsekwencje własnej uprzywilejowanej pozycji. Zadanie, które stawia przed nimi (i przed nami także), to gruntowne przewartościowanie dotychczasowych założeń i priorytetów feminizmu – nie tylko amerykańskiego, ale też globalnego czy międzynarodowego, który już wtedy rozwijał się między innymi na forum ONZ. Sądzę, że również polski ruch kobiecy ma w tej sferze sporo do przemyślenia.

Publikacja Siostry w Bibliotece Kongresu Kobiet to pewna prowokacja. Wszak Kongres od początku swego istnienia bywał oskarżany o to, że stanowi reprezentację kobiet z klasy średniej, że zbyt mało uwagi poświęca nierównościom społecznym. Od początku też jego przywódczynie posługiwały się kategorią siostrzeństwa. Sama należę do osób, które wierzą w Kongres – w jego skuteczność, potencjał, wewnętrzną różnorodność i autentyczność toczących się tu sporów. A jednak widzę pewne zagrożenie w siostrzanej retoryce i wspólnotowej atmosferze, w unikaniu otwartych sporów. Im więcej mówimy o siostrzeństwie, im częściej przemilczamy dzielące nas różnice, tym większe ryzyko, że ktoś zostanie wykluczony, czyjaś perspektywa pominięta. Myślałam o tym, przygotowując wystąpienie na pierwszy Kongres. Pisałam je w nocy, po pierwszym dniu obrad, w reakcji na ekstatyczną atmosferę siostrzanej wspólnoty, która tam panowała. Z jednej strony nie chciałam jej zepsuć, obawiałam się, że moje wątpliwości zostaną odczytane jako krytykanctwo i defetyzm. Z drugiej – właśnie jako wierna czytelniczka Lorde – miałam głębokie poczucie, że ten balon trzeba choć trochę nakłuć, by utopijna wizja siostrzeństwa nie zniszczyła ruchu społecznego i projektu politycznego, którym był rodzący się wtedy Kongres. Pamiętam, że drżały mi ręce i uginały się pode mną nogi, gdy podeszłam do mównicy, by powiedzieć:

Jako kobiety miewamy wspólne interesy, ale przecież nie jesteśmy jednością. Kobieta pracodawczyni nie jedzie na jednym wózku z kobietą, którą zatrudnia. Tu jest realny konflikt. Zamożna kobieta, która korzysta z prywatnej służby zdrowia, niewiele wie o sytuacji pielęgniarek żyjących z głodowych pensji. Musimy słuchać się nawzajem, nie zakładając, że usłyszymy echo własnych poglądów, nie uciszając tych, które mówią coś, co nie mieści się w horyzoncie naszych doświadczeń. Transformacja ma wiele twarzy. Kobiety, którym się powiodło, mają zobowiązania wobec tych, które zostały zepchnięte na margines⁵.

Wtedy nie mogłam przywołać Audre Lorde, bo prawie nikt o niej u nas nie słyszał. Dlatego cieszę się, że Siostra outsiderka trafia wreszcie do polskich czytelniczek i czytelników.

Feminizm jest głęboką krytyką patriarchatu jako systemu władzy, wykluczenia i wyzysku. Czarny feminizm jako pierwszy powiedział dobitnie: „to nie wystarczy”, domagając się namysłu nad mechanizmami władzy innymi niż te, które dotyczą płci. Domagał się też otwartej debaty o wykluczeniach wewnątrz ruchu, o tym, jak różnice statusu i zamożności dzielą kobiety, jak nisko płatna praca jednych umożliwia „wyzwolenie” innych. Nie, nie jest bez znaczenia, kto przejmuje obowiązki domowe kobiet, które walczą o równość płci lub po prostu o własny zawodowy sukces.

Krytyka wykluczeń wewnątrz feminizmu nie oznacza jednak przejścia na stronę jego wrogów. Miejsce, z którego mówi do nas Lorde, jest zarazem w środku i na zewnątrz ruchu, a ona sama przedstawia nam się jako jednocześnie siostra i outsiderka. Mówi do nas ktoś zarazem bliski i odległy, dobrze nam znany, a jednak upierający się, by zachować krytyczny dystans. Wnętrze–zewnętrze, intymnie–obco, blisko–daleko – te sprzeczności i napięcia nadają rytm i strukturę całej książce. Już w pierwszych zdaniach Lorde oznajmia, że była daleko (w Rosji), a jednocześnie dopuszcza nas do swoich snów, i to snów erotycznych, ujawniając tym, którzy jeszcze nie wiedzą, że jest lesbijką: „Odkąd kilka tygodni temu wróciłam z Rosji, sporo mi się śni. Najpierw każdej nocy śniła mi się Moskwa. Czasem znów tam byłam, z ukochaną” (s. 27).

Słowo „siostra” w tytule można czytać dosłownie lub ironicznie – oba sensy znajdą potwierdzenie w książce. Trafiamy tu na pewien ciekawy paradoks. Z jednej strony więzi między kobietami stanowią kluczowy wątek pisarstwa Czarnych kobiet; z drugiej – polemiczne ostrze Czarnego feminizmu skierowane jest przeciw idealizacji tych więzi, przeciw pomijaniu tego, co w doświadczeniach kobiet z różnych grup społecznych odmienne. Także w twórczości Lorde (zarówno w poezji i esejach, jak w prozie autobiograficznej) wciąż powraca motyw więzi między Czarnymi kobietami, zwłaszcza matkami i córkami, ich wspólnoty oraz wewnętrznej siły. Jest to siła przetrwania, wynikająca z doświadczeń nędzy i niesprawiedliwości, ale mająca też korzenie w afrykańskiej mitologii i mistyce. Jednak w równym stopniu ciekawi ją wrogość i okrucieństwo między nimi, otwarcie pisze o tym, że Czarna kobiecość mieści w sobie wiele gniewu (tego dotyczy esej Twarzą w twarz).

Lorde mówi do nas jako ktoś, kto nigdzie nie jest u siebie, kogo wiedza o świecie wynika właśnie z braku oparcia w jakichkolwiek normach, ze swoistej bezdomności. Jest uczestniczką, a zarazem outsiderką dwóch wielkich ruchów społecznych, które współtworzy i które, wydawałoby się, powinny ją reprezentować. Z jednej strony boleśnie odczuwa rasizm wewnątrz ruchu kobiecego, z drugiej – wdaje się w ostre spory dotyczące seksizmu i homofobii w ruchu na rzecz równości rasowej. Jakby tego było mało, jest lesbijką, a zarazem matką chłopca – dlatego wchodzi w polemikę z separatystycznym ruchem lesbijskim, dla którego jej syn, jako młody mężczyzna, okazuje się obcym nie do zaakceptowania (o tym między innymi jest esej Dziecko płci męskiej). Przyznacie, że sporo tej obcości i wykluczenia jak na jedną osobę… A mimo to nie ma w Siostrze tonu skargi czy użalania nad własnym losem – tytułowa outsiderka to ktoś, kto poddaje swoją bezdomność namysłowi i czerpie z niej moc.

Ten sposób myślenia o skutkach wykluczenia ma w afroamerykańskiej literaturze długą tradycję. W.E.B. Du Bois, autor słynnego cyklu esejów The Souls of Black Folk (1903), ukuł kategorię podwójnej świadomości, określając w ten sposób specyfikę myśli afroamerykańskiej jako bolesnego wglądu, który zawsze jest jednocześnie z wnętrza i z zewnątrz struktury społecznej. Również Lorde jest przekonana, że osobność, obcość, odrzucenie to swoisty rezerwuar wiedzy, źródło pogłębionej świadomości i pewnej szczególnej mocy, innej niż władza czy prestiż, bo płynącej z wnętrza, z pierwotnej, zarazem duchowej i cielesnej, erotycznej głębi. Jak to się dzieje? Jak odnaleźć w sobie tę moc, będąc Czarną kobietą; jak nie pomylić jej z upodleniem kobiet przez patriarchalne i rasistowskie imaginarium? Na to pytanie odpowiada jeden z najczęściej przywoływanych esejów, moim zdaniem najpiękniejszy w tym zbiorze – Jak korzystać z erotyki: erotyka jako siła.

Pozycja outsiderki to także pozycja gniewna. Cytowany już fragment o sprzątaniu to zaledwie próbka wściekłości, którą raczy nas Siostra. To gniew pełen godności, słuszny gniew. Jego cel to swobodna ekspresja bólu i krzywdy ofiary i potrząśnięcie sprawcą, uświadomienie mu prawdziwych konsekwencji i najgłębszych źródeł zła, które czyni. Lorde nie rezygnuje jednak z poczucia wspólnoty z tymi, do których pisze lub przemawia; zawsze stara się zostawić furtkę, szansę na zmianę, autorefleksję i nowe otwarcie (widać to nawet w pełnych goryczy Narzędziach pana czy Liście otwartym do Mary Daly).

Autorka Siostry była nie tylko wielką poetką, ale też silną osobowością i charyzmatyczną mówczynią – potrafiła wzruszyć i rozbawić publiczność, grzmieć, a po chwili szeptać⁶. Nie lubiła uproszczeń, domkniętych tożsamości, wyśmiewała wszelkie etykiety. W publicznych wypowiedziach swoją tożsamość określała przekornie, poprzez ciągi słów: poet warrior (poetka wojowniczka) lub black feminist lesbian mother poet. Urodziła się w 1934 roku w Nowym Jorku, w rodzinie karaibskich imigrantów. Studiowała w Hunter College w Nowym Jorku, później pracowała jako bibliotekarka i wykładała w Tougaloo College w Missisipi. Jej dorobek to kilkanaście książek, między innymi tomy poezji Coal (1976), The Black Unicorn (1978) i książka autobiograficzna The Cancer Journals (1980), w której przejmująco opisała swoje doświadczenie z rakiem piersi i mastektomią, oraz „mitoautobiografia” Zami: A New Spelling of My Name (1982), w której wspomina lata dorastania w Harlemie, biedę, edukację w katolickich szkołach, złożone relacje z kobietami w swojej rodzinie (zwłaszcza z matką, fascynującą, niesłychanie silną kobietą), a także młodzieńcze przyjaźnie i pierwsze doświadczenia miłosne.

Jej wiersze trafiły do kanonu literatury amerykańskiej, są czytane, zadawane studentom, cytowane. Lorde uzyskała wiele prestiżowych nagród literackich – między innymi w latach 1991–1993 nosiła tytuł Poetki Laureatki Stanu Nowy Jork. Jest też silnie obecna w zbiorowej pamięci feministek oraz działaczek i działaczy LGBT. Jej imieniem nazwano na przykład jedyne centrum medyczne w Nowym Jorku, które – nie zwracając uwagi na możliwości finansowe pacjentów – leczy członków mniejszości seksualnych (The Callen-Lorde Community Health Center). Z kolei radykalna organizacja The Audre Lorde Project skupia przedstawicieli mniejszości seksualnych i rasowych, działających na rzecz praw osób transseksualnych i transgenderowych, imigrantów, chorych na AIDS.

Siostrę outsiderkę można czytać nie tylko jako ważną książkę feministyczną, pożyteczną i prowokującą do debaty także tu i teraz w dzisiejszej Polsce, ale również jako fascynujący dokument historyczny, ślad niezwykle dramatycznego fragmentu dziejów USA. Eseje i przemówienia Lorde dotyczą przecież relacji między kilkoma ruchami społecznymi: nową lewicą, ruchem na rzecz praw obywatelskich Afroamerykanów, feminizmem i ruchem LGBT. Mamy do czynienia z analizą pewnej konkretnej, dynamicznie rozwijającej się sytuacji, pisaną na bieżąco przez aktywną jej uczestniczkę, a zarazem wybitną poetkę i intelektualistkę. W eseju Ślizgając się po powierzchni: uwagi o barierach dla kobiet i miłości Lorde ostro rozprawia się z seksizmem w środowisku afroamerykańskiej elity intelektualnej (nie bez znaczenia jest fakt, że tekst ten pierwotnie ukazał się w 1978 roku na łamach pisma „The Black Scholar” w odpowiedzi na publikowane tam pogardliwe ataki na czarne feministki i lesbijki). Lorde kategorycznie odmawia oddzielania sfery emocjonalnej od politycznej – dotyczy to także jej stosunku do historii. Lekcje z lat sześćdziesiątych sugestywnie opisują emocjonalny wymiar ówczesnego czarnego buntu, owo szczególne połączenie gniewu, nadziei i bezradności, które dziś trudno sobie wyobrazić: „W latach sześćdziesiątych rozbudzony gniew Czarnej społeczności często wyrażany był nie pionowo, przeciwko korupcji władzy i tym, którzy naprawdę rościli sobie prawo do kontroli naszego życia, lecz poziomo, przeciwko naszym najbliższym, w których, niczym w lustrze, odbijała się nasza własna niemoc. Byliśmy gotowi do ataku, nie zawsze w miejsca, w które należało atakować” (s. 144).

Siostra powinna więc zaciekawić każdego, kogo interesuje afroamerykańska historia, literatura, muzyka czy film. Zupełnie inaczej czyta się powieści Toni Morrison czy Jamesa Baldwina, inaczej ogląda się filmy Spike’a Lee czy kontempluje dzieła Kary Walker, mając za sobą lekturę Siostry outsiderki. Wszyscy ci twórcy poruszają przecież złożone i bolesne kwestie historii uprzedzeń i stereotypów rasowych w USA, a właściwie punktu przecięcia tych uprzedzeń z homofobią i seksizmem. To właśnie jest problem, który wnikliwie analizuje Lorde.

Czytając ten tomik, warto pamiętać, że radykalizm Lorde to przede wszystkim radykalizm Czarny i lewicowy. We wstępie do polskiego wydania Mistyki kobiecości pisałam o tym, jak Betty Friedan – Amerykanka żydowskiego pochodzenia – strategicznie posługuje się retoryką amerykańskiego patriotyzmu, by wymościć ideom feminizmu miejsce w amerykańskim mainstreamie. W Siostrze nie znajdziemy śladu podobnej strategii. Nie przypadkiem Ameryka jest tu pisana małą literą, Czarni (w odróżnieniu od białych) – zawsze wielką⁷. Ta pisownia to nie tylko deklaracja solidarności z Afryką, ale także wyzwanie rzucone tym, którzy wierzą w obietnice amerykańskiej demokracji. Lorde na taką wiarę nie stać, a zresztą – nikt jej tu nic nie obiecywał. Autorka Siostry outsiderki jest duchową siostrą Malcolma X i Angeli Davis – członkinią wspólnoty politycznej, dla której oczywiste jest, że o istocie i tożsamości Ameryki stanowi historia niewolnictwa i segregacji rasowej. Z tej perspektywy wizja USA jako krainy demokracji i równości to pusta retoryka, niespełniona obietnica, więcej: podłe oszustwo. Ameryka (ameryka) to chciwość, przemoc i wyzysk. W książce kilkakrotnie pojawia się określenie „paszcza smoka” – tak właśnie Lorde nazywa Amerykę. W jej paszczy – w nieustannym poczuciu zagrożenia – mieszkają członkowie Czarnej diaspory. Jest oczywiste, że Lorde bliżej jest do Malcolma X niż do Betty Friedan. Może ją drażnić seksizm czarnych radykałów, ale kategorycznie odmawia udziału w tym nurcie feminizmu, który stawia sobie za cel naprawianie Ameryki, przypominanie jej o jej wspaniałych obietnicach i wielkiej dziejowej misji. Jako Czarna kobieta nie czuje się Amerykanką, tylko jedną z ofiar amerykańskiej potęgi i arogancji. „Bo żeby przetrwać w tej paszczy smoka, którą nazywamy ameryką, musiałyśmy odebrać najważniejszą i najbardziej konieczną lekcję – że my po prostu nigdy nie miałyśmy przetrwać. Nie jako istoty ludzkie. Większość z was nie miała, czy jesteście Czarne, czy nie” – czytamy w eseju Przekształcenie milczenia w język i działanie (s. 53).

Na koniec spójrzmy raz jeszcze na pierwszy człon tytułu książki, wracając przy okazji do problemu „siostrzeństwa”. Z jednej strony sister to jasny sygnał przynależności rasowej – tym słowem tradycyjnie zwracają się do siebie Czarne kobiety w Stanach (analogicznie mężczyźni mówią do siebie brother). Pobrzmiewa w nim poczucie wspólnoty, serdeczność, lojalność, wzajemne wsparcie. W kontekście polemiki z drugą falą feminizmu słowo „siostra” nabiera jednak także ironicznego sensu, bo przecież Lorde konsekwentnie obnaża mechanizm, który powoduje, że jedne „siostry” bezkarnie wykluczają inne, jednocześnie maskując ten fakt retoryką „siostrzeństwa”. „Bo oprócz siostrzeństwa wciąż jeszcze istnieje rasizm” – pisze w Liście otwartym do Mary Daly (s. 81).

Feministki drugiej fali lubiły powtarzać, że wszystkie kobiety są tak samo opresjonowane przez patriarchat. Otóż nie – powtarza Lorde – nie jesteśmy tak samo opresjonowane. Niektóre z nas są opresjonowane bardziej niż inne. Niektóre z nas mają lepiej i korzystają z opresji tych, które mają gorzej (na przykład zatrudniając je do prac domowych i płacąc im grosze). W imię siostrzeństwa odbiera się też niektórym siostrom godność i prawo do własnej opowieści – dzieje się to w ramach ruchu, który miał rzekomo wyzwolić wszystkie kobiety. Rzecz w tym, że nie ma czegoś takiego jak „wszystkie kobiety”. Różnice mają znaczenie. W jednym z tekstów Lorde wprowadza kategorię, którą wielokrotnie potem przywoływano – „mityczną normę”:

Gdzieś, na skraju świadomości, znajduje się coś, co nazywam „mityczną normą”, co każdy z nas zna w swoim sercu jako „to nie ja”. W ameryce normy przeważnie definiowane są jako białe, szczupłe, męskie, młode, heteroseksualne, chrześcijańskie i zabezpieczone finansowo. To właśnie w mitycznej normie zawierają się w tym społeczeństwie atrybuty władzy. […] W zasadzie dzisiaj wewnątrz ruchu kobiecego białe kobiety skupiają się na swoim ucisku jako kobiet i ignorują różnice rasy, preferencji seksualnych, klasy i wieku. Próbuje się homogenizować doświadczenia pod przykrywką słowa siostrzeństwo, które tak naprawdę nie istnieje. (s. 125)

Jeśli jednak odrzucimy siostrzeństwo – co nam zostaje? Co będzie podstawą politycznych roszczeń i strategii ruchu? Lorde postuluje, by miejsce siostrzanej utopii zajęło „twórcze rozumienie różnicy”. Nie chodzi bynajmniej o chłodną tolerancję dla odmienności, lecz o prawdziwe otwarcie, ciekawość losu innego niż własny. O współodczuwanie, dialog i gotowość, by między ludźmi, różnymi ludźmi, wydarzyło się coś, czego wcześniej nie potrafili sobie nawet wyobrazić. W różnicy jest siła – nie trzeba udawać, że jesteśmy tacy sami, że myślimy i czujemy identycznie, by wspólnie stawić czoła opresji i marginalizacji, tej zewnętrznej, ale także tej wewnątrz ruchu. Ma on odtąd polegać na budowaniu koalicji, w których różnica nie podlega zatarciu czy wymazaniu, a żadne źródło opresji czy niesprawiedliwości nie jest traktowane jako ważniejsze niż inne. Koalicja to szczególny rodzaj wspólnoty – taki, w którym współpracuje się tymczasowo, na rzecz konkretnego celu, zawieszając na ten czas spory, ale nie negując dzielących nas różnic. Do tego w gruncie rzeczy sprowadza się przekaz Siostry outsiderki – różnica to wartość. Nie próbujmy jej zasłaniać gładką gadką o siostrzeństwie.

2015

Przedmowa

Przez swój paradoksalny tytuł Siostra outsiderka, najbardziej wpływowa książka Audre Lorde napisana prozą, jest nawet jeszcze bardziej kąśliwa dwadzieścia trzy lata po pierwszym wydaniu – prześcigając wręcz reputację jej poezji, która nie jest pomniejszym osiągnięciem. Gdyby była tu między nami w funkowych Stanach Zjednoczonych, zamiast pływać gdzieś przy Wybrzeżu Gwinejskim, Lorde nadal chciałaby i pewnie musiałaby zajmować postawę „outsiderki”. Te utwory pisane prozą, całkiem tak jak jej poezja, ustawiają ją (i nas), jak powiedziała wiele lat temu Akasha Gloria Hull, „na linii frontu”, odrzucając bezpieczeństwo kryjówki na wewnętrznych obrzeżach. Ciągle powracam do tych tekstów – w tych czasach imperialnych i nienaturalnych działań, jak wojna w Iraku i pozostawienie przez rząd samych sobie tych, którzy przeżyli huragan Katrina na wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej. „Siostra” to moja siostra, nieważne, jak bardzo mogę odrzucać jej rady: „Jeśli jako Czarny lud możemy się nauczyć choćby jednej rzeczy z lat sześćdziesiątych, to właśnie tego, jak nieskończenie złożony musi być każdy ruch wyzwoleńczy. Bo musimy radzić sobie nie tylko z tymi zewnętrznymi siłami, które nas odczłowieczają, ale też z opresyjnymi wartościami, które z przymusu zinternalizowaliśmy”⁸. Nieważne, jak bardzo gniewną czyni mnie Siostra przez jej na pozór łatwy aforyzm: „Bo narzędzia pana nigdy nie rozmontują pańskiego domu”⁹. Nieważne, jak usilnie Siostra nadal zadaje te trudne pytania: „Dlaczego Czarne kobiety na potrzeby wzajemnych relacji zarezerwowały szczególną wściekłość i niezadowolenie? Kogo mamy zniszczyć, skoro siebie nawzajem atakujemy tonem, za którym kryje się nieodwracalna decyzja o unicestwieniu?”¹⁰.

Na półce obok albo na samej górze sterty dobrze znanych tomów – The Black Woman: An Anthology; „Conditions: Five. The Black Women’s Issue”; Lesbian Fiction; Top Ranking – Siostra jest zawsze blisko mnie. Mam kilka egzemplarzy z zagiętymi rogami, podkreśleniami, plamami po kawie – w domu, w pracy, na szafce nocnej – tak samo potrzebnych mi jak okulary, mój drugi wzrok.

Jesienny semestr moich zajęć na seminarium ze studiów kobiecych nigdy nie obył się bez namysłu nad jednym z tych tekstów teoretycznie ujmujących feministyczny aktywizm: Wiek, rasa, klasa i płeć: kobiety na nowo definiują różnicę, List otwarty do Mary Daly, Użytek z gniewu: odpowiedź kobiet na rasizm. W jednym z akapitów Lorde może jednocześnie zmieść cały projekt Oświecenia i użyć do czegoś jego narzędzi.

W 1990 roku przytoczyłam własne słowa w Knowing the Danger and Going There Anyway, artykule, który napisałam o Lorde dla bostońskiej gazety feministycznej „Sojourner”. Zmienię trop siostry i znów zacytuję siebie: „Powiedziałam, że dzieło Audre Lorde jest «sąsiadką, z którą dorastałam, zawsze mogę liczyć na szczerą rozmowę z nią, na pomoc, gdy zapomnę kluczy do mieszkania, żeby razem pójść do gospodarza», na miejskie spotkanie, na festiwal lokalnej społeczności”¹¹. W roku 1990 Lorde była jeszcze wśród nas. Siostra outsiderka zajęła miejsce swojej autorki jako ta dobra sąsiadka. A wraz z tym nowym wydaniem staje się dobrą sąsiadką i siostrą dla kolejnego pokolenia. Niech te z nas, które są starymi sąsiadkami Siostry outsiderki, dalej inspirują się jej świetlanym pisarstwem i niech na nowo zainspiruje ono nowe sąsiadki.

Cheryl Clarke

2007

Wprowadzenie

Gdy zaczęłyśmy prace wydawnicze nad Siostrą outsiderką – długo po tym, jak książka zyskała zamysł, umowa została podpisana i powstał nowy materiał – Audre Lorde poinformowała mnie pewnego popołudnia, że nie pisze teorii. „Jestem poetką” – powiedziała.

Postawa Lorde jako poetki jest niepodważalna. A jednak nie ma wątpliwości, że Siostra outsiderka, zbiór esejów i przemówień pochodzących z ostatnich ośmiu lat twórczości tej Czarnej lesbijskiej feministycznej niebeletrystycznej prozy, sprawia, że całkiem jasne staje się to, co wiele z nas już wiedziało: głos Audre Lorde jest kluczowy dla rozwoju współczesnej teorii feministycznej. Lorde jest w awangardzie świadomości.

Piętnaście zamieszczonych tu tekstów, z których szereg jest publikowanych po raz pierwszy, to pierwszorzędne lektury. Czy będzie to znany już dziś Jak korzystać z erotyki: erotyka jako siła, otwierający nas na potencjalną moc we wszystkich aspektach życia kryjącą się w erotyczności:

Gdy mówię o erotyce, mówię o czymś, co stanowi o sile życia kobiet, o tej wyzwolonej twórczej energii, której świadomość i sposoby zastosowania próbujemy teraz odzyskać w naszym języku, historii, tańcu, miłości, pracy, życiu¹²

czy też niedawno napisany Twarzą w twarz: Czarne kobiety, nienawiść i gniew, zgłębiający białe rasistowskie korzenie wrogości między Czarnymi kobietami:

Jesteśmy Czarnymi kobietami urodzonymi w społeczeństwie ugruntowanej odrazy i wzgardy dla czegokolwiek, co Czarne i żeńskie. Jesteśmy silne i wytrwałe. Mamy też głębokie blizny¹³

– dzieło Lorde poszerza, pogłębia i wzbogaca wszystkie nasze wyobrażenia o tym, czym może być feminizm.

Ale co z „konfliktem” między poezją a teorią, między tymi oddzielnymi i na pozór niezgodnymi sferami? Mówiono nam, że poezja wyraża to, co czujemy, a teoria stwierdza to, co wiemy; że poezja stwarza coś z gorączki danego momentu, podczas gdy działanie teoretyczki jest z konieczności chłodne i wyrozumowane; że jedna jest sztuką, a zatem jest doświadczana „subiektywnie”, a druga jest czymś naukowym, uwzględniającym „obiektywny” świat idei. Mówiono nam, że poezja ma duszę, a teoria umysł i że musimy między nimi wybierać.

Biały zachodni patriarchalny porządek rzeczy wymaga, byśmy wierzyły, że istnieje nieodłączny konflikt między tym, co czujemy, a tym, co myślimy – między poezją a teorią. Łatwiej nas kontrolować, gdy jedna część nas samych jest oddzielona od drugiej, pokawałkowana, bez równowagi. Istnieją jednak inne konfiguracje, inne sposoby doświadczania świata, choć często trudno w ogóle je nazwać. Możemy je poczuć i poszukiwać sposobu ich wyrazu. Ponieważ do zadań feminizmu należy budowanie powiązań, uzdrawianie niepotrzebnych podziałów, Siostra outsiderka daje nadzieję.

Pisarstwo Audre Lorde to impuls ku pełni. To, co mówi, i to, jak mówi, porusza nas zarówno emocjonalnie, jak i intelektualnie. Lorde pisze z konkretnych pozycji, kim jest: Czarną kobietą, lesbijką, feministką, matką dwojga dzieci, córką imigrantów z Grenady, nauczycielką, aktywistką, kimś, kto wygrał z rakiem. Stwarza z codzienności swojego życia materiał, którego możemy użyć jako pomocy do ukształtowania naszej codzienności. Z jej pragnienia pełni wypływa jej nauka o znaczeniu różnicy: „to właśnie ta surowa i potężna więź, na której wykuwa się nasza indywidualna siła”¹⁴.

Jako biała żydowska lesbijska matka po raz pierwszy przeczytałam Dziecko płci męskiej: odpowiedź Czarnej lesbijskiej feministki kilka lat temu, gdy zmagałam się z tym, jak zaakceptować nieuchronność faktu, że mój syn tuż przed wiekiem dojrzałości stanie się koniec końców mężczyzną. Mój chłopiec nie tylko stanie się mężczyzną fizycznie, ale może też zachowywać się jak mężczyzna. Ta świadomość wywołała we mnie duży wewnętrzny kryzys w czasie i miejscu, gdy praktycznie wszystkie lesbijskie matki, które znałam (które, jak spostrzegłam ze spóźnionym refleksem, były zarazem białe), albo obstawały przy tym, że ich „androginiczne” męskie dzieci zostaną takie, jakie są, nie urosną i nie staną się seksistowskim/mizoginistycznym mężczyzną, albo też były pod presją wyboru między separatystyczną wizją społeczności a własnymi synami. Czułam, że jestem w pułapce wąskiego zasobu możliwych wyborów.

Lorde jednak miała szerszą wizję. Zaczęła od faktu, że jej dziecko wkrótce stanie się mężczyzną („Nasi synowie nie wyrosną na kobiety”¹⁵), i następnie zadała pytanie, jakiego rodzaju będzie to męskość. Wyraźnie widziała, że może jednocześnie bezwzględnie kochać swojego syna i pozwolić mu odejść. Dla ich przetrwania, jako matki i syna, faktycznie nie miała innego wyboru, jak tylko pozwolić mu się usamodzielnić, nauczyć go, że nie istniała „po to, by za niego odczuwać”¹⁶.

Lorde i ja, dwie lesbijskie matki, które musiały nauczyć synów, by sami wykonywali swoją emocjonalną robotę. Ale jej syn Jonathan jest Czarny, a mój syn Joshua jest biały, co nie jest trywialną różnicą w rasistowskim społeczeństwie, mimo wspólnej im męskości. Jak Lorde powiedziała gdzie indziej:

Niektóre z problemów są nam wspólne jako kobietom, niektóre nie. Boicie się, że wasze dzieci dorosną, by dołączyć do patriarchatu i świadczyć przeciwko wam; boimy się, że nasze dzieci zostaną wyciągnięte z samochodu i zastrzelone na ulicy i że odwrócicie się plecami od powodów, dla których umierają¹⁷.

Przeczytałam Dziecko płci męskiej i była to jedna z tych chwil, które zapamiętuje się jako momenty ważnej wewnętrznej przemiany.

Zrozumiałam, że Lorde nie tylko wiedziała więcej o wychowywaniu synów niż ja, choć radziłam się ekspertów. Zdałam sobie sprawę, jak bezpośrednio jej wiedza wiązała się z jej odmiennością – że była Czarna i była lesbijką, a to sytuowało ją poza nawiasem większości społeczeństwa. Miała informacje, których ja, biała kobieta żyjąca przez większość życia w heteroseksualnym świecie klasy średniej, nie miałam, informacje, których mogłam użyć, informacje, których potrzebowałam.

Bo aby przetrwać, ci z nas, dla których ucisk jest tak samo amerykański jak szarlotka, muszą obserwować, zaznajomić się z językiem i manierami opresora […]¹⁸.

Byłam zawstydzona własną niewiedzą, przestraszona, że może wyjść na jaw, i w końcu podekscytowana możliwościami, które stawały się dla mnie dostępne. Złożyłam obietnicę na przyszłość, że będę starała się słuchać tych głosów pochodzących od innych i tkwiących we mnie samej, które wiedziały to, co wiedziały, właśnie dlatego, że były odmienne. Chciałam usłyszeć, co miały mi do powiedzenia.

Oczywiście nadal słyszę tego echa.

Gdy czytałam Dziecko płci męskiej po raz kolejny, kilka lat później, zrobiwszy po drodze wiele, by odzyskać moją żydowską tożsamość, myślałam o tym, jak złożona to sprawa, że mój syn jest białym żydowskim mężczyzną w białym chrześcijańskim społeczeństwie. Za pierwszym razem w ogóle nie dostrzegałam, że ma to znaczenie. Trudno mi teraz dociec, dlaczego byłam tak krótkowzroczna.

Gdy definiujemy same siebie, gdy ja definiuję siebie, miejsce, w którym jestem taka jak ty, i miejsce, w którym nie jestem jak ty. Nie wykluczam cię z tego, byś się przyłączyła – poszerzam możliwości przyłączania się¹⁹.

Dystans między uczuciem a myśleniem jeszcze bardziej się zmniejsza, gdy uświadamiamy sobie, jakie procesy zachodzą wewnątrz Lorde. Widzimy, jak od „chaosu wiedzy” i „ciemnej i prawdziwej głębi, którą rozumiemy […] [i która] w każdej z nas karmi wizję”²⁰ przechodzi do „heretyckiego działania, które podpowiadają nam marzenia”²¹. Rozumienie – rozgryzanie i składanie w całość, przechodzenie z jednego miejsca do drugiego – mówi nam, jak łączyć.

Rozumienie zaczyna sprawiać, że wiedza staje się dostępna, że można z niej korzystać, i to jest konieczność, bodziec, dążenie²².

Ruch jest celowy i podtrzymuje życie.

Intencjonalności tej nie widać nigdzie tak wyraźnie jak w Przekształceniu milczenia w język i działanie. Tutaj Lorde zmaga się z możliwą diagnozą raka. „Czułam, prawdopodobnie moje ciało to czuło, że życie już nigdy nie będzie takie samo”²³. Znajduje się w sytuacji publicznej, na akademickim zgromadzeniu, słucha jej siedemset kobiet. Mówi nam, że się boi, ale że milczenie nie jest skuteczną obroną.

Lęk zawsze będzie obok – lęk przed widocznością, przed ostrym światłem analizy, a może i oceny, przed bólem, przed śmiercią. Ale wszystko to już przeżyłyśmy, oprócz śmierci, milcząc. Cały czas przypominam sobie o tym, że gdybym urodziła się niema albo przez całe życie dla bezpieczeństwa dotrzymywała przysięgi milczenia, to i tak bym cierpiała, i tak bym umarła. To bardzo pomaga uzyskać perspektywę²⁴.

Lorde w sposób niezachwiany stawiła czoła najgorszemu, by uwolnić się i doświadczyć tego, co najlepsze. Choć Siostra outsiderka obejmuje prawie dekadę z jej twórczości, to jednak dziewięć z piętnastu tekstów w tej książce zostało napisanych w ciągu dwóch lat, odkąd Lorde odkryła, że może mieć bądź ma raka. W toku swojego rozwoju, godzenia się z tym i wykorzystywania tego, czego się nauczyła, wskazuje nam narzędzia, których możemy użyć we własnych walkach o przetrwanie, niezależnie od tego, czym będzie nasze „najgorsze”.

Czego mamy się bać, po tym, jak stanęłyśmy twarzą w twarz ze śmiercią i nie przyjęłyśmy jej? Gdy już zaakceptuję fakt umierania jako część życia, któż może mieć jeszcze kiedykolwiek nade mną władzę?²⁵

Audre Lorde nie prosi nas o więcej, niż wymaga od siebie samej: byśmy zwracały uwagę na te głosy, którym zostałyśmy nauczone nie ufać, byśmy wypowiadały na głos to, czego nas nauczyły, byśmy działały w oparciu o to, co wiemy. Tak jak ona rozwija poszczególne kwestie, przepracowując je i z biegiem czasu coraz więcej na nich budując, by stworzyć teorię, tak i my możemy włączyć w ten proces zawartość własnego życia.

Czarna kobieta, lesbijka, feministka, matka dwojga dzieci, córka grenadyjskich imigrantów, nauczycielka, aktywistka, kobieta, która przetrwała raka. Eseje i przemówienia w Siostrze outsiderce dają nowy wydźwięk temu podstawowemu, ale silnie nadużywanemu feministycznemu odkryciu, że to, co osobiste, jest polityczne. Dzieło Audre Lorde dodaje sił nam wszystkim.

Jestem, kim jestem, robię to, co jest moim zadaniem, oddziałuję na ciebie jak lek albo jak dłuto w ręku rzeźbiarza, przypominam ci o tym, jak bardzo jestem częścią ciebie, gdy siebie odkrywam w tobie²⁶.

Nancy K. Bereano

grudzień 1983

Notatki z podróży do Rosji²⁷

Odkąd kilka tygodni temu wróciłam z Rosji, sporo mi się śni. Najpierw każdej nocy śniła mi się Moskwa. Czasem znów tam byłam, z ukochaną. Czasem w cieplejszych, bardziej znajomych miejscach, które poznałam, a czasem w innych, nieznanych miastach – zimnych, białych, dziwnych. W jednym ze snów kochałam się z jakąś kobietą za stertą ubrań w moskiewskim domu towarowym. Kobieta źle się poczuła, poszłyśmy na górę, gdzie powiedziałam pracowniczce sklepu: „Musimy ją zabrać do szpitala”. Odpowiedziała: „W porządku, zabierz ją tam i powiedz, że potrzebuje badania nerki i mózgu…”. Ja na to: „Ale oni tego dla mnie nie zrobią”. Spojrzała na mnie naprawdę dziwnie i oświadczyła: „Oczywiście, że tak”. Zrozumiałam, że jestem w Rosji, gdzie lekarstwa, porady medyczne i cała reszta są za darmo.

Teraz już nie śnię co noc, ale wydaje mi się, że sny stają się coraz głębsze. Kiedy się budzę, nie pamiętam ich treści, wiem tylko, że znów śniłam o Rosji. Przez jakiś czas w moich snach Rosja była mitycznym obrazem socjalizmu, którego nigdy jeszcze dotąd nie widziałam. Pod niektórymi względami możliwości życia w Rosji są zupełnie inne, a jednak z wyjątkiem Taszkientu ludzie wydają się tak bardzo zachodnioeuropejscy (wręcz amerykańscy). A popołudnia w Moskwie są naprawdę ciemne i ponure.

I

Podczas dziewięciogodzinnego lotu do Moskwy zauważyłam, że Rosjanie są na ogół tak samo wobec siebie nieprzyjaźni jak Amerykanie i prawie tak samo nieuczynni.

Była tam około siedemdziesięcioletnia kobieta o niesamowicie wyrazistych rysach, z chustką wiązaną pod brodą na głowie i w płaszczu z futrzanym kołnierzem. Każdy w samolocie miał na sobie taki czy inny wielki płaszcz z kołnierzem, oprócz mnie. Kiedy na miejscu poczułam moskiewską pogodę, zrozumiałam dlaczego. Kobieta siedziała jednak dokładnie przede mną. Podróżowała sama i była za niska, żeby poradzić sobie bez problemów z płaszczem. Spróbowała raz, drugi, w końcu wstałam i pomogłam jej. Samolot był ściśle wypełniony ludźmi – nigdy wcześniej nie widziałam tak zapełnionego lotu. Staruszka obróciła się i spojrzała na mnie. Było oczywiste, że nie mówi po angielsku, wymamrotałam coś do niej, bez odpowiedzi. W jej spojrzeniu nie było śladu urazy. W nagłym zaskoczeniu pomyślałam o tym, że w wymianie spojrzeń między Czarnymi i białymi Amerykanami pewne napięcie przyjmuje się za coś oczywistego. Nie było też „dziękuję”, ale była to swego rodzaju prosta, ludzka reakcja na to, kim byłam. Gdy się obróciła, dostrzegłam na jej ubraniu, pod bardzo niemodnym wełnianym swetrem, przynajmniej trzy medale wyglądające na wojskowe, łącznie z naszywkami. Medale Bohaterki Republiki, jak się później dowiedziałam. Zasłużone ciężką pracą.

Wszędzie rzucało mi się to w oczy: w Rosji bardzo starzy ludzie odznaczają się cechą, której mam nadzieję się nauczyć i nie zapomnieć – praktyczną żywotnością i poczuciem sensu swojego miejsca na ziemi, niezachwianym i uspokajającym.

Wylądowałam 10 września około 15.30 czasu moskiewskiego i po wyjściu z samolotu otoczyła mnie bardzo surowa, jakże znajoma szarość. W powietrzu czuć było zimę, co było niemal nostalgiczne. Drzewa miały już kolor jak w Święto Dziękczynienia, a niebo barwiło się na szarodyniowo, z dużą domieszką indyka. Zobaczyłam trzy duże kobiety o kwadratowych twarzach, maszerujące ramię w ramię przez płytę lotniska. Gdy się zbliżyły, słychać było ich śmiech i żarty. Musiały być pracownicami, które właśnie schodziły ze zmiany – miały na sobie szare kombinezony, kurtki i czapki ochronne, niosły pojemniki na prowiant. Zatrzymały się obok ciężarówki, która na chwilę stanęła, i zaczęły walić w zamknięte okno. Przykuły uwagę siedzącej w środku kobiety, niby to się z nią witając, niby to żartując z niej. Prowadząca samochód była ewidentnie ich koleżanką; machały pojemnikami na obiad, wywołując ogólną wesołość.

Moją przewodniczką z Intouristu była Helen, bardzo miła, atrakcyjna grubokoścista kobieta po trzydziestce. Urodziła się na wschodzie, niedaleko Japonii. Jej ojciec, wojskowy, już nie żył. Mieszkała teraz z matką. Opowiadała, że musiały nauczyć się robić wokół siebie wiele rzeczy, bo dziś tak niewielu jest mężczyzn, a o usługi niełatwo.

W Rosji samemu nosi się bagaże na lotniskach i w hotelach. Na początku uderzyło mnie to jako opresja, bo wnoszenie ciężkiej walizki na siódme piętro, kiedy nie działa winda, oczywiście nie jest przyjemne. Jednak im dłużej tam byłam, tym bardziej wydawało mi się to sprawiedliwe, bo na oko w tym kraju wszystko postrzega się w kategoriach jedzenia. To znaczy pracę rąk mierzy się tym, jak wiele żywności są w stanie wyprodukować, a następnie porównujesz wagę tego z wartością innych zajęć. Niektórzy na przykład, by przywrócić blask antycznym mauzoleom, całe życie spędzają na nauce i wykonywaniu nieskończenie powolnej i wymagającej cierpliwości pracy, jaką jest renowacja mozaik w kolorze perskiego błękitu w Samarkandzie. Ta praca uznawana jest za bardzo cenną. Antyki mają jednak określoną wartość, natomiast noszenie czyjejś walizki nie jest zajęciem priorytetowym, niezależnie od tego, czy się weźmie pod uwagę piękno, czy wartość. Jeśli sam nie dajesz sobie rady z bagażem, to już inna sprawa. Uważam, że to bardzo ciekawa koncepcja.

Z lotniska do centrum Moskwy jest jakieś pięćdziesiąt kilometrów. Sama droga, drzewa i kierowcy równie dobrze mogliby pochodzić z późnozimowego Northern Westchester, z tą różnicą, że nie potrafiłam odczytać żadnych znaków. Od czasu do czasu mijaliśmy niewiarygodnie piękne, stare i zaniedbane budynki w stylu rosyjskiego prawosławia, w ślicznie odmalowanych kolorach drewna, ze zdobionymi okiennicami. Niektóre prawie się rozpadały. To wielkie bogactwo zdobień w krajobrazie i architekturze na obrzeżach Moskwy, widoczne nawet w zimowej szarości, jakby od razu mówiło mi, że jednak nie jestem w domu.

Spałam w Junosti, jednym z moskiewskich hoteli międzynarodowych. Pokój przypominał kwadratowe studio, do spania służyły rozkładane sofy, a wielkie okno wychodziło na Stadion Narodowy i most średnicowy, dając wspaniały widok na budynki uniwersytetu, odznaczające się na linii nieba. Wszystko tak bardzo przypominało Nowy Jork zimą. Nawet gdy po kolacji, około 21.30, usiadłam do pisania i spojrzałam za zasłony, dochodził mnie jakby nowojorski odgłos pociągu, na niebie taki sam blask świateł, od czasu do czasu tył samochodu skręcającego między mostem średnicowym a hotelem. Czułam się jak podczas setek nocy spędzonych przy Riverside Drive, tyle że na skraju tego obrazka widniała zbudowana na kształt cebuli złota kopuła rosyjskiej cerkwi.

Przed kolacją poszłam na krótki spacer. Robiło się już ciemno, ale w dalszej części ulicy, przy której znajdował się hotel, był przystanek metra Stadion. Poszłam tam, weszłam na stację i stanąwszy naprzeciwko wind, przez chwilę przyglądałam się twarzom wchodzących i wychodzących ludzi. Poczułam się jak na 14 ulicy z czasów mojego dzieciństwa, zanim Nowy Jork pokolorowali Czarni i Latynosi, tylko że tu wszyscy wydawali się bardziej uporządkowani, a przestrzeń znacznie mniej zagęszczona ludźmi. Tak naprawdę najdziwniejsze wydawało mi się przez te dziesięć minut, kiedy tam stałam, że nie było tam Czarnych ludzi. I to, że kobieta sprawdzała bilety i była zarządczynią stacji. Stacja była bardzo duża, piękna i czysta – szokująco, uderzająco i przyjemnie czysta. Wyglądała jak lobby teatru – jasny mosiądz, mozaiki i błyszczące żyrandole. Nawet będąc w pośpiechu, a zawsze da się zauważyć pewien pośpiech w Moskwie, ludzie tutaj nie są zdesperowani jak nowojorczycy. Ich wspólną cechą jest przyjazność wypisana na twarzach, gotowość do uśmiechu, przynajmniej do mnie, obcej. Stało to w dziwnym kontraście z ponurością aury.

Wokół hotelu widać jakichś Czarnych ludzi, zapytałam więc Helen o Uniwersytet Patryka Lumumby. Jest to moskiewski uniwersytet dla studentów z krajów afrykańskich. Kiedy wróciłam ze stacji metra, w hotelu i wokół niego widziałam wielu Afrykanów, zapewne wielu z nich przyjechało na konferencję. Co ciekawe, większość z nich mówi po rosyjsku, ja natomiast nie. Gdy zeszłam na kolację, prawie przestraszyłam się językowego wyzwania, bo nie potrafiłam nawet sprawdzić, gdzie powinnam usiąść, a może powinnam poczekać, aż ktoś wskaże mi miejsce. Gdy nie zna się alfabetu, brak jest jakichkolwiek wskazówek dla osoby obcojęzycznej. Z charakterystyczną dla młodych Czarnych, fajnych mężczyzn pewnością siebie przedefilował przed moimi oczami pewien Czarny młodzieniec. „Czy mówi pan po angielsku?” – zapytałam. „Tak” – odpowiedział i zaczął bardzo szybko iść w przeciwną stronę. Poszłam więc za nim, a kiedy spróbowałam zapytać, czy mam siadać, czy też powinnam poczekać na wyznaczenie miejsca, zdałam sobie sprawę, że biedny chłopak nie zrozumiał ani jednego mojego słowa. Wtedy wyjęłam moje niezawodne rozmówki i zamówiłam sobie bardzo smaczną kolację, na którą składało się białe wino, gotowana zupa rybna przyprawiona cytryną, suto podlana oliwą świeża makrela, delikatny, grillowany jesiotr w zalewie z marynaty, chleb i szklanka herbaty. Udało się to dzięki mojej nieustępliwości i odwadze oraz cierpliwości uśmiechniętego, bardzo pomocnego kelnera, który przyprowadził z kuchni jednego z kucharzy, żeby pomógł rozszyfrować moje pragnienia.

II

W Moskwie jest naprawdę zimno. Kiedy przyleciałam, rano padał śnieg, dzisiaj pada znowu, a jest 16 września. Bardzo trafnie podsumowała to Helen, moja przewodniczka. Powiedziała, że życie w Moskwie to nieustanna walka z zimnem, że życie jest jedynie triumfem nad śmiercią przez zamarznięcie. Być może z powodu zimna, a może dlatego, że pamiętają o brakach w zaopatrzeniu z czasów wojennych, wszyscy jedzą tu olbrzymie porcje. Dziś wieczorem z powodu małego błędu kelnerki Helen dostała podwójną kolację i w ogóle się nie zastanawiała, czy powinna jeść oba dania. A zarazem nie ma tu osób bardzo grubych, ale myślę, że w dużej mierze ma to związek z pogodą. Do kolacji piliśmy wino – zdaje się, że często używa się go do poluzowania języka. Jest prawie jak zalecenie lekarza. Przy każdym wieczornym nakryciu stoją trzy kieliszki: jeden na wodę, jeden na wino i jeden na wódkę, która leje się jak woda, ale zdaje się, że na Rosjan działa ona jak woda.

Grupa osób z naszej konferencji wybrała się dzisiaj na zwiedzanie miasta razem z naszymi przewodnikami z Intouristu. Trudno uwierzyć, że jest niedziela, bo całe miasto zdaje się tętnić życiem jak w robocze dni tygodnia, tak skupione na własnych celach, że sprawia wrażenie, jakby tydzień wydłużył się o dodatkową dobę. Zobaczyliśmy muzeum w Nowodziewiczym Monasterze i piękne iglice w kolorze soczystej cebuli, które zaskakująco przypominały mi widok Manhattanu. Poszliśmy zobaczyć uniwersytet i oczywiście wiele tablic upamiętniających bohaterów. Żadna z nich nie poruszyła mnie jednak tak bardzo jak tamta twarda staruszka wchodząca na pokład Aerofłotu. I teatr Bolszoj. Był deszczowy, szary i pochmurny – jak grudniowy dzień w Nowym Jorku – i naprawdę imponujący, w taki sposób, jak bywa Grand Concourse przy 161 ulicy czy Columbus Circle na Bronksie w połowie grudnia. Iglice w kolorze złotej cebuli i niektóre stare budynki są piękne i cały czas połyskują, nawet w taką pogodę, co sprawia, że wyglądają jak radosna obietnica krajobrazu czy bajkowych pałaców, a przyjemne zielenie, biele, żółcie i pomarańcze strojące i wyznaczające linie okien stanowią cudownie kolorowe akcenty w tej szarości. Mam nadzieję, że będę mogła zobaczyć Muzeum Puszkina.

Zrobiła ze mną wywiad słodko bystra kobieta w typie mamy, członkini Związku Pisarzy ZSRR. Jak powiedziała, prowadziła badanie dotyczące „polityki Murzyńskiej” i rzecz jasna bardzo interesowała ją sytuacja kobiet w USA. Rozmawiałyśmy przez dobre dwie godziny. Opowiedziałam jej między innymi o starszej kobiecie z medalami w samolocie i zapytałam, czy ma pojęcie, co oznaczały. Powiedziała, że kobieta była prawdopodobnie starszą rolniczką, która została odznaczona tytułem „Bohaterki Republiki”. Zazwyczaj takie odznaczenia ludzie dostawali za bardzo ciężką pracę, powiedziała. Wydało mi się to ciekawe, bo akurat wcześniej podczas obiadu ujrzałam oblicze Helen, które mnie zaskoczyło. Była dość poirytowana zachowaniem zbyt powolnej kelnerki, ale to rzeczywiście się tutaj zdarza. Helen zrobiła uwagę, że to robotnicy rządzą krajem. Ten sposób, w jaki to powiedziała, i wyraz twarzy, jakby obrzydzenie, a co najmniej odepchnięcie. Sądzę, że Helen czuła się dyskryminowana albo na gorszej pozycji, bo była „intelektualistką” – tłumaczką ustną i pisemną. Uderzyło mnie to jako dziwny rodzaj snobizmu, bo pracowała przynajmniej tak samo ciężko, jeśli nie ciężej, jak kelnerka, biegając za mną i żyjąc moim życiem, jednocześnie żyjąc swoim. Bo trzymała się mnie cały czas jak rzep psiego ogona.

Gdy byliśmy na uniwersytecie, nasz przewodnik opowiadał po angielsku o budynkach postawionych w czasach Stalina. Żeby je wybudować, trzeba było sprowadzić z Ukrainy materiał, który wsiąkł w ziemię, bo w odróżnieniu od Nowego Jorku Moskwa nie stoi na skale. Wydało mi się bardzo dziwne, że miasto tych zbyt wielkich, imponujących kamiennych budynków może nie być ufundowane na skale. Jakby trzymało się siłą ludzkiej woli. Gdy rozmawialiśmy o tym, stojąc obok lustrzanej sadzawki, zakradł się koło mnie mały jasnowłosy chłopiec o międzynarodowej aurze, w wieku dziesięciu lat. Stanął przede mną i wykonując potajemne gesty, otworzył ściśniętą dłoń. Na środku małej rączki leżała przypinka – czerwona gwiazda z żołnierzem na środku. Byłam całkowicie zaskoczona, bo nie wiedząc, czego chciał, zapytałam Helen, a ona tak szybko go zbyła i przepędziła, że nie miałam szans jej przeszkodzić. Powiedziała mi potem, że chciał się wymienić na amerykańskie przypinki. Ten dzieciak stał z boku, obserwował tych wszystkich dziwnych Czarnych ludzi i udało mu się wychwycić mnie jako Amerykankę, bo oczywiście tylko Amerykanie noszą wiele przypinek, dlatego chciał przehandlować swoją z czerwoną gwiazdą. Wzruszył mnie też dlatego, że musiałam pomyśleć, że jest niedziela, a on prawdopodobnie chodził po wszystkich miejscach popularnych wśród turystów. Jestem pewna, że jego rodzice nie wiedzieli, gdzie jest, i naprawdę się zastanawiałam, co zrobiłaby jego mama, gdyby się dowiedziała.

Kobieta ze Związku Pisarzy, która pisała książkę o polityce Murzyńskiej, była na oko trochę starsza ode mnie, pewnie po pięćdziesiątce. Jej mąż zginął na wojnie. Nie miała dzieci. Opowiedziała mi te fakty zaraz po tym, jak usiadłyśmy, mówiąc otwarcie o swoim życiu, co, jak się wydaje, robi tutaj każdy. Mówię „jak się wydaje”, bo tylko tyle mogę stwierdzić. Podobnie jak moja przewodniczka i większość innych tutejszych kobiet, młodych czy starych, także ona zdawała się opłakiwać brakujących mężczyzn. Jednocześnie wydaje się, że kobiety porzuciły wiele z narzędzi służących do odgrywania wobec mężczyzn tradycyjnych ról. Prawie każdy, kogo spotkałam, stracił kogoś w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej, jak nazywają naszą drugą wojnę światową.

Tego wieczoru wywiad ze mną przeprowadzał Oleg, piastujący stanowisko w Związku Pisarzy ZSRR, czyli organizacji, która zaprosiła mnie do Rosji i sfinansowała pobyt. Podczas tej rozmowy dowiedziałam się, że hotel, w którym się zatrzymaliśmy, najpierw powstał jako hostel. Oleg przeprosił, że nie był tak „cywilizowany” – użył takiego słowa – jak inne moskiewskie hotele. Wcześniej już spotkałam się z tym słowem, cywilizowany, i zastanawiałam się, czy używa się go po prostu w towarzystwie Amerykanów, czy też miało ono oznaczać coś odpowiadającego amerykańskim standardom. Coraz bardziej wydaje mi się, że amerykańskie standardy stanowią rodzaj niewypowiedzianej normy i czy ktoś się im opiera, czy je przyjmuje, trzeba się z nimi liczyć. To trochę rozczarowanie. Kiedy jednak wróciłam do hotelu, zauważyłam, że wyposażenie rzeczywiście jest trochę przestarzałe, ale działa, a łóżka rozmiarem są może bardziej jak dla nastolatków, ale są wygodne. Nigdy nie spodziewałabym się czegoś lepszego po hostelu, wręcz przeciwnie. Oczywiście nie mogę się powstrzymać przed myślą o tym, dlaczego goście Konferencji Azjatycko-Afrykańskiej mieliby zostać umieszczeni w hostelu, na dodatek „niecywilizowanym”, ale nie sądzę, bym kiedykolwiek otrzymała odpowiedź na to pytanie. W Związku Radzieckim cena wszystkich pokoi hotelowych jest taka sama. Jak opowiedziała mi Helen, kiedy jechałyśmy metrem, żeby wysłać telegram, opłaty są tu bardzo małe. Gaz do gotowania kosztuje miesięcznie szesnaście kopiejek, czyli mniej niż jeden rubel (około trzech dolarów), a prąd, z którego Helen korzysta zimą całymi dniami przy pracy nad tłumaczeniami, kosztuje trzy ruble miesięcznie. Dwupokojowe mieszkanie, które dzieli z matką, kosztuje osiem rubli miesięcznie.

Oleg nie mówi, a raczej nie rozmawia po angielsku. Podobnie jak wielu innych ludzi, których poznałam podczas pobytu w Rosji, rozumie angielski, ale nie przyznaje się do tego. Za pośrednictwem Helen powiedział, że chciałby, żebym wiedziała, jak ważne jest dla nas, że poznajemy innych pisarzy, i że celem konferencji było umożliwienie nam tego spotkania. Podziękowałam za dwadzieścia pięć rubli, jakie dostałam zaraz po przybyciu do Moskwy, które, jak mi powiedziano, były podarunkiem od Związku Sowieckich Pisarzy i miały służyć jako kieszonkowe. Mówiłam o ludach uciskanych na całym świecie, spotkaniach służących temu, by się nawzajem dotknąć i wymienić doświadczeniami, mówiłam o walce w Republice Południowej Afryki. Oleg powiedział coś bardzo dziwnego. „Tak, w RPA jest naprawdę bardzo źle. To jest jak niegojąca się rana na ciele”. Dla mnie był w tym jednocześnie dystans i władczość. Niejednoznaczność. Mój południowoafrykański przyjaciel Willy, poeta, mieszka teraz w Tanzanii. Może jest tutaj, bardzo się na to cieszę.

III

Na konferencję przenieśliśmy się na południe, do Uzbekistanu. Pięciogodzinna podróż wydłużyła się do siedmiu godzin z powodu opóźnień. Po długim, wyczerpującym locie wylądowaliśmy w Taszkiencie po zmroku. Jak już wspomniałam, rosyjskie samoloty są niezwykle zapełnione, każdy cal został wykorzystany na miejsce do siedzenia. Bezwzględnie wykorzystują przestrzeń w powietrzu. Nawet podróż z Nowego Jorku do Moskwy była jak masowy tranzyt powietrzny. Na pewno było tak w przypadku lotu z Moskwy do Taszkientu, bo na pokładzie było stu pięćdziesięciu delegatów na Konferencję Pisarzy Afrykańsko-Azjatyckich, ja sama, jedna obserwatorka, tłumacze i prasa. Razem była to około dwustupięćdziesięcioosobowa grupa podróżujących, całkiem spora jak na poruszanie się po kraju przynajmniej cztery czy pięć razy większym od USA (i to w samolocie standardowym, nie szerokokadłubowym).

Gdy wysiedliśmy z samolotu, w Taszkiencie było pysznie gorąco, pachniało jak w ghańskiej Akrze. Przynajmniej takie miałam wrażenie po krótkiej jeździe z lotniska do hotelu. Wzdłuż szerokich alei było dużo drewna i białego marmuru oraz jasnych świateł ulicznych. Całe miasto zostało odbudowane po trzęsieniu ziemi z 1966 roku. Gdy dolecieliśmy, zmęczeni, zgrzani, zostaliśmy przywitani tak, że serca najpierw nam się zatrzymały, a potem zaśpiewały. Wyobrażasz sobie dwustu pięćdziesięciu zmordowanych, skurczonych, głodnych, zdezorientowanych, zamęczonych rozmowami i nienakarmionych? Było już ciemno. Wyszliśmy z samolotu, a tu przed nami ponad setka ludzi, kamery telewizyjne, światła i dwieście lub trzysta małych dzieci ubranych w kostiumy, trzymających bukiety kwiatów, które rzucają w kierunku każdego, kto po kolei schodził schodkami z samolotu. „Niespodzianka!” No rzeczywiście, była to niespodzianka. Zaskoczył mnie zarówno gest – fałszywy czy nie – jak i masowe uczestnictwo w nim. Przede wszystkim zaskoczyła mnie moja reakcja – czułam się autentycznie mile przywitana.

Odjechaliśmy do hotelu. Miałam szczególne wrażenie, że tutaj, pierwszy raz w Rosji, spotykałam ludzi ciepłokrwistych w tym sensie, że możliwy zdawał się kontakt, pragnienia i emocje; to było wrażenie czegoś zniewalającego, osobiście znajomego. Nie w sensie wyglądu tego miasta, bo nigdy wcześniej czegoś takiego nie widziałam – noc i minarety – ale tempo życia zdawało się cieplejsze, szybsze niż w Moskwie. A w miejsce moskiewskiej chłodnej przyjazności tutaj ludzie okazywali rodzaj naprawdę udzielającego się ciepła. Są Azjatami w Taszkiencie. Uzbekami. Wyglądają na potomków Dżyngis-chana i pewnie niektórzy z nich naprawę nimi są. Są Azjatami i Rosjanami. Mówią po rosyjsku i uważają się za Rosjan w każdym wymiarze, na ile udało mi się zaobserwować. Zastanawiam się, jak im się to udaje. Z drugiej strony im dłużej tam byłam, tym wyraźniej zauważałam, że istniejące osobiste napięcia między Rosjanami z Północy a Uzbekami mają czasem podłoże narodowe, a czasem rasowe.

Na całej konferencji są tylko cztery siostry. W samolocie do Taszkientu siedziałam z innymi trzema Afrykankami. Przez pięć i pół godziny wymieniałyśmy się uwagami o dzieciach, byłych mężach, wszystko bardzo, bardzo heterocetera.

IV

Taszkient dzieli się na dwie części. Jest stara, która przetrwała trzęsienie ziemi z 1966 roku, i nowsza, leżąca na obrzeżach starej. Jest bardzo nowa i bardzo nowoczesna, odbudowana bardzo szybko po trzęsieniu, które praktycznie zmiotło z powierzchni ziemi cały ten obszar. Przy odbudowie pracowali ludzie z całego Związku Radzieckiego. Przyjeżdżali z Ukrainy, Białorusi, zewsząd, i odbudowywali miasto. Nowa część miasta zbudowana jest w wielu różnych stylach architektonicznych, bo każda grupa, przybywając tam, budowała we własnym stylu. To niemal pomnik tego, co można zrobić, gdy duża grupa ludzi pracuje razem. Była to jedna z rzeczy, które wywarły na mnie ogromne wrażenie podczas pobytu w Taszkiencie. Stara część, będąca prawdziwym centrum miasta, jest bardzo, bardzo podobna do miast w Ghanie czy Dahomeju, na przykład Kumasi czy Kotonu. W świetle dziennym tak bardzo przypomina niektóre okolice Afryki Zachodniej, że aż trudno mi było w to uwierzyć. Rzeczywiście, jeśli Moskwa jest Nowym Jorkiem w innej przestrzeni, innym kolorze – biorąc pod uwagę, że oba miasta mają nieco powyżej ośmiu milionów mieszkańców i powinny mieć teoretycznie takie same problemy, ale Moskwa zdaje się inaczej do nich podchodzić – jeśli więc Moskwa jest Nowym Jorkiem, to Taszkient jest Akrą. W tak wielu wymiarach jest afrykański: stragany, mieszanina starego z nowym, blaszane dachy domów z cegły suszonej na słońcu. Zapach kukurydzy na placu, choć tutejsze place były bardziej nowoczesne niż zachodnioafrykańskie. A nawet niektóre kwiaty i drzewa, kalie. Tylko zapach czerwonej laterytowej gleby był inny.

Mieszkańcy Taszkientu, który leży dość blisko granicy z Iranem, są bardzo zróżnicowani. Podziwiam ich pozorną jedność, sposób, w jaki Rosjanie i Azjaci zdają się móc funkcjonować w wielonarodowej atmosferze, która wymaga dobrych wzajemnych relacji, niezależnie od tego, czy dana grupa ludności jest twoją ulubioną, czy nie. Nie chodzi o to, że nie ma tam nacjonalistów czy rasistów, ale o to, że państwo przyjęło postawę antynacjonalistyczną i antyrasistowską i to właśnie umożliwia funkcjonowanie takiemu społeczeństwu. Oczywiście w następnym kroku musi dojść do tego element osobistej postawy. Nie widzę jednak, by ktoś podejmował próbę pójścia w tym kierunku czy choćby sugerował jego potrzebę, co stanowi problem, bo bez tego kroku socjalizm pozostaje na łasce niepełnej, narzuconej z zewnątrz wizji. Nasze pragnienia są wewnętrzne, ale kontrola zewnętrzna. Przynajmniej jednak panuje tutaj klimat zachęcający do stawiania takich pytań, tak mi się wydaje. Zapytałam Helen o Żydów, odpowiedź była próbą uniku, jak sądzę, i brzmiała, że w rządzie są Żydzi. Wydaje się, że założenie równości jest tu podstawą, choć istnieje czasem spora różnica między oczekiwaniami a rzeczywistością.

Odwiedziliśmy studio filmowe i obejrzeliśmy kilka kreskówek dla dzieci. Pięknie ujmowały swoje tematy, głęboko, z wielkim poczuciem humoru, a co najważniejsze, bez przemocy, z jaką my zaczęliśmy kojarzyć kreskówki. Były naprawdę urocze.

Po dwóch bardzo wypełnionych spotkaniami dniach w Taszkiencie około 7.30 rano wyjechaliśmy autobusem do Samarkandy, bajecznego miasta Timura Chromego. Po krótkiej drzemce w autobusie zaczęłam się czuć bardziej jak człowiek, rozglądać się wokół siebie i obserwować krajobraz. Z Taszkientu, który leży na południowy wschód od Moskwy, jedziemy dalej na południowy wschód. Krajobrazy są piękne. Wydają się zarazem dziwne i znajome. To kraj bawełny. Całe kilometry bawełny, pociągi wypełnione studentami przyjeżdżającymi na południe z Moskwy na dwutygodniowe wakacje – imprezy i zbiórkę bawełny. Wszędzie wokół dało się wyczuć atmosferę wakacji. Mijaliśmy małe wioski, gdzie widziałam ryneczki, na których, na gołej ziemi, siedziały na krzyżaka kobiety sprzedające kilka główek kapusty czy małą tacę owoców. I mury, za którymi widać było domy z cegły suszonej na słońcu. Nawet same mury bardzo przypominały mi Afrykę Zachodnią, wykonane z glinianego błota, które pęka wzdłuż takich samych, znanych wzorów, jakie ciągle się widzi w Kumasi i na południe od Akry. Tyle że tutaj glina nie jest czerwona, ale ma kolor jasnego beżu i to przypomina mi, że nie jestem w Ghanie czy Dahomeju, lecz w ZSRR. Oczywiście twarze są białe. Wychodzą również inne różnice. Miasta i wioski są w naprawdę dobrym stanie, a równolegle do naszej drogi ciągną się potężne tory kolejowe. Mijają nas długie, wyglądające na szybkie pociągi, cysterny kolejowe i pociągi osobowe z dziesięcioma wagonami. Przejeżdżają między domami o niebieskich i białych ceramicznych dachówkach, w których rządzą kobiety. Wszystko w Rosji wygląda na masywne, większe. Drogi są szersze, pociągi dłuższe, budynki większe. Wyższe sufity. Wszystko jakby było w większej skali.

Zatrzymaliśmy się na obiad na dożynkach urządzanych przez państwowe gospodarstwo rolne, na które składały się nieodzowne, choć bardzo wciągające prezentacje kulturalne, wódka lała się strumieniami. Potem wszyscy razem tańczyliśmy i śpiewaliśmy z autobusami studentów przybyłych, by pomóc przy zbiorach bawełny. Później wzdłuż drogi leżały dosłownie góry bawełny ładowanej na wagony pociągów.

Każde mijane przez nas miasteczko ma kawiarnię, do której miejscowi mogą przyjść i spędzić w niej wieczór na rozmowie, oglądaniu telewizji czy słuchaniu propagandy, kto tam wie, ale mogą tam się po prostu spotkać. Wszędzie też, między wyglądającymi na stare wioskami, rosną nowe czteropiętrowe budynki, fabryki, nowe bloki mieszkalne. Mijają nas pociągi pełne płyt budowlanych i innych rodzajów materiałów, węgla, kamienia i traktorów, jeden jest nawet wypełniony równiutkimi rzędami małych samochodów. W Rosji są trzy różne typy samochodów. Ten jest najtańszy i najpopularniejszy – setki samochodów obok siebie, wszystkie w tym samym cytrynowym kolorze. W tym miesiącu, widać, fabryka wypuściła żółte.

Patrzyłam na cały mijający nas przemysł i przyszło mi na myśl podczas tej podróży autobusem do Samarkandy, że kraj był nie tyle uprzemysłowiony, ile pracowity. Czuło się, że ludzie pracują tu ciężko, robią różne rzeczy, i wydało mi się to bardzo atrakcyjne. Poza tym dowiedziałam się, że obszar między Taszkientem a Samarkandą niegdyś nazywano „pustynią głodu”, bo choć ziemia była żyzna, to nigdy nie padał deszcz i była pokryta warstwą soli. Technologia odsalania, inżynieria i wielka liczba rąk do pracy sprawiły, że obszar ten zaczął kwitnąć. I kwitnie rzeczywiście. Uprawia się tu rośliny, głównie bawełnę. Żyją tu ludzie, w okolicach kołchozów i miast działają ogromne kanały nawadniające i wodociągi, które utrzymują przy życiu drzewa. W całym Uzbekistanie widać, że pustynia została odzyskana i rodzi olbrzymie owoce. Później, gdy po wielkiej uczcie jechaliśmy na południe, zatrzymaliśmy się przy oazie, gdzie zerwałam kilka pustynnych kwiatów – małe kwiatuszki w zaroślach rosnących na piasku. Spróbowałam sobie jednego z nich i można powiedzieć, że jeśli wiciokrzew jest słodki, to ten kwiat jest słony. Jakby ziemia wciąż produkowała sól albo napełniała nią swoje wytwory.

W całym Uzbekistanie jest bardzo piękny marmur. Z pięknego różowego i zielonego robione są schody w hotelach, a czasem ulice. Tak było w Taszkiencie, którego nazwa oznacza „kamienne miasto”. Jednak podczas podróży do Samarkandy nie widziałam blisko drogi żadnych kamieni. Nie wiem dlaczego, z wyjątkiem tego, że to odzyskana dla ludzi pustynia. Drogi wydawały się bardzo dobre, były bardzo szerokie, bo oczywiście tam i z powrotem jeździły nimi ciężkie maszyny i ciężarówki.

Kwitnąco przywitał nas znów Gulistan, czyli „pustynia głodu”. Teraz jest to wioska róż. Zwiedzając kołchoz, weszliśmy do jednego z domów, zobaczyliśmy przedszkole. Dom, w którym się znaleźliśmy, należał do pewnej kobiety. Był imponujący, jak odpowiedziałam komuś później przy obiedzie, gdy zapytał mnie, co myślałam. Powiedziałam: „Jej żyje się lepiej niż mnie”, i w pewnym sensie tak było. Kołchoz w Gulistanie nazywa się „leningradzki” i jest jednym z najbogatszych w okolicy. Nigdy nie poznam imienia bardzo miłej młodej kobiety, która otwarła przede mną drzwi swojego domu, ale też nigdy jej nie zapomnę. Zaprosiła mnie do siebie i choć mówiłyśmy w różnych językach, czułam, że jest taka jak ja, że pragnie, by wszystkie jej dzieci mogły żyć w pokoju na własnej ziemi, dzięki sile pracy własnych rąk. Za pośrednictwem Helen mówiła o trojgu swoich dzieci, z których jedno było ledwie niemowlęciem; ja mówiłam o dwojgu moich. Ja po angielsku, ona po rosyjsku, ale czułam bardzo mocno, że nasze serca mówiły tym samym językiem.

Przypomniałam sobie o niej kilka dni później w Samarkandzie, gdy poszłam na zakupy na targ z Fikre’em, etiopskim studentem z Uniwersytetu Patryka Lumumby. Pamiętam, jak podeszła do mnie na targu muzułmanka, miała ze sobą synka i zapytała Fikre’a, czy ja też mam synka. Powiedziała, że nigdy wcześniej nie widziała Czarnej kobiety, widziała mężczyzn, ale Czarnej kobiety jeszcze nigdy, i że tak bardzo podobało jej się, jak wyglądałam, że po prostu chciała przyprowadzić synka i dowiedzieć się, czy ja też mam. Pozdrowiłyśmy siebie potem nawzajem dobrymi słowami i poszła.

Naszą przewodniczką w muzeach w Samarkandzie była bardzo kompetentna i elokwentna młoda Azjatka, studentka antropologii, jak mówiła, która dzieliła się z nami swoją ogromną historyczną wiedzą. Wieczorem, kiedy przyjechaliśmy do Samarkandy, a potem znów, kiedy chodziliśmy po muzeach, miałam wrażenie, że jest wiele rzeczy, których nie dostrzegamy. Przechodziliśmy na przykład obok skrzyni, w której były monety, to były starożytne monety chińskie – wiedziałam, bo używałam takich do stawiania I Ching. Zapytałam przewodniczki, czy pochodziły z Chin. Zareagowała, jakbym powiedziała brzydkie słowo. I odpowiedziała: „Nie, są stąd, z Samarkandy”. Z pewnością zostały kupione, i o to chodziło, ale oczywiście nie zrozumiałam rosyjskiego podpisu, a ona ewidentnie poczuła się bardzo obrażona, że użyłam słowa „Chiny”. U wszystkich spotykanych tu kobiet wyczuwam aurę pewności i świadomości swojej siły jako kobiety, wytwórczynie i istoty ludzkie, co jest bardzo budujące. Czuję jednak też kamienną nieugiętość, opór wobec kwestionowania, którego się boję i który mnie zasmuca, bo zdaje się destruktywnie wpływać na procesy postępu.

Dojechaliśmy do Samarkandy, dość zmęczeni całym wypełnionym dniem, około 21.30. Na główny plac trafiliśmy akurat w porze ostatniego pokazu świateł przy grobie Timura. Im mniej na ten temat, tym lepiej. Ale następnego dnia razem z Helen i Fikre’em urwaliśmy się ze zwiedzania jednego z mauzoleów i pobiegliśmy na drugą stronę ulicy na targ. Jest bardzo uspokajający i dobry, jak wszędzie. Ludzie na targu potrafią się skupić na podstawach, czyli ja mam, ty chcesz, ty masz, ja chcę.

Lazurowe grobowce i medresy (starożytne szkoły) Samarkandy są naprawdę piękne, wymyślne i nieruchome. Odbywa się tu niewiarygodnie mrówcza praca ich restauracji. Czułam tę nieruchomość w kościach, chodząc po tych miejscach, świadoma, że pochowano tutaj tak wiele historii. W grobowcu Bebe, ulubionej żony Timura, znalazłam dwa pióra i wydawało mi się, że przyjechałam tam po to, żeby je znaleźć. Grobowiec o pięknych minaretach nie został wykorzystany. Nigdy nie wykorzystano meczetu. Jest legenda, że Bebe była ulubioną żoną Timura, że „kochał ją całym sercem”. Musiał jednak wyjeżdżać wiele, wiele razy i tak często ją opuszczał, że złamał jej serce i umarła. Kiedy wrócił i dowiedział się o tym, zatopił się w smutku, bo tak bardzo ją kochał, i przysiągł, że zbuduje dla niej największe mauzoleum na świecie, najpiękniej ozdobiony meczet. I jak powiedział, tak zrobił. Jednak chwilę przed tym, nim dokończono budowę, budynek się zawalił. Podobno z powodu błędu architekta, w każdym razie nigdy go nie wykorzystano. Nie za bardzo przysłużył się swojej pani.

Grobowce i medresy są wciągające, ale moje serce skradł targ. Później tego popołudnia poszliśmy na kolejne spotkanie, by wyrazić solidarność z uciskanym ludem Skądś. Mogłam być jedynie pewna, że nie z uciskanym Czarnym ludem Ameryki, co oczywiście zakwestionowałam kilka dni wcześniej i wciąż czekałam na odpowiedź. Staliśmy więc w gorącym słońcu przy fabryce porcelany, prawie gotował mi się mózg, myślałam o wielu rzeczach. Narody Związku Radzieckiego pod wieloma względami robią wrażenie ludzi, którzy nie mogą jeszcze sobie pozwolić na szczerość. Gdy będą mogli, to albo cudownie rozkwitną, albo popadną w rozkład. W USA wkurza mnie to, że ten kraj udaje, że jest szczery, i dlatego tak mało zostawia miejsca na nadzieję. Sądzę, że w Ameryce są takie problemy, a w Rosji inne, ale w gruncie rzeczy, jeśli masz ludzi, którzy wychodzą z założenia, że w centrum stoi człowiek, a nie zysk, to rozwiązania mogą być bardzo różne. Ciekawe, jak będą rozwiązane podobne problemy. Choć nie zawsze jestem przekonana, że tutaj w centrum stoją ludzie, mimo że więcej się o tym mówi niż w USA.

Następnego dnia miałam spotkanie z Madam Izbałkan, przewodniczącą Uzbeckiego Towarzystwa Przyjaźni. Było ono skutkiem mojej prośby o wyjaśnienie mojego statusu na konferencji. No to w końcu dlaczego nie było spotkania dotyczącego uciskanego ludu Czarnej Ameryki? Wszystko już rozumiem. Madam Izbałkan mówiła przez dwie godziny i powiedziała zasadniczo, że, no cóż, tyle zdobyliśmy dzięki naszej rewolucji. Czułam, że chciała powiedzieć, że jeśli chcecie rozpocząć własną, to bardzo proszę, ale nie oczekujcie, że się w to zaangażujemy.

Mówiła jednak w bardzo poruszający sposób o historii kobiet w Uzbekistanie, historii zasługującej na więcej miejsca, niż mogę jej tutaj poświęcić. Drogi walki tych kobiet od 1924 roku, by wyjść zza całkowitej zasłony, z muzułmańskiego krużganka, w wiek XX. O tym, jak oddawały życie, by móc chodzić z odkrytą twarzą, by móc czytać. Wiele z nich walczyło i wiele zginęło w tej walce okropną śmiercią, z rąk własnych ojców i braci. To historia czystego kobiecego heroizmu i wytrwałości. Pomyślałam o kobietach z RPA, które demonstrowały w 1956 roku i które wolały umrzeć, niż nosić wewnętrzne paszporty. Dla Uzbeczek rewolucja oznaczała możliwość pokazania twarzy i pójścia do szkoły, za to ginęły. Na jednym z placów w Samarkandzie stoi pomnik z brązu poświęcony poległym kobietom i ich odwadze. Madam przeszła później do rozmowy o kobietach we współczesnym Uzbekistanie, mówiąc, że teraz panuje tam pełna równość płci. O tym, jak wiele kobiet zarządzało kołchozami, było ministrami. Mówiła, że jest bardzo wiele sposobów rządzenia przez kobiety, że teraz w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich nie ma różnicy między kobietami i mężczyznami. Oczywiście te statystyki mnie poruszyły, ale zarazem czułam, że musi być w tym jakieś drugie dno. Brzmiało to zbyt gładko, zbyt łatwo. Opowiadała o centrach dziennej opieki, przedszkolach, w których opiekowano się dziećmi w kołchozach. W dużych miastach, takich jak Moskwa i Taszkient, przedszkola są za darmo. Ale w Samarkandzie jest ustalona opłata około dwóch rubli miesięcznie. To bardzo mało, mówiła. Zadałam jej pytanie, czy „zachęca się mężczyzn do pracy w przedszkolach, żeby małe dzieci widziały wokół siebie postać łagodnego mężczyzny”. Madam Izbałkan przez chwilę się zawahała. „Nie”, odpowiedziała. „Lubimy myśleć, że gdy dzieci przychodzą do przedszkola, to dostają drugą mamę”.

Madam Izbałkan była bardzo silną, piękną i bezpośrednią kobietą, doskonale operowała faktami, bardzo świadomie. Ze spotkania z nią wróciłam niemal przytłoczona, jakbym zjadła za dużo winogron.

Winogrona w Uzbekistanie to niesamowite owoce. Nazywa się je „małymi palcami druhny”, takiej mniej więcej są wielkości. Są bardzo długie, zielone i absolutnie najpyszniejsze.

Wracałam z głową pełną kobiet rewolucjonistek. Teraz wciąż jednak czuję, że my, Czarne Amerykanki, same tkwimy w paszczy smoka. Jak zawsze podejrzewałam: nie licząc retoryki i deklaracji solidarności, nikt nam nie pomoże z wyjątkiem nas samych. Gdy zapytałam bezpośrednio o postawę ZSRR wobec amerykańskiego rasizmu, Madam odpowiedziała z wyrzutem, że oczywiście ZSRR nie może się wtrącać w wewnętrzne sprawy innych krajów. Teraz żałuję, że nie zapytałam ją o rosyjskich Żydów.

W Samarkandzie poszłyśmy z Helen szukać targu owocowego. Zapytała o drogę pewnego przechodnia, który był z córką albo wnuczką, ale myślę, że to była córka, bo ludzie w Uzbekistanie wyglądają na starszych, niż są w rzeczywistości. To przez suche powietrze. W każdym razie Helen zapytała go o drogę na targ, a on wykorzystał to jako okazję do podjęcia dyskusji na tematy wszelkie, jak to się często zdarza w Rosji. Chciał się od Helen dowiedzieć, czy jestem z Afryki, a gdy usłyszał, że z Ameryki, to szczerze chciał porozmawiać o Czarnych Amerykanach. Rosyjskie narody zdają się interesować Czarnymi Amerykanami, ale z jakiegoś powodu zainteresowanie to jest pomniejszane. Mój etiopski towarzysz, student, często musiał odpowiadać na pytania o mnie zadawane po rosyjsku. Wystarczająco rozumiałam już ten język, żeby się zorientować. Fikre często nie mówił, że jestem z Ameryki. Większość ludzi, których poznałam w Taszkiencie i Samarkandzie, sądziła, że jestem Afrykanką albo pochodzę z Kuby, a Kubą też wszyscy się bardzo interesują. Na tę fascynację wszystkim, co amerykańskie, natykam się co rusz.

Ten akurat człowiek chciał się dowiedzieć, czy Czarni Amerykanie mogą chodzić do szkoły. Odpowiedziałam, że tak, Helen powiedziała mu, że tak, a wtedy zapytał, czy wolno nam uczyć. Powiedziałam, że tak, że jestem profesorką na Uniwersytecie Nowojorskim. Naprawdę go to zaskoczyło. Powiedział, że oglądał kiedyś program telewizyjny o Czarnej ludności Ameryki. Że nie mamy pracy. Helen zaczęła mu odpowiadać, a on ją powstrzymał. Zezłoszczona powiedziała, że on chce, bym ja mówiła, bo chce patrzeć mi w oczy, gdy będę odpowiadać. Powiedziałam Helen, że nie chodzi o to, że nie możemy iść na studia, ale że często, gdy Czarni je kończą, nie ma dla nich pracy. Że Czarnym trudniej jest znaleźć pracę i utrzymać się w jakikolwiek sposób, bezrobocie jest wśród nich o wiele wyższe niż wśród białych.

Zamyślił się na chwilę, a potem zapytał: czy Czarni muszą też płacić za lekarzy? Bo tak powiedzieli w telewizji. Uśmiechnęłam się lekko i powiedziałam, że nie tylko Czarni muszą płacić za lekarzy i opiekę medyczną, ale wszyscy w Ameryce. Ach tak, odpowiedział. A powiedzmy, że nie masz pieniędzy. No cóż, odparłam, jeśli nie masz pieniędzy, to bywa, że umierasz. Moje gesty były jednoznaczne, choć on czekał, aż słowa zostaną przetłumaczone.

Gdy się oddaliłyśmy, był całkowicie skonsternowany, stał na środku placu z otwartymi ustami, drapiąc się po brodzie i patrząc za mną, jakby w zupełnym zdziwieniu, że ludzie mogą umierać z powodu braku opieki medycznej. To właśnie takie rzeczy sprawiły, że jeszcze długo po powrocie śni mi się Rosja.

Myślę, że Rosjanie wiele rzeczy uważają już za oczywiste. Darmową hospitalizację i opiekę medyczną. Uważają, że oczywiste są darmowe uniwersytety i szkoły oraz założenie, że każdy musi mieć chleb, czasem nawet różę lub dwie, choć już nie mięso. Zawsze trudniej nam dostrzec to, co mamy, niż to, czego nam brakuje.

Któregoś wieczoru po północy, gdy spacerowałam z Fikre’em po parku w Taszkiencie, podszedł do nas Rosjanin, z którym Fikre wdał się w krótką, ostrą wymianę zdań. Potem człowiek ten ukłonił się i poszedł sobie. Fikre nie powiedział mi, o co chodziło, ale byłam prawie pewna, że chciał poderwać jedno z nas – Fikre’a albo mnie. Pod pewnymi względami Taszkient jest placem zabaw Rosji. Zapytałam Fikre’a, jaki jest stosunek Sowietów do homoseksualności. Odpowiedział, że nie ma oficjalnego stanowiska, ponieważ to nie jest kwestia publiczna. Oczywiście tyle to już wiem, ale bardzo mało mam okazji, żeby spróbować dowiedzieć się prawdy – Helen jest za porządna, by pod jakimkolwiek pozorem porozmawiać z nią o seksualności.

V

W ciągu ostatnich kilku dni po powrocie do Moskwy poznałam kobietę, na którą zwracałam uwagę od początku konferencji. Była Eskimoską. Ma na imię Toni i jest Czukczą. Lud ten mieszka w części Rosji najbliżej Alaski, na ziemi, której Rosjanie nie sprzedali, po drugiej stronie Cieśniny Beringa. Toni nie znała angielskiego, ja rosyjskiego, ale ostatniego wieczoru miałam wrażenie, że kochałyśmy się za pośrednictwem naszych tłumaczy. Dotąd nie wiem, czy wiedziała, o co chodzi, ale podejrzewam, że tak.

Bardzo poruszył mnie jej odczyt tego dnia. Usiadłyśmy do kolacji w mniej więcej dziesięć osób i wtedy Toni zaczęła rozmawiać ze mną przez tłumaczy. Powiedziała, że podczas wystąpienia szukała w tłumie moich oczu, bo czuła, że przemawia do mojego serca. I że kiedy zaśpiewała tę piosenkę, śpiewała o nadziei na nowy początek dla wszystkich naszych ludów. A uwierzcie mi, że ta kobieta potrafi rzucić silny czar. Zostało już tylko czternaście tysięcy Czukczy. Podczas wystąpienia powiedziała w pewnym momencie: „To bardzo smutne, gdy jakiś lud przestaje istnieć”. A potem zaśpiewała tę piosenkę, tłumacząc, że Czukcze śpiewają ją zawsze, gdy dzieje się coś nowego. Jej ciemne okrągłe oczy i silnie napomadowane włosy błyszczały i kołysały się w rytm piosenki. Przeszedł mnie dreszcz, bo choć jest dwadzieścia jeden milionów Czarnych Amerykanów, poczułam, jakbyśmy też byli zagrożonym gatunkiem i jak to jest smutne, że nasze kultury wymierają. Wydawało mi się, że tylko my, Toni i ja, ze wszystkich ludzi na tej konferencji wiedziałyśmy o tym i czułyśmy to zagrożenie. Podczas kolacji Toni wciąż mówiła mi, jaka jestem piękna i że zapamięta nie tylko moją urodę, ale też słowa, i że powinnyśmy dzielić się smutkami i radościami, i że nadejdzie dzień, gdy nasze dzieci będą mogły swobodnie ze sobą rozmawiać. Wznosiła toast za toastem, za kobiety i ich siłę. To wszystko przez naszych tłumaczy. Zastanawiałam się, co o tym myśleć, gdy Toni wstała, podeszła i usiadła obok mnie. Dotknęła mojego kolana i pocałowała mnie, i tak siedziałyśmy do końca kolacji. Trzymałyśmy się za ręce i całowałyśmy się, ale gdy rozmawiałyśmy, to tylko za pośrednictwem tłumaczek, rosyjskich blondynek, uśmiechających się, gdy przekładały nasze słowa. Wydaje mi się, że Toni i ja połączyłyśmy się gdzieś pośrodku Aleutów.

Zanim wstała, podziękowała za kolację; i wyszła z łotewskim delegatem z Rygi. Pocałowała moje zdjęcie wydrukowane na mojej książce.

VI

Wróciliśmy do Moskwy, tu wciąż zimno i deszczowo. Mokre dachy wyglądają w Moskwie mniej więcej tak ponuro jak w Nowym Jorku, z tą różnicą, że ich linię przerywają ogromne żurawie dźwigów pracujących przy budowach. Wydaje się, że w Moskwie cały czas buduje się ogromne ilości rzeczy. W Nowym Jorku też, ale na linii horyzontu nie jest to tak samo widoczne. Budynki tutaj nie są budowane z betonowych bloków jak w Nowym Jorku. W jednym bloku są może dwa domy mieszkalne, stawiane pod różnymi kątami, z dużą ilością zieleni, czasem między nimi są parki. Innymi słowy, na oko wydaje się, że planowanie urbanistyczne i to, jak ludzie lubią czy potrzebują się poruszać, jest przemyślane. I w Nowym Jorku, i w Moskwie mieszka około ośmiu milionów ludzi. W Moskwie można z przyjemnością i bez obaw spacerować po zmroku. Oficjalna i rzeczywista przyczyna mogą się całkowicie różnić, ale taki jest fakt. Uderzyło mnie, jak wielu ludzi, nawet dzieci, przechodziło przez parki po zachodzie słońca.

Zaraz po przyjeździe z lotniska do Moskwy zauważyłam, że było na ulicach dość sporo samochodów, jednak nie wydawało mi się, żeby był jakiś korek, jakieś opóźnienia, choć była to godzina, kiedy większość ludzi wraca do domu z pracy. Całkiem nieźle jak na ośmiomilionowe miasto – pomyślałam, że Moskwa pewnie radzi sobie z problemem transportu w nowoczesny i twórczy sposób. Nie tylko stacje metra są czyste, bez jednej smugi, ale też pociągi są szybkie i wygodne. Nigdy wcześniej nie pomyślałabym, że jazda metrem może być naprawdę przyjemna.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Najważniejsze pozycje Czarnego feminizmu oprócz Siostry outsiderki Lorde i Teorii feministycznej hooks to: Angela Davis, Women, Race & Class (1979); Michele Wallace, Black Macho and the Myth of the Superwoman (1979); bell hooks, Ain’t I a Woman (1981); Alice Walker, In Search of Our Mothers’ Gardens (1983); antologie This Bridge Called My Back, red. Cherríe Moraga i Gloria Anzaldúa (1981) i Some of Us Are Brave, red. Gloria Hull i in. (1982) oraz praca przedstawiająca główne wątki i założenia tego nurtu: Patricia Hill Collins, Black Feminist Thought (1990). [wróć]

W antologii Teorie wywrotowe pod red. Agnieszki Gajewskiej (2014) można znaleźć m.in. prace Alice Walker i Deborah E. McDowell oraz omówienie całego nurtu pióra Marty Mazurek. Warto też sięgnąć do polskich przekładów powieści takich jak Najbardziej niebieskie oko, Umiłowana lub Sula Toni Morrison czy Kolor purpury Alice Walker. Biblioteka online Think Tanku Feministycznego zawiera m.in. polski przekład klasyczny słynnej mowy Sojourner Truth z 1851 roku Czyżbym nie była kobietą? (http://www.ekologiasztuka.pl/think.tank.feministyczny/articles.php?article_id=319) oraz tekst Rebeki Johnson Gender, rasa, klasa i seksualna orientacja. Teoretyczne ujęcia intersekcjonalności (http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/f0068johnson.pdf). [wróć]

O tej analogii i jej krytyce pisałam obszernie w tekście Więcej niż kontekst – kwestia rasowa a feminizm w Stanach Zjednoczonych [w:] Gender – konteksty, red. Małgorzata Radkiewicz, Kraków 2004, s. 53–70. [wróć]

Do najważniejszych należą gniewny esej Frances Beal Double Jeopardy: To Be Black and Female (1969) i teksty zawarte w antologii The Black Woman (1970) pod red. Toni Cade. Niezwykle ważna dla tej historii jest też pełna ognia książka bardzo wówczas młodej Michele Wallace Black Macho and the Myth of the Superwoman (1979), piętnująca seksizm panujący w społeczności Afroamerykanów i szukająca jego źródeł w rasistowskich stereotypach. [wróć]

A. Graff, Urealnić kobiety, http://www.krytykapolityczna.pl/Opinie/GraffUrealnickobiety/menuid-431.html. [wróć]

Warto posłuchać i popatrzeć. W internecie dostępne jest poruszające nagranie mowy Uses of the Erotic: https://www.youtube.com/watch?v=xFHwg6aNKy0, a także fragment filmu dokumentalnego After Stonewall, w którym Lorde sugestywnie opowiada o życiu miłosnym, towarzyskim i kulinarnym lesbijek w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych oraz o swoim rozumieniu „różnicy”: https://www.youtube.com/watch?v=rYYkNPSWJpk. [wróć]

W niniejszym wstępie przyjmuję tę pisownię słowa „Czarny” z szacunku do Lorde i tradycji, z której wyrasta. Ameryce pozostawiam jednak wielką literę… z szacunku dla amerykańskiej demokracji. [wróć]

Lekcje z lat sześćdziesiątych, s. 144. [wróć]

Narzędzia pana nigdy nie rozmontują pańskiego domu, s. 131. [wróć]

Twarzą w twarz: Czarne kobiety, nienawiść i gniew, s. 168. [wróć]

Cheryl Clarke, The Days of Good Looks: Prose and Poetry, 1980–2005, New York 2006. [wróć]

Jak korzystać z erotyki: erotyka jako siła, s. 65. [wróć]

Twarzą w twarz: Czarne kobiety, nienawiść i gniew, s. 161. [wróć]

Narzędzia pana nigdy nie rozmontują pańskiego domu, s. 120. [wróć]

Dziecko płci męskiej: odpowiedź Czarnej lesbijskiej feministki, s. 84. [wróć]

Tamże, s. 85. [wróć]

Wiek, rasa, klasa i płeć: kobiety na nowo definiują różnicę, s. 128. [wróć]

Tamże, s. 123. [wróć]

Z wywiadu w „The Feminist Renaissance”. [wróć]

Audre Lorde w rozmowie z Adrienne Rich, s. 109; List otwarty do Mary Daly, s. 79. [wróć]

Poezja to nie luksus, s. 49. [wróć]

Audre Lorde w rozmowie z Adrienne Rich, s. 117. [wróć]

Tamże, s. 117. [wróć]

Przekształcenie milczenia w języki i działanie, s. 54. [wróć]

The Cancer Journals, San Francisco 1980, s. 25. [wróć]

Twarzą w twarz: Czarne kobiety, nienawiść i gniew, s. 156. [wróć]

Zredagowane zapisy z dziennika powstałe w trakcie dwutygodniowej podróży do Rosji, którą odbyłam w 1976 roku. Byłam zaproszona w charakterze obserwatorki z USA na Afrykańsko-Azjatycką Konferencję Pisarzy sponsorowaną przez Związek Pisarzy ZSRR. [wróć]